Said Ahmad Ufq

SAID AHMAD UFQ TRILOGIYA Sano-standart nashriyoti Toshkent — 2016 КВК: 84(50‘)6 UO‘K: 821.512.133-3 S-21 Said Ahmad. Ufq Qayta nashiga tayyorlovchi Xusan- xodjayeva Nodira Said Ahmad qizi. —Т.: “Sano-standart” nashriyoti, 2016-yil. - 640 b. “Ufq” trilogiyasi O'zbekiston xalq yozuvchisi, 0 ‘zbekiston Qahramoni Said Ahmad ijodida alohida o'rin tutadi. Trilogiya XX asr millat hayotining o‘n yillik davri - ikkinchi jahon urushi, urush va urushdan keyingi yillar voqealarini o‘z ichiga oladi. Tri- logiyada o‘sha yillari xalq boshiga tushgan musibatlar, odamlar ko‘ksidagi armonlar, shu munosabatlami yengishga qodir mislsiz matonat va shijoatlar yozuvchi iste’dodiga xos ehtiros, zo‘r ilhom bilan aks ettirilgan. Asarda Ikromjon, Jannat, Azizxon, Dildor, Asrora kabi teran, xalqchil, yorqin milliy obrazlar yaratilgan. KBK: 84(50‘)6 UO‘K: 821.512.133-3 ISBN 978-9943-4618-6-4 © “Sano-standart” nashriyoti, 2016. QIRQ BESH KUN BIRINCHI KITOB Umr yo'llarimning sodiq hamrohi Saida Zunnunovaning porloq xoti- rasiga bagfishlayman. Said Ahmad BIR1NCHI BO‘LIM I Zirillama guzaridan sal nari o'tib chap tarafga tor ko‘cha ketadi. QaUn tollar soya tashlagan, chetida tinimsiz jildirab suv oqadigan bu ko‘cha, ayniqsa, saraton kezlari juda jimjit bo‘ladi. Guvala devorlar orqasida betini chang bosgan behi g‘o‘ralari, terakka chirmashgan aymoqi uzumlar bu ko‘chaga ajib bir husn bag‘ishlaydi. Yaktagining bariga to‘rt-beshta handalak solib olgan ellik yoshlar chamasidagi bir kishi shoshilmay boradi. Qoraga bo'yal- gan ko‘n etigi tuproqqa zarb bilan tushganidan chang ko‘tariladi, qo‘njlariga qo‘nadi. Ko‘cha betlaridagi katta-kichik eshiklar oldi juda fayzli. Yo‘lak oldilarida supachalar. Ariq bo‘yida rayhonlar. Tol pinjiga suqilgan supada bir mo‘ysafid qiyig‘i bilan choynakni o‘rab o‘y o‘ylab o‘tiribdi. Uning hassasi tizzasiga ko‘ndalang qo‘yilgan. Oldiga yozilgan dasturxonda ikkita kulcha, bir likopda maydalab uchirilgan oq qand. Ko‘zachada oshrayhon shoxlari. Handalak ko‘targan kishi chol oldidan o‘tayotganda qada- mini sekinlatdi. Cholning qulog‘i og‘ir bo‘lsa kerak, baland ovoz bilan salom berdi. Chol xayoldan uyg'onib alik oldi. - Ikrommisan? Tinchmisan, bolam? Arzandaginang o‘y- nab-kulib yuribdinri? Ke, bitta choy ich! Ikrom otli bu kishi cholning gapini qaytarmadi. Asta kelib supa chetiga omonatgina o‘tirdi. Chol choy quyib uzatarkan, havoni iskab atrofga alangladi. - Jonivoming hidini qara! Handalak pishipti-da. Ikrom etagidagi handalaklardan birini cholning oldiga qo‘y- di. - Ha, topdingiz, buva, handalak chiqibdi. Mana, omonlikka birini oling. 5 Chol handalakni olib uzoq iskadi. Ko'zlari qisilib, ancha paytgacha jim qoldi. Keyin xo'rsingandek dedi: - Xudo shu kunlaiga ham yetkazdi. Pishiqchilikka yetmay o‘lib ketaman, deb o‘ylagan edim. 0 ‘zingga shukur! Ikrom belbog‘iga osilgan jez poynakli qindan pichoq chiqa- rib cholning oldiga qo‘ydi. Chol pichoqni nari itardi. - Qo‘y, nevaramga so‘yib beraman. 0 ‘zim juda sog'inib tur- gan edim. Handalak bahona bir ko‘rib kelaman. Ikrom kuldi. - Nevarangiz handalak pishig'ini haU ko‘p ko'radi. 0 ‘zingiz so'yib yeng. - Nevaram yonimda chuldirab turmasa, tomog‘imdan ovqat o‘tadimi? Chol choynak tumshug‘ini piyola chetiga tekkizib oxirgi choyni quydi-da, o‘zi xo‘plab fotiha o‘qidi. - Kun isib ketmay borib kela qolay. Ikkovlari o‘rinlaridan turishdi. Ikrom cholning hassasini olib berib, ariqdan o‘tishida belidan tutdi. Chol ketarkan minnatdorlik bildirdi. - Zap ish qilding-da, Ikrom. Nevaram bo‘ynimga osilib chuldiraydigan bo‘ldi. To u ko‘zdan yo'qolguncha Ikrom orqasidan qarab qoldi. Negadir ichidan bir kuchli xo‘rsiniq kelib entikib oldi. Bu cholga havasdanmi, yo shunday pokiza bir insonning umri tugab bora- yotganidanmi, bilmasdi. Supa chetida qolgan uchta handalakni noxushlik bilan yana etagining bariga tashlab sertuproq yo'ldan boyagidek salmoqli qadamlar bilan yurib ketdi. Ikrom yashil eshik oldida to'xtab oyoq ostidagi bodring po‘choqlariga, chala tishlab tashlangan g‘o‘ra olmalarga, bir-ikki joyidan timdalangan kungaboqar laganchasiga qaradi. Boshini sarak-sarak qilarkan, betida ajib bir jilmayish paydo bo‘ldi. 0 ‘zi- cha ovoz chiqazib “bolasi tushmagur-e, bolasi tushmagur-e”, deb yuboiganini bilmay qoldi. Ostona hatlab ichkariga kirdi. Hovli jimjit. Hamma yoqqa ko‘loblab suv sepilgan. Ikrom han- dalaklarni ayvonga dumalatib, ichkari uyga mo‘raladi. 0 ‘rin yig'ilmagan. 0 ‘n olti yoshlardagi bir yigit dong qotib uxlardi. Derazadan tushgan oftob boshiga kelib qolganidan bo‘yinla- ri terlab ketgan. Ikrom ostonaga tepinib etigining changini tu- shirdi-da, kirib o‘g‘lining boshiga choyshab tortib qo‘ydi. Onasi qayoqda ekan, deb atrofga qaradi. Yana hovliga tushdi. Xotini 6 ko‘rinmasdi. Ariq bo‘yiga kelib yuvinishga endi engashgan ham ediki, tomorqa tarafdan ingragan tovush keldi. 0 ‘qdek otilib to- morqaga chopdi. Qantak o‘rik tagida qirq besh yoshlardagi xushro‘ygina bir juvon to‘lg‘anib yotardi. Yonida palyonlangan uch-to‘rtta o‘rik saijin. To‘nka ustida bolta. Ikrom ildam borib xotinini ko‘tardi. - Jannat, Jannat, senga nima bo‘ldi? Jannat ingradi. Ikrom ariqdan hovuchida suv olib betiga sochdi. Jannat ko‘zini ochdi. - Nima bo‘ldi? Jannat ingragandek javob qildi: - Tentakkinamga tansiqroq bir nima pishirib beray desam o‘tin qolmapti. Ikromning ikki qoshi oralig‘iga tugunchak tushdi. Xotinini suyab hovliga olib o‘tdi. Ichkarida hamon o‘g‘li dong qotib ux- lardi. Ikrom xotinini ko‘rpacha ustiga yotqizib, boshiga yostiq qo‘ydi. Keyin jahl bilan uyga kirib bolasining ustidan choyshabni iig‘itib tashladi. Bola cho‘chib ko'zini ochdi. Tepasida depsinib turgan dadasiga hayron qaradi. - Tur! Bu qanaqa ahmoqlik? Bola umrida bunaqa gap eshitmagan, shekilli, qo‘rqib ketdi. Ikrom yana qichqirdi: - Odamlar ishini qilib tushlikka chiqdi. Sen haU ham bolish- dan boshingni uzmapsan. Ahmoq! Ayvondan xotinining ingroq tovushi eshitildi: - Bolamni so‘kmang. Bolaginamni g‘adablamang! Ikrom bolaning yuvuqsiz betidan ko‘zini oUb ayvonga chiq­ di. Xotinining boshiga kelib tiz cho‘kdi. - Handalak olib keldim, so‘yib beraymi? Xotin bosh chayqadi. - Bolaginamga so‘yib bering. Yesin. Tursunboy, bolaginam, qanisan? Dadang handalak oUb keptilar, yeb olgin, bolaginam. Tursimboy ko‘zlari uyqudan qisilgan bir holda ichkaridan chiqdi. Ayvon chetidagi handalaklarga qaradi. Olmoqchi bo‘lib turganda Ikrom zarda bilan dedi: - Bor, yuvin, keyin yeysan! Bola bir onasiga, bir dadasiga qarab turib qoldi. Keyin noro- zi holatda ayvondan tushib nari ketdi. Xotin ingrab eriga qaradi. - Bolamga qattiq gapirmang. U nimani biladi, yosh bola-ku. Esi kirib qolar, dadasi. Ikrom indamadi. Xotiniga sovib qolgan choydan quyib tutdi. 7 “ Esing joyidami, og‘ir oyoq odam o‘tin yoradimi?! 0 ‘g‘ling- ga aytsang bo‘lmasmidi. Er-xotin jim qolishdi. Shu o‘g‘il ulaming bitta-yu bitta far- zandlari. Jannat yetti bola tug‘di. Turmadi. Shu bittagina Tur- sunboy ulaming quvonchi bo‘lib o‘sardi. Bolaga ular shamolni ham ravo ko‘rmasdilar. Bola ham yolg‘izligini sezib, undan foy- dalanardi. Uy yumushlariga qarashmas, qarashganda ham ishni o'yin tariqasida boshlab, ishga aylanganda tashlab ketardi. Ona doimo orqasidan yurib u chala qoldirgan ishlami bajararkan, ha, bo'yniginang uzilmagur, ha, og'zingdan bol tushmagur, deb ga- pirib yurib ish qilardi. Bola yo‘lga kirganda ham er-xotin uni opichlab yurishdi. Uning o‘zi kech yo‘lga kirdi. Umuman, bola ayyor bo‘ladi. Ko‘p ko‘tarsangiz, oyog‘ini yeiga bosmaydigan bo‘lib qoladi. Tursunboy ham oyog‘ini kech yerga bosganlar- dan edi. Ikrom to‘ylarga borsa bironta qandmi, konfetmi, yaxshi niyat bilan, bolamni ham shu kunlarga yetkazsin, deb kissasiga solib kelardi. Ona qayeiga borsa, uni ergashtirib borardi. Tursun hatto maktabga borganda ham onasini emardi. Katta tanaffusda keUb emib ketar, ona to‘y-hashamlarga borsa, orqasidan ergashib bo- rar, uni imlab yo'lakkami, panaroq joygami chaqirib emib olardi. Ular arzanda bolalarini ana shunday, butun umrlarini, ro- hat-farog‘atlarini bag‘ishlab o‘stirishgan edi. Zero, ulaming ro- hatlari ham, farog‘atlari ham shu bolaning dard ko‘rmay o‘sishi- yu ko‘z oldilarida yurishi edi. Agar Tursunboyni sal isitma olib qolsa, er-xotin uyqu nimaligini unutishar, boshidan nari keti- sholmasdi. Tursunboyning sal notob bo‘lishi ikkovini ham oyoq- dan yiqitardi. Tursunboy yuvinib uyga o‘tib ketdi-da, bir ozdan keyin kiyi- nib chiqdi. U chinakam birov havas qilsa arziydigan yigit bo‘l- gandi. Tursimboy husnda tengsiz yigit edi. Qosh-ko‘zlari popuk- dek. Ota-ona emas, ko‘rgan kishilar ham to‘xtab bir qaramay ilojlari yo‘q edi. Tursunboy o‘zining chiroyliligini bilar, shuning uchun bo‘lsa kerak, o‘ziga bino qo'yardi. 0 ‘z tenglari, ayniqsa, qizlar oldida sal balandroq turib, bepisand gaplashardi. Tursunboy kelib dadasining oldiga tiz cho‘kdi. — Bolam, onangga jindek qaynatma sho‘rva qilib ber. Men hozir dalaga ketaman. 8 - Qo‘ying, - dedi xotini. - Qo‘liga pichoq bermang, et-be- tini kesib olmasin, bolam. U-buni keltirib bering, o‘zim sekin to‘g‘rab beraman. Ikrom indamadi. Yer ostidan sekin o‘g‘liga qaradi. U ona- si himoya qilayotganidan mamnun edi. Ikrom indamay turib o‘choq boshiga ketdi. Jannat o‘g‘lini peshanasidan silab pichirladi: - Tokchada qaymoq bor, dasturxonga non o‘rab qo‘ygan- man, choyingni ich, bolaginam. U shunday dedi-yu, o‘g‘lining javobini ham kutmay inqillab o‘midan turdi. Bolasining oldiga dasturxon yozib nonushta qo‘y- di. Keyin unga tikilib o‘tiraverdi. Oshxonada Ikrom do‘q-do‘q o‘tin yorar, jaz-buz qilib piyoz- dog‘ qilardi. Ona hamon bolasidan ko‘z uzmay allaqanday shirin xayollar og‘ushida tebranib-tebranib o4irardi. II Qalin daraxtlarga burkangan katta hovlining etak tarafi- da yangigina shuvoqdan chiqqan uy-dahliz, oldi ayvon. Hovli o‘rtasida atrofidan ariq aylanib o‘tadigan supa. Ariq bo‘ylarida rayhonlar qulf urib yashnab turipti. Suvi qochib qoqiga aylana boshlagan suxan o‘rik tagi bilan bitta bo‘lib to‘kilgan. Jannat to‘kilgan o'riklami terib laganga solyapti. Supa ustida pash- shaxona ichida Tursunboy barq urib uxlab yotipti. Jannat oy-ku- ni yaqin bo‘lganidan engashib o‘rik terolmaydi. 0 ‘tirgan o'mida surilib teradi. Tut tagidagi chog'roq so‘riga nonushta tayyorlan- gan. Oshxona oldida sariq samovar parillab qaynab turipti. Jannat tizzasiga tiralib o‘midan turdi. Teigan o'riklarini ayvon labiga qo‘yib supaga keldi. Pashshaxona chetini ko‘tarib o‘g‘liga allaqanday mehr bilan qaradi. - Bolam, tura qolgin. Jon bolam, kun yoyilib ketdi. Tura qol, jon bolam, onaginang o‘rgilsin! Dadang nonushta qilmay ishga chiqib ketgan-a. Turgin! Bolasi u yonboshidan bu yonboshiga ag‘dariladi. Hali ustara tegmagan iyaklarida yigitlik nishonalari belgi be- rib qolgan, tush surtilgandek quyuq kipriklari yumuq ko‘zlarini qoplab turardi. Zulukdek qora qoshlari, qirra bumi, bejirim iyak- lari bolaga alohida bir husn bag‘ishlardi. Jannat uning boshini silaydi. -Tursunboy, bolaginam, tursang-chi, nonushtang sovib qoldi. Dadang kutib qoldi. 9 Tursunboy odeyalni boshiga tortib burkanib oldi. — Ha, umringdan baraka topkur-a, tursang-ku, bo‘lardi-ya. Mening shu ahvolda borib kelishim osonmi. Ha, bolang ko‘pay- gur-a. Qandoq qilaman, boraman-da. Tezroq tur! Dadangning oldiga o‘zim boraman. So'ridagi nonushtangni tovuq cho'qib ketmasin. Jannat o‘zidan-o‘zi gapirib, chorsiga non, qatlama tuga boshladi. Samovar jo ‘mragidan katta mis choynakka qaynoq suv quyib samovarga yana suv to‘latdi. Quvuriga tarasha tashladi. Keyin qo'lida choynak, tugun bilan supa yoniga keldi. — Ketyapman. Eshik ochiq qolmasin, tur. Tuiganingdan ke­ yin chorboqqa chiqib sigirdan xabar olib qo‘y. Arqoniga o‘rala- shib qolmasin. Jannat gapira-gapira chiqib ketdi. Kun yoyilib ko‘cha serqatnov bo‘lib qolgandi. U keksa tollar, qayrag‘ochlar bag‘ridan o‘tgan yo‘l bo‘ylab ketarkan, qulog‘iga xotinlaming yig'isi chalindi. Seigaklanib yig‘i kelayotgan taraf- ga quloq tutdi. Yig‘i Rasul buvaning hovlisidan kelardi. Xotin qadamini tezlatdi. Rasul buvaning ko‘cha eshigi oldidagi supasi ko‘rindi. Chol har kuni shu supada kunini kech qilardi. Yuzni qoralab qolgan bu chol umrida ko‘p voqealaming shohidi bo‘lgan. Uva- li-juvali bu qariya keyingi yillarda uzoq yaqinga borolmaydigan, nevaralariga supa yasatib cho‘g‘dek gilamcha soldirib o'tirar, di- diga yoqqan yo'lovchini yoniga chorlab achchiq ko‘k choy quyib berar, ketayotganda rayhondan bitta shox sindirib qo‘liga tutardi. Mana, hozir supa oldida uch-to‘rt kishi o‘ralashib turibdi. Ko‘cha betiga ko‘loblab suv sepilgan. Chol o'tiradigan supa te- pasidagi tol poyasini kesib tobutga anbar qilishyapti. Xotin janozaga to‘planayotgan kishilar oldidan bosh egib o‘tib ketdi. Ichkaridan o‘qtin-o‘qtin yig‘i tovushi kelib turibdi. Qoragina bir kishi shoshib kelardi. U uzoqdan jadal kelayotgan bo‘lsa kerak, terlab, yaktagining yelkalari ho‘l bo‘lib ketgan edi. — Jannat, Ikromga o‘zing xabar qil. Peshinga chiqazilarmish, deb ayt. Men Zarkent, yakkatutliklarga xabar qilib kelyapman. U shunday dedi-yu, yana jadallab yurib ketdi. Bu erining yaqin o‘rtog‘i, To‘lanboy ismli kishi edi. U qiz tanlab-tanlab yoshini o‘tqazib qo‘ygan, oxiri qirqni qoralab qolganda uylangan, o‘zi ochiqqina, har gapiga maqol yo ma- tal qo‘shib gapiradigan so'zamol kishi edi. U kirgan davra bir- dan yashnab ketar, to‘y-hashamlarda u bo‘lmasa o‘mi yo‘qlanib 10 turardi. U o‘zini katta olmas, qishloqda azami, biron ma’raka bo‘lsa, darrov yetib kelardi. Bironta odam bemahal notob bo‘lib qolsa, shuni uyg‘otishar, piyoda bo‘lsa ham Marg‘ilonga - dok- tor olib kelishga yuborishardi. To'lanboy yo‘q demay pildirab ketaverardi. Mana, hozir ham To'lanboy janozaga ikki qishloqni xabarlab kelyapti. Jannat eriga bu ko'ngilsiz xabami yetkazish uchun qadamini tezlatdi. Idora oldida qora yengil mashina turardi. Odam ko‘p. Hamma ichkaridan kimningdir chiqishini kutyapti. Jannat bir muddat, kim keldi ekan, kattalardan birontasi bo‘lsa ajab emas, deb Yakkatut tarafga burildi. Ikromjonning o‘zi shu tarafga hal- loslab kelardi. U xotinini ko‘rib achchiqlandi. - 0 ‘zing kelyapsanmi? 0 ‘g‘lingga aytsang bo‘lmasmidi? Necha marta aytaman, yuk ko'tarma, deb. Jannat, hechqisi yo‘q, degandek iljaydi. - Tursunboyginangiz uxlayapti. Kechasi kech qaytgan edi. Uyg‘otgim kelmadi. Rasul buva olamdan o‘tibdilar. - Eshitdim, — dedi Ikrom. — Shunga kelyapman. Sen uyga qayta qol. - Och nahor borasizmi, qatlama qilgan edim, bir tishlam bo‘lsa ham, tamaddi qilib oling. - Keyin, keyin. 0 ‘zim eshikka boraman. Yo‘ldosh ota kelib- dilar. Meni yo'qlatgan ekanlar, boray. - Ota atayi janozaga keptilarmi? - Yo‘q, ish bilan yurishipti. Ko‘pchilik bo‘lib cho'llami ay- lanib yurishganmish. Qishlog‘imiz tepasidan kanal o'tadi, de- yishyapti. Uyi, bog'i ustidan kanal o‘tadigan xonadonlar bilan gaplashib yurishipti. Birortasi norozi bo‘lib qolmasin, deb Ra- yimberdiga tayinlayaptilar. - Voy tavba, - dedi Jannat. - Hukumat ham suv keltirsin, ham haqini to'lasin, ko‘z ko‘rib, quloq eshitmagan zamonlar bo‘lyapti. Ikrom shoshib turganidan gapni cho‘zib o‘tirmadi. - Keyin aytib beraman, xotin. Gap ko‘p. Zo‘r ishlar bo'la- diganga o‘xshaydi. Boray-chi, otaning o‘zlari aytib qolarlar. 0 ‘z og'zilaridan eshitay. Ikrom xotinini qoldirib, o‘zi idora tarafga qarab ketdi. Jannat tugunchasi bilan uyga qaytganda so‘ri ustidagi nonush- tani musichalar cho‘qir, qaymoq solingan piyola yerga tushib chil-chil bo‘lgan edi. To‘kilgan qaymoqni mushuk yalardi. Tur­ sunboy bo‘lsa hamon dong qotib uxlab yotibdi. To‘rt-besh tovuq dasturxondan olib qochgan qatlamani talashib cho'qilashardi. 11 Jannat bu besaranjomlikni ko‘rib hang-mang bo‘lib qoldi. - Ha, bolaginang ko‘paygur-a, bu nima qiliq, hali ham yotibsanmi? Mana, bormaganingdan dadaginang nonushta ku- tib-kutib, och-nahor qishloqqa tushib kelibdi. Shunaqa ham bo'ladimi, bolangdan aylanay. Onasining tinmay javrashi chakkasiga tekkan Tursunboy noiloj bosh ko‘tardi. Pashshaxona ichida bir kerishib odeyalni iig‘itdi. - Hech uxlatmadingiz-da. — Uxlash ham shunchalik bo‘ladi-da. Rasul buvang ham olamdan o‘tiptilar. Bola beparvogina “shunaqami”, deb qo‘ya qoldi. — Dadang o‘shaqqa ketdilar. Sen ham choyingni ichib o'shaqqa bor. — Men nima qilaman. Kun isib ketdi. - Voy bolam, bu odam bolasining bir-biridan qarzi-ya. Bu- tun uch qishloq buvangnikiga yig'ilyapti. Rahmatli, qandoq ta- barruk odam edilar. Yuz yoshga kiraman, deb tuigan edilar. Onaning gaplari Tursunboyga malol keldi. - Bo‘ldi, ko‘p gapiravermang. Miyamni achitib yubordingiz. О‘g‘lining achchiqlanayotganini ko‘rib ona sergaklandi. - X o ‘p, xo‘p, bolam. Endi gapirmayman. Borsang yaxshi bo'lardi. Hamma o‘rtoqlaring o ‘sha yerda. Oxunboboyev ota ham kelibdilar. Bola esnab o‘midan turdi. Ona uyga kirib, dazmollangan yangi dastro‘mol, taxtakachdan tushgan marg'ilon nusxa do‘ppi olib chiqdi. U ko‘cha eshigiga yo‘l olarkan, ona allaqanday, sira ta’riflab bo‘lmaydigan mehr bilan orqasidan qarab qoldi. — Choy ichmading-ku, choyginangni ichmading-ku, tenta- gim. Tursunboy ko‘chaga chiqib qayoqqa borishini bilmay ancha o‘ylanib turib qoldi. Hali janozaga Oxunboboyev ham kelarmish degan gap qu- log‘iga kirgandek bo‘lgandi. U kishi qanaqa odam ekan? Bil- gisi keldi. Dadasi Toshkentga borganda Oxunboboyev, o‘g‘ling nechaga kirdi, kap-katta yigit bo‘lib qolgandir, deb so‘raganini onasi aytib beigandi. Tursunboy o‘ylab o'tirmay Zirillama tarafga yura boshladi. Hamma vaqt jimjit bo‘ladigan ko‘chada bugun odam ko‘p. To‘rt-besh qishloq shu yerga - dafn marosimiga to‘plangan. Ko‘cha betida tobut. 12 To‘p-to‘p odam orasida shivir-shivir boshlandi. Ota kelayo- tibdilar. Yo‘ldosh ota kelayotibdilar, degan gap og‘izdan-og‘izga o'tdi. Uzoqdan mashina motorining gurillagani eshitilib darrov so‘ndi... Narida o‘n choqli kishi ko‘rindi. Oldinda cho'qqi soqol Yo‘ldosh Oxunboboyev, uning yonida Tog‘a, Ikromjon, Umma- tali va to‘rt-besh kishi shu tarafga qarab kelishardi... Rayimberdi Rasul buvaning keyingi kunlarini gapirib kelardi: — Sakkiz o‘g‘il, bir qiz, o‘ttiz sakkiz nevara ko‘rgan. Yolg‘iz qizini ko‘p yaxshi ko‘rardi, bechora. 0 ‘sha qizining qo'lida jon beripti. Ikrom kechagi uchrashuvni yana esladi. Demak, buva kecha nevarasiga handalak olib borganicha uyiga qaytmagan. 0 ‘sha yerda jon taslim qilgan. Oxunboboyev uni yaxshi tanirdi. Eslab ketdi. — Rasul buvaning ukasi bilan biz Eshonto'pi qishlog‘ida chorakorlik qilardik. Atayi Zirillamadan bizni yo'qlab borardi. Topganini berib yana piyoda orqasiga qaytib ketardi. 0 ‘tgan yili Toshkentga nevarasini yetaklab boripti. Ishga kelsam, eshikda kutib turgan ekan: “Shuni o‘qitib, menga odam qilib ber. Bittasi ilmli bo‘lsin”, deb iltimos qilib qoldi. Joylab qo‘ydim. — Ha, - dedi Rayimberdi, — do‘xtirlikka kiritib qo‘ygan ekan- siz. Hozir shu yerda, kanikulga kelgan. Zirillama janozaga ко‘chib kelgandek edi. Ko‘cha betida bi- rov cho'kkalagan, birov tik tuigan, chol o'tiradigan supada ik~ ki-uch qariya bosh egib tek qotishgan edi. Oxunboboyev bir chetda tizzaladi. Ma’raka egasiga imlab, yuqoriga olinglar, degan ishora qilishdi. Ammo Oxunboboyev joyidan jilmadi. Qo'lini ko‘ksiga qo‘yib uzr ishorasini qildi. Bari bir bo'lmadi. Rayimberdi uni qo‘ltig‘idan olib turg‘iz- di-da, supaga, qariyalar oldiga o‘tqazdi. Dalaga, g‘o‘za chopig‘iga ketayotgan kolxozchilaming ham- masi janozaga kelishgan. Ulaming ketmonlari, non tugilgan qi- yiqlari yonlarida. Running tig‘iga qolmay janoza o‘qilib qabristonga yo‘l olish- di. Zirillama guzariga chiqqanlarida o‘tkinchi aravadagilar, otliq ketayotganlar yo‘ldan to'xtab tobutni yelkaga olishar, yetti qa- dam yurib dastani boshqasiga berishardi. Yo'llardagi samovar- larda ertalabki nonushtaga chiqqan choyxo'rlar gur etib turishar, sartaroshxonadagilar, do'kondagilar ishlarini, pullari-yu qim- matbaho buyumlarini tashlab, tobut dastasini yelkaga olishardi. 13 Bu qadim o‘zbek odatini, ayniqsa, zirillamaliklar qattiq ush- lashardi. So‘nggi yo‘lga ketayotgan inson oldidagi buyuk qarz deb bilishardi. Oxunboboyev ham navbatma-navbat dastani yelkaga olar, marhum siymosida o‘z otasini eslardi. Ular bir-birlari bilan qalin do‘st bo‘lishgan. Rasul buva do‘sti Oxunbobo vafot etganda, qab- riga o ‘z qo‘li bilan qo‘ygandi. Shunda Yo'ldoshvoy bu odamga alohida bir mehr, alohida yaqinlik sezgan, bu sezgi chol olamdan o'tgunga qadar qalbini tark etmagandi. Yo‘ldoshvoy o‘z otasini ikkinchi dafa dafn qilayotgandek edi. Chunki otasini tanigan, uning tovushini eshitgan, hamnafas bo‘lgan kishilardan eng so‘nggisi shu Rasul buva edi. Yuz yoshni qoralab qolgan bu tabarruk cholni u Toshkentda Oliy Sovet Prezidiumining Raisi bo‘lib o'tirgan stolida, o‘y o‘y- lab qolgan choqlarida ham eslardi. Qachon Farg‘ona tomonlarga yo‘li tushsa, albatta, uni bir ziyorat qilib, duosini olib o'tardi. Mana, otasi bilan hamnafas, uning nafasini tuygan so‘nggi kishi ham olamni tark etdi. Bu cholni butun yurt izzat qilardi. To‘y-u ma’rakalar usiz o'tmasdi. Nikoh to'ylarida kelin bilan kuyovni uning oldiga olib kelib salom berdirishardi. Yangi farzand ko'rganlar, albat­ ta, chaqaloqni uning tizzasiga qo‘yib olishardi. Agar u guzardan hassasini do‘qillatib o‘tib qolsa, hamma barobar qalqib to o‘tib ketguncha ta’zimda turardi. Had-hisobsiz tobutkash qabriston tomonga burilgan edi. To‘lanboy olazarak bo‘lib kimnidir qidira boshladi. Ko‘pchilik- dan qolib ketmay deb, pildirab borayotgan siyrak soqol bir kishi- ni tirsagidan ushladi. - Ummatali amaki, tez uyga borarkansiz. Ummatali hayron bo‘lib To‘lanboyga qaradi. - Nima gap? To‘lanboy halloslab gapirardi: - 0 ‘g‘lingiz mahallani boshiga ko‘tarib aravakashlar bilan mushtlashyapti. Ummatali bir gap aytmay to‘pdan ajralib orqasiga qaytdi. Uning bunaqa ma’rakalar, to‘ylardan benasib bo‘lib orqaga qayt- gan paytlari ko‘p bo'lgan. U bironta to'yda, bironta bazmda odamlarga o'xshab xotiqam o‘tirmagan. 0 ‘g‘li Azizxon janjalni pulga sotib olar, mashmasha boshlab uni mudom notinch qi­ lardi. Shuning uchun ham hozir u, nima bo‘pti, qachon, nega, degan savol bermay orqasiga qaytyapti. 14 Savobdan quruq qolmaylik deb o‘tkinchi aravakashlar ot- aravalarini tor ko'chada qoldirib, tobut dastasini yelkaga olib, yarim yo'lgacha bo‘lsa ham kuzatib qo‘yaylik, deb ketgan edilar. Azizxon egasiz qolgan ot-aravalami ko‘rib paytdan foydalanmoq- chi bo‘lipti. Ikkita otni aravadan chiqazib bolalami mindiripti. 0 ‘zi ko‘cha tarafdagi darvozaning bir tavaqasini chiqazib ko'cha o‘rtasida qomiga qo'yib yotib opti. Bolalar ot bilan qomida- gi darvozaga chiqishipti. Aravakashlar kelishsa ot yo‘q. Bolalar ot minib chiqqan darvoza taxtasining bosh tarafida Azizxonning iyagi chiqib turipti. U kuchanib, yana bittang ot minib chiqla- ring, deb buyruq qilyapti. Aravakashlar bolalami tiriqtirib otlami tushirishdi. Bittasi Azizxonning yuziga tarsaki tortib yuboripti. Azizxon zabti tez, dev yigit. Unga shapaloq urgan aravakash yigitni belidan ush- lab devor oshirib chorboqqa irg'itibdi. Qolgan aravakashlar unga yopirilib kaltaklay ketishibdi. Azizxon unisini u yoqqa, bunisini bu yoqqa otib, to‘rt tarafga quvib, ko‘cha o'rtasida, qani, mard bo‘lsang yaqin kel, deb ikki qo'lini beliga tirab turipti. Ummatali yetib kelganda ariqning bu betida to‘rtta arava­ kash unga yaqin kelolmay so‘kinishardi. Aravakash zoti urishqoq, so'kishda birovdan orqada qolmay- digan xalq bo‘ladi. Ammo Toshlog‘-u Maig‘ilonga so‘z bermay kelayotgan bu zo‘ravonlar Azizxonning oldiga borolmay turgan- larini ko‘rgan Ummatali ularga ermakomuz qarab qo'ydi. - Uyat-e, shu yosh boladan kaltak yeb o‘tirsalaring. Bu gav- da savlat ekan-da. U shunday deb o‘g‘lini turtib-turtib chetga olib chiqdi. - Sening dastingdan biron joyda xotiijam bitta piyolagina choy icha olamanmi, yo‘qmi? He, senga polvonlikni o‘rgatgan Hojimuqondan o‘rgildim! Azizxon dadasiga betma-bet kelolmasdi. Har qanday to‘po- lon qilmasin, har qanday qiliq qilmasin, dadasi ko‘ziga qarasa, shashtidan qaytar, churq etib og‘iz ochmasdi. Bu gal ham shunday bo‘ldi. Ummatali ko‘cha o‘rtasida dar­ vozaning bir tavaqasi tuproqqa qorishib yotganini ko‘rib o‘g‘liga xo‘mrayib qaragan edi, Azizxon g‘iring demay darvozani azot ko‘tardi. Lapanglab borib bir intilishda joyiga ilib qo'ydi. Keyin indamay uyga kirib ketdi. Ummatali yig'ilgan bolalaiga qichqir- di: - Borlaring, tuqqanlaringning oldiga jo‘nalaring. Tomosha tamom! E, chavandoz pahlavonlar, otlaringni aravaga qo‘shing- lar. E, sadqayi polvon ketlaring! 15 Ummatali o‘g‘lining bir ta’zirini bermoqchi bo‘lib hovliga kirdi. Bola ko‘rinmadi. Qidirib chorboqqa chiqdi. Azizxon allaqachon chorbog‘ devoridan oshib ko‘chaga chiqib ketgan edi. Ota iljayib boshini sarak-sarak qildi. - Ha, tentak-a! Quyilib qolarmikin, ishqilib! Ota bolasining taqdiridan tashvishlanardi. - Minilmagan asov otning o‘zi. Bilmay minganni irg'itib tashlaydi. Egar urdirmaydi, hurkovuch. Ha, ishqilib omon bo‘l- sin! Bir kunmas bir kun zo‘r xotinning qo‘liga tushsa, yuvosh bo‘Ub qolar. Ummatali o‘zini shu xil gaplar bilan ovutardi. Ill Zirillama qishlog‘ining guzarida g‘alati ish bo‘ldi. Azizxonning qo‘lini bog'lab guzarga olib chiqishdi. Kaltak zarbidan betlari momataloq bo‘lib ketgan, chakkalari g‘urra. Kiyim-boshlari yirtilib, yelkalari ochilib qolgan edi. Ertalab nonushtaga chiqqan choyxo'rlar, Marg‘ilon-u, Quva taraflarga ketadigan yo'lovchilar uning atiofini o‘rab olgan. Bir davangirdek yigit gal bermay unga musht tushirib turipti. Ammo Azizxon bosh ko‘tarib unga bir nima deyolmas, musht va kaltak- larga chidab, miq etmay turardi. - Hoy, insofing bormi, Akbar, shuncha urding, endi bas! 0 ‘ldirib qo‘yasan-ku! Yigit hech kimning gapiga kirmasdi. - 0 ‘ldirish kerak. Tiriklayin ko‘mib tashlash kerak buni! - Esing bormi? - deydi boshqa bir yo‘lovchi. - Har qancha yomonligi bo‘lsa, melisa jazo beradi. Olomon qiladigan paytlar, o4ib ketgan. Shu payt, Tog‘a kelyapti, Tog‘aning o‘zi kelyapti, degan shivir-shivir bo‘Ub qoldi. Davra orasini yorib kolxoz raisi Ra­ yimberdi To‘xtaboyev kirdi. - Nima gap? Qo‘li bog‘liq, betlari kaltakdan ko‘karib ketgan Azizxonga ko‘zi tushdi. - Yana nima hunar ko'rsatdi, bu tiyilmas! Yigit aytib bo‘lmaydigan gapni tildan chiqazishga istihola qilib, atrofdagilarga qarab oldi. Keyin kaftining orqasiga yo4alib gapira boshladi. 16 - Bu yaramas tong saharlab devor oshib, qo‘rg‘onga tushipti. - Nima, o‘g‘rilikkanri? - 0 ‘g‘rilik qilsa ming marta rozi edim-a! Singlimning qo‘y- niga kirmoqchi bo‘lib endi ko‘rpani ko‘tarayotgan ekan. Yax- shiyam toleimga peshobga uyg‘onib qoldim. Kuyovga bo'lishib qo‘yganmiz-a! To‘rt kundan keyin to‘y. Bu yaramas bizni bad- nom qilmoqchi ekan. Rayimberdi o‘qrayib Azizxonga qaradi. - Shu gap rostmi? Azizxon indamadi. Qiyiq tuguni ezgan bilagini ishqalab, in- damay turaverdi. - Sendan so‘rayapman! Shu gap rostmi? Azizxon: - Rost, - dedi. - Uyg‘otmoqchi edim. Yigit battar tutaqdi. - Yomon niyating bo‘lmasa, qora saharda devor osharmi- ding. Nima, xumor bo‘lib nos so‘ragani devor oshganmiding. Nos so‘rab ko‘rpa-qatini ko'targanmiding? - Chekmayman, noskashmasman. 