SARIQ DEVNING O‘LIMI

Shunday qilib desangiz, ishlarim yurishgandan yurishib ketaverdi, o‘zi men shunaqa bolaman-da, qaysi ishni ixtiyor qilsam, albatta maqsadimga yetaman. Yettinchini bitirayotganimda, endi nima qilsam ekan, qaysi maktabga borib o‘qiymanu, yana qaysi muallimlarning boshini qotiraman, deb o‘ylanib yurgan edim. Baxtim kulib boqqanini qarangki, qimmatli direktorim Otajon Azizovich maktabni bitirish kechamizda bir soatu o‘n minut nutq so‘zlab, oxirida: — Shunday qilib, — deb bir piyola choy ichib oldi,— aziz o‘rtoqlar, endi ixtiyor o‘zlaringda. O‘qishni davom ettirmoqchi bo‘lganlar, mana, Makarenko maktabiga o‘tib o‘qishaveradi. Ularning shaxsiy delosini bugunoq o‘sha maktabga o‘tkazib berishimiz mumkin. Hunar o‘rganish payidan bo‘lganlar bo‘lsa, nima ko‘p, shaharlarda hunar maktablari ko‘p, o‘sha maktablarga kirib o‘qishlariga biz qo‘limizdan kelgancha yordam beramiz. Xo‘sh, Hoshim, sen nima qilmoqchisan? — Men sartarosh bo‘lmoqchiman, — dedim hech ikkilanmay. — A?.. Sartarosh dedingmi? — Ha, sartarosh bo‘lmoqchiman. Buvijonim, o‘qiyverib miyang suyulib ketdi, burning oqadigan bo‘lib qoldi, deyapti. — Shu qaroring qat’iymi? — Qasam ich desangiz, qasam ichaman. — Yo‘q, qasam ichmay qo‘ya qol, — dedi hurmatli direktorim, — shundoq ham gapingga ishondim. Bu niyatingni tabriklayman, mayli, biringiz sartarosh, biringiz duradgor bo‘ling, yana bittangiz elektrga qaraydigan montyor bo‘ling. Ishqilib yo ilmli, yo hunarli bo‘lish payidan bo‘linglar. Kim nima desa deyaversin. Lekin dunyoda sartaroshlikdan yaxshi kasb yo‘q. O‘sha har xil uylar qurib, odamlarni xursand qiladigan injenerlar ham, maza qilib she’rlar o‘qiydigan shoirlar Kitobxon.Com 5 ham, qiziqchilik qilib hammani qiqirlatib kuldiradigan artistlar ham bari bir egilib sartaroshga salom berishadi. Ho‘ birda aytuvdim-ku, maktabimizning shundoqqina qarshisida sartaroshxona bor deb. Tovuqning katagidan sal kattaroq o‘sha sartaroshxonada usta buva degan chol ishlaydi. Usta buvam boshqalarga qaraganda meni jonu dilidan yaxshi ko‘radi. Darsdan kechga qolsam yoki darsdan qochib, pana joy axtarsam to‘ppa-to‘g‘ri buvajonimning oldiga kiraman. — Assalomu alaykum, usta buva! — deyman qo‘limni ko‘ksimga qo‘yib. — Ey-ha, Hoshimmisan? — deydi usta buvam. — Ha, menman. — Yana jurnal o‘g‘irlagani keldingmi? — Yo‘q, bugun hech narsa o‘g‘irlamayman, o‘zim shunday... — Senlar hammang shunaqa, fotogazeta chiqarmoqchi bo‘lsalaring usta buvani sog‘inib qolasizlar... Men, navbat kutayotganlar zerikmay varaqlab o‘tirishsin, deb jurnal topib kelaman,senlar suratini qirqib devorga yopishtirasanlar... O‘tir, sochingni olib qo‘yay. — Sochim o‘sgani yo‘q. — O‘tir deyapman. Soching kurk tovuqning patidek xurpayib ketibdi-yu, yana o‘sgani yo‘q deysan-a. — Pulim yo‘q-da, usta buva. — Senlarda qachon pul bo‘lgan o‘zi. Hozirgi zamonning bolalariga hayronsan. Dadasidan, soch oldiraman, deb pul olib, tanaffusda muzqaymoq olib yeyishadi... Usta buvam gaplashib turib sochingizni olib qo‘yadi. Lekin, ko‘pincha atir o‘rniga boshingizga suv sepib: — Oh, oh, oh! Hidini qara-ya buni! — deydi sochiq bilan yuzingizni yelpib. Shunday