0 ‘zida ishim bor edi. Uning telba-teskari javoblaridan atrofdagi ermak talablar hi­ ring-hiring kulishardi. Rayimberdi tog‘a ham o‘zini tutolmay kulib yubordi. Qoq saharda birovning pardali qizida nima ishi bo‘lishi mumkin. - Nima ishing bor edi? - dedi Rayimberdi atayin uni gapga solish uchun. Azizxon nima deyishini bilmay bezrayib turaverdi. Rayim­ berdi ham tutaqib ketdi. - Hey, til-zaboning bormi, gapirsang-chi! Azizxon ming‘irladi: - “Toyir-Zuvra” kitobini beraman degandi. Yigit yana musht ko‘tarib keldi. - He, tong saharda “Toyir-Zuvra” o‘qiydigan! Odamlar uni bilagidan qayirib nari surib qo‘yishdi. Rayimberdi odamlarga, tarqalinglar, tomosha tamom bo‘ldi, Akbarali, sen ham ketaver. Buni o‘zim tuzlayman, deb Azizxonni ergashtirib idora tarafga yura boshladi. Akbarali ham bormoqchi edi, unga: “Sen qol dedim-ku”, deb qo‘l siltadi. Oldinda Rayim­ berdi, orqada Azizxon indamay borishardi. Hali ham tarqalish- magan odamlar biri kulib, biri o‘zicha bichib-to‘qib qotib-qotib kulishardi. Sho‘xroq bir o‘spirin Akbaraliga piching aralash dedi: - Qizni do‘xtiiga ko‘rsatish kerak. 17 Bu gap qizning akasiga malol keldi. Gap aytgan o‘spiringa yeb yuborgudek o‘qraydi. Keyin hafsalasi pir bo'lgandek qo‘l siltab, orqasiga qaytdi. Azizxon hamon raisga ergashgancha indamay borardi. U Zirillamaning eng sho‘x, o‘tganning o‘rog‘ini, ketganning ketmonini oladigan, yeiga ursa ko‘kka sapchiydigan bo‘z bo- lalaridan. Bola paytida ham shundoq edi. Haligacha quyilma- di. Tomlardan chumchuq uyasiga intihb, tik teraklardan yiqilib sinmagan, chiqmagan joyi qolmagan. Mushtlashishga ishqiboz. Atayin Yakkatut, Toshloq, Zarkent taraflaiga borib basma-basga o‘z tenglari bilan mushtlashardi. Birini urib, biridan kaltak yeb qaytgan paytlari juda ko‘p bo‘lgan. Agar Zirillama qizlaridan falonchiga falon qishloqning yigiti gap qotipti, deb eshitsa, tamom. Atayin o‘shaqqa borib gap qot- gan yigitning og‘zi-bumini qopqora qon qilib kelardi. Kuchi, g‘ayrati taniga sig‘maydigan bu yigit ko‘cha eshi- gi oldida o ‘tirib atayin kuchini ko‘rsatib qo‘yish uchun eshak qo‘shilgan aravaning orqasidan tortib yurgizmay qo‘yar, qopdagi bug‘doymi, unmi, nima bo‘lsa tishi bilan ko‘tarib irg‘itardi. U qishloqning “ko‘ziri” deb nom olgan edi. Shu bolaning ko‘ngliga birdan muhabbat otashi tushdi. Muhabbat o‘ti ilashgan yigitlar ko'pincha yuvosh, o'ychan, ingichkaroq ovoz eshitsa xo‘rsinadigan bo‘lguchi edi. Azizxon bunaqa bo‘lmadi. Ishqi ham o‘ziga o‘xshagan bebosh, hech nar- sani tan olmaydigan bir ishq edi. Shuncha yil yonma-yon yurib, biiga o‘sib, o‘zi necha mar- talab urib, sochidan tortib chirqillatib yuradigan Lutfmisa bir kun kehb uning uyqusini o‘g‘irlashi, kechalar hammaga eshit- tirib oh urdirishini sira xayoliga keltirmagan. Uning muhabba- ti sekin-asta boshlanmadi. Olovdek lov etdi-yu yurak-bag‘rini kuydirdi, qo‘ydi. Ana o‘sha kundan beri Azizxon Lutfinisaning yo'lini poylaydi. Ovloqroq joyda uchratsa iltifot nimaligini unu- tib, bag‘riga tortadi. Qiz ham unga ortiqcha monelik qilmaydi. Bir chekkasi moyillik bildirib turgandek o‘zini qo‘yib beradi. Bu orada sirdan voqif bo‘lgan akasi Lutfmisani ikki-uch kaltakladi ham. Eplolmadi. Qiz battar o‘chakishib Azizxon tarafga inti- laverdi. Uy yumushlarini orasta qiladigan qiz o‘zini pardozga urdi. Ko‘chaga chiqadigan bo‘lsa, yo‘lakda yuziga upa-eliklami chaplaydigan bo‘ldi. U o‘tgan ko'chada atir hidi anqib ketardi. Bu hid Azizxonni jinni qilar, uni ko'rolmagan kezlarida ko'cha- sini, yo‘lagini hidlab kelardi. Nima bo‘ldi-yu, Lutfinisa Azizxon 18 tayin qilgan joyga kelmadi. Ertasi kuni uchrashganda uni ayamay shapaloqladi. Qiz bu kaltakni og‘ir olmadi. Xullas, ikkovining muhabbati biron kitobga yozilmagan, bi- ror shoiming tiliga kelmagan antiqa bir muhabbat edi. Ulaming bu daraja besaranjom, fcavfli uchrashuvlaridan tash- vishga tushgan qizning akasi Akbarali nima qilishini bilmay ko‘p bosh qotirdi. Ota-onasi bo‘lganda-ku, ularga maslahat solardi. Lekin, nachora, ular bu foniy dunyodan ko‘z yumganlar. Oxiri marg‘ilonlik kosib yigitdan kelgan sovchilaiga rozilik berib, patir ushatdi. To‘y kuni ham tayin qilindi. Singlisini ostona hatlab ko‘chaga chiqarmay qo‘ydi. To‘y taraddudidan xabar topgan Azizxon - jinnining o‘zi bo‘ldi-qo‘ydi. Marg‘ilonga tushib kuyovning yo‘lini poyladi. Uchratsam bir o‘lasi qilib uraman, qizdan aynitaman, deb ni- yat qildi. Ammo kuyov bolani uchratolmay qaytib keldi. “Agar shunga tegsang so'yaman, pichoq charxlatib keldim”, deb Lutfi- nisaga xat kiritdi. Xat qizning qo'liga tegmadimi, har qalay javob bo‘lmadi. Ana shundan keyin Azizxon kechasi bilan Lutfinisalar uyi atrofida g‘ingshib yurdi. Oxiri chidamay devor oshib hov- liga tushdi. Hamma yoq tinch. Hatto bo‘ribosar iti ham tong- ga yaqin mudrab qolgan edi. Azizxonning niyati qizni olib qo- chish edi. Asta emaklab ayvonga chiqdi-yu, qiz yotgan to‘shakka yaqinlashdi. Tong salqinida Lutfinisa ko'rpani boshiga tortgan ekan. Atir hidi Azizxonni bir necha daqiqa garang qilib qo‘ydi. Yostiqdan oshib tushgan ikki o‘rim sochni bir qilib to‘yguncha hidladi. Keyin endi qiz boshidagi ko'rpani ko‘taigan ham. edi- ki, qorong‘ida kimligini biimagan Lutfinisa qichqirib yubordi. Birpasda hovli qiy-chuv bo‘lib ketdi. Qo‘ni-qo‘shnilar uyg‘onib hovlini to‘ldirishdi. Qizning akasi Azizxonni g‘o‘zapoya g‘arami orqasidan topib chiqdi. Keksalar hassasi bilan, yoshlar mushti bilan do'pposlashdi. Ammo Azizxon g‘iring, deb ovoz chiqarma- di. To'yguningcha uraverlaring, deb turaverdi. Lutfinisa ayvon ustunini quchoqlab goh yig‘lar, goh allaqan­ day harakatlar bilan Azizxonga dalda berib turardi... Idoraga yaqin qolganda Rayimberdi hassaga tayangan bir cholning arzini tinglab alahsib qoldi. Azizxon payt topib orqa ko‘chaga qarab qochdi. Akbarali uyiga yetganda qarasa, Azizxon ko'chaning bu be- tida tol tagida ulaming eshigiga tikilib o‘tiribdi. Akbaralining nihoyatda tajangligi oshdi. Endi nima qilish ke­ rak? Bu beta’sir bolaga gap o‘tmasa, kaltak kor qilmasa! Oxiri yali- nishga qaror qildi. Azizxonning oldiga kelib qo‘lini ko'ksiga qo‘ydi. 19 - Menga qara, baraka topkur. Tinch qo‘ygin. Jon uka, tinch qo'ygin. Bizni sharmanda qilma! Ko‘cha-ko‘yda qandoq bosh ko‘tarib yuraman. Yo ko‘chib ketaymi? Azizxon bez bo‘lib turib javob qildi: - Ko'chadigan bo‘lsang, Lutfini tashlab ketasan. AkbaraU: - E, odam bo‘lmay har narsa bo‘l! Hojimuqonni oldida qolib ketsang bo'lmasmidi, seni qaytarib olib kelgan o‘zi- miz ahmoq. Boshga bitgan balo bo'lding, yaramas, - dedi-yu, eshikni oyog‘i bilan ochib hovlisiga kirib ketdi. Sal оЧ тау hovli tarafda uning so‘kingani, Lutfinisaning dod solib yig‘lagani eshitildi. Nimadir sindi. Azizxonning qulog‘i- ga shunday so‘zlar chalinib qoldi: - G ‘unajin ko'zini suzmasa, buqacha ipini uzmaydi. Sen ablah ko‘z suzmasang, bu yaramas bunchalik suykalmasdi. - Bari bir topgan kuyovingizga tegmayman. Azizxondan boshqasiga tegadigan bo‘lsam sirka ichib o‘laman. - Sirka u yoqda tursin, zahar ichmaysanmi. Bari bir aytga- nimni qilaman. - Zahar ichishdan oldin besh varaq qilib, zolim akamning dastidan dod, deb xat qoldiraman, keyin zahar ichaman. Yana nimadir sindi. Birov qochdi. Birov quvdi. Lutfinisa­ ning yana dodlagani, akasining so‘kingani eshitildi. Bu gaplarga quloq solib iljayib o4iigan Azizxon qandaydir g‘alaba qilgan kishidek mag‘rur o‘midan turdi. 0 ‘zicha “qoyil, qo-o-yil”, deb qo‘yardi. Lutfinisaning ham bo‘sh kelmasligidan ko'ngli tinchigan Azizxon uyga borib bir uyquni urib, qolgan ishni ana shundan keyin o'ylashni niyat qilib hovUsiga ketdi. Uning yirtilgan kiyimlari, g‘urra bo‘lgan, ko‘kaigan betlarini ko‘rgan mahalla kishilari biri kulib, biri hayron bo‘lib orqasidan qarab qolishardi. Kimdir: “Manavini oshiq deydi”, dedi. Orqa tarafdan gurr kulgi ko4arildi. Bu masxaralar, bu gaplar oshiq Azizxonga zarracha ham ta’sir qilmas edi. IY Bugun Akbaralining uyida to‘y. Ko‘chani oshna-og‘aynisi bilan to‘ldirib kuyov keladi. Qishloq qizlari yor-yor aytib Lutfi- nisani Maig‘ilon tarafga, kuyovnikiga kuzatib boradilar. 20 Azizxon shulami o‘ylaganda ichini it tatalagandek ingrab yuborar edi. Bugun u yotgan to‘shagi kuydirgandek erta tong- da o‘midan turdi. Allaqayoqlarda sanqib, oh tortib, peshanasiga shatillatib urib uyga qaytib keldi. Dadasi Ummatali ohorli yaktagini, taxtakachdan chiqqan do‘ppisini kiyib to‘yxonaga ketdi. Azizxon ko‘ksini zaxga bosib, endi taqdirga tan berish kerak, degan o‘yga kelar, shunday o‘y kelgan kallasiga musht urib sapchib o‘midan turib ketardi. Ayniqsa ko‘cha boshida qo‘sh kamay, qo‘sh sumayning vat-vati, nog‘ora-chirmandalaming tak-taka-tumini eshitgan- dan keyin sira chidayolmay qoldi. Eshigini tepib ochib ko‘chaga chiqdi. Ko‘zlari bejo, duch kelganni do‘pposlaydigan qiyofada edi. U o‘zidan-o‘zi ichki bir tovush bilan, hech bu dunyoda rahm-shafqat degan narsa bormi, adolat degan narsa bormi, deb nido qilardi. Bu minilmagan asov otdek yigit qanday adolat qidirayotga- nini o‘zi bilmasdi. Qoq yarim tunda birovning uyiga devor oshib, pardadagi qizning yoniga kirsa, ovloqroq joyda uchrasa, beli- ni qayirib bag‘riga bossa. Unga yana qanaqa adolat-u, qanaqa rahm-shafqat kerak? Azizxon bo‘y yetib, yigitlikning dunyo meniki, kuch menda deydigan faslini kechirardi. Kuyovnakarlar olomoni qiyqiriq bilan Akbaralilar ko‘chasiga burilib ketdi. Azizxon o‘sha tarafga ketayotganini bilmasdi. Qosh qorayib qolgan. To‘y sharofati bilan suv sepilgan ko‘- chalardan chang ko‘tarilmas. Eshik tirqishidan kuyov o‘tgan ta­ rafga mo‘ralab tuigan xotin-xalaj Azizxonning ketishiga kuUb, ba’zilari voy bechora, degandek qarab turishardi. Azizxon bu ta’qib qilib tuigan ko'zlami ko'rmas, ko‘rsa ham idrok qilmasdi. Azizxon Akbaralilar darvozasi oldida davra yasab nog'ora- chirmandaga raqs tushayotganlami tomosha qilayotganlarga chap berib Up etdi-yu devor oshib chorboqqa tushdi. Keyin bog‘ma-bog‘ oshib ketaverdi. Xotinlar, bolalar yo‘lakka chiqib to‘yni tomosha qilayotganliklari uchun bog‘larda, tomorqalarda hech kim yo‘q edi. Azizxon to‘y bo‘ladigan hovli orqasidagi ba- land nok tupining qiyalab o'sgan shoxiga o'tirib oldi. Qo‘ynini kuzgi tosh nok bilan to'ldirdi. Ko'chada bazm tugab, kuyovni o‘ragan yigitlar asta-sekin hovliga kira boshladilar. Xotinlar bosh egib kelayotgan kuyov ustidan tanga, shirinliklar sochishardi. Azizxon zalvarli bir tosh nokni qo‘liga olib salmoqlab ko‘rdi. Boshiga salla o‘rab, jig‘a 21 taqqan kuyovni mo‘ljalga oldi. Uning oldini baland bir yigit to'sib qolganidan Azimon nokni otmadi. Qulayroq paytni kutdi. Keksalar so‘rilaiga, yoslilar taxtadan yasalgan uzun stol che- tidagi skameykalaiga o'tirishdi. Ikki yigit kuyovni qo‘ltig‘idan olib kunga qaratib solingan uy derazasi oldiga olib keldi. Bir ep- chil yigit taburetkaga par yostiq qo‘yib kuyovni o'tqazdi. Tasbeh tutgan cholga stul qo‘yib berishdi. Nikoh o‘qish marosimi bosh- lanish arafasi edi. Azizxon eng awal mullani mo‘ljalga oldi. Nok sallasiga tegib uchirib yubordi. Nima bo'lganini bilmay qolgan kishilar chuvalgan sallani olib qayta o‘ray boshlashdi. Bu payt qorong'i tusliib, hovlidagi daraxt shoxiga ilingan to‘rtta lampochka charaqlab yongan, kuchli nur odamlar ko'zini olganidan devor naryog‘i qop-qorong‘i bo‘lib ko‘rinardi. Salla yana mullaning boshiga qo‘ndi. Azizxon yana mo‘ljalga oldi. Nok mullaning quloq-chakkasi aralash tegib uning boshini qiyshaytirib yubordi. Azizxon nok bo‘ronini boshladi. Kuyovning og‘zi-bumi qop-qora qon bo‘ldi. Yonidagi ikki yigit ham nasibasiga yarasha- sini oldi. Butun hovli qiy-chuv bo‘lib ketdi. Noklar qay tarafdan otilayotganini bilisholmasdi. Azizxon qo‘ynidagi so‘nggi nokni deraza oynasiga otdi. Oyna chil-chil bo‘ldi. Azizxon to‘yni buzib, qo‘ynini yana nokka to‘ldirib, nokdan tushdi-da, qorong'i bog‘ ichida yo‘qoldi. Yarim soatdan ortiq besaranjomlik bo‘ldi. Kuyovning chak- kasini doka bilan bog'lashdi. Obdastada issiq suv opkelib izzat bilan betini yuvib qo‘yishdi. Ammo mulla nikoh o‘qishga sira unamasdi. — Menga jon kerak, qo'yinglar, nikohni o‘zlaring o‘qib qo‘ya qolinglar. Shuncha tavallo qilishsa ham bo'lmadi. Domla etak siltab chiqib keta boshladi. Uning bu qilig‘idan diqqati oshgan Akbarali domlani behdan dast ko‘tarib qaytarib olib kirdi. — Sizga ishonib o'tiribmiz, taqsir. Bu qishloqda bironta eski- cha biladigan odam yo‘q. Atayin aravada Quvadan olib kelgan- man-a! Yurak oldirib qolgan mulla chor-nochor rozi bo‘ldi. — Xo‘p, xo‘p, bo‘tam, hech bo‘lmasa nikohni ichkariga kirib o‘qiylik. Kuyovni uyga olib kiringlar. Akbarali, bu boshqa gap, deb uni ichkariga boshladi. Kuyov ham o‘midan turib ulaiga ergashdi. 22 Shu payt charaqlab yonib turgan lampochkalarga g‘o‘r nok- lar qars-qars tegib yorila boshladi. Bir zumda hamma yoq zi- miston bo‘ldi qo‘ydi. Nima bo‘layotganini bilolmagan to‘y ahli vahimaga tushdi. Hamma jon talvasasida o‘zini har yoqqa urdi. Idishlar sindi. Samovarlar ag‘anadi. Kim qayerda, nima qilyapti, bilibbo‘lmasdi... To‘polonda mullaning: “Bo‘talarim, sallamning uchini kim bosdi, kavushim qani”, degan chinqirig'i eshitilardi. Shu to‘polon ichida xotinlaming qichqirig'i hammani hang- mang qilib qo‘ydi. — Voydod, sho‘rimiz qurib qoldi. Sharmanda bo‘ldik, qizni olib qochdi. Bir yashshamagur, qirchiningdan qiyilgur qizni olib qochdi. Qorong'ida chiroq, sham ko‘targanlar paydo bo‘ldi. Akbarali alamdan lablarini tishladi. Kecha kuyov yuborgan nowosni so'ygan qassob pichog‘ini qinidan chiqardi. — So‘yaman, o‘ldiraman dayus Azizni! Yorilgan bumi bodringdek shishib ketgan kuyov Akbaralini yoqasidan oldi. — Qizni top, nomaid! 0 ‘ynashi bor smglingni menga pulla- moqchimiding. Xotinimni top! Keksalardan biri uni turtib zarda bilan dedi: — Nikoh o'qilmasdan xotinim deyishing shariatga sig'maydi. Uyat bo‘ladi. — Sizlar uyaling, mana bu hezimkash uyalsin, nega men uyalar ekanman. Yetti yuz so‘lkavoyni xaijlab qo‘yganman. Agar hozir pullarimni qaytib bermasang, uyingga o‘t qo‘yaman. Akbaralining tishlari g'ichirladi. 0 ‘zini arang bosib, til qisiq- lik bilan gapirdi: — Sabr qiling, topib kelaman. Osmonga chiqib ketgan bo‘lsa, oyog'idan tortib tushiraman, yeiga kirib ketgan bo‘lsa, qulog‘i- dan tortib chiqazaman. — Bozor ko‘rgan singlingni endi dallolga ber! Akbarali uncha-muncha achchiq gapni ko‘tarolmaydigan, saiga qizishib, panjasi mushtga aylanadiganlardan edi. Hozir bir yelkasidagi shayton, qo'lingdagini sol biqiniga, der, bir yelkasi- dagi rahmon, hoy, o‘zingni bos, tiling qisiq, chida, derdi. Bir yigit patronlarga yangi lampochka ilib chiqdi. Hovli boyagidek yorishdi. Paloslar sidirilib ketgan, ovqatlar tuproqqa qorishgan edi. Akbarali qo‘lida qindan sug‘urilgan pichoq bilan kuyov oldida bosh egib tishini tishiga qo‘yganicha fil gavdasini xam qilib turar, ularga hech kim bir nima deb og‘iz ocholmas- 23 di. Akbarali iztirob ichida uzoq egilib turdi-da, birdan boshini ko‘tardi. Kuyovning betiga dadil qaradi. - Menga nojo'ya gap aytdingiz, kuyov. Agar boshqa odam shu gapni aytganda ichagini boshiga salla qilib qo‘yardim. Sing- lim boshimni egib ketdi. Ammo men yigitlik belbog‘imni bo- shimga solganim yo‘q. Qayting orqaga. Kiring ichkariga. To‘y tarqamaydi. Otam meni o‘g‘il bola qilib tug‘dirgan. Shunday deb Akbaralining o‘zi yo‘l boshladi. Kuyov nima bo'layotganini bilmay unga ergashdi. Ulami tomosha qilib turgan kishilar yana hovliga kirishdi. Hovli to‘riga qarab ketayotgan Akbarali bilan kuyovdan ko‘z uzishmadi. Akbarali to‘xtab u yoq-bu yoqqa qaradi. Bir chetda voyvoylab qulog'iga sho‘r paxta bosib o‘tirgan mullaning oldiga borib, yuring, taqsir, dedi-yu siltab tortib boya nikoh o‘qitmoq- chi bo‘lganjoyga o‘tqazdi. Keyin, hozir chiqaman, deb ichkariga kirib ketdi. Hamma hayron. U nima qilmoqchi, qizni topib kelishgan- mikan, shundoq bo‘lsa kerak, degan o‘y bilan yo'liga ko‘z tikib o‘tirishardi. Sal o‘tmay Akbarali chiqdi. Hamma hang-mang bo‘lib qol­ di. Birov sapchib o‘midan turib ketgan, birov zarda bilan oldin- ga intilgan, yana birov o‘tirgan joyida oyog‘i qaltirib turolmay qolgan edi. Akbarali o‘n besh yoshga hali to‘lib-to‘lmagan o‘z qizini sudrab kelardi. Qiz nima gapligidan xabarsiz atrofga javdirar, biron gunoh qildimmikin, ammamning qochishiga meni qarash- gan deb o‘ylaydimikin, degan fikrda bo‘lsa kerak, hadeb dadasi­ ga yolvorib, men emas, men emas, deb chirqillab javrab kelardi. Akbarali uni qo‘lidan siltab kuyov oldiga itarib yubordi. - 0 ‘qing, o'qing nikohni, domla! Odamlar barobar oh urib yuborishdi. Bir keksa hassasini do‘qillatib ular oldiga bordi. - Esingni yig‘, ahmoq! Bu nima qilganing! Akbarali siz aralashmang, degan nazar bilan undan yuz o‘girdi. Kuyov o‘ttiz beshlarga borib qolgan, ko‘k ko‘z kishi edi. Uning oldida qiz sher qafasiga tashlangan quyondek qaltirardi. Navniholdek gavdasi dadasiga qarab iltijo bilan egilgan, ko'zlari atrofga madad so‘rab boqardi. Bo‘layotgan voqealami alam bilan kuzatib turgan Umma­ tali bu ishlarga men gunohkor, degandek chetda, odamlar ko‘zi 24 tushmaydigan panada devorga suyanganicha qimirlamay turardi. Agar Akbaralining ko‘zi unga tushsa, albatta yoqasidan oladi. Nomard, o‘g‘lingni top, deb g‘adablaydi. Boya Akbarali pi- chog‘ini qindan chiqarganda Ummatalining oyog'idan darmon ketib yerga o‘tirib qolgandi. Ana endi yosh, norasta, hali uy- ro‘zg‘or nimaligini bilmagan, yalang oyoq yurgan, sochiga tol popuk taqishni tark qilmagan, qo‘g‘irchoq o‘ynashdan chiqma- gan ma’sumaning umrini juvonmarg qilyapti. Bulaming bariga uning o‘g‘li, bebosh, betizgin Azizxon sababchi. Butun qishloqda birovga gapini bermagan, o‘tirgan o‘mini sotib oladigan, do‘ppi- si tushib ketsa pul berib oldiradigan mag‘rur yigitning boshi yurt oldida egilib qoldi. UmmataU ichidan kuyardi. “Bolam, bolaginam, nimalar qilib qo‘yding? Yurt oldida yigit boshining egilishi nimaligini bilasanmi, axir. Bu dog‘ Akbaralining ko‘ksida umrbod qolib ketadi-ya. Seni kechirarmikin?! Bir kun sendan xun olsa, men qandoq chidayman. Ertaga tong otadi, odamlar betimga qaray- di. Shundoq o‘g‘il o‘stirgan otaga la’nat demaydimi? Betimga tupurmaydimi?! Bolaginam, meni tiriklay o‘ldirib qo‘yding-ku, murda qilib qo‘yding-ku!” Ko‘cha tarafda mashina gurillagani eshitildi. Sal o‘tmay to‘yxonaga Rayimberdi tog‘a kirdi. Hali Akbarali qizini sudrab chiqayotganida bir bola velosiped bilan shamoldek yelib ravot- dan chiqib ketgan edi. 0 ‘sha xabar qilgan bo‘lsa ajab emas. To‘y ahU Tog'ani ko'igandan keyin, xayriyat, degandek er­ kin nafas oldi. Tog‘a obro‘-e’tiborli, SSSR Oliy Sovetining de- putati, Oblast partiya komiteti byurosining a’zosi, har bir aytadi- gan gapini qonun-qoida tarozisida o‘lchaydigan kishi. U hech kimga qaramay nikoh o‘qitishga tayyorlangan joyga bordi. - Uyal, uyal xaloyiqdan. Hukumat bor, qonun bor. Tog‘a shunday deb xaloyiqqa qaradi. - Birodarlar, to‘y tarqadi. To‘y bo'lmadi, deb hisoblanglar. Uy-uylaringizga tarqashingizni so‘rayman. Kuyov Tog‘aga yuzlandi. - Men nima bo'laman? Tog'a istehzoli kuldi. - Qiz bilan awal ro‘para bo‘lganmisiz? Roziligini olganmisiz? Kuyov nima deyishini bilmay Akbaraliga qaradi. - Mana, akam bilan gaplashganmiz. Bu kishi rozi bo'lmasa- lar to‘y qilarmidim. 25 — Qizning rizoligini olmay to‘y qilib bo‘lmasligini bilmasmi- dingiz? - Shuncha xaijga kuyib qolaveramanmi? Sudga berib undi­ rib olaman. Tog‘a keskin javob qildi: - Sud arzingizni inobatga olmaydi. Qiz rozi bo‘lmay bosh- langan to‘y qonunsiz hisoblanadi. Qonunsiz bo‘lgan ishni sud tan olmaydi. Kuyov bir nima deb gapirolmadi. To‘y ahli bir-bir tarqay boshladi. Tog‘a ko‘zlarini bir nuqtaga tikkanicha o‘y o‘ylab qolgan Akbaraliga ich-ichidan kuyinib qarab turardi. Bu yigit hech kim- ga so‘z bermagan yaydoq yigitlardan edi. Endi zabun, ko‘zlar andishadan yeiga boqqan. — Menga qara. Ko‘p kuyinma! Ayb o‘zingda. Ikkovining boshini qovushtirib qo‘yganingda bunchalik bo‘lmasdi. Singling- ni lochin oUb qochdi. Bilasanmi, lochin qandoq bo'ladi. Juftini boshqa qushlarga talatib qo‘ymaydi. Agar shundoq bo‘lsa, u o‘zi- ni tog‘ qoyalariga urib halok qiladi. Lutfinisani zo‘r lochin olib qochdi. Ketidan quvma! Bir kun bosh egib keladi. Tiz cho‘kib qilmishiga uzr so‘raydi. Akbarah indamadi. Tog‘a, xo‘p, xayr bo‘lmasa, deb tor ko'cha bo'ylab ketdi. Akbarali darvoza tavaqasiga suyangani- cha qancha turganini bilmaydi. Uzoq-yaqinda xo‘rozlar chaqira boshladi. Bu nechanchi chaqirishi, u bilmasdi. Ichkarida singan idish-tovoqlami yig‘ishtirayotgan xotinlaming shivir-shivir gap- lari qulog'iga kirmasdi. Akbaralining ichida qasos o ‘ti borgan sari alangalanardi. Ayol kishining: “Dadasi, kiring, bemahal bo‘lib qoldi”, de­ gan ovozi keldi. Akbarali javob qilmadi. Hovlida to‘y chiroqlari o‘chdi. Ko‘cha darvozasi oldida turgan Akbaralining soyasini qo- rong‘ilik yutdi. V Ummatalini tashvish bosdi. Bolani bir balo qilib qo‘ymasa go‘iga edi. Militsiyaga xabar qilsamikin? Ummatali u yonboshidan bu yonboshiga ag‘darilib to‘lg‘a- nib yotardi. 0 ‘g‘li yo‘lga kiribdiki, har kuni hunar ko'rsatadi. Boshqalaming bolalariga o'xshash bo‘sh-bayovgina bo'lmadi. 26 Yerga ursa ko‘kka sapchiydigan, hatto uxlab yotganda ham qo‘l- oyog‘ini silkib, nimalardir deb baqirar, qichqirardi. Azizxon o‘n to‘rt yoshlardamikin, Ummatali tush paytida uyiga qaytsa, hov- lidan bolalaming qiyqiriqlari eshitildi. Bolam yana nima baloni boshladiykin, deb hovliga kiiganda esi og‘ib qoldi. Azizxon uy eshigini turumidan chiqarib qomiga qo'yipti. Besh bola uning qomidagi eshik ustida o‘yin tushishyapti. Um­ matali qo‘liga tayoq oUb bolalami to‘rt tarafga tirqiratdi. 0 ‘n besh yoshlarida bo‘lsa kerak, Azizxon o‘rik shoxiga oyog‘i bi- lan osilib, g‘unajinni qomidan katta dastuixonni sirib bog‘Iab, tugunidan tishlab ko‘taigandi. Tog‘a kolxoz medpunktiga vo- doprovod tushirish uchun ko‘cha boshiga yigirmatacha temir quvur keltirib qo‘ygan edi. Azizxon o‘rtoqlari bilan bahs boyla- shib, ertalabgacha hamma quvurlami egib g‘ildirak qilib qo‘yipti. Ana o'shanda Ummatali quvur haqini to‘lashga majbur bo‘lgan. Azizxon tog‘asinikiga qochib ketib bir haftadan keyin Ummata- lining o‘zi borib, olib kelgan edi. Ummatali hayron edi. Bu bolada shuncha kuch, shuncha g‘ayrat qaydan paydo bo‘ldi ekan? 0 ‘zining ham, xotinining ham urug‘ida bunaqa odam bo'lmagandi. Yuvoshgina ota-onaning bolasi ajab g‘alati chiqdi. 0 ‘tgan- ning o‘rog‘ini, ketganning ketmonini oladi. Aravakashlar undan zirillaydi. Arava orqasidan tortib otini yurgizmay qo'yadi. Oq ko‘pikka tushirvoradi. Ummatali ana shulami o‘ylaganda o‘g‘lining Akbaralidan shikast yeyishiga ishonmasdi. Ammo Akbarali uni uyqusida bos- sa-chi?! Undoq desa, Azizxon uyquda ham sergak yotadi. Tepa- sidan kapalak uchib o‘tsa ko‘zini ochadi. Bolasi tushmagur, hozir qayerda ekan? Ochmikin, to‘qmi- kin? Birovning qizini olib qochib kimnikiga bordi ekan? Tog‘a- larinikidan xabar olsamikin? Yo‘q, u yoqqa bormas. Borsa o‘sha zahoti qo‘lidan yetaklab qaytarib kelishadi. Bu bola to'qayga qochgan. U yerda nima yeydi, qayda yotadi? Hama qilsa ham farzand, ota bechoraning joni achiydi. Ko'ngli bolasining bir kun emas, bir kun esi kirib, yurtga nafi tegadigan odam bo‘lib ketishiga ishonadi. Axir bolasi ichmaydi, chekmaydi. Faqat bebosh o‘ylarini jilovlayolmaydi, xolos! Mol do‘xtirining uyiga o‘t tushganda uning Hasan-Husan chaqaloq- larini olov ichidan oUb chiqqan kim edi? Kolxoz chorvasini sel oqizganda o‘zini toshqinga otib, mollami qutqarib qolgan shu Azizxon emasmidi?! 27 Azizxon toshqin suvga o‘xshaydi. Uni jilovlasa, xohlagan to- monga, dalalarga, chorboqlarga boshlab borsa bo‘ladi. Agar jilov solmasa, u qirg‘oqlami buzib, ekinlami payhon qiladi. Ammo uni kim jilovlaydi?! Ummatali o ‘ylab o‘yiga yetolmasdi. Tong otdi. Xotini hovli yuzida kuymalanib yurar, tiq etsa ko‘cha eshigiga qarardi. Ummatali kechasi bo'lgan voqeani xo- tiniga aytmagan. Xotini keyingi kunlarda saiga boshi aylanib yiqiladigan bo‘lib qolgandi. Endi unga yotig‘i bilan aytish ke- rak. Bo‘lmasa begonadan eshitsa birdan behuzur bo‘lib qolishi mumkin. Begona albatta ikki-uch og'izdan o‘tib kelgan gapga o‘zi ham jindek qo'shib aytadi. Moshdek gap yong‘oqdek bo‘lib ketadi. Ummatali ariqdan yuvinib belbog‘iga artinarkan, ko‘cha esliigiga tikilib o'tirgan xotiniga yotig‘i bilan gapira bosliladi. — Ko‘p qarayverma. Tentaging kelmaydi. Besh-o‘n kun kel- maydi, xotiring jam bo£lsin. Xotini yalt etib qaradi. - Voy, o‘lmasam, melisaga tushib qoldimi? Indamay qarab o‘tiraverdingizmi? - Yo‘q, yo‘q, - dedi xotirjamlik bilan Ummatali. — Hech gap bo‘lgani yo‘q. 0 ‘g‘ling sog‘-salomat. Arzimagan ish bilan band. Akbaralining singlisini nikoh kiyimi bilan olib qochdi, xo- los. — Voy sharmanda, voy sharmanda! Ikki tizzasiga shapatilab urib javrayotgan xotinining tepasiga kelgan Ummatali yupatishga tushdi. — Bolangning qilig'ini endi ko‘ryapsanmi? A, endi ko‘ryap- sanmi? Hech gap bo‘lgani yo‘q. Hamma yoq tinch. Atigi to‘y buzildi, kuyovning chakkasi yorildi. Nikoh o'qigani kelgan mul- laning ham bo‘ladigani bo‘ldi. Ummatalining qiziqchilikka olib aytayotgan bu jiddiy gaplari uni yana tutaqtirardi. -V o y , siz nega mening fanor yog‘imga o‘t tutashtirasiz, nega alanga oldirasiz. Endi nima qildim? Bolani siz buzdingiz, yoshligida qayirib olmadingiz. Mana, nima bo‘ldi?! Ummatali hamon jiddiy gapni qiziqchilikka aylantirardi. - Nima bo‘pti? Hech gap bo‘lgani yo‘q. Chiqimsiz kelinli bonding, to‘y xaqlari boshqalaming bo‘ynida. Nowos so‘yildi. Osh damlandi. Kamay-sumaylar chalindi. Mana endi bitta ni­ koh bilan oydek kelin uyingga o‘z oyog‘i bilan kirib keladi. 28 Xotini dod ustiga dod soldi. - Bunaqa kelinning boridan yo‘g‘i. 0 ‘g‘limga ijroqo‘mlar- ning qizini olib beraman. - Ha, — dedi Ummatali, - qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan o‘g‘lingga tegaman deb u yog‘i Xorazm, bu yog‘i Toshkent taraf- lardagi ijroqo'mlaming qizlari sochlarini tarab yo‘liga ko‘z tikib o'tirishipti. Menga qara! Unaqa dod dema! Akbaralining uyidagi dod-voylar yetarli bo‘lyapti. Manavi yerga o'tirib, kallangni jo- yiga qo‘yib obdan o‘yla. Bolang qizni uyga boshlab kelsa nima qilamiz? Ana shuni o‘yla. Xotini jimib qoldi. Eli jo‘yali gap aytayotganini payqadi. Rostdanam kelinni boshlab kelsa-ya. Mahalla qiyomat bo‘lib ketmaydimi? Qandoq qilib el-yurt oldida bosh ko‘tarib yurisha- di. Bu nodon bola shulami o'ylaganmikin? Azizxon o‘n sakkiz yoshga kirguncha ko‘rsatgan hunarlari orasida bunisi eng o‘tkiri edi. Ota-ona Lutfinisaning akasi-yu, qarindosh-urug‘larini tinchitadigan, xotiijam qiladigan biron tadbirdan ojiz edilar. Ummatali ikki tizzasiga shapillatib urib o‘midan turdi. - Bo‘ldi, xotin. Ammo g‘iring deb og‘iz ochmaysan. Tur, kiyin, hozir Akbaralinikiga borib, kechagi to‘y xaijini bo‘yni- mizga olamiz. Kelinni uyimizga tushiramiz. Agar yo‘q desang, yukingni yig‘, qishloqdan ко‘chib ketamiz. Mana, xohlaganingni tanla! Xotin hang-mang bo‘lib qoldi. - Jinni-pinni bo'ldingizmi? To‘y xaijini nima bilan to‘lay- siz. Bosib qo‘ygan puUngiz bormi? Bo‘lsa ayting! - E, nodon xotin, menda pul nima qiladi. Sigir-buzoqni so- taman. - Yaqinda tug‘adigan sigimi-ya. Bunga sirayam ko'nmas- man. Er-xotin ko‘p tortishdi. Do‘q bilan bo‘lsa ham Ummatali xotinini ko'ndirdi. Ikkovi kiyinib ham sovchilik, ham bitishuv- chilik, ham yarashuv uchun yo‘lga tushishdi. Ko‘chada uchraganlar ularga iljayib qarab qo‘yishar, ba’zi chapani tabiat yigitlar: “Qandingni ur Azizxon, bopladi”, deb ularga dalda berishardi. Akbarali ko‘chaga chiqolmay, hovliniig u boshidan-bu bo­ shiga so‘kinib borib-kelib turardi. Eshikdan kirib kelgan er-xo- tinni ko‘rib bir zum o‘zini yo'qotdi. He yo‘q, be yo‘q, o‘dag‘ay- lashga tushdi: 29 - He, muttaham bola o‘stirgan senlardan o'rgildim. Qani, jo‘na, tuyoqlaringni shiqillatib qollaring! - Hoy, shoshma bolam. 0 ‘zingni bos! - Meni shuncha chiqimdor qilib, el-yurt oldida sharman- damni chiqarib, yana qaysi yuz bilan ostona hatlab keldinglar. Uyat, sharmandalik bu! Sizlarda or degan, nomus degan narsa bormi? Diyonat qani? Ummatali o‘zini bosib turdi. Og‘iz ochishga chog‘langan xo- tiniga bir xo'mraygan edi, jimib qoldi. - Bo'ldingmi? Gaping bitdimi? Endi mendan eshit! Quyov taraf necha pullik qalin yuborgan bo‘lsa barini to'laymiz - bu bir. Singlingni o‘zimiz kelin qilamiz — bu ikki. Endi ko‘ngling joyiga tushdimi? Akbarali nima deyishini bilmay iyagini qashidi. Insofga kelay deb turgan odam birdan aynidi, qoldi. Etagini siltab ayvonga qarab ketdi. Ketarkan qat’iy dedi: - Bu ish na nikoh bilan, na pul bilan bitadi. Oraga nomus tushdi. Endi bu dog‘ni qon bilan yuvaman. Ketinglar. Meni hech qanaqa singlim yo‘q. U o‘lgan. Marhum ota-onam nomidan uni oq qildim! - 0 ‘ylab gapir, bola, - dedi Ummatali. - Til suyaksiz bo‘la- di. Har gapni gap deb gapiraverma. Ataylab seni shu sharman- dalikdan qutqaraylik, deb keldik. Bo‘lmasam bizning ham o‘z orzularimiz bor edi. Qandoq qilaylik. Akbarali ayvon pillapoyasiga oyoq qo‘yarkan to‘xtab orqaga qaradi. ... - Meni el-yurt oldida boshimni xam qilgan nomard bilan xilvatda baqam kelmagunimcha xumordan chiqmayman. Bo‘ldi, ketinglar. Bo‘lmasam biron kor-hol bo'ladi. Er-xotin bir-birlariga hayron qarashdi. - Tepa to‘nini teskari kiyib tuigan paytda kelibmiz-da! — dedi xotini. Ummatali javob bermadi, ko‘cha eshigiga qarab yura boshla­ di. Xotini azalik uydan chiqayotgandek oyoq uchida yurib unga ergashdi. Ular ko‘chaga chiqishganda Akbaralining uyat gap bi­ lan so'kkanini eshitishdi. Ummatali xotiniga qaradi. - Xotin, u so‘kmadi, sen eshitmading. Unga oson tutib bo‘l- maydi. Nima desa chidaymiz-da. Boshqa ilojimiz yo‘q. Hamma la’nat sen bilan menga keladi. Hali bu gap qishloqma-qishloq, og‘izma-og‘iz shishib, semirib tarqaydi. Butun Faig'onaga dos- ton bo'ldik. 30 - Ishqilib Akbarali bolamni bir balo qilib qo‘ymasa go‘iga edi. Ummatalining o‘zi ham shuni o‘ylab ketayotgan edi. Sir boy bermaslik uchun atayin yolg‘onlali: - Unchalikka bormas-ov! 0 ‘g‘ling bunaqalaiga bo‘sh kel- masligini bilasan-ku, nimadan xavotir olasan? - Endi, dadasi, falokat-da. Ikkovi ancha joygacha jim borishdi. - Bolaginam qayerlarda yurganikin? Ummatali uni siltab tashladi. - Qaysi go‘rda bo‘lsa ham yurgandir-da. Och qolarmidi? - Holidan xabar olish kerak edi. - Qayda bo‘lsa ham sanqib-sanqib, qaytib keladi. Ammo yonidagi lo'kidoni bilan qayerga sig‘adi? Uyga kiritsak qishloq xalqi nima deydi! Gapning hali bu tomoni ham bor. Bu shar- mandalikni ham bir bo'yinga olib qo‘yish kerak. Ke, xotin, ko‘- chib ketaylik. Xotin keskin bosh chayqadi. - Tug‘ilgan qishlog‘imdan o‘ligim chiqadi. Hech qayoqqa ketmayman. Ummatali bu gapni alam ustida, chorasizlik, ilojsizlikdan aytgan edi. Bu yerdan ketsa qayerga boradi. Bari bir gap-so‘z uni orqama-orqa ta’qib qilaveradi. Oldinda Ummatali o‘y o'ylab tajang bir qiyofada borar, xo­ tini piq-piq yig‘lab orqasidan kelardi. Ko‘cha muyulishiga kel- ganda Ummatali to‘xtadi. Xotiniga qaradi. - Sen boraver. Men Tog'aga bir uchray. Har qalay yurtning boshi shu. Biron jo ‘yali gap chiqib qolar. Tog‘a nima desa, shu. Ana o‘shanga qarab ish tutamiz. U shunday dedi-yu guzar tarafga keta boshladi. Yo‘lda uch- ragan kishilaming betiga qaramay salom berar, salomiga biU- nar-bilinmas alik olardi. Zirillama, Toshloq, Yakkatut, Zarkent faqat shu to‘g‘rida, Azizxon, Lutfinisa, Ummatali, Akbarali degan gap bilan ovora edi. Samovarda ham, magazinda ham, dalada, shiyponda, chor- rahalarda ham faqat shu gap. “Azizxon Lutfinisani kelinlik libosi bilan devor oshib olib qochibdi”. Birov: “Boplabdi, qoyil qipti”, - deydi. Birov “bu g‘irt ah- moqlik”, - deydi. 31 - Qiz rozi bo‘lmasa traktor bilan sudrab ham opqochib bo‘l- maydi. - Bu rost gap. Tanacha ko‘zini suzmasa, buqacha ipini ■ uzarmidi. Aytilayotgan gaplaming ban rost, bari haqiqat edi. VI Zirillamani alg‘ov-dalg‘ov qilgan Azizxon hech narsa bilma- gandek Lutfinisani yetaklab qamishlar orasida xotiijam borardi. Qamishlar hali sarg‘aymagan. Tun shamolida shovillab charcha- gan to‘qay endi oftob haroratida jimgina mudrardi. Ko‘lmaklarda baqalar tinmay qurillar, o‘rdak jo ‘jalar nola qilgandek ayanchli g'aqillardi. Lutfinisaning nikoh kiyimlari allaqachon tikanaklaiga ilinib pora-pora bo‘lgan. Undan hali ham atir hidi gupillab turardi. Azizxon oldinda qamishlami qayirib yo‘l boshlarkan, orqasiga o'girilib, Lutfi, charchamadingmi, deb qo‘yar, dalda bo‘lsin deb, bopladig-a, qoyil qildig-a, deb tinmay javrab borardi. - Tan berdim, mardlik qilding. Ba’zan ovozi tinib qolar, shunda birdan shart burilib Lutfini­ saning oldiga kelar, belidan quchib yuz-ko‘zlaridan o‘pib olardi. Ikki oshiq qayoqqa ketayotganlarini bilishmasdi. Qayoqqa borishadi, endi nima qilishadi? Bundan buyoq tirikchilik nima bo‘ladi? Bu ulaming xayollariga ham kelmasdi. Azizxonning kissasida sariq chaqa yo‘q. Ularga na biron boshpana bor, na qo‘naiga joy. Lekin ular bir-birlarining diydorlaridan mast, nafaslaridan to‘q, mehrlaridan koshonalar qurgandek edilar. Qamish-qiyoqlarga tilinib, kiyimlarini pora-pora qilib, bot- qoqqa tizzalarigacha botib, hamon yo‘l yurishar, ora-sira Azizxon Lutfinisani belidan quchib sochlarini silar, o‘zi ham ma’nisiga yetmaydigan g‘alati gaplar bilan erkalatardi. Qiz shod, baxtiyor edi. Qamishzordan baldoqdek yarim doira yasagan yalanglikka chiqishdi. 0 ‘ng taraf ko‘z ilg‘amas to‘qay, chap taraf sap-sariq cho‘l edi. Na to‘qayning, na cho‘lning poyoni ko‘rinardi. Yaqin oradan motoming zardali gurillagani eshitildi. Keyin tindi. Yana o‘shqirib tirilladi. Azizxon ovoz kelgan tarafga quloq tutdi. Ovoz yaqin oradan kelardi. - Sen shattan qimirlamay tur, men hozir bilib kelaman. - Seni tutib olishsa nima qilaman. Men ham bora qolay. Azizxon maqtangannamo javob qildi: - Ovora bo‘ladi. Kutib tur, hozir kelaman. Azizxon baldoq shaklidagi yalanglikning narigi burchagi- ga yugurib ketdi. Qamishlami shitirlatmay ichkari kirdi. Sekin, xuddi ovchi kiyik podasini kuzatayotgandek yalanglikka qaradi. Yoshi oltmishlarga borib qolgan, soqolini cho‘qqi kuzagan bir rus chol ikki qo‘lini beliga qo‘yganicha oftobda jimirlagan cho‘lga xomush qarab turar, yoshi o‘ttizlardagi gilam do‘ppi kiy- gan, tojikmi, o‘zbekmi bilib bo‘lmaydigan bir yigit qora mashi- na motorini titkilardi. Mashinaning orqa g‘ildiragi loyga botgan. Chiqazish uchun ko‘p urinishgan bo‘lsa kerak, ikkovining ham kiyim-boshlari loy, shalabbo edi. Usti brezent yopqichli mashina yonidan yer o‘lchaydigan apparatning uch oyog‘i chiqib turipti. Kapoti ochiq tuigan “Ga- zik” radiatorining og‘zidan shiddat bilan hovur chiqardi. Azizxon hech qanday xavf yo‘qligini payqab qamishlar ora- sidan chiqdi. Oyoq tovushi, qamish shitirini eshitgan rus chol cho‘chib o‘girildi. Azizxon unga yaqin kelib salom berdi. Nima gap bo‘lganli- gini so‘radi. - Erta sahardan beri ovoramiz. Loyga botib qoldik. Chiqa- zolmaymiz, - dedi chol sof Faig‘ona shevasida. Azizxon mashina atrofidan aylanib, bir tomoni loyga botib qolgan g'ildirakka qaradi. - Nima bo‘pti, bir urinib ko‘raylik-chi. Ko‘pdan quyon qo­ chib qutulmas deganlar-ku. - E, xap tussinla! - dedi shofyor yigit uning bepisand gapi- dan ensasi qotib. - Pussatuna bo‘sa tottb ko‘runa. Azizxon uning gapidan Namangan taraflardan ekanini dar- rov payqadi. U bilagini shimarib mashina orqasiga o‘tdi. - Siz motorga zo‘r bering, men bu yoqda yelkam bilan su- raman. Mashina zo‘riqib, bir siltandi. Shundan keyin Azizxon tiz- zasigacha loyga kirdi. Bari bir yelkasini olib qochmadi. Mashi­ na surilib quruqlikka chiqdi. Uning harakatlarini kuzatib turgan chol, qoyil qolib: voy azamat-e, deb yubordi. Shofyor yigit sevinganidan shart kelib Azizxonni qo‘lidan ushlab silkitdi: - Sheddek ekansila, o‘ttoq. Bu mashinada qiq to‘tta ot kuchi bor. Shu qiq to‘tta ot sahaddan, bu loydan chiqolmutti. Ammo 33 uzunani kuchuna otdan mo‘l-mo‘l ekan. Qayoqqa ketuttisila? 0 ‘zuna bo‘masa’na bilma’man ettagacha qolamiduk. Rahmate, o‘ttoq. Injener chol ikki qo‘llab uning baqquwat panjalaridan ush- ladi. — Agar men padishax bo‘lsam, tila tilagingni, derdim. К so- jaleniyu, padishax emasman. Injener irrigatorman, xolos. Men uchun nihoyatda katta ish qilding, o‘g‘lim. Respublika hukumati rahbarlari meni hozir Kuyganyorda kutib o'tirishipti. U shunday dedi-yu, bilagidagi soatini shart yechib unga tutdi. — Ol buni, o‘g‘lim. Tortinma, olaver! Azizxon xijolatdan qizarib ketdi. Injeneming soat uzatgan qo‘lini qaytardi. • - Y o ‘q, otaxon, olmayman. Sizga bu juda zarur buyum. Mening soatga qarab qiladigan ishim yo‘q. 0 ‘zingizga buyursin. Injener chol ham qaysargina ekan. Olasan, deb turib oldi. — Menda boshqasi bor. Yon soatim bor. Azizxon bari bir olmadi. Chol uni nima bilan xursand qi- lishini bilmasdi. U mashina kabinasiga bosh suqib chamadonini titkilay boshladi. Azizxon borib uni qaytardi. — Otaxon, bitta gapim bor. Agar biron buyum bilan xursand qilmoqchi bo‘lsangiz xafa bo‘laman. Mashinangizni qaytarib yana loyga tiqib qo‘yaman. — Shundaymi, - dedi chol ko'zoynagini qo'liga olib. - Odamliging uchun rahmat. Omading kelsin! Chol shofyorga qaradi. — Ketdik bo‘lmasam, bolam. Qoratepaga borib nonushta qi- lamiz-u, Shahrixon oralab Haqqulobod tepasidan Kuyganyorga yo‘l olamiz. Sen qayoqqa borasan? - dedi u Azizxonga. Azizxon shu gapni kutib tuigan edi, darrov javob qildi: — Agar malol kelmasa, bizni Qoratepaga tashlab o‘tsangiz. — Xayriyat, - dedi chol yengil tortib. - Jindekkina bo‘lsa ham qarzdan uziladigan bo‘ldim. Aytgancha, biz, deganing nima deganing. Axir bir o‘zingsan-ku? — Yana bir odam bor. — Qani, chaqir! Azizxon qamish orasiga sho‘ng‘ib ketdi. Zum o‘tmay hansi- rab Lutfinisani qo'lidan tortib chiqdi. Chol qizni ko‘rdi-yu, yana ko'zoynagini taqib u yoq-bu yog‘ini to‘g‘rilagan bo‘ldi. — Oy, kakaya krasivaya. Yey bogu, pryamo... krasavitsa! 34 Lutfinisa begona kishidan iymanib ro‘molining bir uchini tishlab yuzini yashirib turardi. Shofyor motorga o‘t berdi. Lutfinisani oldinga o‘tqazib, in­ jener bilan Azizxon orqa o‘rindiqqa chiqishdi. Mashina baqadek bir sapchidi-yu, keyin past-baland yo‘llardan silkinib-silkinib ol­ dinga intildi. Lutfinisa umrida endi mashinaga tushishi edi. Qo‘rqqanidan damini ichiga yutib o'rindiqni bor kuchi bilan ushlab olgandi. Anchagina yo‘l yurishgandan keyin injener Azizxonni gapga sola boshladi. - Bu taqir cho'lda biron hamroh bilan gaplashib ketmasa ko‘zni uyqu oladi. Qozoqlar tuyada qanchalab kilometr yo‘l yu- rishadi. Uxlab qolmaslik uchun yo'lda ko‘ringan narsalaiga atab o'lan to‘qib ketishadi. Atayin uxlab qolmaslik uchun, uxlab po- yonsiz cho'lda adashib ketmaslik uchun shunday qilishadi. Biz ham uxlab qolmaylik, yigit. Gaplashib ketganimiz durust. Qani gapir. 0 ‘zing kimsan, qamishlar orasida qaroqchiga o‘xshab nima qilib yuribsizlar? Lutfinisa sekin o‘girilib, aytib qo'yma, degandek ko‘rsatkich barmog‘ini labiga bosdi. Azizxon begona odamga dostonimni ochib nima qilaman, degan o‘y bilan jim o‘tiraverdi. Ammo ke- chagi to‘polon, ular qochgandan keyin nimalar bo'lganiga aqli yetib turar, dadasi bilan onasining holi nima kechganidan ko‘ng- li notinchroq edi. Ko‘ngliga tugilib qolgan gaplami kimgadir ay- tishi, yuragini bo‘shatishi kerak-ku, axir. Bu odamga aytsa gap shu bilan ketadi. Unutiladi. Ayta qolgani durust. Azizxon inje- nerga qaradi. - Otaxon, qishloqdan qochib kelyapmiz. - U Lutfinisa- ga ishora qildi. - To‘ydan opqochib kelyapman. Kechasi bilan to'qayda bekinib yotgan edik. Azizxon bo‘lgan ishlami bir-bir ayta boshladi. Shofyor ham boshini orqaga tashlab quloq solib borardi. Chol bir kular, bir Jiddiylashardi. Azizxon hikoyasini tugatgach, chol o‘ylanib qoldi. Shofyor bo‘lsa boshini siltab-siltab kulardi. Lutfinisa egilib kich- kinagina bo‘lib o‘rindiqqa singib ketganga o‘xshardi. Mashina goh tezlab, goh sekinlab sap-sariq cho‘l giyohlari- ni orqada qoldirib borar, begona tovushdan ogohlanib uyasidan chiqqan mallarang echkemarlar mashina yaqinlashganda dum- lari bilan tuproqni changitib to‘zon ichida yo‘qolib ketishardi. Kimsasiz cho‘lning tiniq osmonida qanotlarini tarang tortgan cho‘l burgutlari qayiqdek beparvo suzardi. 35 Mashina ovozidan hurkkan o‘rdaklar galasi g‘aq-g‘aq qilib ko‘lchalardan parillab ko‘tarilar, jilg‘aning shildirashiga o‘xsha- gan ovoz chiqazib xuddi mashina tepasidan havoni kesib o‘tardi. Injener hozirgina Azizxonning o‘z og‘zidan eshitgan sargu- zashtlar ta’siridan qutulolmay, o‘ylab jimgina ko‘zini yumib bo­ rardi. Cholning kiyim-boshidan, uyqusizlikdan karaxt yuzlari- dan bir necha kundan beri cho‘l kezayotgani bilinib turardi. Azizxonning oyog‘i tagida alyumin qozoncha, qorayib ketgan mis choynak bir-biriga urilib shaqirlardi. Mashina kuzovi te- pasidagi arqon bilan chandib bog‘langan brezent qop tinimsiz lapanglardi. Cholning ozg‘in gavdasi bukchaygan, ajin bosgan bo‘yin- laridan mayda-mayda ter yoqasi ichiga o‘rmalar edi. U ko‘zini ochmay gapirdi. Uxlamagan ekan. Nimanidir o‘ylab kelayotgan ekan. - Qishloqqa endi qaytmaysizlarmi? Qaytib ham bo'lmay- di. Bu taraflarda urug‘laringiz bo‘lmasa! Qiyin bo‘ladi sizlarga. Shoshma! Biz bilan ketmaysizlarmi? Ish bor, uy-joy bor. Hech narsadan zoriqmaysizlar. - Qayerga boramiz? - dedi hushyorlanib Azizxon. - Hozir Andijonning Kuyganyoriga. Kechqurun Uchqo‘r- g‘onga boramiz. Ana o ‘sha yerda yashaysizlar. Uy bor. Sekin-as- ta ro‘zg‘or tiklaysizlar. Senga o'xshagan azamat yigit kerak. Azizxon o‘ylanib qoldi. Qoratepada tushib qolmoqchi edi. Xo‘sh, Qoratepada kimi bor? Zirillamadan turib chaqirsa ovoz yetadigan joy. Akbarali hid olsa, ulami sog‘ qo'yarmidi. Bu odam tayyor ish, tayyor joy deyapti. 0 ‘rislar yolg‘on aytmaydi. Birovni aldamaydi. Borgani durustdir. Azizxon engashib Lutfinisaning qulog'iga shivirladi. U yelka qisib, o‘zing bilasan, ishorasini qildi. Chol undan javob kutib ko'zlarini yumganicha mudrab ke- tardi. - Bo‘pti, otaxon. Mayli, ketganimiz bo‘lsin. Ammo-lekin yuzingizni yerga qaratmaymiz. Qanaqa ish bo‘lsa yarayman. Tog‘ qo‘por desangiz, qo‘poraman. - Ha, balli, - dedi chol. - Tosh qo‘porasan. Norinni yoqa- sidan bo‘g‘ib mana shu yoqqa oqizamiz. Qora daryoga jilov solib ikki daiyoni qovushtiramiz. Shunaqa ishga yaraysanmi? Azizxon chehrasi yorishib, qo‘lini ko'ksiga qo‘ydi. - Odam qiladigan ish bo‘lsa bo‘ldi. Eplayman. 36 Chol kuldi. - Ba’zan odam qilolmaydigan ishlar ham bo‘lib qoladi. Azizxon kerildi. — 0 ‘shanaqa ishlami bizga buyurasiz-da, otaxon. Injener ma’noli jilmayib qo‘ydi. To‘qaylar, cho‘l-u ko‘lchalar tugab qishloqning qorasi ko‘ri- na boshladi. Ikki chekkasi guvalak devorlar, tomlariga g‘o‘zapo- ya, xashak bosilgan uylar oralab Qoratepa guzariga yetib kelishdi. Sizot suvlaridan avj olgan keksa tollar pinjidagi choyxona jimjit edi. Tizzasida kir sochiq bilan uxlab qolgan samovarchi mashina ovozidan uyg‘onib ketdi. Bu taraflarda kamdan-kam mashina yurardi. Qishloq bo- lalari allaqaydan shovqin-suron bilan paydo bo‘lishdi. Biri ya- lang‘och, ba’zilari hatto ishtonchan. Ular yaqin oradagi ariqda cho‘milayotgan bo‘lsalar kerak. Sochlari ho‘l. Oftobda tuproqda yotganlarining qorinlari loy. Ular qop-qora munchoq ko‘zlari- ni javdiratib mashinaga tikilardilar. Biri kapalak ushlayotgandek asta kapotga qo‘l tegizadi. Biri qo‘rqibroq sal naridan vahima bilan qarab turipti. Samovarchi patnisda non, shaftoli, qand keltirib mehmon- lar oldiga qo‘ydi. Ruscha bilishini namoyish qilmoqchi bo‘ldi shekilli, injenerga: “Izdiras, pajalista, chay kushay”, deb atrofga maqtangannamo qarab qo'ydi. Afsuski, bu gapga qoyil qoladigan odam atrofda yo‘q edi. Lutfinisa ular to‘dasidan chetroqda samovar so‘risiga omo- natgina o'tirib notanish qishloq guzarini tomosha qilardi. Har qalay unga belgisiz, hatto tasawur qilib bo'lmaydigan ertasi endi ravshanlashgandek edi. Ro'molining bir uchini tishlab Azizxonga qaraydi, ko‘ziga u allaqanday afsonaviy pahlavonlarga o‘xshab ko‘rinadi. “Afsonaviy pahlavon” nihoyatda ochiqqan ekan, choyni qaynoqligicha xo‘rillatib ichar, bir burda nonni bir yamlab yu- tardi. Shu alpozda ham u Lutfinisiga chiroyli ko'rinardi. VII Azizxon bilan Lutfinisa Qoratepadan chiqishdayoq mashi- nadan tushib qolishdi. Chunki kun yorug‘ida Qoratepa atrofi- da yurish xavfli edi. Bu taraflarga Toshloq polizchilari chetanni to‘ldirib arava-arava handalak olib kelishar, 0 ‘rmonbek, Nas- 37 riddinbek, Eshonto‘pi qishloqlari shu yerdan bozor qilishardi. Birontasi ko‘rib qolsa, albatta, Akbaraliga xabar qiladi. Bo‘lib o‘tgan voqea albatta, atrof qishloqlaiga ovoza bo‘lganini Azizxon sezib turardi. Ular mashinadan tushishganda injener ikki oshiq-ma’shuqqa g‘alati qarab iljaydi. U bu taraflaming o‘ktam yigitlarini, ishq- muhabbat yo'lida hech narsadan toymasliklarini bilardi. Bu xil oshiq-ma’shuqlar to‘g‘risida juda ko‘p ertaklar eshitgan, kitoblar o'qigandi. - Yigit, - dedi injener chol. — Gapingdan aynading. Ammo chakki qilding. Mayli, agar qo‘narga joy topolmasanglar mening oldimga kelinglar. Kuyganyorga yo bo‘lmasa Uchqo‘ig‘onga bo­ rib injener Belyavskiyni qaydan topaman, desanglar, darrov aytib berishadi. Shundoq qilinglar. Shofyor motomi o‘chirmagan, silkinib-gurillab turgandi. Mashina bir qalqib joyidan qo‘zg‘aldi. Azizxonning niyati qosh qoraygandan keyin Qoratepaga qaytib kirish edi. Qishloqda bir beva xolasi bo'lguchi edi. Bor- mikin? Agar bo‘lsa, o‘sha yerda tunab, undan keyin nima qilish- ni o‘ylab ko'rmoqchi. Ammo quyosh teppada. Hali-beri kech kiradiganmas. Qorin to‘q, qayg‘u yo‘q. Kechgacha yotaiga joy topishsa bo‘lgani. Azizxon Lutfinisani qo'lidan ushlab cho‘l ta­ rafga boshladi. Bu yil bahor seryomg'ir bo‘lganidan cho‘l o‘tlari tizzaga urib yashnab turardi. To‘ig‘aylar xuddi odamning boshiga tekkundek bo‘lib chuldirab sayrab o‘tadi. Havoda turib ikkitasi bir-biriga yaqin kelolmay, qanotlarini pildiratib ishqibozlik qilishadi. Yen- gil esayotgan shabada cho‘l giyohlarining iliq hidlarini dimoqqa urib o‘tadi. Ora-sira shu ko‘m-ko‘k cho‘lning har yer-har yerida kal boshdek sap-sariq tepachalar uchraydi. Qandandir kelib qol­ gan bahaybat toshlar tepasida chakmonini yelkasiga tashlagan pahlavondek cho‘l burguti mudraydi. Gullab, hid taratib yotgan cho‘l giyohlariga alam bilan boqadi. Agar bu o'tlar bo'lmaganda o‘rmalab yurgan kalamushlar, quyonlar uning o‘ljasi boiardi. Hozir shabadada silkinib turgan cho‘l giyohlari orasida bu- tun bir hayvonot olami umrguzaronlik qilmoqda. Cho‘l nihoyatda yashnagan payt. Ikki oshiq-ma’shuq gi- yohlarga, qushlaming chug‘ir-chug‘iriga mahliyo bo‘lib, o‘tgan voqealami bir zum unutishdi. Oftob yonboshlab qolgan, ufq qizarib, teparog‘i feruza tus- ga kirgandi. Olisdan uchta qora nuqta ko'rindi. Azizxon yo‘lni 38 o‘sha tarafga soldi. Anchagina yo‘l yurishgandan keyin bu uch nuqta qirg‘izlaming qora uyi ekanini bilishdi. Azizxon qiig‘izlar mehmondo‘st, qo'noqqa jonini ham be- radigan xalq bo‘ladi, deb eshitgan edi. Qandaydir umid uchquni xayolida chaqin chaqib o‘tgandek bo‘ldi. Qadamini tezlatdi. Sariq do'ngning o‘ng tarafida ikki-uch yuz yilqi o‘tlab yu- rar, do‘ng etagida o‘n choqli tuya cho‘kkanicha kavshanyapti. Boshvog‘i yechib tashlangan uchta yelin qopli sigir buzog‘ini ergashtirib o‘t chimdib yuripti. Odam qorasini sezib qora uy orqasidan it yugurib chiqdi. Old oyog‘ini tirab, orqa oyog‘i bilan yer timdalab vovillay boshladi. Uning hurishidan yana uch-to‘rtta it paydo bo‘ldi. Ular ham cho‘lni ostin-ustin qilib hurishga tushdi. Azizxon ham, Lutfinisa ham tuigan joylarida qotib qolishdi. 0 ‘rtadagi qora uydan bir qirg'iz kampir chiqdi. Itlami har tarafga quvib notanish kishilar- ni yaqinroq kelishga undadi. Lutfinisa Azizxonning orqasiga yashirinib borardi. — Kelinglar qo‘naqtar? - dedi kampir ulaiga sinovchan boqarkan. Azizxon yo‘ldan adashganini aytdi. Kampir ulardan xavfli biron narsa sezmagach, yo‘l boshladi. Bu payt ikki qora uydan ikki qiig‘iz kelinchagi ulaiga ko‘zlari yashnab qarab turishardi. Biri yangi tushgan kelinchak bo‘lsa kerak kiyimlari yap-yangi, tomog‘igacha o‘ragan yoqalariga uqa tutilgan, bo‘yinlarida tangalar, cho'lpilari jaranglardi. Qizil bax- mal nimchasining hali ohori to‘kilmagandi. Ikkinchisi yigirma besh yoshlarda edi. Uning kiyimlari oddiygina, nimadir qilayot- gan bo‘lsa kerak, yenglari shimarilgan, etagi Uppa urilgan edi. Ular ko‘pdan beri bu cho'lda yilqi boqib yurgan bo‘lsalar ke­ rak, tashqi olamdan kelgan kishilaiga quvonganlari ko‘zlaridan sezilib turardi. Azizxon tortinmay kampir ketidan qora uy oldiga bordi. Lutfinisa unga eigashib jur’atsizlik bilan qadam tashlardi. Do‘ng orqasidan erkak kishining yo‘talgani eshitildi. Qo‘li- da jun qirqadigan kattakon qaychi, oltmishlardan oshgan, soqoli siyrak bir kishi chiqdi. Chol mehmonlardan eson-omonlik so‘ra- gandan keyin kelinlaiga choy buyurib, ulami o‘tov ichiga bosh­ ladi. - Emne jumish men... qo‘naqtar? - dedi u savol nazari bi­ lan. Azizxon nima deyishini bilmay til chaynadi. 39 Chol ko‘pni ko'rgan kishilardan edi. Ularga bir-bir razm so­ lib o'tiraverdi. Tashqariga qarab qichqirdi: — Tamaq dayindanglar qo‘naqtarg‘a! Azizxon adashganlarini aytdi. Chol uning bu gapiga uncha ishonqiramay ko‘zlarini qisib gilam popugini o‘ynay boshladi. Kelinning kattasi etagi bilan qumg‘on bandidan ushlab kirdi. Qirg‘iz bilan qozoq yirtiq choriqda yursa ham choyning asi- lini ichadi. Ichganda ham jaranglaydigan jonon piyolada ichadi. Qirg‘izning oyog‘i sinsa sinsin, piyolasi sinmasin, degan maqol bekoiga chiqmagan. Choy ichadigan piyolada qimiz ichmaydi. Qimizni zarang kosada ichadi. Kichik kelin bir dasta qizil gulU piyola olib kirib cholning oldiga qo‘ydi. Chol choyni qaytararkan yana qisiq ko‘zlarini ayyorona qisib Azizxonga qaradi. — Bolam, sen turn javob bermeding, ele. Bosqa jumush ele yurgen shig‘arsang. Azizxon cholni aldab bo'lmasligini bilib ochig'iga ko‘chdi. Bo'lgan voqeani birma-bir aytib berdi. Chol uning gaplariga endi ishongan edi. — E... jigitshe jumush bo‘pti ele, balam. Qirg‘iz ben qazaq qiz alip qachishbasa ko‘ngli to'lbayt. Emi, emne qilasingdar? Azizxon uning gaplariga unchalik tushunmay serrayib turar­ di. — Emen, qiig‘iz tilini tushunbeysanbu? Unday bo‘lsa dag‘i o‘zbeksha aytag‘o‘yayin, ele. Kuch-quwati bor bola ekansan, xor bo‘lmaysan. Kuningni ко‘rib ketasan. Tashqaridan otlaming kishnagani, dupuri, yilqichi yigitlar- ning hayt-huyt degan ovozlari eshitildi. Chol o‘midan turdi. Bu- lar ham uning ketidan tashqariga chiqishdi. Oftob o‘chgan. Cho‘lda ajib bir gashtli havo hokim edi. Uzoqda ikki otliq yigit yilqilami haydab kelar, tuyoqlardan ko‘tarilgan chang havoda muallaq turib qolar edi. Chol yo‘lga qarab turgan kelinlariga dedi: — Suv dayindangdar, kuyovingdar juvinib olsin. Ikki kelin o‘choq tarafga ketdi. Kichik kelin ketarkan soch- popugidagi tangalar jiringlardi. Tol poyalaridan bir-biriga bog‘lab qilingan chetan qo‘raga otlami qamab, yigitlar otasiga salom berdi. — Jilqi omonmi? - dedi chol. — Omon, omon, ota, biri qulunladi. Quluni omon. Yigitlar mehmon bilan omonlashib xotinlari tomon ketishdi. Kelinchak- 40 * lar ularga suv quyib turishdi. Aka-uka yaxshilab yuvinib bo‘l- gach, artinib, kiyinishib, dasturxonga kelishdi. Kampir tashqari­ ga joy solib ulami taklif qildi. 0 ‘tirishgach, chol zarang kosaga qimiz quyib uzatdi. Ular o‘tiigan joydan sal nariga kigiz yozib, xotinlarga alo­ hida joy qilingan edi. Kelinchaklar Lutfinisani gapga tutishardi. Ora-sira ular bir-birlariga qarab suluv, suluv ekan, deb qo‘yishar, bug‘i chiqib tuigan go‘shtdan yeb “ol-ol”, deyishardi. Chol turib ichkaridan fonar olib chiqdi. Uni yoqib o‘tov yonboshidagi yog‘och uchiga ilib qo‘ydi. Atrof jimjit. Cho‘l tarafdan har xil hasharotlaming ojiz ovoz- lari tinimsiz eshitilib turardi. Yulduzlar birin-ketin ko‘z ocha- verdi. Cho‘l ufqidan oy ko‘tarildi. Qayerdadir o‘rdak jo'jasining g'aqillagani, yowoyi bedananing pitbildig'i eshitildi. Oqshom- ning bu tarovatini buzib bo‘ri ulidi. Lutfinisaning eti jimirlab ketdi. Yonida o‘tirgan kelinchak darrov sezib, uni alahsita bosh­ ladi. - Qo‘rqpa, qo‘rqpa. Ishtima bo‘lbayt. Chol tashlagan suyakni kemirib yotgan itning quloqlari dik- kaydi. Bo‘ri uligan tarafga qarab bo‘ynini cho'zgancha qimirla- may turib qoldi. Chol ovqatdan keyin dasturxonga fotiha o‘qib Azizxonga qa­ radi. — Bolam, endi kech bo‘ldi. Boradigan joying yo‘q ekan. Shu erda qola qol. Ukalaringga qarashib yurasan. Qaylig‘ing kampir- ga qarashadi. Ketging kelganda aytarsan. Bu yerda cho‘p ko‘p. Biron oy yilqini shu yeiga yoyamiz. Qudayim jo‘lingni berse, bir kun ketarsan. Azizxon ma’qul ishorasini qildi. Boshqa iloji ham yo‘q edi. Qishloqqa qaytolmasa, boshqa boradigan joy bo‘lmasa, shu yer- dan bo‘lak ko‘zdan uzoq joy yo‘q. Undan tashqari cholning yu- mushlariga qarashib yegan-ichganini oqlashi mumkin. Axir Lut- finisa ham qarab turmas. Yaxshigina pazanda. Albatta cholga, bolalariga, kelinlariga u pishirgan ovqatlar juda ma’qul tushadi. Chol katta kelinini chaqirib, mehmon bola bilan menga ochiq havoga joy qilib ber, qiz bilan kampir ichkarida yotadi, deb tayinladi. Yigitlar ancha charchab kelishgan edi. 0 ‘z o‘tovlariga kirib jimib ketishdi. Azizxon ochiq cho‘lda chol bilan yonma-yon yo- tarkan cho‘lning tiniq osmoniga qarab uzoq uxlayolmadi. Chol bo‘lsa birpasda xurrak otishga tushdi. 41 Ajab odamlar, deb dilidan o'tkazardi Azizxon. Dunyoda shunaqa ochiq qo‘l, mehmon uchun bag‘rini ochadigan kishilar borligidan ta’sirlanib ketdi. Qachondir bu odamlarga bir yax- shilik qilishni diliga tugib qo‘ydi. Uyi, dadasi, kechirgan kunlari ko‘z oldidan o'taverdi. U qanchalik bevosh, sho‘x bo‘lmasin, birinchi marta o‘zini taqdir quchog‘iga otishi edi. 0 ‘zi yolg‘iz bo‘lsa ham mayli edi-ya, yonida birovning qizi bor. Bir o‘zining boshi har qanday kavakka sig'ib ketadi. Ammo ikki kishi, ay- niqsa ayol kishi bilan biron joyga suqilishi ancha mushkul edi. Azizxon ana shular to‘g‘risida endi, tani sovib, boshi bir toshga borib urilganidan keyingina o‘ylay boshladi. U yechib bo‘lmas jumboqlar chigaliga o‘ralishib uxlab qol- ganini bilmay qoldi. * Biron tikkaygan daraxt yo‘q bu cho'lda, oftob tong oti­ shi bilanoq tig'ini sanchadi. Azizxon boshini oftob qizdirgan- da uyg‘ondi. Chol vaqtli tuigan, otlardan, sigirlardan xabar olib bo'lgan, o‘g‘illari o'tovdan chiqmay bir choynak choyni bo‘shat- gan edi. Kampir kattakon o‘choqqa osilgan qozonda sut pishi- rardi. Azizxonning dimog'iga qaynayotgan sut hidi urilib, yutin- di. Boshini ko‘tarib atrofiga qaradi. Lutfinisa kampiming oldida alyumin tog'orani oldiga qo‘yib xamir qorardi. Chol bo‘lsa ikkita tunuka bidon joylangan xurjunni egaiga tashlardi. — 0 ‘g‘lim, turdingmi? Manov otni min. Anov oq do‘ngdan nari o'tsang, Sari jo‘ga degan katta ariq bor. Idishlami to'ldirib suv olib kel. Boraver, o‘sha ariqda betingdi yuvib olasan. Azizxon ot minishni juda yaxshi ko'rardi. Bu gap cholning og'zidan chiqmayoq uzangiga oyoq bosdi. Chol orqasidan javrab qoldi. — Qaytishda otni choptirma, suvni to'kasan. Shu payt osmonning bir chetida nimadir gurilladi. Azizxon o‘girilib qarasa, bir aeroplan juda pastlab o‘tov tepasiga qarab kelardi. Motor shovqinidan o‘tovdagi kelinchaklar, yigitlar yu- gurib chiqishdi. Aeroplan juda pastlab kelardi. 0 ‘tov tepasiga kelganda yana pastladi. Ko‘zoynak taqqan uchuvchi kabinadan qo'lini chiqarib silkitdi. Keyin nimanidir ulaiga qarab iig‘itdi. Iig'itgan narsasi sochilib ketdi. Osmonda son-sanoqsiz qog'ozlar ucha boshladi. Ertalabki shamol bu qog‘ozlami cho‘l bo‘ylab uchira bosh­ ladi. Aeroplan o‘tov ustida yana bir doira yasab vag'illaganicha cho‘l osmonining bag'riga singib ketdi. Otlar bezovta tipirchilar, itlar jazavaga tushib akillardi. 