qilib, men sartarosh bo‘lishga qaror qildim. Bilasizku, biror ishga ahd qilsam uni oxiriga yetkazmaguncha qo‘ymaydigan odatim bor. Jonimni qiynab bo‘lsa ham maqsadimga erishaman. Bu niyatim mehribon buvijonimga, dadajonimu oyijonimga, hatto jondan aziz singillarim Oyshaxonu Donoxonlarga — hamma-hammalariga ma’qul bo‘ldi. Faqat dadam sal ikkilanib: 6 — Ishqilib, odamlarning boshini kesib olib, bir baloga yo‘liqmasang bo‘lgani! — deb qo‘ydi. O‘sha kuniyoq buvamning huzurlariga kirib bordim. — Assalomu alaykum! — dedim ikki qo‘limni baravar ko‘ksimga qo‘yib. — Vaalaykum, e ha, Hoshimmisan, tinchlikmi, buncha entikmasang? — Tinchlik, tinchlik, buvajon. — Yo orqangdan buvijoning quvlab kelyaptimi? — Hech kim quvlagani yo‘q. Buvajon, sizga bir iltimos bilan keldim. — Qani eshitaylik-chi? — Faqat, «xo‘p» desangiz aytaman. — Sen ko‘ngli ochiq bolasan. Iltimosingni rad qilolmayman. — Usta buva, men sizga shogird tushmoqchiman. Sartarosh bo‘lmoqchiman... Usta buvam mening gapimni yo eshitmadi, yo juda xursand bo‘lib ketganidan nafasi ichiga tushib ketdi. Nega desangiz, o‘n minut chamasi menga tikilgancha jim qoldi. — Hoshimjon, bu senmisan? — dedi nihoyat o‘ziga kelib. — O‘zimman, buvajon. — Beri kel, o‘g‘lim, peshonangdan bir o‘pay. Usta buvam hozir roppa-rosa 73 yoshga kiribdi. Oltmish yildan buyon sartaroshlik qilar ekan. Shu yillar davomida taxminan 250 ming boshning sochini olib, 250 ming marotaba rahmat eshitibdi. Taxminan 400 ming bor soqol-mo‘ylovga qo‘l urib, yo‘q deganda 350 ming bora rahmat eshitibdi. Usta buvamning aytishlaricha, bu dunyoda sartaroshchalik hurmatli odam yo‘q ekan. Negaki o‘likka ham, tirikka ham sartarosh birdek zarur ekan. Bu shunaqangi ulug‘ kasb ekanki, hatto Arabiston degan mamlakatning Makkayu Madina degan shaharlaridaham odamlarsartaroshsizkunkechirisha olmas ekan. — Afrika o‘rmonlarida hammi? — jindek hazilga olib so‘radim. — Hamma joyda, o‘g‘lim. Kel, peshonangdan yana bir o‘pay barakalla! Qarib qoldim, do‘konni kimga qoldirib ketaman endi, deb tashvishda edim. Rahmat, rahmat, o‘g‘lim. 7 O‘sha kuni usta buvam shogird bola nimalar qilishi kerakligi haqida ko‘p narsalar o‘rgatdi. Ish boshlashdan avval, ishdan so‘ng, albatta, sovunlab yuvinishim kerak ekan. Bu — bir, ish boshlashdan avval, ishdan so‘ng asboblarni artib tozalashim kerak ekan, bu — ikki, ish boshlashdan avval, ishdan so‘ng, albatta do‘konni supurish kerak ekan, bu — uch. Ustaxonaga qadam qo‘yishim bilan, bugun odamlarga halol xizmat qilaman, deb uch bor takrorlashim kerak ekan, bu — to‘rt. Usta buvam mana shunaqangi qoidalarni sanab hisobni o‘n oltiga yetkazgan edi, shu payt do‘konga qo‘shni qishloqlik bo‘lsa kerak, o‘rta yoshli bir odam kirib keldi. Usta buvam mehmon bilan holahvol so‘rashib bo‘lgach. — Hoshimjon, — deb buyurib qoldi menga, — qani, qo‘lingni bir ko‘raylik-chi, amakingni boshlariga ko‘pik surtib, sochlarini bir yumshatib tashla-chi. — Xo‘p bo‘ladi, buvajon! — yeng shimarib ishga kirishib ketdim. O‘ziyam haligi odamning boshi yetilib pishgan qo‘zivoy tarvuzcha kelar ekan. Qatiq ivitadigan tovoqdek keladigan ko‘pikdonda ko‘pik tayyorlab asta surtgan