42 Azizxon bu manzaralami egarda turib tomosha qilardi. Chol­ ning katta o‘g‘li qoziqqa bog‘langan yaydoq otni yechib mindi-yu, qog‘ozlar uchayotgan tarafga qarab shamoldek yelib ketdi. Azizxon cho‘lda zerikib o‘larman, deb o'ylagan edi. Mana, ko'zini ochishi bilanoq qancha voqea bo‘ldi. Bu yerlaming tiniq havosi tanini yayratsa, beg'ubor kishilarining mehribonligi dilini yayratadi. U ham otga beozor qamchi bosib do‘ng tomonga yo‘rttirib ketdi. Chol ko‘rsatgan tepalik u aytgancha yaqin emas ekan. Taxminan uch-to‘rt chaqirim kelardi. Azizxon otning bir ma- romda qamishlami ko‘ksi bilan yorib borishiga, yollarini silkib gijinglashiga mahliyo bo‘lib yo‘l yurganini sira ham sezmadi. Anhor shundoqqina do‘ng orqasida ekan, u bidonlami suvga bo- tirarkan, birdan bolaligi tutib cho'milgisi keldi. Yechinib o‘zini suvga otdi. Suv juda sovuq edi. Ot ham suvga intilib asta so‘lig‘i bilan suv icha boshladi. Azizxon narigi qirg'oqqa suzib o ‘tib at- rofni tomosha qildi. Keyin yana berigi qirg'oqqa qaytib ot yu- ganini oldi-yu, suvga tortdi. Ot ham shuni kutib tuigandek asta suvga tusha boshladi. Azizxon otni suv o'mrovigacha keladigan joyga olib borib hovuchi bilan ustiga suv sochib, yuva boshladi. Otning badanlari dirillar, bo‘ynini cho‘zib tomog'ining taglari- gacha suvga tutib berardi. Yana boyagi aeroplan gurillab Azizxonning tepasidan o‘tdi. Uchuvchi yana qo‘l siltab unga nimalardir dedi. U tanidan sovuq o'tgandan keyingina lablari gezarib suvdan chiqdi. Ot yo‘lni yaxshi bilar edi. Azizxon tizginini bo‘sh qo‘yib berdi. 0 ‘tovga yaqin qolganda piyozdog‘ hidi Azizxonning di- mog‘iga urildi. Ikki tizzasi bilan otni niqtadi. Ot yo'rtib ketdi. Kelinlar cholning o‘toviga nonushta tayyorlab qo‘yishgan. Lutfinisa ajab bir ta’mli qatlama tayyorlagan edi. Hamma das- turxon atrofiga cho‘kdi. Ammo cholning katta o‘g‘lidan hali ham darak yo‘q. Chol ikki marta tashqariga chiqib keldi. Bezov- talanib endi joyiga o'tirgan ham ediki, ot dupiri eshitildi. Sal o‘tmay yigit bir dasta qog£oz bilan kirib keldi, peshanalaridan maijon-maijon ter quyardi. Yigit olib kelgan qog‘ozlarini das- turxon chetiga qo‘yib, yuvingani chiqib ketdi. Chol qog'ozlami qo4liga oldi. U xat tanimasdi. Bir donasini kichik o‘g‘liga uzatdi. Bola qog'ozning u yoq-bu yog'iga qarab, o'zbekcha ekan, deb Azizxonga uzatdi. — 0 ‘qi, bolam, o‘qi, hukumatning gapiga o'xshaydi. Yer is- lohoti, kolxoz tuzish paytlarda shunaqa qog‘ozlami aeroplandan tashlashar edi. Qani o‘qi-chi! 43 Azizxon qog‘ozlami oldiga tortib qaradi. Qog‘ozlar ikki xil edi. Birida “Katta Faig‘ona kanali qurilishi boshlandi. Qurilish- da ishlashni istaganlar ushbu qog‘ozda ko‘rsatilgan uchastkalaiga kelib yozilishlari mumkin”, deyilgan edi. Qog‘ozning orqa tara- fida kanalning xaritasi chizilgan. Ikkinchi qog‘oz kanalda chiqa boshlagan “Stalincha qurilishda” gazetasining birinchi soni edi. Azizxon gazeta va varaqani yoniga qo‘yib, choy ho'pladi. Chol yana gapga kirdi: - Bolam, choyingdi ishib bo‘lib kazitni o‘qib berasan. Lutfinisa pishiigan qatlama hammaga yoqdi. Maqtab-maq- tab yeya boshlashdi. - 0 ‘zbek tamoqqa usta bo‘ladi. Bir palov pishirib berasan, qizim, xo'pmi? Lutfinisa iymanib xo‘p ishorasini qildi. - Kampir, - dedi chol qatlamani u lunjidan bu lunjiga olar- kan. - Endi qozon-tavoqdan qutulding. Qudayim menga yana bir kelin jetqazdi. Sho‘mishdi qo‘lingdan oladi. Nonushtadan keyin cholning o‘g‘illari bittadan nonni bel- lariga tugib yilqi haydab ketishdi. Chol Azizxonni, menga kazit o'qib beradi, deb olib qoldi. Kampir bugun bolalarga sartning qizi palov pisirib beradi, deb ot minib sabzi olib kelgani “Eshon- to‘pi” qishlog'iga qarab ketdi. 0 ‘tovda chol bilan Azizxon qoldi. Chol yonboshlab: “qani, o‘qi, bolam”, dedi. Azizxon shoshilmay gazeta o‘qishga tushib ketdi. U o‘qirdi. Ammo xayoli gazetada yozilgan gaplaiga qo‘shilib kanal qazi- ladigan joylarni kezardi. Birdan uning, o‘sha tarafiarga borgisi, ketmonning belini bukib yer qazigisi, hammani hayratda qoldirib ish ko'rsatgisi keldi. Borgan sari uning bu fikri qat’iylashib borar­ di. Chol esa shoshilmay choy ichar, ora-sira: “Iya, iya, durust”, deb qo‘yardi. Tashqarida kelinchaklar Lutfinisani gapga solib hiring-hiring kulishardi. VIII Kuyganyor qadim-qadimlardan beri yoz kunlari gavjum bo'ladi. Mirobod, Haqqulobod, Nayman, Chinobod taraflardagi dehqonlar suvni shu yerdan oladi. Aslida Chinobod Qora daryo bilan Norin qo‘shiladigan joyga yaqin bo‘lsa ham hamisha tash- nalik azobini tortib keladi. Ikki daryo Chinobodga bir tomchi 44 ham suv bermaydi. Juda pastlikdan, suvi u yoqda tursin, shaba- dasini ham tegizmay o‘tib ketadi. Shuning uchun ham chino- bodliklar o‘n besh-qirq kilometr yo‘l yurib Kuyganyoiga sepoya tashlaydi. Erta bahordan to kech kuzgacha chinobodlik va haqqulobod- liklar arava-arava shox-shabba sudrab Kuyganyor tarafga yo‘l oladilar. Ketma-ket shox sudrab kelayotgan son-sanoqsiz ara- vadan ko'tarilgan chang Poytuqdan ko‘rinadi. Daryoning yar- migacha sepoya tashlab shox bosadilar. Suv ko‘tarilib “Qipchoq ariq”qa chiqadi. Keyin Siza qishlog'ini oralab, necha joydan bo‘g‘ilib, qancha janjallar, bosh yorilishlarga sabab bo‘lib, arang Chinobodga yetib boradi. Ba’zan miroblar yarim yo‘lga yetmay turib, sepoyani suv urib ketadi. Ular yana shox-shabba ortib Kuyganyorga qaytishadi. Kuyganyomi bekorga “Miroblar bozori” deb atashmagan. Yoz bo‘yi ellik-oltmish mirob bu yerda ko‘rpa-to‘shak qilib yo- tib oladi. Ulaming ekin-tikinlari qishloq dehqonlari bo'ynida. 0 ‘shalar chopib, o‘shalar ekib, sug‘orib, hosilni tayyor qilib be- rishadi. Bu yerda har bir qishloqdan ikkitadan “o‘lik mirob” daryo bilan olishib, suvni Yorqul mingboshi qazdirgan ana shu Qipchoq ariqqa oqizadilar. Kuyganyor yaqin atrofga samovarlari bilan ham mashhur edi. Daryoning u betida ikkita, bu betida ham ikkita samova- ri bor. Shu samovarlaming biri chinobodlik sepoyachilardan bo'shamas, biri yo‘lovchilar qo'nib o'tadigan karvonsaroy vazi- fasini o'tardi. Daryoning o‘ng betidagi samovami poytuqliklar- ning o'zlari ochishgan bo‘lib, so'rilarga ipak gilamlar to‘shalgan, choynak-piyolalari ham, yakandozlari ham yap-yangi edi. Unga umr bo‘yi samovarchilik qilib olamdan o‘tgan G ‘ani kal degan mashhur samovarchining o‘g‘li egalik qilardi. Yana biri andijon- lik Berkinboy hofizning samovari. San’at ahli, Andijonning ziyo- lilari tez-tez kelib shu samovarga tushishadi. Kuyganyor guzari kunduz kunlari sayilgohga aylanardi. Berkinboy hofizning samovarida andijonlik hofizlar yig‘ilib baliqchiliklar bilan basma-basga avjning eng yuqorisiga chiqi- shadi. Poytuq, To‘rtko‘1, Chuvama hofizlari ulami bosib tushish- ga intilib, faqat katta avjda yurishardi. Qassoblaming qo'llari qo'llariga tegmas, baqqollaming qo‘llari tarozidan bo'shamasdi. Dehqonlar arava-arava qovun-tarvuz to'kib to peshingacha sotib bo'lishardi. Ikki nowoyxonada iyagini tang‘ib olgan nowoylar kuniga yetti-sakkiz qop unni yopsalar ham yetkazib berolmaydi- 45 lar. Ana shunday gavjum, qo‘shiqqa, bozorga, shovqin-suronga to‘lgan Kuyganyor kech kirishi bilan birdan suv quygandek jimib qoladi. Faqat poytuqlik samovarchining do‘konida tosh fonar miltirar, uzoq-yaqindan kelgan musofir choyxo‘rlargina chivinga talanib tamaddi qШb o'tirishardi. Boshqa samovarchilar otlarini ham sayroqi bedanalarini ham pashshaxonaga qamab vaqtlikkina uyquga kiradilar. Ko‘z ochirmaydigan g‘uv-g‘uv chivinlaru baqalaming ton- gotar bazmi Kuyganyorga hokim bo‘ladi. Bu yeming xalqi sodda, do‘lvor kishilar. Quvlik nima, al- damchilik nima bilishmasdi. Mirobodliklar shuncha azob-uqubat bilan suv chiqazgan joylariga qalampir ekishadi. Boshqalar qovun-tarvuz o‘stirib kat­ ta daromad olganlarida, ular bodring ekib qopini yigirma tiyinga ham sotolmay qaytarib oborib qo‘ylarga, mollariga yedirishadi. Kuyganyor to‘g‘risida ajoyib afsona ham to'qiganlar. Bir qipchoq yigiti oqyorlik Oyjamol degan qizga oshiq bo‘lib ishqida kuyib-yonadi. Yigit qipchoq urug'idan bo‘lganidan qiz- ning ota-onalari rozilik berishmaydi. Yigit Oyjamol ishqida o‘zi- ni yondiradi. Ana shuning uchun ham bu yeming nomini o‘sha yigit tu- fayli Kuyganyor deb atashgan. Kuyganyor qishlog'ining biqinida Oyjamol degan qishloq ham bor. Ammo bu gaplar afsona, xolos. Kuyganyor qishlog‘idan Qora daryo o‘tadi. Daryo o‘pirgan qirg‘oqlar sonsiz jarliklar hosil qilgan. Unda ot mingan kishini ham ko‘rsatmaydigan qamishlar o‘sadi. Har yili bahorda sholikor dehqonlar jarliklardagi qamishlami kuydirib sholipoya ochadilar. Ana shundan qishloqning nomi “Kuygan jar” deb atalgan. Tur- kiy tillarda jar so‘zi ko‘pincha yor so‘zi bilan almashadi. Andijon atroflaridagi Yorboshi, Oqyor qishloqlarining nomlari ham aslida jar boshi, oq jar ma’nosini anglatadi. Ammo kuyganyorliklar o‘z oyjamollari, o‘z kuygan yorlarini faxr bilan tilga oladilar. Kuz qirovi tushishi bilan samovarlar yotadi. Kuyganyor hu- villab, fayzsiz bo‘lib qoladi. Bittagina karvon saroyda onda-son- da biron yo‘lovchi tunab o‘tadi. Birgina machit mezanasidan muazzinning uch mahal nola qilgandek chaqirig‘i eshitiladi. Bu ovozni kimsasiz jarliklar yutib yuboradi. Shahardan chiqqan ov- chilaming onda-sonda o‘rdak galasiga otgan o‘qlari hamma yoq- ni gumbirlatib jim bo‘ladi. 46 Kuyganyor yozni shovqin-suron Ы1ап, qishni mudrab o‘tka- zadi. Bu odat necha yuz yШardan beri hech qanday o‘zgarishsiz takrorlanib keladi. Kuyganyoming asriy jimligi birdan buzildi. Endi Kuyganyor bekatiga aravalar sig‘mas, minglab aravalar- da ko‘ch-ko‘ronini ortib kelayotgan yo‘lovchilar bir dam qo‘nib o‘tar, nima to‘g‘ridadir qizishib tortishishardi. Hammaning og‘zida Qora daryo, Norin, Uchqo‘ig‘on degan gaplar. Kuyganyoming oromi buzildi. Bir kunda ming-minglab odam aravalardan yukini tushirdi. Qirq aravada kelgan ustalar o‘ttizdan ortiq samovar, besh nowoyxona, yigirmadan ortiq sar- taroshxona, yamoqchilik do‘koni, apteka, medpunkt qurishga tushib ketishdi. Temiryo‘l yoqasiga arava-arava ketmon, bellar, lomlar, zambillar taxlab tashlandi. Yashil ko‘prikning o‘ng tara- fidan temir yo‘lga shaxobcha ulanib, qiig‘oq bo‘ylab yarim ki- lometiga tortib borildi. Bu taraflarda hah hech 1dm ko‘rmagan ekskavator ismli uzun xartumi bor bahaybat mashina qaldirab kelib qirg‘oqda to'xtadi. Parovozdek tutun burqsitib turgan bu bahaybat mashina at- rofida yuzlab odam hayrat bilan qarab turardi. Birov uni, polvon, dedi. Birov, yerda yuradigan parovoz, dedi. Yana biri, temir fil, dedi. Shu payt gupillab poyezd kela boshladi. Parovoz yer-u ko‘kni larzaga solib qichqirdi-da, vagonlami bir-biriga sharaqlatib urib to'xtadi. Vagonlardan ko‘rpa orqalagan, ketmon ko‘taigan kishi- lar tusha boshladi. Bugun ertalab Farg‘ona oblast partiya komitetining plenu- mi bo‘lib, unda g‘o‘za parvarishining borishi va Katta Faig‘ona kanali quriUshini jadal boshlash, ish boshlanguncha g‘o‘zalami beshinchi chopiqdan yalpi chiqazib olish to‘g‘risida qaror qa- bul qilingan edi. Uzkompartiya Markaziy komitetining birinchi sekretari Usmon Yusupov plenumda katta nutq so'zlab, g‘o‘za- sini beshinchi chopiqdan chiqaiganlaiga kanalga borib ishlash- ga ruxsat berilganligini aytgan edi. Mana, plenumdan chiqiboq poyezdga o‘tirgan farg‘onaliklaming dastlabki esheloni Kuygan- yoiga yetib keldi. Kuyganyor xalqi hech qachon bunaqa katta izdihomni ko‘rmagan edi. Bir vaqtlar Yorqul mingboshi o‘g‘lini xatnaga yotqizganda katta bazm bergan, bazmga mingga yaqin odam chaqirgan edi. 0 ‘shanda ham katta bedapoyaga o‘ttizga yaqin so‘ri qurdirib, yigirma ikki qozon tagiga o‘t qalatgan edi. 0 ‘ttiz yildan beri o‘sha to‘yning ta’rifi tillardan-tillarga o‘tib yu- 47 rardi. Bugun esa kanal, to‘g‘on sharofati bilan yuzlab chodir ti- kildi. Besh mingga yaqin odam ko‘rpa-to‘shagini orqalab to‘g‘on qurilishiga hasharga yetib keldi. To‘g‘on shtabi kelganlami joylashtirish, kimning qayerda ishlashini, nima ish qilishini aniqlash bilan band. Maygir qishlog'i tarafda usti brezentli kul rang yengil ma- shina ko'rindi. Mashina Berkinboy samovarchining so‘risi oldida to‘xtadi. Undan injener Belyavskiy tushdi. 0 ‘tiiganlaming ko‘pchiligi Belyavskiyni yaxshi tank edi. Birpasda shivir-shivir gap bo‘lib qoldi. — 0 ‘ris mirob keldi. — Suvto'ra keldilar. — Gubrning suvchisi keldi. — Xayriyat, hayot ekan. Uni bandalikni bajo keltirgan deb yurar edim. Belyavskiyga bir chol yaxna choy tutdi. U piyolani qo‘liga olarkan, cholga hazil qildi: — Ilimiliq chol, tirik ekansan-da, a? Men seni o‘lib ket­ gan, deb yurardim. 0 ‘lmay yaxshi qipsan. Manavunaqa ishlami ko‘rib, keyin o'lsang, armonda ketmaysan. Chol tishsiz og‘zini ochib kuldi. — Atayin to‘g‘on bitishini ко‘ray, deb o‘lmay turibman. Bit- gan kunning ertasiga o‘lishga qaror qildim. Belyavskiy piyolani qaytarib berarkan, yana hazil qildi: — Bu ishing ham durust. 0 ‘lsang o‘zim kanal gazetasiga o'rab ko‘mib qo‘yaman. Belyavskiy “Ilimiliq” deb atagan chol asli uchqo‘ig‘onlik bo‘lib, keyinchalik Urganji qishlog‘iga kelib qolgan. U hozir saksondan oshgan bo‘lib, hali ham xotini yo‘q. U umrida to‘rt marta uylangan, har galgisida ham xotini ikki-uch oy yashamay tashlab ketib qolardi. Ketib qolgan bir xotinidan: “Nega ketding, yaxshi odam edi-ku, ering”, deb so‘rashganda u: “Kuyov ilimiliq ekan, na issig‘i bor, na sovug‘i, miroblik qilib badanidagi haro- ratni suv so‘rib qo‘yipti”, deb javob qilgan ekan. Ana shundan beri uning asli nomi unutilib, “Ilimiliq” bo‘lib ketgan edi. So'rini to‘ldirib o'tiiganlaming hammasi sepoyachi miroblar edi. Belyavskiy ular bilan ko‘p gaplashgan. Faig‘ona general-gu- bematorligida suv noziri bo‘lib ishlagan paytlarda ham u mana shu miroblar bilan bordi-keldi qilar, to‘y-hashamlaridan qolmas- di. Belyavskiy ulaming hammasi bilan o‘ziga yarasha muomala qilib, unutilgan laqabini esga olib, rosa kulishdi. Belyavskiy ku- 48 la-kula injenerlar proyekt muhokama qilayotgan qishloq soveti binosiga qarab ketdi. Ko‘prik tepasida Azizxon bilan Lutfinisa paydo bo‘ldi. Ular- ning ikkovlari ham esankirab, tinimsiz o‘tayotgan mashina va ot-aravalarga qarab turishardi. Ayniqsa Lutfinisa shovqin-suron- dan esankirab qolgan Azizxonni belbog‘idan mahkam ushlaga- nicha sira qo‘yib yubormas, yuk mashinasi har signal berganda sapchib tushar, ko‘prikning goh u yog'iga, goh bu yog'iga qochib o‘tishar, shofyorlardan ketma-ket so‘kish eshitishar edi. Ular bilan hech kimning ishi yo‘q. Qayoqqa borishni, kimga uchrashishni bilishmasdi. Ikkovi g‘uj-g‘uj odam ichida kalovlab choyxona yoniga kehb qolishdi. Bu choyxonaga hozirgina po- yezdda Farg‘onadan kelgan quruvchilar to‘dasi qo'ngan edi. Biri tugilgan ko‘rpasini chatanog'i orasiga olib, biri tugunini bag‘riga bosib boshliqning buyrug‘ini kutib o'tirardi. Azizxon bittasining oldiga borib cho‘chibroq so‘radi: — Tog‘a, Toshloqdan ham odam kelganmi? Tunuka choynak jo‘mragidan muzdek buloq suvini simira- yotgan yigit mo‘yloviga tomgan suvni kafti bilan artib javob qildi: - Toshloqliklar kelishmadi. Kanal “Suv kesak”, “Toji qish­ loq” tepasidan o‘tarkan, o‘sha yerda ishlashadi, uka. Azizxon, xayriyat-e, devorishiga oz qoldi. Chunki agar tosh­ loqliklar bu yerga kelgudek bo‘lsa, Azizxon bilan Lutfinisaning yana qaygadir bosh olib ketishi kerak. Aks holda Akbarali ulami tinch qo‘ymaydi. Albatta Lutfinisani undan yulib olib ketadi. Katta janjal ko‘taradi. Toshloqliklaming bu yoqqa kelmagani ayni Azizxonning ko‘nglidagidek ish bo‘lgan edi. Azizxon nima qilishini bilmay u yoq-bu yoqqa alanglab turgan edi, kimdir bilagidan shart ushladi. U cho‘chib orqasi­ ga o‘girilganda kattakon tarvuz qo‘ltiqlab turgan shofyor bolani ko‘rdi. Belyavskiyning shofyori endi ozoda kiyingan, soqollarini ham oldirib bir chiroyli yigit bo‘lgandi. Undan gup-gup atir hidi kelardi. — Polvon pochcha, pussatuna bo‘sa bitta choy ichma’miz- mi? Azizxon ko‘pdan qidirib yurgan kishisini topib olgandek, yuz-ko‘zlari yaslmab ketdi. - Bo'pti, bo'pti, oshnajon. 0 ‘zim sizlami qidirib kelgan edim. Injener tog* am, meni Kuyganyordan topasan, degan edi­ lar. Atayin u kishini izlab keldik. Shofyor bola ulami ergashtirib oshxona tarafga yura bosh­ ladi. Bu oshxona shtab xodimlari uchun qurilgan bo‘lib, erta- 49 azondan to qosh qorayguncha ochiq edi. Oshpaz shofyor bola- ni tanisa kerak, uning imosi bilan uchta kosaga lag‘mon suzib, yo‘nilmagan taxtadan omonat yasalgan stol ustiga qo‘ydi. Shofyor bola tashqariga chiqib yangigina tandirdan uzilgan issiq nonni u kaftidan bu kaftiga puflab, tashlab kirib keldi. Non hidi oshxona ichini tutib ketdi. Azizxon ham, Lutfinisa ham o‘tgan kechadan beri issiq ovqat yeyishmagandi. Shuning uchun ham oling-oling deyishga ulgurmay kosaga qoshiq solishgan, ish- taha bilan yeya boshlagan edilar. Ular hali ovqatlanib bo‘lmagan edilar hamki, tashqarida shovqin-suron eshitildi. Azizxon kosani bo'shatgan bo‘lsa ham, Lutfinisaning imillashini kuzatib turardi. Nima gap bo‘ldi ekan, deb tashqariga chiqdi. Odamlar samovar tomon jadal yurib bo- rishardi. Lutfinisa ham chiqdi. Shofyor bola ularga, sizlar be- malol aylanib yuraveringlar, Filip tog'a bo‘shaganlaridan keyin sizlarga nima qilishni aytadilar, deb o‘zi mashinasini soyaroq joyga olib qo‘yish uchun ketdi. Yigitlik g‘ururi bilan hech narsadan tap tortmaydigan, qiz olib qochish allaqanday mardning ishi, deb bilgan Azizxon ho- zircha nochor edi. Xuddi o‘igatilgan ayiqqa o‘xshab o‘igatuv- chisining qamchisini kutib turganga o'xshardi. Agar musofirlik gardanida bo‘lmaganda, bu joylar va odamlar sinashta kishilar bo‘lganda, u albatta biron qUiq qilardi: yo birov bilan mushtla- shardi, yo zo‘ravonligini ko‘rsatish uchun bironta daraxtni sug‘u- rib otardi. Afsuski u, hatto kelgindi itning ham dumi chotiga qisiqlik bo‘ladi, deganlaridek, mo‘mingina bo‘lib, o‘z taqdirini kutardi. Taqdiri esa tasodifan cho‘l o‘rtasida yo‘liqqan rus inje- nerining qo‘lida edi. Ular to‘daga ergashib samovar tarafga yura boshladilar. Nowoyxonaning tomiga chiqib olgan bir yigit grammafon kamayini og‘ziga qo‘yib qichqirardi: — Kimda-kim polvonman, desa Berkinboy Fayziyevning sa- movariga boraversin! Kimda-kim polvonman, desa Berkinboy Fayziyevning samovariga boraversin! Samovar oldidagi yalanglikka odam sig‘may ketgan. Ko‘p- chilik nima gapligini bilmay bir-biridan so‘rardi: — Tinchlikmi? Polvonlar nima qilisharkan? — Kurash bo‘larmish. — Shu issiqda kurashga balo bormi? Boshqa gapdir. — Polvonda nima ishlari bo‘lishi mumkin? Xamir qordirib lag'mon cho‘zdirisharmidi? 50 Shu topda davrani yorib yo‘g‘on gavdali, bo‘yni qalinhgidan gardani bo'rtib chiqqan qora kishi kirdi. Unga qurilish boshlig‘i Teshavoy Mirzayev, Belyavskiy va loyihalash boshlig'i Azizovlar hamroh bo‘lib kelishardi. Hamma birdan jimib qoldi. Teshavoy Mirzayev ham davraga kirgan rahbarlar ham o‘tirishmadi. Ular hozirgina majlisdan chiqqan edilar. Mirzayevni hamma tanirdi. Moskvadagi Katta Kreml saro- yida o‘z ishlari to‘g‘risida gapirayotganda Molotov luqma tashlab “Chin agronom” degan va unga Stalin qo'shimcha qilib: “... va ajoyib notiq” deb atagan edi. Teshavoy Mirzayev qo‘l ko‘tarib g‘ovumi bosdi. Olomon tinchigandan keyin u salmoqlab gapira boshladi: - Birodarlar. Hozirgina shtab yig‘ilishi bo‘ldi. Ertadan bu- tun kanal trassalarida yalpi ish boshlashga qaror qildik. Ikki yuz yetmish kilometrlik kanal trassasi bo‘ylab bir yuz oltmish ming kishi barobar ish boshlaydi. Bu faqat Farg‘ona vodiysidagina emas, butun o‘zbek xalqi tarixida unutilmas kun bo‘ladi. Shuni yaxshi bilingki, kanalning hamma joyida ish bir xil emas. Pol- vonlargina bajarishi mumkin bo‘lgan og‘ir uchastkalarimiz ham bor. 0 ‘zkompartiya Markaziy komiteti va respublika hukumati nomidan Usmon ota sizga qarata bir-ikki og‘iz va’z aytishni lo- zim ko'rdilar. Marhamat, Ota, so‘z sizga. Usmon Yusupov dastro‘moli bilan terlagan gardanini arta- arta oldinga chiqdi. U kanalning ahamiyati to‘g‘risida uzoq ga- pirdi. Uning nutqidan Farg‘ona vodiysining dehqonchilik tartibi, yer va suv sharoitini yaxshi bilgani sezilib turardi. U nutqining oxirida bugun ko‘tarilgan xalq oqimi kanal qazishni qirq besh kunda ado etishga ahd qilganini, Kuyganyor to‘g‘oni to kanal bitguncha suv o‘tqazishga tayyor bo‘lishi kerakligini lo‘nda-lo‘n- da qilib gapirdi. — Biz bugun vodiy polvonlarini alohida to'pladik. Besh yuz- ga yaqin polvon qurilishning alohida uchastkalarida o‘z kuchla- rini ko'rsatishlari kerak. Uchqo‘rg‘on to‘g‘oni, Lug'umbek shar- sharalari va nihoyat Kuyganyor to‘g‘oni siz azamatlaming bilak kuchingizga mahtal bo‘lib turipti. Kanal qurilishi shtabi polvon- lardan uchta katta brigada tuzishga qaror qildi. Uchqo‘rg‘on uchastkasida ishlaydigan brigadaga Log‘on kanali qurilishida nom chiqargan mashhur polvon Do‘nan Do'smatov, Lug'umbek sharshara qurilishida ishlaydigan brigadaga buloqboshilik Jo‘ra polvon G ‘oyipov boshchilik qiladi. Kuyganyor to‘g‘oni qurilishi- dagi brigadaga izboskanlik Ali polvon boshchilik qiladi. 51 Azizxon bir chekkada bu gaplami eshitib o‘tirarkan, Yusupov- ning keyingi gaplari uning hamiyatiga tekkandek bo‘ldi. Nahot- ki Farg‘onadan bironta polvon bo‘lmasa?! Faig‘ona polvonlari hali kurashlarda yelkasini yerga tegizmay sovrin olib kelgan bo‘l- sa-yu, mana shunday ulug‘ ma’rakada chetda qolib ketsa! Yusupov gapini tugatishi bilan Azizxon o'midan turdi. - Mumkinmi? Nega farg‘onalik polvonlardan birontasi bri­ gadaga boshliq bo‘lmadi? Shuni tushuntirib bersangiz. Usmon Yusupov o‘miga Teshavoy Mirzayev javob qildi: - Qizishmang, uka, Farg‘ona polvonlari Tolquduq qumlari- ni kesib o‘tadigan kanal qurilishiga yuborilgan. Ular hozir jazira- ma oftob tig‘ida qizigan qumlar orasida jonbozlik qilishyapti. Oldingi qatorda o‘tiigan miqti Esh polvon piching qildi: - Uka, Farg‘ona polvonlari sal mundoqroq bo'ladi. Uyiga yaqinroq joyda ishlamasa, xotinini sog‘inib qoladi. Bu gap Azizxonning jon-jonidan o‘tib ketdi. Shart burildi-yu alohida kursida taltayib bir o‘zi o'tirgan Esh polvonning tepasiga keldi. - Yana bir marta ayting shu gapingizni, Polvon aka. Esh polvon uni pisand qilmay, o'taver, o‘taver, deb masxa- rali iljaydi. Azizxon titrab ketdi. Yaktagining yengini ham shimarmay uni kursi bilan qo'shib shart ko'tardi. Pildiragancha davradan olib chiqib ketdi-yu, ko‘cha o‘rtasiga otdi. Kursi sindi, polvon tuproqqa qorishdi. Azizxon unga qaramadi ham, qaytib kelib o‘z o‘miga o'tirdi. Olomon gurilladi. Bir polvon Esh polvon tushgan joyga yu- gurdi. Belyavskiy Azizxonga qarab, chakki qilding, bolam, degan ma’noda boshini sarak-sarak qildi, Keyin Yo‘ldosh Oxunboboyevning qulog‘iga nimadir deb shivirladi. Birpasda prezidiumdagilar orasida shivir-shivir bo‘lib qoldi. Ammo Esh polvon qaytib davraga kirmadi. Teshavoy Mirzayev polvonlar endi o‘z yotoqlariga borib dam olishlari mumkinligini aytib, brigada boshliqlari shu yerda qolish- larini so'radi. Hamma tarqadi. Azizxon ham chiqib ketayotgan edi, bir yigit kelib Usmon ota so‘rayotganlarini aytdi. Azizxon katta odamlar bilan umrida gaplashmagan edi. Tortinibroq oldiga bordi. U, albatta, hozirgi qilgan ishim uchun dashnom eshitsam kerak, deb cho'chigan edi. Yusupov uni kulib qarshiladi. Qo‘l olib ko'rishar ekan, uning pishiq jussasiga, bolalarcha iymanib tuigan ko'zlariga qaradi. 52 - Qayerliksan, bola? - dedi qiziqib. Azizxon Toshloqning Zirillama qishlog'idan ekanligini aytdi. - Rayimberdining kolxozidanmi? Ha, durust. Oriyatli yigit ekansan. Toshloqliklaming bari shunaqa. Birovga na so‘zini be­ radi, na o‘mini. Ko‘pchilik keldinglarmi? Azizxon iymanib ikki kishi kelishganini aytdi. Belyavskiy unga qo‘shimcha qildi: - Qaylig‘i bilan kelgan, ota. Azamat yigit. To‘g‘on qurilishi- ga tashlaymizmi? - 0 ‘zidan so‘raylik, - dedi Yusupov. - Qayerda ishlashni xohlaysan, bola? - Qayemi lozim topsangiz, o‘shaqda ishlaganim bo‘lsin. Ammo-lekin ishning eng og‘irini bering. Faig‘onaliklaming qa- naqaligini bir ko‘rsatib qo'ymoqchiman. Yo'ldosh ota Azizxonning yosh bolalarcha berayotgan javo- bidan zavqlanib turardi. Kelib yelkasiga qoqdi. - Menga qara, hamqishloq. Akbaralining singlisini to‘y kuni olib qochgan senmasmisan? Azizxon indamay boshini egdi. Past ovoz bilan dedi: - Gunohimdan o‘ting. Bir qoshiq qonimdan o‘ting, ota. 0 ‘sha siz aytgan bola menman. - Qiz qayerda? — dedi Oxunboboyev. Azizxon ko'pchilik orasida yuzini yashirib o‘tirgan Lutfinisa tarafga ishora qildi. Uchqo‘ig‘onda ham xuddi shunday yig‘in bo‘lishi kerak edi. Rahbarlar o‘shaqqa otlanib turishipti, gapni uzoq cho'zishmadi. Yusupov Jo‘ra polvonni chaqirib, Azizxon bilan Lutfinisani unga topshirdi. - Issiq-sovug‘i, yotish-turishi sening gardaningda. Buloq- boshiliklar himmatli bo‘ladi. Otalig‘ingga ol. Bu bolada ish ko‘p. — Yusupov Azizxonga qaradi. - 0 ‘g‘lim, fildek kuching bor ekan. Bu kuchni behudaga sarf qilma. Yurt ishiga sarfla. Yurt bir himmatingga o‘n himmat bilan javob qiladi. Rahbarlar mashinaga o‘tirib Uchqo‘rg‘on tarafga yo‘l olish- di. Ketayotgan mashina orqasidan qarab tuigan Azizxonning yel­ kasiga birov qo‘l tashladi. Azizxon o‘girildi, Jo‘ra polvon ekan. - Qoyil qilding, uka, - dedi iljanib, - Esh polvon lunjiga sho‘r paxta bog‘lab medpunktda o‘tiripti. Hozir oldiga boramiz. Undan uzr so‘ra. Har qalay sen yoshsan. Shundoq qil. Azizxon qishloqda shuncha sho‘xlik qilib umrida biron marta uzr so‘ramagan edi. Kelib-kelib endi mutlaqo notanish, 53 uning ustiga yurtdoshlarini ermak qilgan kishidan uzr so‘raydi- mi? Azizxon qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib uzr so‘rashga borolmasligini aytdi. — Unaqa qilma, bola. Polvon xalqi yengilgan raqibini beli­ dan olib ko‘tarib qo'yadi. Taomil shunaqa. Azizxon bu odamning ta’rifini juda ko‘p eshitgan edi. U yog‘i Jalolobod, bu yog‘i Chimkentgacha dovruq solgan bu pol­ von hali biron marta davradan yelkasidan tuproq qoqib chiqib ketmagan edi. Shunday odam undan Esh polvondan uzr so‘rash- ni iltimos qilyapti. Azizxon noiloj ko‘ndi. Unga eigashib med- punkt tarafga yurdi. Medpunkt oldidagi skameykada lunji boylangan Esh polvon qaynoq ko‘k choy ichib o‘tirardi. U Azizxonga sovuq bir qaradi. Keyin piyolani yoniga qo‘yib o‘midan turdi. — Esh akang hali biron davrada bunaqa sharmanda bo‘lma- gan edi. Ammo qoyil qilding, uka. Esh polvon shunday deb tagiga bosib o'tirgan yangi, hali ohori ketmagan to'nini oldi-yu, bir siltab qoqib, Azizxonning yelkasiga tashladi. — Bu senga Esh akangdan esdalik. Yasha, omadingni bersin! Esh polvon boshqa gap aytmadi. Hech kimga hech nima demay to‘ppa-to‘g‘ri ko'prik tarafga qarab ketdi. — Endi qaytmaydi, — dedi kimdir, — yomon izza bo'ldi. Shu ketgancha qishlog‘iga ketdi. Eshni bilmaysizlar, oriyatU polvon. Yiqilganim — o'lganim deydiganlardan. Ketdi endi, bechora. To u ko£zdan yo‘qolguncha orqasidan qarab qolishdi. U ke- tarkan samovar so‘rilarini to‘ldirib o'tirgan choyxo‘rlar undan ko‘z uzishmas, ana yiqilgan polvon, ana tuproqqa qorishgan pol­ von, deb shivirlashardi. Esh polvon bu gaplami eshitmasa ham sezardi. Shuning uchun boshini ko'tarmay, hech qayoqqa qara- may Qora daryo ko‘prigidan o‘tib borardi. Azizxonning yuragi jiz etib ketdi. Umrida birinchi marta qil­ gan ishiga pushaymon bo‘ldi. Ich-ichidan kuyindi. Ammo endi kech edi. Yonida turgan Jo‘ra polvon ham Eshning bu ahvolidan ta’sirlangan edi. U indamay Azizxon bilan Lutfinisani ergashtirib buloqboshiliklar tushgan qo'ra tomonga yurdi. IX Arslonbob tepasida chaqin chaqib yer-u osmonni larzaga solgudek momaqaldiroq gumbirladi. Odamlar uylaridan chiqib 54 ana sel keladi, mana do‘l yog‘adi, deb vahimaga tushib qolish- di. Ammo bir necha soat gumbirlagan momaqaldiroqning ku- chi so‘nib, bemor yo‘talidek asta sekinlasha boshladi. Odamlar xayriyat, yog‘ib berganda kanalchilami tashvishga solib qo‘yar- di, deb xotiijam bo‘lishdi. Ammo bu xotiijamlik ko'pga borma- di. Tog‘ tarafdan yo‘lda uchragan xas-xashakni ko‘kka ko‘tarib bo‘ron turdi. Bo'ron kuchaygandan kuchayib tuproqni osmonga uchirar, baland ko‘tarib atrofga to‘zg‘itardi. Uzunligi ikki, ikki yarim metrlik shox-shabbalar ham osmonda aeroplandek uchib yurar, hech narsani ko‘rib bo'lmasdi, quyosh to'zon ichida, os- mon xuddi malla to‘n kiygandek. Tabiatning bu telba o‘yini bir soatdan ortiq davom etdi. Bet-ko‘zlarini chang qoplagan kishilar uylaridan, qo‘ralaridan chiqa boshladilar. Hali to'zoni bosilmagan osmonga qarab tur­ gan bir chol do‘ng‘illadi: - Boshlagan ishimiz Olio taologa yoqmadi, chog‘i. To‘zon ichida chaqa puldek qorayib ko‘rinayotgan quyoshga qarab tuigan qo‘sh belbog'li yigit shosha-pisha og‘zidagi nosini tupurib javob qildi: - Naoborot bo'ladi, otam, aksincha, naoborotiga Olio tao­ loga yoqqani bu. Xudo yorlaqagan bandalariga rahmatini yubor­ di. Xudoning o‘zi kanal qazishga kelolmaganidan pushaymon bo‘lib shamolini yubordi. Mana ko‘rasiz, ikki yo uch kundan keyin daryoning suvi yarimlaydi. Bu shamol tog1 qorini qoti- radi. Ikki-uch kun erimay bez bo‘lib turib oladi. Sepoyani ana o‘shanda tashlaymiz-da, otam. Shuncha yoshga kirib shuni ham bilmabsiz-da, otetsim. Bu gapni aytgan yigit Abdusamad mirob edi. U o‘z umri- ni suv yo‘llarida, to‘g‘onlar boshida o‘tkazgan edi. Abdusamad mirob Qora daryo va Norinning qutirgan to'lqinlari bilan oli- shib qanchalab sepoyalar tashlagan, toshqinlarga bas kelgan edi. Abdusamad oblast suv bo'limining boshlig‘i Suvto‘ra deb nom chiqaigan injener Belyavskiyning eng yaqin maslahatchisi. Un- cha-muncha ruscha qo‘shib gapirish unga Suvto'radan yuqqan. Shamolning suvga ta’siri to‘g‘risidagi mulohazasi uning ko‘p tajribalari va kuzatishlaridan keUb chiqqan. Bo‘ron tuigan kuni kech payti Kuyganyor ko‘prigining o ‘ng qirg‘og‘iga aravalarda, mashinalarda yog‘ochlar tusha boshladi. Shamol qulatgan daraxtlar ildizi bilan traktorda sudrab keltirildi. Ertasi tong paytigacha shox-shabbadan, yog‘ochlardan tog4 pay- do bo‘lgandi. 