edim, sal suyuqroq qilib qo‘ygan ekanman, betlaridan oqib tusha boshladi. Ko‘zlariga ham jindek kirib ketgan bo‘lsa kerak, mehmon sapchib o‘rnidan turdi-da: — Qanaqa bolasan o‘zing, — deb ko‘zini ishqalay boshladi. — Nima, chelaklab quyyapsanmi? — O‘zi boshingiz silliq ekan, ko‘pik turmayapti, — dedim nima deyishimni bilmay. Suvga chiqib ketgan usta buvam qaytib kirib ishni darrov o‘z qo‘liga oldi... Mijoz chiqib keta turib menga, negadir, bir xo‘mrayib qo‘ydi. — Parvo qilma, asta-sekin o‘rganib ketasan, — ko‘nglimni ko‘tardi usta buvam. Avval qaychi bilan ishlashni, keyin mashina qaychi tutishni o‘rgandim. Uch oy deganda ustara bilan ishlay boshladim. Hushyorgina bola bo‘lganim uchunmi, roppa-rosa to‘rt oy deganda, juda zo‘r bo‘lmasam ham, har qalay, o‘rtacharoq usta bo‘lib yetishdim. Odamlar Hoshimjonning qo‘li yengil ekan deb, orqavoratdan uncha-muncha maqtay ham boshlashdi. 8 Hammadan ham buvijonim o‘zida yo‘q xursand, qo‘niqo‘shnilarnikiga chiqib maqtangani maqtangan. Faqat do‘konimizning mazasi yo‘qroq edi. Devorlariga shuncha rasm yopishtirganimiz bilan bari bir, kirgan odam diqqinafas bo‘lib uzoq o‘tira olmaydi. Bir kuni uning ham ilojini qildim. Usta buvam qo‘shni qishloqda to‘yga ketib, do‘konda yolg‘iz edim. Kolxozimizning raisi hovliqib kirib keldi. — Usta qanilar? — dedi u ostonada turib. — To‘yga ketganlar, — deb tushuntirdim. — Sochimni eplab olib qo‘yalasanmi? — Anavi kuni «rahmat» deb chiqib ketdingiz-ku? — Qani tez bo‘l rayonga majlisga ketyapman. — Marhamat, o‘tirsinlar, — deb ishga shunaqangi tez kirishdimki, rais amakimning o‘zi ham hayron bo‘lib qoldi. Sochini ustara bilan olishim kerak ekan yarmini olgach, ishni to‘xtatdim. — Nega o‘tirib olding, tez-tez bo‘lsang-chi, — deb qistadi rais amakim. — Ish tashlash e’lon qildim, — dedim beparvogina. — Ish tashlash? Nega endi? — Chunki ustaxonamiz zax, qorong‘i, tor. Bunaqangi joyda endi ishlamayman. — To‘g‘ri, mazasi yo‘qroq ekan. Kel uka, tezroq bo‘l, majlisdan kechga qolyapman. — Kechga qolsangiz shunday ketavering. — Esing joyidami? — Bilmadim. — Sochni ol deyapman! — Olmayman! Rais amakim meni urmoqchi bo‘lib sekin o‘rnidan turayotgan edi, lip etib eshikka chiqdim-da, derazadan boshimni suqib: — Yangi ustaxona soldirib berishga so‘z bersangiz, keyin olaman, — dedim. — Xo‘p, ana, so‘z berdim. — Usta buvamga ham o‘n yildan buyon so‘z berasiz-u, lekin bajarmaysiz. 9 — Seni aldamayman, ke uka, endi... — Yo‘q. Tilxat yozib berasiz, keyin olaman. — Sen esi pastni ertagayoq ishdan haydayman! — Iloji bo‘lsa bugun haydang. Bunaqangi zax joyda ishlagandan bekor yurganim ming marta yaxshi. — Xo‘p, nima deb yozay? — Ertadan boshlab yangi sartaroshxona qurdirib bermasam rais otimni boshqa qo‘yaman, deb yozsangiz ham bo‘laveradi. Rais amakim, men u kishiga xuddi o‘z tengimdek muomala qilganim uchun avvaliga juda tutaqib ketdi. Jahl bilan stolni tepib, chiqib ketmoqchi ham bo‘ldi-yu, lekin bu ahvolda ko‘chaga chiqsa odamlarga kulgi bo‘lishini o‘ylab, yana o‘rniga o‘tirdi. Shoshilib tilxat yozib, deraza orqali menga uzatdi. — Mana, ko‘ngling joyiga tushdimi, tirmizak! Yo‘q ko‘nglim joyiga