55 Andijon tarafdan otliq sepoyachilar kela boshlashdi. Ular ot- larini saroyga kiritib samovarga qo‘nishdi. Sepoyachilar orasida soqoli ko‘ksiga tushgan, sakson bo'lmasa ham, to'qsondan hat- lab o‘tgan bir chol ham bor edi. U bitta choy ichdi-yu, qiig‘oq bo'ylab yurib, suv oqishini kuzata boshladi. U mashhur Hasan sepoyachi edi. Hasan sepoyachi shu uzoq umrida ko‘p daryolarga besh mingdan ortiq sepoya qadagan, bu- tun vodiy sepoyachilariga ustozlik qilardi. Chol hozir keksayib qolishiga qaramay, sepoyachilar qato- rida ot surib Kuyganyorga keldi. U hozir qirg‘oq bo'ylab borar- kan, ko'pirib, hayqirib oqayotgan daryo bilan gaplashayotgan- dek, kuch sinashga chog‘i kelish-kelmasligini chamalayotgandek ko'rinardi. Uning qoshlari chimirilgan, xayollari bo‘z yigit payt- larini izlardi. U o‘ylardi: “Kim biladi, bu mening oxiigi jangim- dir. Bu jangda kim yengarkin? Ammo jang chakana bo'lmaydi. Shu paytgacha bo‘lgan janglaming eng zo‘ri bo‘ladi”. Chol jindek xavotir olardi. Keksalik kuchini ko‘rsatib chap oyog'idagi bodi tez-tez qo‘zg‘ab, uncha-muncha tomiri tortib ham qo‘yardi. Chol ana shundan notinchroq edi. U samovarga ko‘nglida qandaydir g‘ashlik bilan kelardi. Berkinboyning samovari har galgidek gavjum. Mashhur ho- fiz Jo‘ra piston likop bilan katta ashula boshlagan. Hamma jim bo‘lib uning qo‘shig‘ini tinglardi. Poytuqliklar samovarida gurra-gurra kulgi ko‘tarilardi. U yerga bir to‘da Marg‘ilon qiziqchilari tushgan, Yusuf qiziq, Oxunjon qiziqlar ichak uzdi hikoyalar aytib hammani kuldiri- shardi. Maydon o'rtasiga mashina kelib to‘xtadi. Undan Suvto‘ra- Belyavskiy bilan Teshavoy Mirzayev tushdi. Suvto‘ra yaqinida tuigan odamga ham baqirib gapirardi. Chunki sharsharalarda, toshqinlarda, suv shovqinida miroblar bilan ko‘p gaplashgan. Shuning uchun ham qattiq gapirishga o‘iganib qolgandi. Bilmaganlar uning bu odatidan achchiqla- nishardi. Hatto bir-ikki joyda unga, garang emasmiz, buncha shang‘illaysan, deb dashnom ham berishgan edi. Bir kuni Shah- rixonsoy sharsharasida suvni noto‘g‘ri taqsim qilayotgan mirobga odati bo'yicha baqirib gapirganda u Suvto'rani qattiq haqorat qilgan edi. 0 ‘shanda u: - Gubiga noziklik paytlaring o ‘tib ketgan. Baqirma. E, gubming dumi, generalning arzandasi! — degandi. Suvto‘ra indamay qo‘l siltab otiga minib ketavergandi. 56 Injener Belyavskiy ming to‘qqiz yuz ikkinchi yilda Peterburg Irrigatsiya institutini tugatganidan keyin Turkistonga yuborila- di. Farg‘ona general-gubematorligi uni suv ishlari noziri qilib tayinlaydi. Ana o'shandan beri u goh piyoda, goh otliq butun vodiyni kezadi. Xarobaga aylangan suv inshootlarini tiklashga bel bog‘laydi. Xalq miroblarining uzoq asrlik boy tajribalarini o‘rganadi. Ko‘p ilmiy ishlar yozadi. Uning bu asarlari Peterbuig, Moskvada nashr qilinadi. Turkiston viloyati gazetalarida e’lon qilinadi. Belyavskiy juda ko‘p miroblar, sepoyachilar bilan do‘stla- shadi. Revolyutsiya bo‘lib Farg‘ona muzofotida sovet hokimiyati o‘matilgandan keyin ham Belyavskiy o‘z vazifasini davom ettira- veradi. Ilgari chor Rossiyasi amaldorlari tasdiqlamagan, pul xaq qilishni istamagan loyihalarini qayta amalga oshirish uchun qat­ tiq bel bog‘laydi. Uning niyati Uchqo‘rg‘ondan Norinni bo‘g‘ib, butun vodiy bo'ylab katta bir kanal o‘tkazish edi. Belyavskiyning “Asosiy Farg'ona kanali” degan loyihasi bi­ lan markazdagi mutaxassislar ham tanishib chiqqan. Partiya va sovet apparatlarida uni juda hurmat qilishardi. Xalq uning o‘sha eski nomi Suvto'ra, 0 ‘ris mirob nomlari bilan ham atay boshlaydi. Kanal shtabi uni Uchqo‘rg‘on uchastkasiga boshliq qilib ta­ yinlaydi. Kanalning bosh to‘g‘oni o‘sha yerda, Norinda quriladi. Belyavskiy Qora daryoga sepoya tashlashni kuzatish, yaxshi se- poyachilami aniqlash uchun atayin kelgan. Belyavskiy mashinadan tushib darrov shtabga kirib ketmadi. Eski mirob oshnalari, sepoyachi do‘stlari bilan hazil aralash sa- lomlashib o‘tdi. - Ha, Cho'tir mirob, omonmisan, Log‘onda dumingdi tutqazmagan eding, endi paxtangga suv kerak bo‘pti-da. U bujir yigitning qo‘lini qo‘yvorib, boshqa baland bo‘y- li ozg‘in qora yigitning qo'lini oladi. Bu yigit asli shahrixonlik uyg‘urlardan bo‘lib Shahrixonsoyga juda ko‘p martalab sepoya tashlagan, o‘zi ikki marta oqib arang o‘limdan qolgan edi. - Omonmisila, oxun, keldinglami? Buni Qora daryo deydi- la. Qimiz sovutadigan Xo‘tan ariq Anjanda qoldi. Bu uyg‘ur mirobi juda jahldor, birovning gapiga kirmaydigan yigit edi. Boshqa odam to‘g‘ri maslahat bersa ham o‘zinikini ma’qullardi. Faqat Belyavskiyga gap qaytarolmasdi, xolos. U bir kuni Shahrixon guzaridagi samovarda choy ichib o4i- rib oyog‘iga kirgan tikanni pichog‘ining uchi bilan qidirayotgan 57 edi. Ermaktalab choyxo‘rlar unga tegajaklik qilib maslahat bera boshlaydilar. - E, oxun, sal berirog‘idan kavlang. - Tikan sal yuqoriroqda. - 0 ‘ng tarafni kavlang, oxun. U, ishingla bo‘lmasin, deb o‘zi bilgan joyni kovlayveradi. Ennaktalablar bo‘sh kelishmaydi, - Bu yog‘ini kavlang! - U yog‘ini kavlang! U jahli chiqqanidan pichog'ini g‘arch-g‘arch qilib tovoni- ga ikki-uch marta tiqib taslilaydi. Tovonlaridan qon oqarkan, choyxo‘rlaiga qarab qichqiradi: - Bo‘ldimi? Tinchidinglami? Ana shundan keyin u ikki-uch kun ko‘chaga chiqmay oyog‘i- ga latta bog‘lab yotadi. Belyavskiy o‘sha voqeani eslatmoqchi bo‘ldi. - Oxun, to‘g‘on bitmay oyoqqa latta bog‘lab qochmasinla. Hamma gurillab kuldi. Ana shundan keyin Belyavskiy shtab tarafga o‘tib ketdi. So'rilami to‘ldirib o‘tirgan choyxo'rlar suhbat mavzuini o‘z- gartirib Belyavskiyni ta’riflay boshladilar. Uning oq podsho vaqtida ham kambag‘alga qayishgani, miroblaming qora sho‘rvasini irg‘anmay ichgani, to‘ylarga sov- g‘a-salomlar oUb marjasi bilan kelgani, janozalarga qatnashib to- but ko‘targani bormi — hamma-hammasini gapira boshladilar. - 0 ‘ris bo‘lsa ham o‘zbekday, kofir bo‘lsa ham musulmon- day o‘ris. - Qizini o'zbekka beigan. Nevarasining otini, Xudoning qudrati bilan Oyposhsha qo‘yipti. Anovini qarang-a... Ko‘prik tepasida yengil mashina ko‘rindi. - Usmon otaning mashinasi, — dedi kimdir. Hamma o‘sha tarafga qaradi. Mashina choyxonalar orasidan sekinlab o‘tdi. Mashinada Usmon Yusupovning o‘zi yo‘q edi. Orqa o‘rindiqda ko‘zoynakli qirra burun yigit bilan o‘ttiz yoshlar chamasidagi oppoqqina yigit o‘tirardi. - Uh! - deb yubordi bir yigitcha. - G'afur G ‘ulom-ku. Yonidagisi kim bo‘ldi? - Tanimadingmi, Hamid Olimjon-ku. G ‘afur G ‘ulom shofyoming yelkasiga qo‘l tashlab to'xtash- ga ishora qildi. Mashina tol soyasiga kelib to‘xtadi. Ikki shoir mashinadan tushib to‘ppa-to‘g‘ri Berkinboy hofizning choyxo- 58 nasiga qarab yura boshlashdi. Hofiz qo‘lidagi choynakni so‘rida qoldirib ular istiqboliga yugurdi. Choyxo'rlar ikki shoirdan ko‘z uzmay kuzatib turardilar. G ‘afur G ‘ulom o‘z odaticha o‘ng yelkasini chapanilarcha sal ko‘tarib, o‘ng oyog‘ini yeiga qattiqroq urib borardi. U do‘sti mash­ hur Hofiz bilan bel olib ko‘rishgandan keyin Hamid Olimjonni unga tanishtirdi. -T anishing, Berkinboy aka, Hamid Olimjon degan shoir shu yigit bo‘ladi. — Bilamiz, bilamiz, o‘zlarini ko‘rmagan bo‘lsak ham she’r- larini ko‘p o‘qiganmiz. Qani, kelinglar. Bitta choy qilib beray. G ‘afur G ‘ulom undan uzr so‘radi. Lug‘umbekda Ota ulami kutayotganlarini aytdi-da, mashinaga qarab yura boshladi. — Daryoga sepoya tashlaydigan paytda shu yerda bo‘lamiz. 0 ‘shanda 0 ‘zgan guruchidan juvoz yog‘ida bitta anjancha palov qilib berasiz. Shoirlar mashinaga chiqib jo‘nab ketishdi. Kimdir, “G ‘afur G ‘ulomning bumi katta ekan-a”, dedi. Boshqasi qo‘shimcha qildi: — Hamid Olimjonning qulog‘i katta ekan. Shu kuni kechgacha ko‘prikdan goh yengil mashina, goh avtobus, goh yuk mashina to‘la odamlar o‘ta boshladi. Unda mashhur artistlar, sozandalar, rassomlar o‘tirishardi. Hamma ular orasidan Halimaxonimi qaysi, Tamaraxonimi qaysi, deb bir-birlaridan so‘rashardi. Kuyganyor xuddi kattakon vokzalga o‘xshardi. Odam tin- masdi. Bu yerdan o‘tganning ham, qo‘nib qolganning ham son-sanog‘i yo‘q. Kuyganyor Kuyganyor bo‘lib hali bunaqa sayilni-yu, bu- naqa marosimni ko‘rmagan edi. Samovarchilaming qo‘li qo‘liga tegmas, choyxonalardan hofizlaming qo‘shig‘i, sozandalaming mashqlari tinmasdi. Somsapazlar, mantipazlaming shovqin- suronlari, xotin-xalaj, bolalaming shovqini qo'shiqni ham bosib ketar, yashil ko‘prik ustidan yer-u ko‘kni larzaga solib sement, yog‘och, temir ortgan poyezd qaldirab o‘tib qolardi. X Azizxon yotish-turishidan ko'ngli tinchib guzarga bemalol, betashvish chiqadigan bo‘lib qoldi. Jo‘ra polvon uni qo‘shariqlik Orzixon aya degan kampiming uyiga joylab qo‘ydi. 59 Orzixon aya yolg‘iz qizini shaharlik Ergashvoy degan park direktoriga bergan, o‘zi kattakon hovlida yolg‘iz yashardi. Lutfinisa kampir bilan birpasda apoq-chapoq bo'lib ketdi. Jo‘ra polvon hovliga aravada un-guruch, qovun-tarvuz tushirib berdi. Azizxon endi xotiijam. Ko‘ngli tinch. Ertadan Jo‘ra polvon yigitlari bilan Lug‘umbekka ko'chadi. Kunlar ham nihoyatda isib ketdi. Ming-minglab kishilar of- tobda qorayib ketmon chopishar, tosh orqalashar edi. Son-sa- noqsiz zambillar pastdan yuqoriga tuproq va tosh bilan intilardi. Ayniqsa, Kuyganyor to‘g‘oni qurilishida kecha-yu kun- duz ish tinmasdi. To tong sahaigacha projektorlar daryo ichi, qirg'oqlami kunduzdek yoritib turar, traktorlaming shovqini, odamlaming u qirg‘oqdan-bu qirg'oqqa qarab baqirib-chaqirish- lari qishloqlarga ham eshitilar edi. Daryo oqimi taraflardagi sholi tizza bo‘yi bo‘lib qolgan, pash- sha-chivinlar kuni bilan oftob tig'ida ishlagan quruvchilami ke- chasi uxlatmasdi. Oftob kuydirgan yelkalar achishar, pashsha chaqqan yerlar jon-jondan o'tib ketardi. Ertalabgacha qabaigan badanni qashib uxlamay chiqqan quruvchilar nonushta paytida ham mudrab o‘tirishar, trassaga chiqqandan keyingina ishga qi- ziqib uyqusizlikni unutardilar. Ammo chivin chaqqan yerlar izsiz qolmasdi. Kanalchilar orasida bezgak paydo bo‘la boshladi. Ana shundan keyingina yuzlab vrachlar, sanitarlar uyma-uy, pala- tama-palata yurib quruvchilarga majburan akroxin tabletkasini ichira boshlashdi. Azizxon ikki-uch kundayoq katta-kichikning og‘ziga tu- shib qoldi. Kechqurunlari ishdan bo‘shab guzarda choy ichishga chiqqanda so‘rining yuqorisidan joy bo‘shatadigan, choyxo'rlar uni bir-birlariga imlab ko'rsatadigan bo‘lib qolishgandi. Azizxon bundan zavqlanar, yurishi ham allaqanday boshqacha, g'ururi- ni qancha yashiraman desa ham gap-so‘zlaridan bilinib turardi. Lutfinisa ham Orzixon aya bilan ishga chiqib zambilda tuproq tashirdi. Azizxon bilan kechqurun ko‘rishardi-yu, charchagani- dan darrov yota qolardi. Bugun Azizxon qosh qoraymay ishdan qaytdi. Havo dim edi. Kuyganyoming tabiati boshqa joylardan farq qilar edi. Kun- duzi oftob haddan tashqari qizdirardi. Kechga yaqin shamol yotib, havo dim bo‘ladi. Daraxtlaming uchlari qimirlamay tek qotadi. Ana shu paytda chivinlar yer-u ko'kni to‘ldirib g‘ing‘il- lab, jondor borki, bir chaqib o‘tmasdan qo'ymaydi. Hatto otlar 60 ham bezovta bo‘lib no‘xtani uzib qochadi. Faqat befahm sigir- largina ma’rab yotaveradi. Xo‘roz bir chaqirgandan keyingina salqin shamol boshlanadi. Chivin zotini bitta qo‘ymay uchirib ketadi. Qiig‘oqlardagi qizigan toshlami puflab sovutadi. Saraton oqshomi bo‘lishiga qaramay, qalin ko‘rpa yopinib yotmagan ki­ shi sovqotadi. Toshkentdan kelgan lektor “Oyda hayot bormi?” degan mavzuda leksiya o‘qib: “Oyda kechasi yuz gradus sovuq, kunduzi yuz gradus issiq bo‘ladi”, degandi. Kuyganyomi ham oyga o‘xshatsa bo‘ladi. Kunduzi haddan tashqari issiq, kechasi chidab bo‘lmas sovuq. Azizxon belbog‘i bilan o‘zini yelpib kirib kelganda Lutfinisa kir chayqab o‘tiigan edi. - Iya, mendan oldin kelibsan-da, — dedi Azizxon ajablanib. - Brigadamizni boshqa uchastkaga o‘tkazishyapti. Bu yerda- gi topshiriqni bajarib bo‘ldik. - Uzoqroqmasmi, ishqilib? - dedi u qiziqib. Lutfinisa yangigina sinkali suvdan chiqqan ko‘ylaklami dor- ga yoyarkan: “bilmasam”, deb qo‘ydi. - Yuvinib ola qoling, paqirda suv isitib qo‘yganman. Lutfinisa krujkada suv quyib turdi, Azizxon oyog'ini kerib turib yuvina boshladi. Shu payt tashqaridan kimningdir chaqir- gan ovozi keldi. Lutfinisa krujkani paqirdagi qalqib tuigan suvga tashlab tashqariga chiqib ketdi. Zum o‘tmay qaytib kirdi. - Sizni bir kishi so‘rayapti. - Qanaqa kishi? - Tanimadim, qorong‘ida betini ko‘rmadim. Azizxon yelkasida sochiq bilan artina-artina уоЧакка yurdi. Anchadan keyin bir notanish kishini eigashtirib kirdi. Lutfinisa tosh fonami yoqib ayvon dahaniga qo‘ygandagina uni tanidi. Bu - Esh polvon edi. Bemahalda bu kishi nima qilib yuripti? Lutfinisaning ko‘ngli g‘ash bo‘la boshladi. Esh polvon ancha so‘lib qolgan, ilgarigi g‘ururi yo‘q, boshini egib gapini nimadan boshlashini bilmay, etigining uchi bilan yer chizib o‘tirardi. Oxiri u boshini ko‘tarib Azizxonga qaradi. - Uka, senda ikki og‘iz gapim bor edi. Azizxon unga, qulog‘im sizda, degan ma’noda qaradi. - Yo‘q, yo‘q, uka, xoliroq joyda aytadigan gap. Azizxon Lutfmisaga sen chiqib tur, gapini eshitaychi, de- gandek qaradi. Lutfinisa ulami yolg'iz tashlagisi yo‘q, bu odam yaxshi niyat bilan kelmagan, deb gumonsirardi. Uning qimirla- may o'tirishini ko‘rib Azizxon yana dedi: 61 - Sen bir aylanib kel. Biz gaplashib olaylik. Lutfinisa norozi qiyofada uyga kirib ketdi. Azizxon Esh pol- vonga yaqinroq surilib o'tirdi. - Qani, eshitaylik, aka. Esh polvon darrov gap boshlolmadi. Ancha chaynalib o'tir- di. Yo‘taldi. Bir-ikki jur’atsiz qarab, xijolatli iljayib qo‘ydi. - Ukajon, gaplarimni malol olmaysan. 0 ‘sha kungi voqea- dan beri qishloqqa borolmay yuribman. Kanalga ham kelolma- dim. Atayin qoshni qoraytirib, el ko‘zidan yashirinib bemahalda oldingga keldim. Sen hali yoshsan, bilmaysan. Yigit kishining boshi egilguncha ho'kizning bo‘yni sinsin, deydilar. Mening bo- shimni sen egib qo'yding. Esh akangning, yelkasi yaqin orada yer iskamagan edi. Meni o‘ldirding, bola. Esh polvonning ko‘zlaridan duwa yosh oqib ketdi. Oriya- tidan boshini teskari o‘girib belbog‘ini yechdi. Ko‘z yoshlarini arta boshladi. - 0 ‘ldirding meni, bola, o‘ldirding... Azizxon g‘alati ahvolga tushdi. Nima qilishini bilmas, uni yupatgudek biron so‘z topolmasdi. Kap-katta odam, uning us- tiga yelkasi yer ko‘rmagan dongdor polvon ho‘ng-ho‘ng yig‘lab o'tirsa, juda xunuk bo‘larkan. Azizxon shundoq mag‘rur odamni bukib, dunyoni ko‘ziga qorong‘i qilib qo‘yganidan xijolat che- kardi. Biron nima bilan ko'nglini ko‘tarish qo‘lidan kelsaydi, u albatta ikkilanmay qilardi. Nima qilish kerak? Azizxon yelkasiga qo‘lini qo‘yib achinib so‘radi: - Nima qilsam bo‘ladi, Polvon aka, nima qilsam ko‘nglingiz joyiga tushadi? Polvon yoshli ko‘zlarini unga qadadi. - Bittagina yo‘l bor. Jon uka, Ulo-billo yo‘q demaysan. Seni hech kim tanimaydi. Taniganda ham ayb qilmaydi. Ertaga Ur- ganjining maydonida Tamaraxonim kansitidan keyin Jo‘ra pol­ von da’voshiligida kurash bo‘ladi. Senga talabgor bo‘Ub chiqa- man. Yiqilib berasan. Jon uka, agar shundoq qilmasang, o‘zimni o'zim chavaqlab tashlayman. Bola-chaqamning uvoliga qolasan. Azizxon jahl ustida o‘midan turib ketdi. Esh polvon ham turdi. U boshlagan gapini sovutmay bosib tushmoqchi bo‘ldi. - Nima desang beray. Xo‘p de... Uning gapi og‘zida qoldi. Azizxon tutaqib o‘dag‘aylagancha uning dahani tagiga keldi. - Meni kim deb o‘yladingiz? Men siz aytgan nomardlardan emasman. Kuchingiz bo‘lsa, marhamat, maydonga chiqing, bel- lashamiz. 62 Esh polvon dovdirab qoldi: - Ukajon, hech bo'lmasa ajrim qilmay teng kuch bilan aj- rashaylik. Xo‘p degin. Azizxon o‘ylanib qoldi. Esh polvonning ahvoli og‘ir edi. Agar uning gapiga kirmasa, o‘zini o‘zi bir balo qilib qo‘yishi hech gap emasdi. Avzoyi boshqacha. 0 ‘zini chavaqlashdan toymaydi. Azizxon polvonlaming tabiatini yaxshi biladi. Davradan boshini egib chiqib ketgan ko‘p polvonlar yurtni tashlab begona ellarda sarson-sargardon yuiganlarini biladi. Hatto o'zini osib qo‘ygan- lar to‘g‘risida ko‘p eshitgan. Azizxon sal shashtidan tushdi. - Bo‘pti, - dedi u, bo‘lar ish bo‘ldi, degandek qo‘l siltab. — Mayli. Siz aytgancha bo'lsin. Esh polvon uning ikki yelkasidan ushlab ko‘ksiga bosdi. - Rahmat, o‘g‘il bola yigit ekansan. Davralardan besovrin qaytgulik qilmasin seni. Gap bitta, a? - 0 ‘g‘il bolaning gapi bitta bo‘ladi, - dedi qat’iy qilib Azizxon. Esh polvon uni duo qilib chiqib ketdi. Ammo Azizxon ancha paytgacha o‘ziga kelolmay hovli betida u yoqdan-bu yoqqa bo- rib-kelib turdi. Bo‘lib o‘tgan gaplaming barini Lutfinisa eshitib tuigan edi. Azizxon to‘g‘ri qilyaptimi, yo adashdimi, deb mulo- haza qilardi u. Azizxon kechasi ko‘kka qarab yotarkan o ‘ylardi. Esh polvon menga talabgor bo‘lib chiqadi. Kurash ajrim bo‘lmaydi. Xo‘sh, kim yutgan bo‘ladi? Talabgor bo'lib chiqqan kishi yengolmagan bo‘ladi. Demak, men yutgan bo‘laman. Azizxon endi xotiqam bo‘lib uxlab qoldi. Ammo ertasi u to‘g‘onda tosh tashirkan, odamlaming gapi qulog‘iga chalindi. - Esh polvon talabgor bo‘lib chiqarmish. Azizxon ko‘narmi- kin? Agar ko‘nmasa kurash qoidasi bo‘yincha yengilgan bo‘ladi. Azizxon bu gapdan kulibgina qo‘ya qolgan edi. Gap tagida gap bor ekan. Bu kontsert paytida ma’lum bo‘lib qoldi. Ikki yigit uni imlab chetga, tut tagiga olib keldi. Qarasa ikkovi ham pichoq yalang‘ochlab turipti. Azizxon zarracha ham cho‘chimadi. Ga- pingni ayt, deb o'qraydi. - Esh polvonga yiqilib berasan. Agar yo‘q desang, hozir ta- mom qilamiz. Azizxon kuldi. Bu kulgi yigitlaming hamiyatiga tegdi. - Yo'qmi? U epchillik bilan birining iyagiga musht tushirdi, ikkinchisi- ning pichoq ushlagan qo‘liga etigining uchi bilan tepdi. Pichoq uchib ketdi. 63 — Qo‘rqadigan nomardni boshqa joydan izla. Borib polvo- ningga ayt, kechagi gap — gap. U shunday dedi-yu, kontsert ko‘rayotganlar davrasiga kirib ketdi. Azizxon kontsert paytida ham titrog‘i bosilmay labini tish- lab, musht tugib 6‘tirdi. Nihoyat kontsertning so‘nggi nomeri oldidan kurash bo'lishi e’lon qilindi. Skameykalar doira shakhda qo‘yib chiqildi. 0 ‘rtaga kattakon brezent palos yozildi. Uch qavat belbog‘ boylagan Jo‘ra polvon G ‘oyibov belidan pastini u yoq-bu yoqqa olifta siltab o‘r- taga chiqdi. U bugungi kurashda kanalda ishlayotgan Andijon, Namangan, Farg'ona, Isfara polvonlari qatnashishini aytib, ular- ni nomma-nom chaqirdi. Ular orasida Farg‘onaning Zirillama- sidan kelgan yosh polvon Azizxonning ham nomini aytib chaqir- gan edi, Azizxon davra o'rtasiga chiqmadi. Jo‘ra polvonga qarab, shattaman, degan ishora qilib qo‘ydi, xolos. Jo‘ra polvon kurash shartlarini ayta boshladi. — Bir marta yiqitganga qo‘ng‘iroqli soat, ikki marta yiqit- ganga bitta patifon, “Ro‘molim” plastinkasi bilan. Plastinkani shu qo'shiqni ijro qilgan Tamaraxonim opamizning o‘zlari taq- dim qiladilar. Uch marta yiqitgan yo bir marta yiqitib talabgor chiqmagan polvonga bitta “Ukraina” velosipedi sovrin beriladi. Davraning oldingi qatorida polvonlar choponlarini taglariga bosib talabgor kutib o‘tirardilar. Odatda kurashni boshlab oUsh qiyin. Hadeganda o ‘zi otilib chiqib men tushaman deydiganlar kam bo'ladi. Polvonlar raqibim kim bo‘larkin, deb jimgina yer ostidan xaloyiqqa qarab o'tirishipti. Esh polvon ancha tashvishli ko'rinardi. Jur’atsizlik bilan davra ahliga ko‘z yugurtirib undan raqibi Azizxonni izlardi. Azizxon ham boya jahl ustida tugilgan mushtini yozishni ham unutib, undan ko‘zini uzmay turibdi. Jo‘ra polvon davrani bir aylanib Azizxonning oldiga keldi. Epchillik bilan bilagidan ushlab o‘rtaga tortdi. Azizxon nima bo‘layotganini bilmay silkinib o'rtaga tushdi. — Zarkentning Zirillama qishlog‘idan chiqqan yosh polvon. Talabgor bormi? Uning jussasi u qadar ko‘zga tashlanmas, bir qarashda pol­ von ekanligi bilinmas edi. Polvonlar unga beparvogina qarab qo'yishdi. Esh polvon o'midan turishga chog'lanayotgan edi, da’voshilardan biri o‘rtada o'tirgan miqti gavdali, qop-qora, ko'ksi ayollamikiga o‘xshagan o ‘rta yashar bir polvonni turg'izdi. U Azizxonni pisand qilmay iljayib qaradi. Uning bu qarashida, chaynamay yeb qo'yaman buni, nima qilasizlar yosh bolani uvol qilib, degan ma’no barq urib turardi. 64 - Qalay, tushasanmi? - dedi Jo‘ra polvon Azizxonga. Azizxon bo‘pti, dedi. Ikki tarafning da’voshisi belbog‘lami boylab tugunini orqa tarafga o'tkazib ikkovini bel oldirib qo‘yish- di. Qora polvon juda beparvo edi. Bolani bir kuchantiray, mard bo‘lsa ko'tarib ko‘rsin, deb qo‘yib bermoqchi bo‘ldi. Azizxon ortiqcha mulozamatni bilmas, qaysi tarafdan o‘ng kelsa, o‘sha tarafga otadigan polvonchalardan edi. U bir silkinib Qora pol- vonning belini tortib qoldi. Polvonning, ih, yeding, bola degan ovozi qulog‘iga kirgandek bo‘ldi. Azizxon parvo qilmay bir inti- lib uni tizza bo‘yi ko‘tardi-yu, aylantirib o‘tirmay davra o'rtasiga oborib oyog'ini yerga tegizmay turib bosdi. Qora polvonning ikki yelkasi yerga qadaldi-qoldi. Jo‘ra polvon Qora polvonning changini qoqib, Azizxonni belidan olib ikki marta ko‘tarib qo‘ydi-da, davraga qarab, Aziz polvon yengdi, deb e’lon qildi. Qora polvon hech kimga qara- may davradan etak silkib chiqib ketdi. Jo‘ra polvon Azizxonni bilagidan ushlab davra aylantira boshladi. Odamlar unga pul uzata boshlashdi. Azizxon qip-qi- zarib ketdi. Umrida u bunaqa qilmagan edi. Jo‘ra polvonning qo'lidan yulqinib chiqib joyiga o‘tirmoqchi bo‘ldi. Bir chol yo‘li- ni to‘sib chiqdi. - Jinni bo‘lma, bolam. Bu kurashning taomili. Olmasang, xaloyiqni xafa qilasan. Azizxon uning gapiga quloq solmay chetga borib o4irib oldi. Ammo o‘rtaga pul ko‘tarib tushayotgan yigit-yalanglami qayta- rib bo‘lmasdi. Jo‘ra polvon bir chorsi pulni uning oldiga keltirib qo‘ydi. - Bu ona sutidek halol. Azizxon uyatdan boshini egib qimirlamay turardi. Da’voshi kurash uzoq cho‘zilmaganidan yosh polvon hali charchamaganligini bilardi. Unga yana talabgor so‘radi. Bu gal birov, men, deb chiqmadi. Azizxon g‘alaba nash’asini surardi. Endi uning boqishlari ham, o‘rtada lapanglab yurishlari ham boshqacha edi. Butun taqinchoqlari bilan davraning oldingi ska- meykasida yalt-yult qilib o‘tirgan Tamaraxonimga qarab, salom bergandek Ujayib qo‘yardi. Polvonlar bir-birlarini turtib “sen chiq, sen chiq”, deb shi- virlashardi. Butun Farg'ona vodiysiga yog‘och polvon deb nom chiqargan, saksovuldek tanlari bujmayib ketgan novcha polvon bir qo‘li bilan yerga tiralib, yo pirim, deb o‘midan turdi. Davra ahli birdan uh tortib yubordi. Tomoshabinlar bu polvonni yaxshi 65 bilishardi. Shuning uchun ham har yer-har yerdan ovoz chiqa boshladi: - Hoy Yog‘och, tenging bilan tush. Kuning yosh bolaga qol- dimi? - Essiz shundoq gavda. Qo‘y-e! - Kenja o‘g‘ling tengi bola bilan bellashgani uyalmaysanmi? Ammo qator o‘tirgan polvonlar uni ishqab, qaytmaslikka undashardi. - Bir jig‘ini ezib qo‘y bu tirranchani. Chiranchoqlik qilyapti. Buzoqning yugurgani somonxonagacha. Ikkinchi kurash tush- maydigan qilib, belini qirsillatib qo‘y. Bu gaplami Azizxon eshitib turardi. Ko‘nglida shu maq- tanchoq bilan bellashsam ham bellashaman, bellashmasam ham bellashaman, deb ahd qildi. Shundan keyin, bas, davradan obro‘yim borida chiqib ketaman. Jo‘ra polvon Azizxondan rozimisan, deb so‘radi. Azizxon bosh izg‘ab, xo‘p, dedi. Odamlar ikki tarafga bo‘linishdi. Birov tushmasin dedi, birov tushsin deb shovqin ко Чага boshladi. Boya pul yig‘ishdan qochma, degan chol o'midan turib qo‘Uni paxsa qilganicha Jo‘ra polvon tomon baqirib kelardi: - Esing bormi, Jo‘ra. Bolani mayib qilmoqchimisanlar? U shunday deb Azizxonning oldiga keldi, he yo‘q, be yo‘q, uni turtib davradan chiqara boshladi. Azizxon ko'nmadi. Odam­ lar orasidan, qo‘yib beringlar, bolaning o‘zi turib beryapti-ku, degan ovozlar chiqa boshlagandan keyin chol boshini sarak-sa- rak qilib o‘miga borib o4irdi. Azizxon Yog‘och polvonning kurashini Marg'ilon bog‘i- da ko'rgan edi. Uning bo‘yi, qo‘llari uzun bo‘lganidan raqibiga belini bermay davrada uzoq olib yurardi. Bu polvon ko‘pincha qo‘lining uzunligiga ishonardi. Azizxon bo‘lsa uning yelkasidan kelar, qo'llari ham kaltagina edi. Bu polvonni faqat kuch bilan, ayniqsa, biiak kuchi bilan olish mumkin edi. Ikki tomonning belbog‘i tekshirilib bel olishtirishdi. Da’vo- shilar orqaga chekinib ikkovini qo‘yib berishdi. Yog‘och polvon Azizxonning belbog‘ini bilagiga ikki o‘rab o‘zidan salkam bir metr narida hadis olardi. Azizxonning qo‘li esa uning belbog‘ini biqin tarafdangina ushlagan edi. Davrada yana shovqin ko4arildi, - Belini bersin, bu qanaqasi! - Belbog‘ni biqinining orqasidan ushlatsin. Bu qanaqa g‘ir- romlik! 66 Yog‘och polvon qichqirayotganlarga masxaraomuz qarab il- jayar, bekorga baqiryapsizlar, hozir polvoningniyam xam-xam qilib qo‘yaman, degandek ko'zini qisib qo‘yardi. Polvonning qo'li Azizxonni kuch bilan o'ziga tortar, ammo bir qarich ham oldiga siljitolmasdi. Davrani ikki bor hadis olib aylanib chiqishgandan keyin yog‘och polvonning peshanalaridan ter quyilib kela boshladi. Ammo Azizxon hamon sal bukchay- ganicha payt poylab, og‘irligini u oyog‘idan bu oyog‘iga tashlab tebranib uni davra bo‘ylab sudrab yurardi. Davrani to‘rt ayla- nishganda Yog‘och polvondan ter hidi burqsib kela boshladi. Beshinchi aylanishda yog‘och polvonning to‘nidan Azizxonning qo‘liga ter nami sizib chiqdi. Azizxon ichida, Yog'och polvon endi holdan toydi, deb o‘yladi-da, butun kuchini bilagiga olib o‘ziga torta boshladi. Yog'och polvon qancha kuchanmasin, be­ lini orqaga qaytarolmasdi. Borgan sari Azizxonning bilagiga mix- langandek oldinga surilardi. Azizxon bir silkindi. Shu silkinish Yog‘och polvonning oyog'ini sudrab, belbog‘ini Azizxonning ko‘kragiga olib chiqdi. Endi Azizxon chaqqonlik bilan xuddi bo­ lalar o'ynaydigan pildiroqdek davra o‘rtasida chir aylantirib otdi. Hali Yog‘och polvon o'midan turmay Esh polvon o'rtaga chiqdi. - Men tushaman. Men ham bir tushib ko‘ray. Davra gurillab shovqin sola boshladi. - Tushma, bola! Bo‘ldi! Charchading! Ikkitasini charxpalak qilding, yetadi! - Hoy, Esh, esing bormi? Bir marta ko‘cha o'rtasiga uloq- tirgani kammidi? Azizxon qiziq bir holga tushdi. Agar kurashmay desa, Esh polvonga va’da berib qo'ygan. Tushay desa, o‘zi ancha char- chagan, undan tashqari, Esh polvon ataylab uning charchashini kutayotgani bilinib qolgandi. Azizxon bir so‘zli yigit. So'zidan qaytish nomardlik bo‘ladi. Tavakkal, nima bo‘lsa bo‘ldi, tusha­ man deb belbog'ini qayta bog‘ladi. Davra birdan jimib qoldi. 0 ‘z obro'si bilan davradan chiqqani ma’qul edi, deyatganlar ham nima bo‘larkin deb qiziqib qolishdi. Bu orada chaqqon bir yigit davra aylanib uzatilgan sonsiz qo‘llardan pullami olib chorsiga tugdi. Lutfinisa o‘tiigan joyga keltirib qo‘ydi. Lutfinisa uyalganidan yerga kirib ketay derdi. Esh polvon yasama odob bilan kelib ikki qo‘llab u bilan ko‘rishdi. Keyin akalarcha yelkasiga qoqib, atay hammaga es- hittirib, balli azamat, dedi. Keyin katta bo‘lgani uchun unga belbog‘ini tutib berdi. 67 Azizxon belidan oldi. Hali uning kuchi qanaqa, beli qanday, epchilligi qandoq, bilmasdi. Oldingi janjal jahl ustida bo‘lgan ish. Uni hisobga olmasa ham bo‘ladi. Haqiqiy kurash bel olishganda bo‘ladi. Azizxon bel olib u bilan barobar tebranib borarkan, Esh polvon g'irromlik qilmasmikin, deb o‘ylardi. Kuch sinashib davrani to‘rt aylanishdi. Bu orada Esh polvon charchadinri, deb sinash uchun bir-ikki belidan tortib qo‘ydi. Azizxonning beli qotib qolgandek na egilardi, na bukilardi. Ikki marta ko‘tarmoqchi bo‘ldi, raqibi xuddi oyog'iga tosh bog‘lagan- dek yerdan uzilmadi. Beshinchi aylanishganda Esh polvon uni yengishdan umidini uzdi. Azizxonning qulog‘iga sekin shivirladi: - Va’dang esingdami, ukajon? - Esimda, — dedi Azizxon ham shivirlab. - Yana ikki aylanamiz-u ajrashamiz. - Yo‘q, Polvon aka, ovora bo‘lasiz. Bir yoqli qilmay ajralish yo‘q. - Va’dangni unutibsan-da, bola? - Agar o‘rtaga qo‘sh pichoq oralamaganda, o‘lay agar, yiqi- lib ham berardim. Nomardlik qildingiz. Endi mardlikni sizga o‘rgatib qo‘yganim bo'lsin. - Ukajon, yosh ekansan. To'yingga qarashib yuboraman. Bitta qo‘y mendan. Xohlasang naq ikki yuz so‘m beraman. - Kam! - Uch yuz beray. - Kam! Kam! Kam! - dedi baqirib Azizxon. - Sekinroq! Jinni bo‘ldingmi! Xohlasang besh yuz beray. - Xo‘p! - dedi Azizxon na’ra tortib. U shu xo‘p degandayoq Esh polvonni tizza bo‘yi ko'tarib olgan, aeroplan parragidek aylantira boshlagan edi. Zum o‘tmay Esh polvonni yerga bosdi. Esh polvon yotgan yerida so‘kindi. - Nomard, yeding-a! To Jo‘ra polvon yetib kelguncha davra ular ustiga yopirildi. Azizxonni ko‘tarib ketishdi... Kurash tugab, hamma har tarafga tarqab ketdi. Esh pol­ von o'tirgan yerida o'tiraverdi. Yurt oldida shu yaqin orada ikki marta mulzam bo‘lish qaddini bukib qo‘ygan edi. Bu tirrancha bola va’dasida turmadi. Otasi tengi odamni oyoq osti qildi. Hech bo'lmaganda, ajrim qilmay belbog'idan qo‘lini olganda ham bosh­ qa gap edi. Esh polvon og‘ir gavdasini bir qo‘liga tashlab tiranib o'midan turdi. Yog'och uchlariga ilingan mash’alalar o‘chib, so'xtasigina 68 tutab, qozon tagidagi kuyindidek miltirab turardi. U asta-asta bosib katta yo‘l tarafga keta boshladi. Kuyganyor samovarlaridan qo‘shiq, qiyqiriq tovushlari eshitilib turibdi. Ko'prikning nar- yog‘ida — ochiq maydondagi “yashil teatr” deb atalmish joyda Toshkentning Hamza teatri “Boy ila xizmatchi”ni ko‘rsatyapti. Hamma o‘sha yoqda. Hozir kurashdan tarqaganlar o‘zlarini sa- movarlaiga urishgan. Esh polvon ko'pchilik orasiga borishga beti chidamay, yo‘l chetida qayoqqa borishini bilmay turardi. Qorong‘i yo‘ldan ikki-uch kishi gaplashib kelishyapti. To- vushidan ulaming biri Ali polvon ekanligini darrov bildi. Ali pol­ von ko‘p kurashlarda sovrin olgan chapdast polvonlardan. Boya u ham polvonlar qatorida o‘tirgan edi. Nega u eski qadrdoni Esh polvon yengilganida otilib chiqib, kelgindi go'dakni yerga aylantirib urmadi? Esh polvon shu topda bu qilmishi uchun unga achchiq-achchiq gaplar aytib, xumordan chiqmoqchi bo‘ldi. Ali polvon sherigi bilan nimanidir qizishib gaplashib kelardi. Birdan Esh polvonga ko‘zi tushdi. - Eshmisan? Nima qilib turibsan? Hali ham ketmadingmi? - Ochiq go‘^ga ketamanmi? - dedi Esh alam bilan, - qoyil- mane sizga. Ali polvon uning nimadan kuyinganini darrov payqadi. 0 ‘1- ganning ustiga tepgan, degandek gapiga yarasha javob qildi. - Battar bo‘l. Harifining kuchini chamalamay bel olishadi- gan polvonning ko'radigan kuni shu. Esh polvonning dami ichiga tushib ketdi. Bir oz til chaynab turganidan keyin jur’atsizgina javob qildi. - Men sizga ishongan edim, Ali aka. Meni-ku yiqitdi. Nega siz dik etib tura qolmadingiz? Qasdimni olarsiz, deb o‘ylagan edim. Ali polvonning jahli chiqib ketdi. - Sira esing kirmadi, kirmadi-da. Polvon degan birovning kuchiga ishonib kurash tushadimi hech jahonda?! Awal mundoq bir chamalab ko‘r, chog‘ing kelsa, ana undan keyin davraga tush. Esh polvon ming'irladi. - Esingizdan chiqibdi-da, Ali aka. Siz kuragingizni yerga ishqab qaytgan mahallarda 0 ‘sar borib harifingizni chaparasta qilib qolardi-ku. Siz shunaqasiz, o'zingizni o‘ylaysiz. AU polvon bilan 0 ‘sar polvon Izboskanning To‘rtko‘1 qish- log‘idan. Ikkovi ham kurash hadisini Ali polvonning otasidan o'rganishgan. Ikkovidan birontasi kurashda yiqilib qolgundek 69 bo‘lsa, ikkinchisi belini bog‘lab, qayda kurash bo‘lsa boradi. AU polvon bor joyda hech qachon 0 ‘sar polvon davraga oldin tush- masdi. Shuning uchun ham vodiy polvonlari 0 ‘sarboyni “Za- pasnoy polvon” deb atashardi. Esh polvon shu gaplaiga ishora qilmoqchi bo‘ldi. — E, ha, — dedi Ali polvon. - Bu boshqa gap. Shu gapni o‘ng qulog‘-u chap qulog‘ing bilan eshitib qo‘y. Men hech qa­ chon arzon obro‘ olishga intilmaganman. Yengilishiga ko‘zim yetgan polvonning belini tutmayman. Chog‘im kelmaydigani bi­ lan bellashaman. Eshitganmisan: osilsang ham baland dorga osil, degan gapdi. Sen boshqa, men boshqa. Sen polvonning holdan toyganini qidirasan. Men kuchga to‘lganini. 0 ‘sarboyni tilga ol- ding. 0 ‘sar hech mahal meni yiqitgan polvonni mening ko‘zim oldida yiqitmagan. 0 ‘zi borib, yangi davra, yangi tomoshabin oldida yengib kelgan. — Bilaman, bu bola sizni ham charxpalak qilib urardi. Shun­ dan yuragingiz dov bermadi. — Ehtimol. Lekin shuni bilib qo‘yki, bu bola hozir sher bo‘lib turipti. Oldidan borsang, oldingdan otadi, yonboshidan borsang, yonboshingdan otadi. Esh polvon ochiqchasiga o‘tdi. — To‘g‘risini ayting, Ali aka, shu bolani yiqita olarmidingiz? — Kurashning boshidami, oxiridami? — Bu nima deganingiz? Tushunmadim. Ali polvon kuldi. — Charchamasdan oldinmi yoki charchab holdan toygan paytidami? — Bari bir. Qaysi paytda bo‘lsa ham. Ali polvon salmoqlab gap boshladi: — Birinchidan, charchagan polvonni yiqitish mening taomi- limda yo‘q. Ikkinchidan, u bilan bel olishmasdim. — Nega? — jahl bilan so‘radi Esh polvon. — Otamning maslahati ham, vasiyati ham shu bo‘lgan. Men o‘n yetti yoshimda xuddi shu polvonga o‘xshab bir davrada yetti azamat nomdor polvonni alia qilganman. Ishonmasang, mana, Yusufjon aka shu yerda. Borib so‘ra, Yusufjon aka o‘sha kurash- da qiziqchilik qilgandi. Qancha sovrin-u pullar bilan qishloqqa qaytganman. Otam rahmatlik sovringa olgan to‘n-u pullami orqalab Marg‘ilonga ketganlar. Yiqilgan polvonlarning yelkasiga o‘sha to ‘nlami tashlab, bolamni duo qilinglar, saflaringda yel­ kasi yer ko‘rmay yursin, deb katta qozonda osh damlab yedirib kelganlar. Qaytib kelganlarida meni oldilariga o‘tqazib bir gap 70 aytgan edilar. Hali-hali qulog‘imda jaranglab turipti bu gap. “E, nodon, ular sendan yiqiladigan anoyi polvonlardan emas, atayin yiqilib berishgan. Azbaroyi oramizga bitta navqiron polvon kir- sin, deganlaridan shundoq qilishgan”. Ana, eshitdingmi? Esh polvon hamon o‘jarlik qilib o‘z gapini mahkam ushlab turardi. — Yo‘q, menga ayting, undan yiqilarmidingiz? — Ochig‘im bilmoqchimisan? Yiqilmasdim. Yiqitardim. Agar shunday qilsam avji kuchga to‘lgan, ko‘ziga dunyo jilva qilib turgan, g‘oliblik nash’asini surayotgan bir navqironning boshi­ ni xam qilib qo‘yardim. Ana shuning uchun tushmadim. Sen bo‘lsang, xafa bo‘lib yuribsan. Menga qara, endi yiqilibsanmi? Yiqilib yurgan polvonsan. Ja oriyating zo‘r bo'lsa, uzoqroq joyda kurash tush. Yiqilganingni qishloqdagilar bilmasin. Zinhor, ba- zinhor qishloqda tusha ko‘rma. Esh polvon undan tasalli topadigan biron gap eshitmagan- dan keyin qo‘l siltab, zarda bilan jadal yurib ketdi. Ali polvon uning orqasidan, nodon, nodon, deganicha qarab qoldi. Azizxon kechasi bir qo‘lida budilnik soat, velosiped egariga patefon, uning ustiga bir chorsi pul qo‘yib uyga qaytdi. Lutfini­ sa undan oldin yetib kelgan, uning bu bema’ni polvonligidan, ayniqsa pul yig‘ishidan achchig‘i kelib, choyshabni boshiga yo- pib yotib olgan edi. Azizxonni xonaga kundek yorishib kiiganini ko‘rib chiroyi ochildi. Azizxon patefon qulog'ini burab hoziigina Tamaraxonim o‘z qo‘li bilan bergan plastinkani qo‘ydi. Yarim kechasi, hamma shirin uyquda yotgan saraton tunida “Ro‘molim” qo‘shig‘i yangrardi. Lutfinisa turib patefon membra- nasini ko'tarib qo'ydi. — Bo‘ldi-e, odamlar uxlayapti. Azizxon o‘zidan-o‘zi kular, undan boya Tamaraxonim o‘pganda o‘mashib qolgan atir hidi gupillab kelardi. XI Mirobboshining gapi rost chiqdi. Bo‘ron bo‘lgandan ikki kun keyin daryo suvi pasaya boshla­ di. 0 ‘kirib, qirg‘oqqa sapchib oqayotgan daryo boshi yanchilgan ilondek asta holdan ketdi. Tun yarimga boiganda o‘ng qiig‘oq taglaridan loyqa ochilib daryo o‘rtaga qocha boshladi. Sepoyachilar qirg‘oqda shay bo‘lib turishipti. Temir yo‘l tar- mog‘i uchun do‘ng qo‘porayotgan polvonlar ham ishni to‘xtatib shu tarafga kelishgan. 71 Soqoli ko‘ksiga tushgan bir keksa yaktagini yechib, yalang oyoq, yelkasida xoda bilan loyqaga tushdi. Sohildagi traktor farasini yoqib unga qaratdi. Cholning oppoq soqollari yanada oqarib ko‘rindi. Bu Xirabek qishlog‘idan kelgan, umrini sepoya tashlab o‘tkazgan Hasan ota Bo‘ronboyev edi. Chol loyqada tizzasigaeha botib turarkan, qiig‘oqdagilarga qarab qo‘lini fotihaga ochdi. — Qani, bir omin denglar. Yurtimiz suvga serob bo‘lsin. Suv­ ga zor bo‘lib o‘tgan ota-bobolarimizning arvohlari yor bo‘lsin. Omin! Hamma barobar fotihaga qo‘l ochdi. Shundan keyin yelka- siga arqon, sim o‘ramini tashlagan, xoda, yog'och, shox-shabba qo‘ltiqlagan kishilar birin-ketin suvga sakrab tusha boshladilar. Hasan ota uchta xodaning uchini birlashtirib boshqa sepoya­ chilar ko‘magida sim bilan bog‘ladi. Boshqalar ham shunday qila boshlashdi. Chol uchi bog‘langan uchta xodaning birini ayirib o‘ziga tortdi. Uch kishi kerilgan uchta xodaning uchini yelkalab suvga tushishdi. Hasan ota mo‘ljaldagi joygacha oqib boigandan keyin xodaning beliga minib suv tubiga bosa boshladi. Cholning bo‘yin tomiriari bo'rtib chiqqani, iyaklari orqaga tortilgani trak­ tor farasida aniq ko'rinib turardi. Xodaning uchi suv tubiga yetib qadaldi. Orqa tarafdagi ikki xoda suv betiga qalqib oldinga intil- moqchi bo‘Ub turardi. Ikki azamat uni kuch bilan pastga bosar, oqim ulaiga kuch bermay xodani suv betiga qalqitib olib chiqar- di. Loyqada tuigan yigitlardan yana ikki kishi suvga tushdi. Projektor nuriga panjalarini tutib, o‘chiringlar, ishorasini qildi. Traktor ovozi tindi. Tong yorishib qolgan, qirg‘oq bemalol ko'rinardi. Chol bosh­ qa sepoyachilarga tashlanglar ishorasini qildi. Uchi bog‘langan xodalami sudrab yigitlar daryoga tusha boshladilar. Ikkinchi sepoyaning oyog‘i daryo tagiga yetmay suv tortib ketdi. Xoda- ga minib olgan yigitlar ham suvda qalqib oqib borishardi. Chol qichqirdi: — Azamat yigitlar bo‘lsa, tushsin. Tez, tezroq. Tez, deyap- man! Chol g'ayratiga chidamay xoda ko‘tarib kelayotg‘an yigit­ lardan birini nari itarib oqib kelayotgan xodaga bir sakrab minib oldi. Suv xuddi shu yeiga kelganda ko‘pirib, chaix urib o‘tardi. Sepoyachilaiga sen tush, sen tura tur, deb tuigan Abdusamad mirobboshi kallasini sarak-sarak qildi. — Ota zrya suvga tushdi. Charchab qolgan. Bo‘z bolalar tu- shishi kerak edi. Chol tushmagur, g‘ayratiga chidamadi. Bolalar, 72 hushyor bo‘lib turinglar! Bittang yoniga suzib bor, sepoyaning uchini bosishga cholning chog'i kelmaydi. Pomogay qil! Uch yigit jadal suvga tushdi. Ammo to'lqin ulami ham past- ga surib ketdi. Chol sepoya uchini tubiga botirdi. Ammo uzoq ushlab turish unga mushkul edi. Yigitlar bo‘lsa unga yetolmay oqib ketishyapti. Azizxon qirg‘oqdan anchagina yuqorida tomosha qilib tu­ rardi. U shartta yaktagini yechib Lutfinisaga berdi-yu, ot-arava qatnaydigan ko‘prikka qarab chopdi. Tomoshabin odamlar ora- sini yorib ko‘prik panjarasiga chiqdi. U yoq-bu yoqqa qaramay o‘zini suvga otdi. Suv sepoya tashlanayotgan tarafga shitob bilan oqardi. Azizxon qulochkashlab oqim tarafga suza boshladi. Zum o‘tmay oqim uni sepoyachilar oldiga surib keldi. Azizxon chol qo‘llari qaltirab bosib tuigan xodaga tirmashib kuch bilan uni quyiga bosa boshladi. Chol unga qichqirdi: - Narigi oyoqni bos, narigini! Azizxon sepoya uchiga chiqib, tepadan xodani bosib tushdi. Chol yana qichqirdi: - Endi bunisini bos, bunisini bos, bolam! Umringdan baraka topkur, tez bos! Azizxon qulochini kerib uchi suv betida hamon qalqib tur­ gan xodaga minib oldi-da, zarb bilan bosganidan o‘zi ham suv tagiga kirib ketdi. Hamma jim. Nafasini ichiga yutgan miroblaru qiig‘oq to‘la odamlar nima bo‘lishini kutib turishardi. Sal fursat o‘tib suv be­ tida Azizxonning boshi ko‘rindi. U yelkasigacha suvdan chiqib boshini bir silkidi. Hamma barobar yengil tin oldi. Suvning eng hayqirib oqayotgan joyida sepoya uch oyog‘ini yeiga mustahkam tirab olgan, suv uni qimirlatolmay qolgan edi. Azizxon cholga qarab iljaydi. Hamon sepoya xodasini qu- choqlab turgan cholning peshanalari tirishib, bir tomonga qiy- shayib borardi. - Bolam, oyog‘imning tomiri tortib qoldi. Azizxon suvda tomir tortishining nimaligini yaxshi bilardi. Suvda tomir tortishi - o‘lim. Endi cholning o‘zi suzib chiqolmay- di. Oyog‘i changak bo‘lib uni suv tubiga tortadi. Qaytib chiqish mushkul. Azizxon chaqqonlik bilan cholning oldiga intildi. - Bo‘ynimga osiUng, osiling, ota! Chol og‘riq azobi ichida unga osildi. Bu uning birinchi marta suvdan yengilishi edi. Hamma vaqt suvdan g‘olib chiqqan pah- lavon endi atrofda kuzatib turgan minglab ko'zlaiga boqolmay, 73 boshini Azizxonning yelkasiga qo'yganicha harakatsiz qirg'oqqa kelardi. Azizxon Hasan otani opichlab to‘lqinlar betida qalqib-qalqib qirg'oqqa tomon suza boshladi. Nihoyat, toshga tarmashib cholni qirg‘oqqa oUb chiqdi. Bir- pasda odamlar ulami o‘rab olishdi. Azizxon cholni hali oftob tegmagan muzdek qumga yotqizib, bukilib qolgan tizzasini uqa- lay boshladi. Yelkasida sumka bilan sanitar xotin yetib keldi. Nima bo'lganini surishtirib o‘tirmay paxtaga spirt tomizib, chol­ ning tomiri tortishib qolgan joyini ishqalay boshladi. Chol qan- chalik azob tortmasin, qanchalik joni og‘rimasin, tishini tishiga qo'yib, ingramay turib berdi. Kimdir Azizxonning yelkasiga to‘n tashladi. U to‘nni bir yelka qoqib tushirib yubordi-da, odamlar orasiga kirib ketdi. Orqadan odamlaming o‘zaro gaplari eshitilib turardi: - Azamat yigit ekan! - Qayerdan ekan bu yigit? - Sheming kuchi bor ekan azamatda. Azizxon o‘zini kuzatib tuigan odamlar orasidan allaqanday g‘urur bilan o‘tib borardi. Lutfmisaning bo‘ladigani bo‘lgan ekan. Azizxon kelishi bilan unga sal jon kiigandek bo‘ldi. Ammo hamon ikki tizzasi titrar, xuddi ichida bir nimasi uzilib ketgandek, qaddini ko‘tarolmay entikardi, - Sovqotgandirsiz? Tez kiying, kiying yaktakni. Azizxon bu ishlar bizga cho‘t emas, degandek beparvo yak­ takni kiyib oldi. Shu payt ular oldida Abdusamad mirobboshi paydo bo‘ldi. - Bu yoqqa yur, brat, seni kattalar so‘rashyapti. Lutfinisa ro‘molchasi bilan uning ho‘l bo‘lib ketgan sochla- rini, loyqa o‘mashib qolgan qoshlarini artib qo‘ydi. - Etigingizni kiyib olsangiz bo‘lardi, — dedi Lutfinisa katta­ lar oldiga yalang oyoq borishini ep ko‘rmay. Azizxon qo‘l siltab olifta yurish bilan mirobboshiga ergashib keta boshladi. Lutfinisa hamon javrardi: - Hoy, kiyib oling, ayb bo‘ladi. Azizxon unga baqirib berdi: - Yana suvga tushaman, bildingmi! Sen aralashmay tur! Mirobboshi uni do‘ng oldiga boshlab bordi. U yerda huku- mat rahbarlari ishni kuzatib turishardi. - Iya, ana xolos, o'zimizning polvon bola ekan-ku, — dedi kulib Belyavskiy. 74 Azizxon kattalar о1(уа 0(job bilan qo‘l qovushtirib turaverdi. Luttmisa yuzmi m raoli bilan yashirdi. Yusupov bo'lgan voqeam Oxunboboyev^ eshitgan, qotib-qotib kulgan edi. Ho­ zir ish tig iz bo lganidarl o'tgan gapni titkilab o'tirgisi kelma- ai. raqat bu azamat yigitning jussasiga yana bir qarash, hoziigi qiigan ishiga ikki ogj^ Цщ gap aytish uchun chaqirtiigan edi. Ammo Yusupov hazij^^ 0ddiy odamlar bilan dehqoncha gap- Iashmasa, to ymay qoIadigan odati bor edi, Azizxonni gapga tutdi. • u undocl qilding o‘g‘lim? - dedi Lutfinisa tomonga ishora qilib. - Yaxshi ко гатац^а - dedi Azizxon bolalarcha soddalik bilan. - Yaxshi ко igan odam sovchi yuboradi, to‘y qiladi. Akasi menga Ь ег^^ ття qilay? - Zo rlikm qara%aj _ ^ d i Yusupov kulib. Belyavskiy Azizxoiijy xijolatlikdan qutqarmoqchi bo'ldi. • и - °. ^8, Usmon Yusupovich. Bugungi qiigan ishi uchun har qanchaguHQ^ida11 o‘tsa bo‘ladi. Bu yigitda trak­ tor к и с т bor. Kanal qurflishiga yana bitta ekskavator keldi desa ham boladi. • “ ? edi> s upov tan berib. - Kanal bitgandan ke- yin bitta to у qilib o s h ^ ^ yeymiZ- Ammo o‘zingni ehtiyot qil, bola. Sen bizga kerak odamsarL Keyin bafiiija gaplashamiz. Azizxon xo P degancha qo‘lini ko'ksiga qo‘yib sepoyachilar oldiga tusmb ketdi. Yu$Up0V uning kuch yog‘ilib turgan jussasiga zavq bilan qarab qoldi, Sepoya daryo о‘г ^ ас^ а tashlanishi kerak edi. Suvning ya- nm yo li to silib to g оц 0‘mi qaziladi, beton quyiladi. Ana un­ dan keyin qolgan уащ; to‘silib, suv eski o‘midan oqadi. Sepoyachilar hamo^ suv bilan olishib sepoya tashlashardi. Azizxon yaktagim yechjb Lutfinisaga berdi-da, hammaning ko‘zi oldida о zim suvga otdi Dajy0 ichida ellikka yaqin yigit xoda- larning uchini suvga botirishga urinishar, ba’zilari eplayolmay qo ldan chiqazib уиЬогаГ) ba’zilari esa sepoya bilan birga oqib daryoning etak tomonidan arang suzib chiqardilar. Azizxon qaysi sepoyanj bostirish qiyin bo‘Isa, o‘sha joyga suzib borar, butun p o l y ^ ^ kuchini ishlatib xodani suv tagiga sancnardi. Ora-sira tepa(ja tuigan hukumat rahbarlariga, ko‘r- yapsizlarmi, qoyil qilyapmanmj, degandek qarab qo'yardi. Dar- -K*»? U n,® Л° Azizxonning chaqqon harakatlarida, ajib bir epchillik bilan sepoyadan sepoyaga o'tishiga qadalgan 75 Qirg‘oqda yuzga yaqin yosh-yalang shox-shabbalami bog‘ qilib sim bilan o‘rashardi. Tushga yaqin yigirma uchta sepoya tashlab bo‘lindi. Polvonlar suv bilan olishib ancha toliqishgan, tanlaridan sovuq o‘tib badanlari ko‘karib ketgan edi. Mirobboshi kamayni og‘ziga qo‘yib daryo ichidagilaiga ko- manda berdi: - Bas endi, yigitlar. Dam olishga chiqinglar! Qirg'oqqa suzib chiqayotgan Azizxon mirobboshining qo‘li- dan kamayni olib daryoga qarab qichqirdi: — Chiqmay turinglar, polvonlar. Hali ish bitgani yo‘q. Sepo- yalami bir-biriga sim bilan bog‘lashimiz kerak. U shunday deb chetga tashlab qo‘yilgan bir o‘ram simning uchini belbog‘iga ilib suvga tushdi. Mirobboshi “hoy bola, jinni-minni bo‘ldingmi, qayt orqang- ga”, degancha qichqirib qoldi. Azizxon uning gaplariga parvo qilmay, beUda sim uchi bilan eng oxirgi sepoyaga qarab qu- lochkashlab suza ketdi. Suvdan chiqayotgan sepoyachilar yana orqalariga qayta boshladilar. Ular ham simni har yer-har ye- ridan ushlab sepoyalarga torta boshladilar. Azizxon so‘nggi se­ poyaga yetib keldi-da, simning uchini uchta xoda bog‘langan joyiga o‘ray boshladi. Keyin chaqqonlik bilan berigi sepoyaga o‘tdi. Simni tarang tortib uni ham o‘radi. Qolgan sepoyalarga to‘rt-beshtadan yigit chiqib ulgurgan, ular ham simni tarang tor­ tib o‘ray boshlagan edilar. Bu g‘alati ishdan ko‘ngil uzolmagan son-sanoqsiz tomosha- binlar qirg‘oqdan jilolmas edilar. Hamma sepoyalaming boshlari bir-birlariga mustahkam bog‘lanib bo‘ldi. Qiig‘oqdan turib mirobboshi: “Bo‘ldi! Chiqing­ lar!” - deb komanda berdi. Azizxon sepoya uchidan turib suvga kalla tashladi. Endi u qirg‘oqqa emas, oqimga qarshi quloch otib suzib borardi. Ikki qirg‘oqdagi ming-minglab tomoshabinlar o‘rtasidan su­ zib borarkan yasha, azamat, qoyil qilding, umringdan baraka top, degan olqishlar qulog‘iga chalinib turardi. U suzarkan shu paytgacha qiigan ishlarining birontasidan yurtga naf tegmagani, endigina, shu bugun, shu soatda yurt ishi- ga yaroqli odam bo‘lib qolganini sezar, yana allaqanday ishlar qilib odamlaming olqishini olgisi kelardi. Tumonat odam ichida Lutfinisa unga qarab ro‘mol silkib turibdi. Azizxon shuncha odam orasidan faqat uni ko‘rar, faqat unga qarab intilardi. 76 XII Kechasi xo‘roz ikki qichqirmay Ummatali uh tortib, o‘mi- dan turib ketdi. Uning bezovta uyg‘onganini xotini bildi. Inda- madi. Nima ham derdi? Bir haftadan oshdiki, ikkovining ichini ari talaydi. ^0‘g‘lidan u xotiijam! 0 ‘g‘il bola qayeiga borsa, ku- nini ko‘rib ketaveradi. Samovardami, daladami yotib-turavera- di. Ammo birovning qizi bilan qaysi kavakka boshini suqadi? Qishloqdagi malomatlar eri bechoraning boshiga kuniga necha marotabalab yog'ilyapti. Xotin boshini ko‘tarib qaradi. Ummatali hovli o‘rtasidagi supada xuddi birovning uyiga xijolatli bir ish bilan kirib qolgan odamdek omonat o‘tiripti. Xotinning ham uyqusi qochdi. Lekin o‘midan turib erining oldiga chiqmadi. 0 ‘z holiga qo‘yib berdi. Ummatalini xayoli olib ketgandi. U bolasini tug'ilgan ku- nidan to qiz olib qochgan kungacha, bari, barini bir-bir eslardi. Bu bola nega bunaqa chiqdi? Urug'larida ham, qishloqda ham, mahallada ham bunaqa odam bo‘lmagandi-ku! Kimga tortdi bu bola? Ummatali awal bolasining sho‘xliklaridan zavq- lanib yurdi. Biron marta urmadi. Yaxshi gap bilan yo‘lga solishga urindi. Zarkent guzaridagi kinoxonaga “Chapayev” filmi kelganda Azizxon tengi qishloq bolalariga Xudo berib qoldi. 0 ‘n-o‘n besh martadan ko‘rishdi. Ana shundan keyin bolalaming yarmi “oq”, yarmi “qizil” bo‘lib ertadan kechgacha bog‘ qo‘riydigan tartarak- ni pulemyot qilib, tomtoshlarda hammani jonidan bezor qilishdi. Azizxon ularga bosh-qosh, Chapayev edi. Eski po‘stakni yelka­ siga tashlab, jo‘xori popugidan mo‘ylov yopishtirib, yog'ochdan yasab olgan “qilich”ni havoda o‘ynatib, bolalar oldida urra-ur- ralab yugurardi. Ummatali bir kuni uyiga kelsa, Azizxon Tursunboyni osto- naga yotqizib, qomiga “qilich” tirab, gapir xoin, deb do‘q ur- yapti. UmmataU supa chetida omonatgina o'tirib bolasini o‘ylar- kan, uning qiliqlarini eslab goh iljayar, goh qaylarda yuribsan, yolg'izim, deb xo'rsinib qo'yardi. Uning ichidan kuchli bir xo'rsinish keldi. Bu xo'rsinish olov yalab chiqqandek uning bo‘g‘zini kuydirdi. Derazadan xotinining boshi ko‘rindi. - Dadasi, qo'ying endi yoting! Bunaqada dardga chalinib qolasiz-ku! 77 Ummatali indamadi. 0 ‘midan turib u yoqdan-bu yoqqa yura boshladi. Xotin qorong'i hovlida kezib yurgan erining soyasiga ma’yus qarab turardi. - Tong otay deb qoldi, dadasi. Ummatali yurishdan to‘xtadi. Bir qarorga kelgandek deraza- dan bosh suqdi. - Xotin, bir gap miyamni parmalab turipti. Ko‘nglim notinch, yomon xayollar vasvasaga solyapti. Xotin vahimaga tushib eshik qolib derazadan sarpoychang oshib muzdek yerga oyoq bosdi. - Voy, o‘lay, tinchlikmi? Odamni qo‘rqitmang. - Qo‘rqma, qo‘rqma. Shayton bir yo‘ldan urdi. 0 ‘tib ketdi. Borib joyingga yot. Ummatali xotinini bekor vahimaga solganini bilib qoldi. Yu- ragi yomon-a! - Xotin, ko‘nglingni tinch tut. Bolalaiga bir nima bo‘ldi- mikin, degan bema’ni o‘y xayolimdan o'tibdi. Nima bo‘lardi? Bolangni bilasan-ku! Xotin o‘zini o‘ngladi. - E, vahimangiz ham bor bo‘lsin. 0 ‘takamni yoray dedin- giz-kui 0 ‘ylashimcha, Azizxoningiz Hojimuqonning oldiga qoch- gan. Boshqa qayoqqa ham borardi. Ummatali buni o‘ylamagan edi. Beixtiyor, xayriyat-e, deb yuboiganini bilmay qoldi. - To‘g‘ri aytasan, o'shaqqa qochgan bolang. UmmataU shunday dedi-yu, sal o‘tmay bu fikrdan ham ay- nidi. - Yo‘q, u yoqqa bormagan. Borsa albatta Hojimuqon uni orqasiga qaytarib yuborardi. Ilgari qochganda ukang Turkistonga borib Hojimuqonga, endi kelsa haydab yuboring, deb tayinlagan. Xotinining jahli chiqib ketdi. -V o y , erkak kishi bo‘la turib, meni ovutish o'miga nega gulxanimga fonar yog‘i sepasiz? Xotin kishi bo‘la turib men sabr qilib o‘tiribman-ku, nega siz bay-baylaysiz? Sal og'irroq bo‘ling- da. Do‘st bor, dushman bor. Ahvolingizni ko‘rib, battar bo‘l, demaydimi?! Hamma - dov-daraxt, qurt-qumursqa orom uyqusida. Faqat shu ikki odam bedor, behalovat. 