tushmadi, — dedim tilxatni o‘ziga qaytarib, — muhr bosmabsiz-ku. Rais amakim yana qizarib ketdi. — Agar o‘zimning o‘g‘lim bo‘lganingda bo‘g‘ib tashlardim hozir, — shunday deb shimining soat cho‘ntagidan damkaning toshiga o‘xshash muhrni olib, qog‘ozga bir urdi. — Ma, tez bo‘l endi! — Xo‘p bo‘ladi, amakijon. Rais amakimning boshidagi ko‘pik qurib qolgan ekan,sochini qaytadan yumshatdim. Ikkovimiz ham jim, har zamonda ko‘zlarimiz uchrashib qoladi. Men, ishqilib, usta buvam bilan meni ishdan haydab yubormasaydi, deb sal qo‘rqibroq turibman. Sochni olib, atirlarning ham eng tozasidan sepib bo‘ldim. Rais amakim o‘rnidan turayotib, to‘satdan shunaqangi qattiq kulib yubordiki, xoh ishoning, xoh ishonmang, kulgi zarbidan eshiklar ham sharaqlab ochilib ketgandek bo‘ldi. — Lekin juda boplading-da, uka, — dedi u boshiga do‘ppisini kiya turib. — Shuncha yoshga kirib hech kim meni bunaqangi boplamagan edi... Oting nima? — Hoshimjon. — Kimning o‘g‘lisan? — Ro‘zivoy traktorchining o‘g‘liman. — E, o‘sha senmisan? Lekin, yoshing sal kattaroq bo‘lganida kolxozga ekspeditor qilib olardim-da!Birovdan narsa undirishga 10 juda usta ekansan. Ma, manavi pulni olginda, yangi ustara, ko‘pikdon bilan atir-upa ham sotib olgin. Yo‘q desang, ustaxonani qurdirib bermayman. Yo‘q, rais amakim o‘sha kuni aldamagan ekan. Ertasiga kolxozning bosh ustasi kelib, yangi tushadigan sartaroshxonaning o‘rnini lenta bilan o‘lchab, qanaqa qurilish materiallari kerakligini daftarchasiga yozib ketdi. O‘n besh kun deganda ikki derazali, tagi polli ustaxonamiz bitdi. O‘n oltinchi kuni ustam ikkovimiz kun bo‘yi ko‘ch tashidik, o‘n yettinchi kuni endi ish boshlamoqchi bo‘lib turgan edik, to‘satdan usta buvamning mazasi qochib qoldi. Uch-to‘rt kun o‘zim ishlab turdim. Bir kun ertalab Xayri xolam kelib, «usta buvang seni yo‘qlayaptilar» dedi-yu, negadir yig‘lab yubordi. — O‘zlari tuzukmilar? — dedim bo‘shashib. Borsakustabuvamanchao‘salbo‘libqolibdi.Mentengi,mendan kichik nabiralari oyoqlarini uqalab ko‘zlari mo‘ltillashib, atrofida parvona bo‘libturishibdi. Ustabuvam bir mahal ko‘zini xiyol ochib: — Keldingmi, o‘g‘lim? — deb so‘radi. — Keldim, buvajon. — O‘g‘lim, ustachilikni tashlamagin. Do‘kon berkilib qolmasin. — Xo‘p, tashlamayman. — Hamisha pokiza bo‘lgin. — Aytganingizni qilaman, buvajon. — Hech tamagir bo‘lmagin, o‘g‘lim... O‘g‘illarim... — Usta buvam bir silkindi-yu, jim bo‘ldi, boshi bir tomonga qiyshayib, ko‘zlari olayib ketdi. — Buvajon! — Buvajon-ey!!! Uyni dod-faryod qopladi. Hech qachon shu paytdagidek ich-ichimdan yig‘lamagan bo‘lsam kerak. Dodlagim, boshlarimni yerga urib dodlagim kelardi. Ichim kuyib, boshim aylanib, tishlarim g‘ijirlar, ko‘ksimdan esa: «Buvajonim!» degan faryod otilib chiqar edi. Bir hafta tinmay yig‘ladim. Lekin, o‘zingiz ham bilsangiz kerakki, g‘am-g‘ussalarni tezroq unutishda qishlog‘imizda Bu tanishuv parchasidir. Asarning to‘liq versiyasi https://kitobxon.com/oz/asar/1547 saytida. Бу танишув парчасидир. Асарнинг тўлиқ версияси https://kitobxon.com/uz/asar/1547 сайтида. Это был ознакомительный отрывок. Полную версию можно найти на сайте https://kitobxon.com/ru/asar/1547