78 Qora daryo suvi endi shox-shabbalarga to‘qnash kelib yo‘lini chap tarafga solgan, daryoning yarmida toshlar, qumlar chiqib qolgan. Sepoya tashlab suv yo‘lini o‘zgartgan joyda taxminan o ‘n besh-yigirma metr beridan to‘g‘on uchun poydevor boshlanishi kerak. Bu hali ishning hammasi emas. Bu to‘g‘onning yarmi, xo- los. Poydevor qo‘yib bo‘lingandan keyin shox-shabbalar, sepo- yalar olinib daryoning qolgan yarmiga tashlanadi. Suv Ulug‘nor bilan “Qipchoq ariq”dan oqadi. Hozir berigi qirg‘oq tarafdan poydevor uchun xandaqlar qazish boshlangan. Ming yillab suv bosimi shibbalab tashlagan qum, shag'al qatlamlarini qazib zambilda yuqoriga tashib chiqish oson ish emasdi. Mana men, degan polvon to‘rt paqir ho‘l qum solingan qopni yuqoriga arang ko'tarib chiqadi. Dunyoda ho‘l qumdek og‘ir narsa bo‘lmaydi. Ish qanchalik og‘ir bo‘lmasin, ban bir qum, shag‘al yuqoriga chiqazilishi kerak. Qurilish shtabi poydevor qaziydiganlar masalasida alohida kengash chaqirdi. Bu kengashni Usmon Yusupovning o‘zi olib bordi. Qurilish boshlangan kundan buyon respublika yuqori oigan- larining deyarli hamma rahbarlari ish boshida edi. Respublika xalq komissarlarining hammasi kengashga qatnashardilar. Shtab boshlig‘i Teshavoy Mirzayev ishning borishi to‘g‘ri- sida qisqacha axborot berdi. U so‘zining oxirida uchta katta uchastkada ish nihoyatda og‘irligini alohida qayd qilib o‘tdi. Uchqo‘ig‘on bosh to‘g‘oni, Lug‘umbek sharsharalari hamda Kuyganyor to‘g‘oni qurilishida ish ko‘ngildagidek ketmayotga- nini aytdi. — Nima taklif qilasiz? — dedi uning so'zini bo‘lib Yusupov. Mirzayev bir oz o‘ylanib qoldi. — Injenerlardan biron maslahat chiqar deyman. Mana, Bel­ yavskiy oqsoqol, — dedi u Suvto‘raga qarab. - U kishi mahalliy sharoitni yaxshi biladilar. Undan tashqari, proyekt ishlarida qat- nashganlar. Shu kishi biron nima desalar, yaxshi bo‘lardi. Undan tashqari, Belyavskiy Uchqo‘rg‘on uchastkasiga boshliq. Biron nima o‘ylab qo‘ygandir. Yusupov Belyavskiyga qaradi. U yonidan bloknotini chiqarib ko‘zoynagini taqdi. — Po-moyemu... - deb gap boshlagan edi, Yusupov luqma tashladi: XIII 79 - 0 ‘zbekcha gapiravering. Bilasiz-ku. Belyavskiy sof Andijon shevasida gapira boshladi. - Usmon ota, gapdi bo‘ladig‘onini aytsam, texnikaga isho- nib, vaqtni boy berib qo‘ymaylik. Butun quriUshda atigi besh- ta ekskavator bor. Uning ikkitasi ishlamaydi. Bittasi bir soat ishlasa, ikki soat tepasidan tutun qaytarib kundi kech qilyapti. Bir smenada og‘an tuprog‘i to‘rt arava ham bo‘lmayapti. Me- nimcha, odamlaming kuchiga tayanish kerak. Men Teshavoyni bir-ikki turtib o'tmoqchiman. Odam tanimaydi. Ishlaydig'anlar qolib, soyaparvarlarga mukofot berib yuripti. Kecha Kuygan- yoiga boig‘an edim. Usmon ota, o‘zingiz ko‘rgan edingiz-ku, zarkentlik bolani. Lug‘umbekdan kelib to‘g‘onda ishlayapti, bir ko‘taiganda ellik-yuz kilo toshdi yelkasida ko'tarib tepaga op- chiqib tashlayapti. — Belyavskiy bloknotini ochib nimanidir qi- dirdi. Keyin ko'zoynagini olib gapini davom etdirdi. - Azizxon Ummataliyev degan bola. Menimcha, ana shu- naqa azamatlami Kuyganyordagi polvonlar brigadasiga qo‘shib qo‘yish kerak. Bu ishlar zabardast kishilar kuchi bilan bo‘ladi. Uchqo‘rg‘onda bunaqa brigada allaqachon ish boshlag‘an. Unga g‘alati bir polvon yigitni boshliq qilib qo'ydim. Do‘nan degan yi­ git. Bir kunda o‘n to‘rt kuboga yetqazib tuproq qaziyapti. Gapim shu. Esimga kelsa, qog‘anini yana gapirarman. U shunday deb joyiga o‘tirdi. Yusupovga uning maslahati juda yoqib tushgan edi. Kengash bir og‘izdan Kuyganyordagi polvonlar brigadasini kuchaytirishga qaror qildi. Belyavskiy- ning tanqididan diqqati oshib bir ko‘zini qisib o‘tirgan Mirzayev do‘ng‘iUab-do‘ng‘iUab polvonlar brigadasiga odam tanlashni o‘z bo‘yniga oldi. Shu bilan kengash tamom bo'lishi kerak edi. Sog‘liqni saq- lash xalq komissari Mo‘minov, bir og‘iz gap, deb o‘midan turdi. Hamma unga qaradi. - Quruvchilar orasida bezgak boshlanish xavfi bor. Oldini olmasak bo‘lmaydi. Yusupovning bu gapdan xabari bor edi. Engashib Mo‘minov- ga tikildi. - Sholikor joylardagi quruvchilarga akroxin ichiryapmiz. Bari bir bezgak kuchni so‘rib qo'yadi. Undan tashqari, kuni bi­ lan yer qazigan kanalchilar kechasi chivin azobidan qashinib ux- layolmayaptilar. Uxlamagan odamning ishida unum bo'ladimi. Shu masalada mening bir taklifim bor edi. Agar hukumat xaijni bo'yniga olsa, xususiy shohpoyalarni buzdirib egalariga haqini to'lasa. 80 Yusupov stolni chertib o‘ylanib qoldi. - Kanalni oz xaij bilan bitkazish niyatida edik. Bunaqada otdan egar qimmat bo‘lib ketmasmikin? Belyavskiy uni xotiijam qildi. - Ota, bu yog‘idan xotiijam bo‘ling. Sizga bitta misol ko‘r- satay. Norindagi Kirov kolxozi territoriyasidan kanal uchun yer tekislashga boiganimizda ikki-uch xo‘jalikning tomorqasi, bog‘i buzilishi kerak edi. Har biriga olti yuzdan ming so‘mgacha haq to‘laydigan bo‘ldik. Pulni chorsiga tugib boiganimizda olishma- di. “Hukumat bizga suv oUb keladi-yu, arzimagan chorbog‘imiz- ga pul olamizmi”, deb qaytarishdi. Bu ham kamlik qig‘andek, bittasi g‘unajinini, ikkitasi bittadan qo‘yni so‘yib uyini buzgan traktorchilarga yedirvordi. Xalq sholipoyasiga pul olmaydi. Mana, ko'rarsiz, sholipoyasini o‘zi buzib tashlaydi. Kengash vrach va sanitarlardan iborat zarbdor brigada tu- zib, ulaiga aholi o‘rtasida tushuntirish oUb borishni yuklaydigan bo‘ldi. Respublika rahbarlari, xalq komissarlari, uchastka boshliqlari kengashdan chiqib kelisharkan, ustiga yuk ortilgan uchta tuya og‘zidan ko‘pik chiqazib cho‘kkalab turardi. Undan sal narida uchta ot, yoqalariga zar hoshiya tikilgan, baxmal kamzul kiygan ikki otliq qiig‘iz yigiti, yoshi yetmishlami yoqalab qolgan siyrak soqol chol turardi. Chol mashinaga o‘tirayotgan Yusupov oldiga keldi. - Jusupov osindami? Yusupov, men, deb u bilan ko'rishishga qo‘l uzatdi. - Jusupov o‘zingizbe? Belyavskiy, shu kishi Usmon Yusupov bo‘ladilar, deb guvoh- lik berdi. - Nima ish bilan keldingiz, oqsoqol? - dedi Yusupov qi- ziqib. - Kanalda ishlashga ikki o‘g‘limni opkeldim. Ikki o‘tov, bes qo‘y, ikki kelinim ham kelgan. Hu anav jerde. Ikki aka-uka otdan tushib ular oldiga keldi. Odob bilan sa- lom berib indamay turaverdilar. Yusupov ulaiga boshdan-oyoq qarab chiqdi. Darhaqiqat, ik- kovi ham polvon yigitlar edi. - Rahmat, otaxon. Himmatingizga balli. Bu yaxshiligingizga kanal to'la suv bilan haq to‘laymiz. Yusupov yigitlar bilan birma-bir qo‘l olishib Mirzayevga qa­ radi. 81 - Teshavoy, mana senga Цщ ^ sh ri Senta^ yonngga berdrnn Oqsoqol - ^ c b g ^ o'girildi Yusu£>v, - endi bizmng mehmommiz bo1^ -о e K ’ ^°!am: -^^ilar 0 2 inge q0|di. Qudammen ikkovimiz manov baUammg jumushm. qiJlb turamiz vMen ketdim. Yusupov kuzatga,tu ehiqqaillar bUan lashib mashinaga 0 urarkan, ikki pahlavon qug‘fe ^ olrtada tuigan otasiga maroq bilan qarab qo ydi. 6 b Mashina Fatfonanin* chinorlar soya tashlagan sen,atnov to chalandan ketarkan, Y u s u ^ ^ Normda uyi bimlgan dehqo,uami „ oUshdan кесЫЬ uylanm tep-tekis qdib, bupb tash traktorchilami ы и к 1 а ^ * u“ ,ln ’ 4° y 50 ^ lehmon qilishlaridan nihoyatda a sirlamb borardi. Bu saxty bUan juda ishlar qilish mumkm, bu xalq pul, Що1 ekan. k ^ ^ ш ham ayamaydi. « • “ * *“ Yusupovning mashinasi yarim soatlarcha rib Gorcha_ kovo stantsiyasi oldida to xtadi. Stansiyaga odam s i g W Ko. d k to targan kishdar yaqmgmada qizil „ . g o m ^ tushib ravalaiga avtobuslarga o'tmb Maijs‘ilon nchastkasi lomon ketishardi. Qo qon a m v ^ ^ ham ,ера8д а *Qanalni qirq besh kunda brtqazamiz”, chil^ a otashin satomlar! degan stuorlai ilrnga, ^ Stansiya tepasidsa ^ Ymupov odamJarga, ot-aiaval bir ^ arab tuipiKlan teyrn bo ym, ■yaWanda paydo bo.Uan terlami la ta k o n dast- ra moh bilan artib mashmam Marg‘ilon tarafga burishni so'radi. Gorchakovodan to Marg'il0ngacha ko.ch odam a BuS Л 1” с1м* с1и(NoВДек edi. Mashina Uchariq guza- nda otda tunb ayron tchayotga,, ^ imbmli ю ,a kelib to xtadi. Rayimberdi xijolat chekkandan mo'yloviga tekkan ay- ron yuqtm ham artishm unutib otdan toshdi-yu, Yusupov bilan ко nshishga oshiqdi. - Chanqabsan-da Rayim. Ishari ^ , Rayimberd, hol-ahyol s o - r a ^ ^ , , ' Q ы ^ kanal вЫап qanaqa ketayotganinj gapirib berdi. - Odamlanng Nayman uchastkasidami? Rayimberdi tasdiq ishorasini qildi 82 - Erta-indinlaiga uchastkangga o‘tib qolannan. Bilishim- cha, ishlaring durust emasga o‘xshaydi. Zo‘r-zo‘r polvonlaring qochib ketayotganmish. - Yo‘g‘-e, unaqa demasinlar, ota. - Qiz opqochgan bolang Kuyganyomi kuydiryapti. Traktor bilan bellashaman, deydi azamat. Rayimberdi kuldi. - Ahmoq, bemaza ish qildi. Butun qishloqning boshini yer­ ga egib ketdi. - Unaqa dema, - dedi Yusupov jiddiylashib. - Ikki musi- cha bir-biriga qarab kukulashib tursa-yu, senga o‘xshagan qish­ loq kattalari o‘zini bilmaganga solib yursa. Opqochishdan bosh­ qa iloji qolmagan-da. Yaqin orada ovozasini eshitib qolarsizlar. Qishloqning boshini yerga egdi emish, boshini ko‘tardi, degin. Xo‘p, mayli, ishingdan qolma. Yo‘l serqatnov, ot-arava, velosiped, piyodalar ko‘p bo'lgani- dan mashina tez yurolmasdi. Shuning uchun ham radiator suvi qaynab ketgan, bir to‘xtagandan keyin o‘t ohshi ancha qiyin edi. Bu gal ham shunday bo‘ldi. Mashina ancha vaqtgacha patillab, xo'rsingandek pishqirib, keyin o‘t oldi. Tizgini bo‘ynida qolgan ot ariq bo‘yidagi o‘tlami chimdib ancha nari ketgandi. Rayimberdi otiga yaqin qolganda Ucha­ riq samovaridan ko'pchilikning xaxolab kulganini eshitdi, hali Maig‘ilon kitob magazini oldida G ‘afur G ‘ulom bilan farg‘ona- lik shoir Adham Hamdamni ko‘rgandi. Demak, ular shu samo­ varga tushishgan. Yusuf qiziq G ‘afur kepti, deb paqirda luchchak shaftoli ko‘tarib ketayotgandi. Rayimberdining ular suhbatidan jindek bahramand bo‘lgisi keldi. Ot jilovidan yetaklab asta samovar tarafga keta boshla­ di. Samovaming nariyog‘idagi qari tollar quyuq soya tashlagan, ko‘chada Yusupovning mashinasi turipti. U otini tolga bog‘lab soy ustiga o‘matilgan so‘rida maykachan o'tirgan odamlarga qa­ radi, Bular Toshkentdan kelgan shoirlar edi. Ular ichidan G ‘afur G ‘ulomni u darrov tanidi. Deyarli hamma suratlarida taqib tush­ gan muguz gardishli ko‘zoynagi, qirra bumi mana men G ‘afur G'ulomman, deb turibdi. Yusuf qiziq yoshi oltmishlarga borib qolgan bo‘lsa ham, qaddi tetik, qadam ohshlari chaqqon bir ki­ shi edi. U ko‘ziga surma tortgan, oq jujun yaktak ustidan pushti chorsi bog‘lab olgan edi. Oybolta nusxa qop-qora soqollari o‘zi- ga yarashgan, gapirganda to‘mtoq qora qoshlarini kerib, hozir seni bir kuldiraman, deganga o‘xshab, tabassum bilan odamga 83 boqardi. G ‘afur G'ulomning orqasida o'tirgan Adham Hamdam ulaming icliida eng kichigi bo‘lganidan xizmatga tayyor, o'ynoqi ko‘k ko‘zlari yana xizmat bormi, degandek ustozlariga hushyor qarab turardi. Ulfatchilik endi boshlanay deb turgandi, mashina- da lop etib Usmon Yusupov kelib qoldi. Yusupov mashinadan tushar-tushmas G ‘afiir G ‘ulom ulug‘ kishi oldida maykachan o‘tirish noqulayligini bihb, jujun kite- lini shoshib kiya boshladi. U kiyinarkan, chap qo‘lini orqasiga o‘tqazib kaftlarini silkitardi. Adham uning shamasini fahmlab ko‘rpacha yonidagi hali og‘zi ochilmagan ikkita shishani etagiga yashirib ildamlik bilan tol orqasiga o‘tdi. Yusupov o‘tirishga unamadi. Tik tuigancha bir kosa yaxna choy ichdi. - G ‘afur, ertadan Kuyganyorga ko‘chinglar. U yerda ish og‘ir. Shoirlaming yaxshi so'zlari mador bo‘ladi. Hamid, sen Vodilga bor. Ashrafiy bilan Yashin o‘sha yerda. Operaning bo- rishini bil. Kam-ko‘sti bo‘lsa menga aytasan. Yusupov bir chekkada ko'zlarini katta-katta ochib turgan Oybek oldiga bordi. Uni qo‘ltiqlab mashina tarafga yura bosh­ ladi. - Kelganingiz yaxshi bo‘pti, domla. Qani endi mana shu bo‘layotgan ishlar to‘g‘risida “Qutlug‘ qon”ga o‘xshagan bitta katta narsa yozib bersangiz. Erinmay hamma trassalarga boring, odamlar bilan tanishing. Bu yerda ko‘rganlaringizni umringiz- ning oxirigacha ham yozib tugata olmaysiz, domla. Kecha “Qi- zil”dagi “Otalar” ocherkingizni o‘qidim. Juda yaxshi yozibsiz. Iltimos, ko'proq yozing. Quruvchilar uchun sizdek zo‘r yozuv- chining gapi qanot bo‘ladi. Oybek sal tutilib gapirardi. Hozir Yusupovning salobati bo­ sib, yanada tutilib gapini yo‘qotib qo'ygandi. Uning bu holatini sezgan G ‘afur G'ulomning shaytonligi tutdi. - Ota, bu bilan taijimon orqali gaplashish kerak. Gapir- sang-chi, zaboning bormi, o‘zi?! Oybek unga yalt etib qaradi. Jahl ustida, “G ‘o‘daygan”, deb yubordi. Oybek umrida birovni so‘kmagan, so'kishni bilmas­ di ham. Juda jahli chiqib ketsa “G ‘o‘daygan” derdi, xolos. Bu uning bisotidagi yagona achchiq so'kishi edi. Shoirlarga qo‘shilib Yusupov ham kulib yubordi. Oybek ham o‘zini kulgidan tiyolmadi. Yusupov G ‘afur G ‘ulomga o‘girildi. - Kuyganyorga seni bekorga chaqirayotganim yo‘q. U yerda bir polvon bola juda g‘alati ishlar qilyapti. Zarkentdan chiqqan. 84 Tosh qazishda, yuqoriga tashib chiqishda hech kim unga teng ke- lolmayapti. Shuni bir yaxshilab gazetaga yozinglar. Sobir qo‘shiq yozadi. Usta kuy bastalaydi. Sen ocherkmi yo she’rmi yozasan. Shu bolani bir xalqqa ko‘rsatib beringlar. Bo'ptimi? Yusupov shunday dedi-yu, mashinaga o‘tirib jo ‘nab ketdi. Rayimberdi bir chetda turib, bo‘lib o‘tgan gaplami eshit- gandi. U hamqishlog‘i Azizxon to‘g‘risidagi gapdan juda xijolat chekdi. Chunki u boya Yusupovga, bu bola qishloqning boshini egib ketdi, degandi. U yomonlagan bola qo‘shiq bo‘lmoqchi. Respublikaning eng tabarruk shoirlari unga atab g‘azallar bitish- moqchi. U hozir ham xijolatda, ham allaqanday g'urur og'ushida edi. Ajab, bir o‘t, olov, bebosh bola bugun butun xalqning og‘zi- ga tushib o‘tirsa-ya! U bu sevinchli xabami Ummataliga yet- kazadi. Nomus kuchidan ko‘chaga chiqolmay qolgan ota qay ahvolga tusharkin? Rayimberdi otiga minib Ziiillama tarafga jadal yo‘l oldi. XIV Qora daryoning suvi saratonga kelib juda pasayib ketdi. Dar­ yo o'rtalaridagi toshlar, shag‘allar shundoqqina ochilib qoldi. Kuyganyor to‘g‘oni uchun sepoyachilar, suzishga usta yigit- laming hojati qolmadi. Bunda faqat betonchilar, to‘g‘on poy- devorini qaziydigan azamat kishilar kerak. Azizxonni poydevor qaziyotgan polvonlar brigadasiga qo‘ymoqchi bo‘lishgan edi, ko'nmadi. U qandaydir g‘ayri tabiiy, odam bolasi bajarishi qiyin ishlami istardi. Ilgarigi kuni Belyavskiy uni Uchqo‘rg‘on to‘g‘o- niga olib ketmoqchiligini aytganda Azizxon ko‘nmadi. Bunga eabab Esh polvon o‘sha yerda o‘z brigadasi bilan daryo yo‘lini to'syapti. U agar Azizxon bu yoqqa kelsa butun brigadam bilan lehni tashlab ketib qolaman, debdi. U albatta shunday qiladi. Azizxon ikki marta yurt oldida uning yuzini yeiga qaratdi. Ha- ll-hali u davraga kirmay, kurash bo‘layotgan joydan qochadi. Azizxon o‘jarlik qilib boradigan bo‘lsa, albatta, unga biron zarar yetkazishi ham turgan gap. Alamzada polvonning qo‘lidan har Ish keladi. Azizxon Uchqo‘rg‘onga qo‘rqqanidan emas, unga rahm qil- ganidan, bormayman, dedi. Axir Esh polvon ham kanalga ish- layman, nom chiqaraman, deb kelgan. Mayli, ishlasin, noumid bo'lmasin. Buning ustiga Lutfinisa yotganda ham, tuiganda ham bitta gapni takrorlaydi: 85 - Shu Esh o‘lgur bilan o‘chakishmang, tag‘in nomardlik qi­ lib biron kor-hol boshlab yurmasin. 0 ‘shandan sal uzoqroq yu- ring. Azizxon nima qilishini bilmay turgan paytda otda Jo‘ra pol­ von bir bog‘lam gazeta ko‘tarib o‘tib qoldi. - Ha, polvon bola, ahvollaring qalay? Anchadan beri no- ming chiqmay qoldi-ku. Azizxon Kuyganyorda ishlagisi kelmayotganini, Lug‘umbek- ka borib o ‘z brigadasida ishlagisi kelayotganini aytdi. - Jon deyman. Agar shunga ahd qiigan bo‘lsang, ko‘rpangni ko‘tarib boraver. — Siz yur desangiz bo‘ldi, ketaveraman. — Yuraver bo‘lmasam. Azizxon ertalab yetib borishga va’da berib u bilan xayrlashdi. Uyga kelsa Orzixon aya trassadan qaytib endi ovqatga unnayot- gan ekan. Lutfinisa hali kelmapti. Azizxon Lug‘umbekka ketish niyatini Orzixon ayaga nima deb tushuntirishni bilmay o‘ylanib turardi. Lutfinisa ham unga ancha o‘rganib, ikkovi til topishib qolgandi. Azizxon Orzixon ayaning hovli betida kuymalanib yurishini kuzatarkan, o£z onasini o‘ylab ketdi. Ummatali uyga keldi deguncha xotini, albatta, uning diqqa- tini oshiradigan gap topib qo‘yardi. Ovqat ustida kech kirib chi- roq o‘chganda ham ikkovining janjali bitmasdi. Bu janjallaiga mana shu Azizxonning sho'xligi, beboshligi sabab bo‘lardi. Bunaqa yuzlab janjallaming biri, zo‘ri o‘tgan yili iyulning o‘rtalarida bo‘lgandi. Ulaming To‘xtavoy degan agronom qo‘shnilari allaqaydan urug‘i yo‘q olma novdasini olib kelib chorbog‘idagi olinasiga ulagan edi, payvand yaxshi amal olib besh-o‘nta g‘o ‘ra ham tuk- kan edi. Azizxon o‘rtoqlari bilan bahs boylashib tanasi samovar kamayidek daraxtni bir zarbda ildiz-pildizi bilan sug‘urib tashla- gandi. To‘xtavoy qildi janjalni, qildi janjalni, sug‘urib tashlangan daraxtni sudrab idoraga olib chiqdi. Raisga arz qildi. Rais Um- matalini chaqirib ko‘p gaplami aytdi. — Axir bu tajriba uchun ulangan narsa, payvandni Prejevalsk degan joydan olib kelgandi. Bu qanday bema’nilik. Bola deganni mundoq tarbiya ham qilish kerak-da. Ummatali idoradan qoshlari chimirilib, peshanalaridagi ajinlari taxlanib qaytdi. Esini tanib, kolxozda ishladi, brigadir bo‘ldi, ketmonchi bo‘ldi, dakki yemadi. Endi qarigan chog‘i­ 86 da o‘g‘lidan yuzi shamgin. Nima qilsin? Ko‘zining oq-u qorasi yolg‘iz o‘g‘li. Ursa joni achiydi, urmasa bu dashnom. Kela solib xotiniga o‘dag‘ayladi: - Anavi yaramasing qani? Xotini erining vajohatidan o‘g‘li bir balo qilganini darrov sezdi. - Shattaydi, dadasi, hozir sigimi yetaklab chorboqqa kirib ketgandi. Tag‘in urib-netib o‘tirmang, jon dadasi. - Xotin, o‘g‘il bolani urib bo‘lmaydi. 0 ‘g‘il bola Xudoning bir inoyati. Arabistonning allaqaysi viloyatida o‘g‘il bola tug‘il- gan kuni podshoning maxsus farmoni bilan ertalabgacha to‘p otilarkan. Hindistonning allaqaysi bir yurtida o‘g‘il tuqqan xotin bir kuni kechgacha podshoning taxtida bola emizib o‘tirarkan. Missisuri degan yurtda o‘g‘il bola tug‘ilsa, podshoning xotini sarpo qilib borib, tuqqan xotinni o‘z kajavasida shahar aylanti- rarkan. Ko‘rdingmi, o‘g‘il bola qanaqa. Azizxon hozir Orzixon ayaning o'choq boshida kuymalanib yurishiga qarab ota-onasini o‘yladi-yu, ko'ngli buzildi. Nima qi­ lib qo'ydim? Endi qishloqqa qaytib borish yo‘q... 0 ‘rtoqlarim qatori yurtga osh berib, ota-onaning orzusini ushatib uylansam boimasmidi? Bechoralar endi nima qilishayotganikin? Hamisha kasaldan boshi chiqmaydigan onam ayvon labida kaftini iyagiga qo'yib eshikka tikilib o‘tirgandir. Dadam bechora alamini gaze- tadan olayotgandir. Yo‘q, gazeta o‘qish ham ko‘ngliga sig‘may qolgandir. Gazeta choyxonada. U bechora yurtning ko‘ziga qa- rayolmay uyga qamalib qolgandir-ov. Agar gazeta o‘qisa bilardi. 0 ‘g‘lining kanalda nimalar qilayotganini, albatta, gazetdan bi­ lardi. Agar u Lutfinisani olib qochmaganda bu ishlar bo‘lmas- di. Shundoq katta to‘yni buzib uni olib qochdim! Lutfinisaning akasi ulaming eshigini tepib, to‘y xaijlarini to‘la, deb qistayotgan bo‘lsa-ya! Azizxon bu to‘g‘rida endi o'ylashi. Keksayib qolgan, qo‘l uchida ro‘zg‘or tebratadigan ota-onasi bu xaijlami qanday to‘- laydi? Agar puli bo‘lsa allaqachon to‘y qilib o‘g‘lini uylab qo‘y- masmidi? Azizxon sapchib o‘midan turdi. Bitta-yu bitta o‘g‘li ota-ona- sini tashvishga, boshini janjalga qoldirib bu yerda yurishi qandoq bo‘ldi? Yo‘q, bu o‘g‘il bolaning ishi emas! Azizxon sergaklanib shoshib uyga kirdi. Kurashdan tushgan pullar qiyiqda tugilganicha Orzixon ayaning qutisida turgan edi. U qutichani ochdi-yu, tugunni supaga olib chiqdi. Ochib shol- 87 cha ustiga yozib yubordi. Qizil o‘ttiz so‘ml%^r o‘n so'mliklar aralash-quralash edi. U tizzaa^ ’ besh so'mlik, sanashga tushdi. Qo‘lida yog‘och cho‘mich b i ^ tirib oldi-yu, Orzixon aya hayron edi. epasiga kelgan — Nima qilyapsan, bolam? - dedi u ajab|a^ ^ — Shoshmang, shoshmang, — dedi Azizx^n i maslik uchun unga qaramay. s^bdan adash- Oxiri u qiyiqdagi pullami taxlab sanab h0‘i .. qarab iljaydi. L КеУ1п ayaga — Sakkiz yuz o‘ttiz ikki so‘m. — Bu pullami nima qilasan, bolam? — Kerak, kerak, aya, hozir kelaman. U shunday dedi-yu, pullami qayta qiykina t otildi. * §ib ko‘chaga Azizxon to‘ppa-to‘g‘ri Kuyganyor pocht^; taxonaning ichi u yoqda tursin koridorlari, zin8j!L d*' ^ oc^ ’ va xatlarga to‘lib ketgan edi. Azizxon gazeta parT?^ac^a gazeta hatlab tuynukka bosh tiqdi. “ talari ustidan — Opa, Zarkentga qanaqa qilib pul jo ‘nat;sa , Ko‘zoynakli tatar xotin oldiga sariq qog‘<^z * Jadi- — Manavini to‘ldirib, adreslami aniq qili^ Azizxon tez yurib kelganidan hansirar, ebtiV-L®‘ rardi. Klb'entikib gapi- — Jon opa, o‘zingiz yoza qoling, men a d ^ . , . opa. 4D*etaman. Jon Xotin tuynuk og‘ziga tashlangan blankar^ Azizxon aytib turgan adres va pul miqdorini .r^rib oldi-da, — Voy-bo‘, shuncha pulni-ya? Yetti yuz S(V . hayrat bilan ayol. ^ - y a ? — dedi — Jo ‘natavering, jo‘natavering, bor yana. Xotin blanka ustiga dumaloq shtampni Цр nusxasini Azizxonga uzatdi. urdi-da, bir — Opa, ikki og‘iz-gap qo‘shsa bo‘lading-) Azizxon. ^edi yalinib — Ayting, - dedi xotin yashikka ta s h la ^ ^ olarkan. Azizxon o‘ylab turib aytdi. *akani qayta — Dadajon, meni kechiring. Men t i n c w omon. Bu pullami Akbaraliga berib qo‘y in § у , Lutfi sog‘- Yetmasa, yana yuboraman. 0 filing tovoni. Azizxon pochtadan qushdek yengil b o ‘l ^ , t ota-onasini shu pul bilan xijolatdan q u t q a r g a ^ ^ ^ i- U go‘yo 88 K U eshikdan hovliga javrab kirdi. - Lutfi, Lutfi, bo‘ldi, bo‘ldi. - Nima bo‘ldi? - dedi ariqda bet-qo‘lini yuvayotgan Lutfi- nisa ajablanib. - Akangga pul jo ‘natdim, pul jo ‘natdim. To‘y xaqidan qu- tuldik. Lutfinisa, a-a, deb qo‘ya qoldi. Ovqat ustida Azizxon Jo‘ra polvon bilan uchrashganini, ertalab Lug‘umbek uchastkasiga ishga borishlarini aytdi. Orzixon aya jindek ko‘z yoshi qШb oldi. - 0 ‘iganishib qolgan edik. Shatta ishlayversanglar ham bo'lardi. Issiq-sovuqlaringdan kim xabar oladi? - Hammasi taxt, ayajon. Uy ham, ovqat ham bor. Men qi- ladigan ish ana o‘sha yerda ekan. Bormasam bo'lmaydi. - Kanalning bitishiga o‘ttiz to‘rt kun qoldi. Ish ko'rsatib qolmasak, keyin armon qШb yuramiz. Albatta, kelib sizni ko‘rib ketib turaman. Lutfi hozircha shatta turadi. Orzixon aya o‘midan turib oshxonaga kirib ketdi. Birpasdan keyin tog'orada un olib chiqdi. - Ketadigan bo'lsang quruq ketma, besh-oltita patir yopib beray. Kech kirib, Lutfinisa chiroq yoqib ayvon tokchasiga qo‘ydi. Ko‘k ko‘prik tarafdan qo‘shiq yangradi. - Halimaxonim kansit qo‘yyapti, — dedi Lutfinisa. - Naymanda “Boy ila xizmatchi” bo‘ladi, bonnaymizmi, - dedi o'midan turib Azizxon. Xamir qorayotgan Orzixon aya gapga aralashdi. - Ertalab yo‘lga chiqasan, vaqtliroq yota qol. Lutfinisa uyidan chiqqanidan beri Azizxon bilan o‘ziga bosh- qa-boshqa joy solardi. Azizxon supaga to‘shalgan o‘ringa chiqib yonboshlarkan do‘ng‘iUadi: - Akangning haqidan qutuldim-ku, bo‘ldi-da. Lutfinisa hovuchini betiga tortib ko‘rsatdi. Bu uning, nikoh o‘qitmasdan yonimga yo‘latmayman degani edi. Azizxon ko'rpani boshiga tortdi. Uzoqdan Halimaxonim- ning ovozi qorong'i kechani yorib uzoq-uzoqlaiga taralardi. Orzixon aya ham nosini tufiab o‘miga kirdi. Sal o‘tmay uning pish-pish xurragi eshitila boshladi. Ammo Azizxon uxla- yolmasdi. Onasi, dadasi ko‘z oldidan o‘taverardi... 89 IKKINCHI BO‘LIM I Lug‘umbek uchastkasi qurilishning eng og‘ir joylaridan biri hisoblanadi. Bu yerda kanal juda balandlikdan keladi. Agar shu qiyalikdan suv oqadigan bo‘lsa uni to‘sib ham, burib ham bo‘l- maydi. Lug‘umbek atrofidagi dalalaiga suv chiqmay qoladi. Loyiha tuzishda bu yerda nihoyatda murakkab kanal yo‘li ochilishi ko‘zda tutilgan. Suv to ‘qqizta sharsharadan quyilib ke­ ladi. Har ikki-uch kilometrdan keyin kanal sharshara orqali yet- ti-sakkiz metr pastga birdan tashlanadi. To‘qqiz joyda bunaqa chuqur kanal qazish anchagina katta kuch talab qiladi. Qazilgan tuproq balandUkka bir necha kilometr trassa bo‘ylab chiqarib borilishi kerak. Andijon polvonlaridan tashkil topgan o'nlab brigadalar shu yerda ishlayapti. Azizxonni polvonlar brigadasining boshlig‘i Jo‘ra polvon G ‘oyipov yana o‘z qanotiga oldi. Tuproq otayotganlaming betlari changga belangan, pastda ishlayotganlar to‘zonda mutlaqo ko‘rinmas edilar. Azizxon yak- tagini yechib to‘zon orasiga sho‘ng‘ib ketdi. Jo'ra polvon past- likda edi. U belkurak bilan otgan tuproq to‘rt metr balandlik- dagi supaga borib tushar, u yerdagi uch yigit pastdan irg‘itilgan tuproqni kurak bilan yana uch yarim metr balandlikka otardi. Ikki martadan irg‘itilgan tuproq to‘zg‘ib, shamolsiz dim havoda bulutdek muallaq turib qolardi. Azizxon ketmftnga ham, belkurakka ham qo‘l tegizmadi. Chakkasini qashlab o‘ylanib turdi-da, kattakon qanor og‘zini ochib Jo‘ra polvonning belkuragiga to‘g‘riladi. - Qani, ustoz, tuproqni bu yoqqa tashlang. 90 Jo‘ra polvon andak o'ylanib turgandan keyin iljaydi. Azizxon tutib tuigan qanorga kuraklab tuproq tashlay boshladi. Qanor yarim bo‘lgandan keyin, endi bas, dedi. Azizxon, solavering, us- toz, deb kuldi. Qanor bo‘g‘zigacha tuproqqa to‘lgandan keyin Azizxon, qani orqalatvoring, ustoz, dedi. Ikki kishilashib qanomi uning orqasiga qo‘yishdi. Odamlar bola hozir qomi bilan yeiga qapishib qoladi, degan gumonda chang o ‘tirib ho‘l bo‘lib ketgan og‘ir kipriklarini qimirlatmay qarab turishardi. - Bola, mayib bo‘lasan, ko‘pam chiranma, — dedi Jo‘ra pol­ von. Azizxon indamadi. Bir silkinib qanomi orqasiga o‘ngladi-da, pildiragancha taxtadan yuqoriga chiqib ketdi. Hamma hayron. Toyib ketsa ushlab qolamiz, deb ikki-uch polvon yigit yo‘lning yarmida uni kutib turishardi. Azizxon ular­ ga qaramay, chang-to‘zonga to‘lgan qiig‘oqqa chiqib ko‘zdan g‘oyib bo‘Idi. Odamlar hang-mang bo‘lib qolishgan edi. Bugun ertalabdan beri Yo‘ldosh Oxunboboyev do‘ng tepa- sidagi tut tagiga kursi qo‘yib o ‘tirib olgan, ish davomida qanday kamchilik sezsa, tut shoxiga ilib qo‘yilgan telefonda shtabga xa­ bar qilib, boshliqlar bilan hal qilardi. Uning yonida yelib-yugurib yuigan shu rayon ijrokomining raisi Eshon aka nomi bilan mash­ hur bo‘lgan Usmonxo‘jayev hali u yerda, hali bu yerda paydo bo‘lib, ishning borishini kuzatardi. Oxunboboyev o‘zidan katta qanor to‘la tuproq tashib chiqa­ yotgan yigitga ko‘zi tushdi-yu, o‘midan turdi. Bu payt Azizxon yelkada qanor bilan taxta pillapoya ustida shoshilmay, bir maromda qadam tashlab yuqoriga chiqib kelardi. Chang-to‘zon orasida uning gavdasi soyadek ko‘rinardi. - Kim bu? - dedi Oxunboboyev hayratda. 0 ‘sha tarafdan ko‘zini uzmay turgan Eshon aka, bilmadim, deb bosh chayqadi. - Kim bo‘lsa ham bas qilsin! Tuprog‘ini to‘kkandan keyin bu yoqqa chaqiringlar. Sal fursat o‘tib Azizxon iljaygancha qanomi sudrab Oxunbo- boyevning oldiga keldi. - Iya, senmiding? Bu nima qilganing? Bas qil-e! Azizxon iljaydi. - Ota, sal kunda kanal bitadi. Ishlab qolaylik-da. Keyin ar- mon qilib yurmaylik. 91 — Qancha kilo ko'tarasan? — Bilmadim, — dedi Azizxon. — Tortib ko‘rmaganman. Qancha ortsangiz ko‘taraveraman. Oxunboboyev hang-mang bo‘lib qoldi. Keyin hazil aralash, “odammisan, nimasan”, dedi. — Наг qalay bir qanor tuproq juda og‘ir narsa, 0 ‘zingga eh- tiyot bo‘lganing ma’qul. Azizxon, xo‘p, ota, dedi-yu yana to‘zon orasiga kirib ketdi. Yuqoridan yana ikkita shunaqa qanor olib tushishdi. To Azizxon tuproq to‘la qanomi opchiqib to‘kib kelguncha ikki ki- shi boshqa qanomi to‘ldirib turishdi. Azizxon shoshilmas, na tez, na sekin yurardi. Xuddi soat strelkasidek bir maromda harakat qilardi. Ish boshlanganiga biron soat o ‘tmay uning ish joyidagi to'zonlar tarqab ketdi. Yuqorida yer o‘lchab yurgan, o‘yilgan tuproqlami surayotganlar tez-tez Azizxon tarafga o‘girilib, bu devsifat bolaning pahlavonligiga hayrat bilan qarardilar. Tushlikka jom chalinganda Azizxon endi qanomi orqala- yotgan edi. Hamma ketmon va belkuraklami tashlab yuqoriga yura boshlagan paytda u yelkada qanor bilan ular orasida tepaga intilardi. U yuqoriga yetganda birdan odamlar ikki tarafga surilib unga yo‘l ochishdi. Azizxon munkayganicha borib tuproq uyumi us- tiga ajib chaqqonlik bilan (jindek maqtanganlik aralash) silkinib qanomi irg‘itdi. Og‘ir qanor tushgan tuproq xuddi portlagandek to‘zib ketdi. Atrofni o'rab turgan kishilar qiyqirib chapak chala bosh- ladilar. Davra orasidan hamma yog‘i yalt-yult taqinchoqlaiga burkangan Halima Nosirova qo‘lida bir kosa ayron bilan chiqib Azizxonning qarshisida to‘xtadi. — Iching, polvon ukam! Azizxon uning qo‘lidan ixlos bilan kosani oldi-da, bitta shi- mirishda bo'shatib qaytib berdi. Halima Nosirova o‘tgan yili SSSR xalq artisti degan katta unvonga sazovor bo‘lgan edi. Bu san’atkoming ovozi bulbulni lol qilardi. Plastinkalarda, radioda ovozini eshitganlar, uzoqdan bo‘lsa ham bir o‘zini ko‘rsam, deb niyat qilardilar. Azizxon bo‘lsa xuddi uning o‘z qo‘lidan ayron olib ichdi. Ochig'ini aytganda, to tushgacha ellik to‘rt qanor tuproq tashib o‘zi ham anchagina charchagan, beli ham sal- pal zirqirab qo'yayotgan edi. HaUmaxonimning bu iltifotidan u charchoqni unutdi. Bundan ham og‘irroq qanor ko‘tarib uning qo'lidan yana bitta ayron ichkisi keldi. 92 Azizxon odamlar kuzatuvida choyxona tarafga qarab yu- rarkan, Halimaxonim Jo‘ra polvonning boshidagi qirg‘izcha qalpog'ini olib ikki bukladi-yu, og‘ziga tutib ashulani boshlab yubordi. Birdan hamma jinrib qoldi. Azizxon ham yurishdan to‘xtab angraygancha unga qarab turardi. Qo‘shiq tog‘ qaziyotgan Farhod sha’niga aytilayotgan Shi- rinning yurak dardlari edi. Azizxon xijolatlikdan qizarib ketgan, bu qo‘shiq, bu obro‘ uni chinakamiga mast qilgandi. 0 ‘sha kunni Azizxon xuddi tushida ko'rgandek o'tkazdi. Ovqatdan keyin yana o‘n sakkiz qanor tuproqni yuqoriga tashib chiqqanini o‘zi bilmay qoldi. Kechqurun Jo‘ra polvon aytgan- dagina bildi. Lug‘umbekning kanal qazilayotgan joyidan - ilgari Moyli suvdan “Oktyabr arig‘i” tortib kelingan edi. Bu suv atigi ikkita qishloqni arang sug‘orib, tuproqqa shimilib ketardi. Mana shu ariq hozir kanalchilar xizmatida. Ariq bo‘yiga o‘n- lab choyxona, oshxona va nowoyxonalar qurilgan. Kechki payt ishdan qaytgan quruvchilar shu ariqda cho'milishardi. Ba’zan shunday paytlar ham bo‘lardiki, ariq ichiga odam sig'may ketar, bir-birlariga yelkama-yelka turib cho‘milishardi. Azizxon ariqqa tushganda besh-olti yigit oqimga qarshi suvni shaloplatib suzib yurishardi. Azizxonning a ’zoyi badani tuproq edi. Terlaganidan taniga o‘mashgan chang-to‘zon loyga aylanib ketgan. Azizxon suvda miriqib sho‘ng‘ib, qulochkashlab suzib yurarkan, do‘ng tepasida Jo‘ra polvonning qorasi paydo bo‘ldi. - Hoy, bola, qayoqdasan? Bo‘ldi, chiq. Seni so‘rashyapti. Azizxoninng xayoliga yalt etib dadasi bilan onasi keldi. Qi- dirib kelishdimikin? Pulni olishgan bo‘lsa darrov yetib kelish- gan-ov. Azizxon artinib o‘tirmay shoshilib kiyindi. Chakkalaridan, bo‘yinlaridan suv tomib choyxona tarafga yugurdi. Nowoyxona oldida Jo‘ra polvon ko'zoynakli bir yigit bilan gaplashib turardi. Yigit ozoda kiyingan, o‘chib qolgan papirosini hadeb gugurt chaqib yondirolmasdi. Azizxon bu ko‘zoynakli ki- shini qayerdadir ko‘igandek bo‘ldi. Yuzi, ko'zoynagi, qirra bumi unga juda tanish edi. - Keldingmi, - dedi Jo‘ra polvon. - Bu kishini taniysan- mi, polvon. Bu akang mashhur shoirimiz G ‘afur aka G'ulomov bo'ladilar. Tanishib qo‘y. Sen bilan gaplashgani atayin keptilar. Azizxon dovdirab qoldi. Shoshib ikki qo‘lini baravar cho‘zdi. U G ‘afUr G ‘ulomning she’ru hikoyalarini ko‘p o'qigan. Maktab- 93 da darsliklarda uning “Ko‘kan batrak” dostonini alohida dars qi­ lib o‘qitishgan edi. Ayniqsa uning “Dovdirash”, “Yodgor” qissa- larini maza qilib qayta-qayta o‘qigan edi. Azizxonning nazarida G ‘afur G ‘ulom oddiy odam emas, allaqanday g'aroyib kishi edi. Uni uchratishini sira xayoliga keltirmagandi. Endi bo‘lsa G ‘afur G ‘ulom uni ataylab yo‘qlab kepti. G ‘afur G ‘ulom unga boshdan-oyoq qarab kuldi. - Jo‘ravoy aka, meni laqillatyapsizmi? Polvon deb yosh bo- laga ro‘para qildingiz-ku. - E, mulla Abdug'afur, bu bola “Mitti demang bizni, ko‘ta- rib uramiz sizdi”, deganlardan. Gavdasiga qarab to‘n pichmang. Bolada gap ko‘p. G ‘afur G ‘ulom unga yana ko‘z tashlab, ishonqiramagandek iljayib qo‘ydi. - Kechagi qurilish gazetasini ko‘rdingizmi, - dedi u Jo‘ra polvonga qarab, - Uchqo‘rg‘ondagi polvonni yozishipti. Ana uni polvon desa bo‘ladi. - E, - dedi Jo‘ra polvon. - 0 ‘qidim. Eshni yozishipti. U ham yaxshi, zo‘r polvonlardan edi. Ammo manavi bola kanalga kelgandan keyin Eshning dami chiqib ketgan. Bu bola Eshni ikki marta tuproqqa qorishtirib tashladi. Esh bu taraflaiga kelolmay- di. Uchqo‘rg‘onga kelib, o‘sha Uchqo‘ig‘ondan ketadi. G ‘afur G ‘ulom xaxolab kuldi. - Endi Esh polvonni Uchqo‘ig‘ondan ko‘rarkanmiz-da. Hammalari barobar kulib yuborishdi. - Uka, — dedi shoir, - shtabdan tayinlashdi, sen to‘g‘ringda bir g'alati ocherk yozmoqchiman. Nima deysan? Qiigan ishla- ringni birma-bir aytib berasanmi? - Nimani ham aytay, aka. Mana, ustoz nima desalar shu. U kishi aytgan gaplardi yozsangiz durust. Men yelkada tuproq tashishdan boshqa ish qilganim yo‘q. - Akasi, ichingdagi gapni kavlab chiqarishni o‘zimga qo‘yib ber. Sendaqa polvonlar bilan ko‘p gaplashganman. Jo‘ravoy aka, bizni bironta xoliroq joyga olib boring. Jo‘ra polvon ulami qishloq sho‘rosining binosiga boshladi. Suv bo‘yiga qurilgan omonat so‘rilarga son-sanoqsiz pash- shaxonalar tutilgan. Ochiq maydonga davra qurgan kishilar gur- gur kulishardi. Kecha bu yerga Yusuf qiziq bilan Oxunjon qiziq kelgan, ular ochiq maydonda qiziqchilik qilib odamlami kul- dirishardi. “Oktyabr arig‘i”ning narigi betida azamat yong‘oq shoxiga oq chodir ilib kino ko‘rsatishyapti. 0 ‘rtadagi so‘rida 94 o‘ntacha odamni to‘plab Toshkentdan kelgan lektor “Pikovaya dama” operasida realistik motivlar degan temada lektsiya o‘qi- yapti. Tinglovchilaming ko‘pchШgi pinakka ketgan, ba’zilari leksiya tezroq tugasaydi, deb qiziqchiUk bo‘layotgan maydonga qarab qo‘yishardi. Lektoming yonida raykom sekretari o‘tirgani- dan ketolmay noiloj mudrashardi. Raykom sekretari esa ularga bildirmay og'zini mushti orasiga olib tinmay esnardi. Poytuq tarafda ketma-ket mushak otildi. Mushakning ko‘k, sariq, qizil shu’lalari tuproq uyumlarini, choyxona tomlarini uzoq yoritib turdi-da, keyin asta so‘ndi. II Kunlar nihoyatda isib ketdi. G ‘ir etgan shabada yo‘q. Kanal chuqurlashgan sari ichi dim bo‘lar, yer qaziyotgan yigitlaming tanidan ter quyilardi. “Oq maktab” bolalari tunuka choynak- larda, paqirlarda ketma-ket yaxna tashib ulgurolmasdi. Ichilgan yaxna shu zahoti ter bilan chiqib ketardi. Azizxon issiqqa chida- yolmay qoldi. Loyqa ter peshanasidan oqib ko'zlariga kirar, to- mog‘i qaqrab, hadeganda o ‘zini yaxnaga urardi. Ish unumi ham sal pasaygandek ko‘rinardi. Chuqurlikdagi ketmortchilar har ya- rim soatda yuqoriga chiqib o‘zlarini yelpib olishardi. Shu kunlarda tun juda oydin bo‘lyapti. Mash’alamasdan ish- lash mumkin edi. Jo‘ra polvon uchastka boshliqlari bilan keli- shib, polvonlar brigadasining ishini kechasiga o‘tkazdi. — Kechasi chang-to‘zon yo‘q, havo salqin. Ertaga ertalab ishga chiqmanglar. Uch-to‘rt kun kechasi ishlaysizlar. Azizxon trassadan qaytgandan keyin yuvinib Lutfinisa ish- layotgan “Qirg‘iz ovul”ga bormoqchi edi, aynib qoldi. Ertaga kunduzi bo‘shman-ku, g‘ir etib borib kelaman-da, deb ovqatdan keyin chodirga kirib to‘shakka o‘zini tashladi. Yelkasining ofltob- da kuygan joylari achishar, boshi og'irlashib yostiqdan uzolmas- di. U ancha vaqtgacha to‘shakda to‘lg‘anib, uxlab qoldi. Ertalab qirg‘iz bolalar nonushtaga uyg‘otishganda arang o‘midan turdi. Kerishdi-da, yalang'och yelkasiga sochiq solib ariq tarafga keta boshladi. Suvning u betidagi budka oldida Vazira etagini lippa urib, yerga ko‘loblatib suv separdi. Azizxon unga: “Hor- mang, singlim!” — deb o‘tib ketdi. Vazira qo'lida suv to‘la paqir bilan uning orqasidan qarab qoldi. Vazira Poytuqdagi kasalxonada sanitar bo'lib ishlaydi. Ka- salxona Lug‘umbek uchastkasida to‘rtta medpunkt ochgan, shu- 95 laming biriga Vazira qaraydi. U yelkasini oftob kuydiiganlar- ga moy berar, quruvchilarga bezgakka qarshi majburan akroxin ichirardi. Ayniqsa yosh juvonlar uning budkasi oldida ko'proq o‘ralashishardi. Sepkilni ketqazadigan har xil moy-upalar unda ko‘p bo‘lardi. U suv bo‘yidagi kursida pardozni joyiga qo‘yib, o‘tgan-ket- gan yigit-yalangning ko'zini o‘ynatardi. Hatto G ‘afur G ‘ulom ham uning yonidan loqayd o‘tib ketolmagan. Sutga chayqal- gandek oppoq yuzlariga, anordek qip-qizil lablariga, nildek qora qosh-ko‘zlariga tikilib turib birdan she’r aytib yuborgan: Yuz qizil, lablar qizil, Barmoq uchi ham qip-qizil, Qosh qaro, ko‘zlar qaro, Hech bo'lmasin baxting qaro! Faqat biigina Azizxon unga loqayd qarardi. Yonib turgan ko'zlari bu yigit ko'ksini kuydirmasdi, qo'shiqdek mayin ovozi qulog‘iga kirmasdi. Mana, hozir ham u shundoq chiroyli qiz oldidan beparvogina o'tdi, ketdi. Mazza qilib yuvinib, chodirga kirdi-yu, yostiq tagidan yaktagini olib kiymoqchi bo'ldi. Qarasa, tugmasi uzilibdi. Hamma vaqt saranjom-sarishta ish tutadigan qirg‘iz bolalar igna bilan g‘altak ipni qayga qo‘yishganini bilmay ko‘p qidirdi. Oxiri toqati toq bo‘lib yaktagini tugmasiz kiyib Va- ziraning oldiga chiqdi. — Singlim, tugmam uzilibdi, igna bilan ipingizni berib tur- sangiz. Vazira qulog‘ida rayhon shoxi bilan selkillab kuldi. -V o y , polvon aka, igna tutishga qo‘lingiz kelishmaydi. 0 ‘zim qadab beraman. Yeching, birpasda bo‘ladi. Azizxon unga orqa o‘girib turib yaktagini yechib uzatdi. Va­ zira yaktakni olarkan, baquwat gavdasiga, muskullari bo‘rtib chiqqan bilaklariga, keng yelkalariga mahliyo bo‘lib qoldi. Un­ dan zo‘rg‘a ko‘z uzib budka ichiga kirib ketdi. Azizxon qovushmay kursiga o‘tirib, qirg'oqqa shapillab uri- layotgan suvga tikilgancha qoldi. Bu juvon negadir unga juda o‘zini yaqin oladi. Agar o‘z o'yla- ri bilan ovora bo‘lib, unga qaramay o‘tib ketgudek bo‘lsa, albatta, juvonning o‘zi salom berib, qaratadi. Qaraganda ham ko‘zlarini suzib, qandaydir g‘alati qaraydi. Gapga solishga urinadi. Yaxna choy uzatib yo‘ldan to‘xtatadi. Sizni albatta meditsina ko'rigi- 96 dan o‘tkazishim kerak, deb bir qo‘lini uning yelkasiga tashlab, yalang'och ko‘ksiga qulog‘ini bosib, yurak urishini uzoq eshita- di. Shunda Azizxonning bo‘yinlariga, yelkalariga iliq nafasi tegib, vujudiga shirin bir huzur qo‘zg‘aladi. Vazira bo‘lsa uning oldida atayin issiqdan nolib “beixtiyor” oq xalatining oldi tugmalarini уесЫЬ o‘zini yelpiydi. Har xil tasma-yu tugmalardan xoli ko‘ksi qalqib-qalqib ketadi. Ovozi titraydi. Shunday kezlarda (bunaqa kezlar iidd-uch bor bo‘lgan) Azizxon ketishga shoshilmaydi. Bu shirin, hushni oluvchi daqiqalar uzoq cho'zilishini istaydi. Azizxon shunday o‘ylar bilan band ekan, budka ichidan Va- ziraning ayanchli qichqirgani eshitildi: - Voy, voy, o‘ldim, dod! Azizxon budkaga yugurdi. Vazira u yoqdan bu yoqqa to‘lg‘a- nib yugurardi. - Ari, qovog‘ari ichimga kirib opti. U shunday deb yonida erkak kishi borligini ham unutib xala- tini yechib otdi. Azizxon unga qaragancha bezrayib qoldi. Vazi- raning oppoq badani titrab turardi. Azizxon umrida ayol kishini yalang‘och holda birinchi ko‘rishi edi. G ‘alati boiib ketdi. Ne- gadir u tomon bir ikki qadam tashladi. Vazira undan qo'rqqan- dek, to‘zib ketgan sochlari bilan qo‘kragini berkitdi. - Kelmang, yaqin kelmang! Vazira shunday deb ingragandek gapirardi-yu, ammo ovozi- da qat’iylik sezilmasdi. Azizxon hushini yig‘ib oldi. - Qayeringizni chaqdi? — deb so‘radi. Uning ham ovozi xuddi yig‘layotgandek titrab chiqardi. - Yelkamni, yelkamni chaqdi, qurib ketkur. Azizxon yalang‘och ayol kishi bilan gaplashib turganidan uyalib orqaga qaytayotgan edi, Vazira to‘xtatdi: - Xalatimni olib bering! Vazira “jon achchig‘ida” xalatini ostonaga iig‘itgan edi. Azizxon engashib xalatni oldi. Undan barmoqdek ari g‘ing‘il- lab uchib chiqdi. Azizxon xalatni Vaziraga uzatgan edi, Vazira xalatni uning qo‘li bilan qo‘shib ushladi. Birdan Azizxonning qoni gupurib ketdi. Ayolning bilagiga chang soldi. Vazira silta- nib uning bag‘riga kelib qolganini bilmay qoldi. Azizxon uning ochiq oppoq ko'ksidan o‘par, hansirab yelkalarini silardi, Vazira qarshilik ko‘rsatolmasdi. Tashqarida mashina motorining gurillagani eshitildi. Azizxon juvonni bag‘ridan qo'yib yubormoqchi bo‘ldi. Ammo Vazira uning bo‘yniga ilondek chirmashib olgan, qo‘yib yubormasdi. 97 Azizxon bu juvonning ko‘nglida nimalar kechayotganidan bexabar edi. Ayolning nozik bilaklarini osonlikcha bo‘ynidan olib tashladi-da, yerga qaragancha yaktagini ko‘tarib tashqariga chiqdi. Suvning u betidan mashina tuproq changitib o‘tib ketdi. Azizxon bu bo‘lib o‘tgan sirdan hech kim voqif bo'lmaganini sezgandan keyin yurak o‘ynog‘i sal bosilgandek bo‘ldi. Budka- dan yalang‘och chiqqani esida yo‘q edi. Qo'lidagi yaktakka ko‘zi tushib shoshib kiya boshladi. Ariqdan paqirda suv olayotgan sa­ movarchi unga ma’noli qarab bir ko'zini qisib qo‘ydi. Azizxon xijolatlikda ko‘zini undan oldi. Budkadan Vazira chiqdi. U to‘zib ketgan sochlarini durra tagiga olgan, ko‘zlari yengdimmi, degandek yashnab turardi. Azizxon yerga qaradi. - Yomon ekansiz-ku, - dedi Vazira o‘pkalangandek lablari- ni cho‘zib. Azizxon javob topolmay g'udrandi. -A g a r erim bilib qolsa, naq ikkovimizni pichoqlab tash- laydi-ya! Vaziraning eri o'zidan o‘n sakkiz yosh katta bo‘lib, awalgi xotini undan ko‘ngilsiz bo‘lib ajrashgan. Erining bir ko‘zi shi- shadan, kamgap odam edi. Agar kuni bilan uyda bo'lsa, g‘iring degan ovozi chiqmas, biron narsadan diqqati oshsa, to‘g‘ri ga- pirmay jahl bilan stolni urardi. Eri yaqin-yaqinlarda ham ko‘p ichardi. Stansiya bufetida kunini kech qilib, qoq yarim tunda qaytardi. Shunday ichishlaming birida mushtlashib, nozik joyi- dan tepki yeb, ikki hafta kasalxonada yotib chiqdi. Vaziraning yashnagan, gullagan navqiron umri bekor o‘tib borardi. U kasalxonada odamlar orasida ovunib qolarman, deb o‘ylagan edi. Ayollar o‘z tirikchiliklari, erlari, bola-chaqalari to‘g‘risida gaplashganlarida u jimgina quloq solib o‘tirar, ular bi­ lan o‘zini solishtirardi. Shunda birdan ko‘ngli o‘ksib ezilib uyiga qaytardi. Kanal boshlanib, Lug‘umbekda medpunkt ochilgandan ik­ ki-uch kun o‘tib u Azizxonga ro‘baro‘ keldi. Bir ko‘rishdayoq yuragida ot o‘ynagandek bezovtalanib qoldi. Yo'lini poylaydigan bo‘ldi. Uzoqdan Azizxonning qorasi ko‘rinishi bilan sochlarini tuzatar, biron ishni bahona qilib u o‘tadigan yo‘l yoqasiga keUb turardi. Oradan uch-to‘rt kun o‘tib og‘zaki salomlashishdan qo‘l olib ko‘rishishga o‘tdi. Azizxonning qaylig‘i bilan kelganini eshitib, hafsalasi pir bo‘ldi-yu, umidlari puchga chiqib, uni kutmay qo‘ydi. Ammo 98 u har qancha uiinmasin, ko'nglidan chiqazib tashlashga tirish- masin, ban bir Azizxon tomonga ketib qolaverardi. Vazira o‘zini o‘zi yengolmadi. Qanday bo‘lmasin, o‘zini pahlavon yigit qu- chog'iga otib, qaynoq nafasini tuyushni diliga tugdi. Bugun u shu niyati tomon birinchi qadamni tashladi. Ill Ummatali bilan xotini sudralishib Tog‘aning oldiga chiqish- di. Tog‘a idora oldida endi “emka”ga o‘tiraman, deb turgan edi. Ulami ko‘rib mashinadan tushdi. - E, kelinglar, kelinglar. Xizimi yo‘qlasak bo‘larkan, sizlami yo‘qlab ketayotgan edim o'zim. Er-xotin bu gapni eshitib hayron bo‘lib qolishdi. Ummatalining ko'rinishi ancha tashvishli, xotinining bo‘lsa kipriklarida yosh ilinib turardi. - Endi, Tog‘a uyatga qolishga qoldik. Ammo bu yog‘i sal xunukroq ko‘rinadiganga o‘xshaydi. Shu desang, kecha Azizxon- dan darak chiqdi. Pul yuboripti. Ancha pul. Bilmadim, bu pul- lami u qaydan oldi ekan? Oz emas, yetti yuz. To‘y xajjiga to‘lab qo'yinglar depti. Etta-mettan bolalaming onasi bilan Akbarali- ning eshigiga borib pulni oldiga qo‘ydik. To‘yga qilgan xarjingni ol, bu yog‘iga yopiqli qozon yopiqligicha qolsin, dedik. U, bo'lsa pullami betimga otdi. To‘y xaijini kuyovga ber, men to‘kilgan obro‘yim, oriyatim uchun xun olaman, dedi. Er-xotin sudralishib Maig'ilon tushdik. Kuyovning do‘konini qidirib topdik. U bo‘lsa sizlami tanimayman. Puling kerakmas, qizni topib kellaring, bir kun bo‘lsa ham xotin qilmasam otimni boshqa qo'yaman, deydi. Nomard o‘g‘ling bilan baqamti qilasan, deydi. Boshimiz qotib qoldi. Bolamni bir balo qilib qo‘ymasalar deb qo‘rqyapman. Tog‘a o'midan turib ulami tinchitdi: - Men senga aytsam, Ummat, bolang xavfsiz joyda, o ‘g‘ling yurt og‘ziga tushib qoldi. Hukumatning kattalari bu ishdan xabardor. Yo‘ldosh ota kanal bitgandan keyin katta to‘y qiUb bermoqchi. Bugungi “Qizil 0 ‘zbekiston”ni ko'rdingmi. Mana, G'afur G ‘ulom yozibdi. Butun 0 ‘zbekistonga doston qilibdi. Menimcha, endi Azizxonga birov churq etmaydi. - Ilohi aytganingiz kelsin, — dedi Ummatalining xotini. - Lekin beparvo bo‘lish ham kerakmas. Men kolxoz ishi, kanal ishi bilan bo‘lib u taraflarga o‘tolmayapman. 0 ‘zing bila- san-ku, Ummat, g‘o‘zada odam kam qoldi. Ha bo‘l-ha bo‘l, deb 99 turmasang, kuzda yerga qarab qolish hech gapmas. Agar ilojini topsanglar, mashina beray, bir borib bolani muborakbod qilib, ko‘rib, aytadigan gaplami tayinlab kelsanglar yomon bo‘lmas. - Mayli, — dedi Ummatali. — Bor, desang, boiganimiz ma’qul. Er-xotin Tog‘aning gapidan ancha taskin topishdi. Ertaga azonlab Tog‘aning mashinasi ulami Aziz ishlaydigan joyga olib borib keladigan bo‘ldi. Kampir kechga yaqin xamir qorib oshirgani qo'ydi. Kir tok- chadan o‘g‘lining kiyimlarini olib taxladi. Ummatali dahlizda qo‘njiga paytava tiqilgancha turgan etikni olib yarimta piyozni qozon tagiga tegizib “moyladi”. Xotini ko'cha boshidagi hovli- dan yangi do‘ppi olib chiqib o‘zi taxtakachga bosdi. Tong qorong‘isida xotin tandirga o‘t qalab non yopdi. Hali kun yoyilmay Tog‘aning “emka”si eshik orqasida signal berdi. Er-xotin tugun-tersaklami ko'tarib mashinaga chiqishdi-yu, jo‘nab ketishdi. Ona-ona ekan. Bolasini ko‘rmaganiga o‘n besh-yigirma kunlar bo‘lib qoldi. Bu orada u ozib, shundog'am so‘lg‘in yuzlari battar za’faron bo‘lib ketdi. Mashina bundan ham tezroq yursa, uchirib bolasining oldiga olib borib qo‘ya qolsa! Shofyor mashinani Quva markazida bir dam to'xtatib suv qu­ yib oldi-yu, Asaka tarafga yeldek uchib ketdi. Ummatali shofyor oldida o'tirib yo‘lni tomosha qilib borar, xotini orqa o'rindiqda tugunlarini yoniga qo'yganicha mudrab borardi. Havo qizigan, qora mashina kuzovi battar qizib, uni lohas qilardi. Xotin kecha­ si bilan uxlamay, bolasining kiyimlarini qayta dazmollab, sahar turib non yopib ancha holdan toygan. Uni uyqu eltdi. Andijon shahrini oralab, Qo‘shariq guzariga yaqin qolganda mashina ikki otliq yigitga signal berib o‘tdi. Otliqlar signal tovushidan egarda turib orqaga o‘girilishdi. Ulaming betini ko‘rdi-yu, Ummatali- ning yuragi orqasiga tortib ketdi. Otliqlaming biri Akbarali, biri marg‘ilonlik kuyov edi. Shofyor yalt etib Ummataliga qaradi. Ummatali xotinim sezmasin deb barmog‘ini labiga bosdi. Hozirgina ko'nglini chog‘ qiigan dala manzaralari, yo‘l-yo‘la- kay uchragan shinam guzarlar endi ko‘z oldidan qochdi. Akbara­ lining g‘azabli qiyofasi to‘g‘risiga kelib turib oldi. “Nima qilib yuripti? To‘ydan keyin ko‘chaga ham chiqmay uyida chillaga o‘tirgandek yakkalanib qolgandi-ku. Kecha aytgan niyatini amalga oshirgani kelyapti, qasos olgani kelyapti u ”. Ummatalining yuragi shig‘ etib ketdi. Shofyor motorga gaz berib mashinani yana ildamlatdi. Kuyganyor ko'prigi oldiga kel- 100 ganda shofyor tormoz berib qo‘y yetaklagan kishidan yettinchi uchastka qay tarafdaligini so‘radi. U Lug‘umbek yo‘lini ko‘rsatdi. Tovar vagonlari shundoqqina Kuyganyor bilan Poytuq yo‘li- da to‘xtagan, undan qop-qop sement, temir-tersaklar tushiri- lardi. Mashina o‘tishi uchun yo‘l yo‘q. Faqat piyodalar vagon taglaridan munkayib o‘tib turishipti. Otliqlar, eshak minganlar sostav oxiridan aylanib o‘tishyapti. Ummatali betoqatlana boshladi. Shlagbaumning ikki tarafi- da ot-arava, yukkash mashinalar to‘lib ketgan, ular tinmay signal berib otlami hurkitishardi. Parovoz mashinisti beparvo, kabina derazasiga tirsagini qo‘yib bemalol papiros tutatardi. Vagonlarda bo‘lsa hali yuk ko‘p. Bir-ikki soatsiz ulami tushirib bo‘lmasdi. Shofyor pastga tushib u yoq-bu yoqqa o‘tib turgan yo'lovchi- lardan, Lug‘umbekka boshqa yo‘l bor-yo‘qligini so'radi. Unga Mayg'ir orqali o‘tsa bo'ladi, ammo sal olisroq deb aytishdi. - Jon bolam, o'shaqdan yur. Tezroq boraylik, ko‘nglimga yomon xayollar kelyapti. Shofyor mashinani orqaga qaytarish mushkulligini aytdi. Chunki uning orqasidan qanchalab mashina-yu aravalar tirband bo‘lib ketgan edi. - Bir balo qil, bolam. Otang o‘igilsin, bir amalla. Tog'aning shofyori anchagina ish ko'rgan, ko'pdan beri har xil mashinalami minib pishib qolgan edi. U ko‘p urinib, baribir eplolmadi. Mashinani qaytarish nihoyatda mushkul edi. Aravasi temir yo'lning nariyog‘ida qolgan to‘rt yigit tarvuz- lami berigi tarafga qopda tashib o‘tishayotibdi. Har yigitlarki, yelkasida to‘rttadan kishi o'tirsa bo'ladi. Shofyor chakkasini qa- shib turib ular qoplarini bo‘shatib yana tarvuz olib o‘tishga keti- shayotganda yo‘llarini to‘sdi. - J o n akalar, bitta savobli ish qilinglar. Beshovimiz bo‘lib shu mashinani orqaga qaratib qo‘yaylik. Yigitlardan biri, pakana, kalladori hayron bo‘lib bir shofyor bolaga, bir mashinaga qaradi. Keyin kulib, qani bir ko‘raylik- chi, dedi-yu, qopini chetga otib, sheriklarini yo'ldan qaytardi. 0 ‘zi “emka”ning orqasiga o ‘tib tagiga qo‘l suqdi. Ko4arishga urinib bir kuchanib ko‘rdi. Mashina yarim qarichcha o‘midan ko‘tarildi. - Bo'ladi. Beshovlon bemalol burvoramiz. Kelinglar, akaxonlar! Yigitlar barobar yopishishdi. Mashina asta ko‘tarildi. Keyin chap tomonga burilib sal o‘tmay ochiq yo‘lga chiqib qoldi. Yi- 101 gitlardan biri yaktagidagi changni qoqarkan, sheriklarini ermak qilgandek gapirdi. - Senlar ham polvonman deb yuribsanlar-da. Agar Esh pol­ vonni qulatgan Azizxon bo'lganda, bitta o‘zi buni besh metrga otvorardi. Bu gapni Ummatali ham, shofyor bola ham eshitdi. Ikko- vi bir-biriga ma’noli qarab qo‘yishdi. Shofyor yigitlaiga astoydil rahmat aytib, yo‘lni Siza arig‘i yoqalab Mayg‘ir tomoniga burdi. Yo‘l-yo‘lakay kanal qazishga kelgan kishilaming chodir- lari, oshxonalar, ketmon, belkuraklami peshlaydigan ko‘chma ustaxonalar uchrab turardi. Ummatali o‘g‘lining tashvishi bilan bo'lib kanalda shunchalik katta ishlar bo‘layotganini xayoliga keltirmagan ekan. Ayniqsa, Kuyganyordan chiqaverishdagi katta ravot tepasida o‘g‘lining suratini ko‘rib entikdi. Yaxlit choyshabga jigar rang bo‘yoq bilan Azizxonning sura- ti ishlangan bo‘lib, tagiga “Do‘smatovchi Azizpolvonga tengla- shing!” degan chaqiriq yozilgan edi. Ummatalining ko‘zlari yash- nab ketdi. Xotiniga qaradi. Kampir mashinaning orqa oynasidan hamon suratga qarab kelardi. Buni qarang-a, sho‘x, yeiga ursa, osmonga sapchiydigan, bebosh bolasi bugun yurtning og‘ziga tushibdi. Mashina past-baland yoilarda sakrab-sakrab eski Haqqulo- bodga yetmay o‘ngga burildi. Bu yerdan Maygir mashinada tax- minan yarim soatlik yo‘l edi. Tuyachi qishlog'iga yetay degan- larida yana boyagi ikki otliqning yo‘lini kesib o‘tishdi. Mashina jadal yuiganidan otliqlar chang-to‘zon ichida qolib ketdi. Eshon qishloq, Oqmozor, Qoryog‘di qishloqlarining yo‘l- lari nihoyatda serqatnov edi. Ot-aravalar tinimsiz o‘tib turipti. Minglab kishilar yalang‘och bo‘lib ketmon chopishar, zambillar- da, qoplarda yuqoriga tuproq bilan intilardilar. Shofyor mashinani “Qoryog‘di mozor” qishlog‘ining guza- rida to'xtatdi. Chunki u yog‘iga mashina borishi mushkul edi. - Sizlami shu yerda kutaman. Bemalol borib gaplashib ke- laveringlar. Rais kechgacha ruxsat bergan. Qorong‘i tushmay orqaga qaytsak bo‘lgani. Men ham bir tomosha qilib kelaman, — deya orqa eshikni kampirga ochib berdi shofyor. Er-xotin tugun ko‘tarib Azizxonni qidirib do‘nglardan, tup­ roq uyumlaridan oshib ketishdi. Kun peshinga og‘ib, quyosh tikkaga kelgan payt. Bunday paytda Lug‘umbek taraflarda havo nihoyatda dim bo'ladi. Ay­ niqsa, pastdan yuqoriga otilgan tuproqlar to‘zoni havoda mual- 102 laq turib qolayotganga o'xshar, odam odamni ovozidan tusmol- lab tanlr edi. Ummatali kimdan Azizxoraii so‘rasa, hali yurasiz, deb yuqo- ri tarafni ko'rsatardi. Shunisi ajablanarliki, Ummatali kimdan o‘g‘lini so‘rasa, u kim, deb o‘tirmay darrov qayerdaligini ayta- di. Ota uchun bundan quvonclili narsa bormi. Besh-olti ming odam ishlayotgan, uning ustiga vodiyning har burchidan kelgan, bir-birini tanimaydigan kishilar gap uning og‘zidan chiqmayoq, e Azizxonmi, polvon bolami, palon joyda deb aytadi. Er-xotin yurib-yurib charchashdi. Kampiming mahsi-kavu- shi tuproqqa to‘ldi. Ummatalining terdan ho‘l bo‘lgan yaktagi- ning yelkalari changdan loyga aylanib ketdi. — Sen charchading, xotin, manavi tol tagida o‘tirib tur, men o‘g‘lingni topib kelay. Ummatali xotinining oyoq olishiga qarab yuradigan bo‘lsa, otliq kelayotgan Akbarali undan oldin Azizxonni topadi, unga biron shikast yetkazadigan bo‘lib tuyulardi. Aksiga olib xotini, voy, nega charchayman, yuraveraman, deb unga ergashdi. Ak­ barali kelayotganini unga aytgani yo‘q. Aytsa hushidan ketib qo- lishi hech gapmas. Nimjon narsa - yuragi yomon. Yelkasiga ikkita kattakon sumka osgan yigit ular oldidan pil- dirab qoldi. U ko‘targan sumka ichi gazetaga to‘la edi: — Bolam, Azizxon polvon ishlaydigan joyni ko'rsatib qo‘y- maysanmi? — dedi Ummatali yalingandek. Yigit to‘xtadi. Unga boshdan-oyoq qarab ko'zlarini pirpi- ratdi. — Otaxon, siz Aziz polvonning dadasimisiz? Darrov tanidim. Yuring, ko‘rsatib qo'yay. Yigit ular oldida pildirab borarkan, tinmay Azizxon qilayot- gan ishlardan so'zlab borardi: — Kechagi gazitni ko‘rdinglarmi? G ‘afur G ‘ulom yozgan. Rosa maqtabdi. Rustam doston depti. Bugun Azizxonni so‘ra- magan, surishtirmagan odam yo‘q, desam bo‘ladi. Hozir Eshon qishloqda ham u kishini ikki otliq so‘radi. Basharasidan bu yer- ning odamiga o‘xshamaydi. Uzoqdan kelgani shundoqqina bili- nib turipti. UmmataUning yuragi shuv etdi. Oyoqlari chalishib ketay dedi. Bundan chiqdi, Akbarali ataylab uni izlab kelyapti. Uning niyati buzuq. — Tezroq yur, tezroq. Tezroq bolamning oldiga olib bor. Jon bolam, qadamingni ildamroq tashla. 103 — Shundog‘am yetolmayapsiz-ku, otaxon. — Yuraver, yugur. Yetib olaman. Ummatali xotinini orqada qoldirib, tuproqlami to‘zitib, gan- diraklab, telbadek kalovlab pochtachi bola ketidan oshiqardi. IV Pochtachi yigit Ummatalini “Oq maktab” oldida yangi pay- do bo‘lgan tuproq do‘ngi tepasiga ohb chiqdi. Pastda polvonlar tuproq tashishar, terlagan yelkalari oftobda yaltirar, to‘zonlar orasida g‘oyib bo‘lib, yana yilt etib ko‘rinib qolishardi. - Mana shu yerda birpas kutib turing, otaxon, o‘g‘lingiz hu anavi taxta ustidan yurib shu tarafga chiqadi. Mana shu turgan tuproq uyumini o‘g‘lingiz olib chiqqan. Ummatali oyoq ostiga qaradi. U ikki tom bo‘yi tuproq uyumi ustida turardi. Shu tuproqni o‘g‘li ertalabdan beri tashib chiqar- gan edi. U hayratdan yoqasini ushladi. Taxminan o‘n besh metr chuqurlikda, to‘zonlar orasidan bir yigit yelkasida qanor bilan taxta pillapoyani shoshilmay bosib, yuqoriga intila boshladi. - Ana shu Aziz polvon bo‘ladi. Ummatali pastga qaradi. Do'ngga qiya qo‘yilgan taxta lapanglar, o'zidan ikki-uch baravar katta ushoq ko‘taigan chu- molidek bo‘lib, o ‘g‘li yuqoriga shoshilmay chiqib kelar edi. U bukchayib olganidan basharasi ko‘rinmas, faqat qanoming tagidan teskari uzatilgan qo‘li, taxtaga zarb bilan tushayotgan oyog'igina ko‘rinardi. “Yaxshiyam onasi orqada qolib ketdi, agar bolasini shu alpozda ko‘rsa, bilmadim, qay ahvolga tushardi”, deb dilidan o'tkazdi Ummatali. -A z iz polvon shunaqa do‘ngdan yettitasini tiklab qo'ydi. Bitta o‘zi o‘n yigitning ishini qilyapti. Shu payt Azizxon kelayotgan taxtani bosib, bet-ko‘zini to'proq bosgan ikki yigit iljayib chiqib kela boshladi. - Qirg'iz bolalar, Aziz polvonning o‘rtoqlari. Aziz polvon qanordagi qopni do‘ngga to‘kib tushguncha yangisini qanorga joylab turadigan shular. Bu payt Azizxon yelkada qanor bilan do‘ng tepasiga yetib qolgandi. U oyoq tiphlayotgan taxtadan boshqa yoqqa qaramas- di. Ummatali ovoz ehiqaray, deb bir-ikki og‘iz juftladi-yu, yana 104 niyatidan qaytdi. Bolasi unga qarayman deb oyog‘i toyib ketsa, pastlikka qulashi yo bo‘lmasa tuproq to‘la qanor tagida qolislii mumkin. Shuning uchun ham Ummatali damini ichiga yutib, qimir etmay turaverdi. Azizxon do‘ng tepasiga chiqib, bir silkinishda orqasidagi qa- norni yonboshiga otdi. Qanor tushgan joyda tuproq ko‘kka sap- chidi. Keyin u qanoming tag tarafidan yuqoriga ko‘tarib, ichida qolganini to‘ka boshladi. Azizxon bo'shagan qanomi silkib, to‘zg‘igan changdan o'zini orqaga olarkan, birdan dadasiga ko‘zi tushdi. Bu tasodifiy uch- rashuvdan esankiragan Azizxon ko‘zlarini pirpiratib bir muddat turib qoldi. Ummatalining yuragi tuz sepgandek achishdi. Bolasi ozib, qorayib, ko'zlari ham kirtayib, ich-ichiga kirib ketganga o‘xshardi. - Dada, sizmisiz? - dedi Azizxon. — Menman, menman, bolam. Ummatali shunday deb bolasi tarafga intildi. Tizzasigacha tuproqqa botib bir yonboshiga qiyshayib qoldi. Azizxon uni qo'lidan tortib chiqazarkan, zap kepsiz-da, dada, zap kepsiz-da. Ayam yaxshi yuriptimi, qishloq tinchmi, deb tinmay javrardi. — Meni kechirasizlar-da, dada, bir sho‘xlik qildim. Xafa bo‘lmaysizlar-da. Ummatali bir so‘z aytolmay, o‘g‘lini bag‘riga bosganicha loy bo‘lib ketgan yelkalaridan silardi. - Ayang ham shatta bolam. Hozir yetib keladi. Orqada qolib ketdi. Manavi do'ngga chiqolmay pastda qolgan. Azizxon taxta pillapoyadan chiqib kelgan ikki yigitga qaradi. — Ovqatni o'zlaring yeyaveringlar. Men hozir, — deganicha “Oq maktab” tarafga tuproqlami to‘zg‘itib tushib ketdi. - Ha, bo‘yniginang uzilmagur-a, sho‘x, juda sho‘x, bolasi tushmagur... UmmataM orqasidan shunday deb javrab borardi. Lug'umbekda ikkita maktab bo‘lib, bittasi eski binoda mash- g‘ulot o4kazardi. Bundan ikki yil oldin qishloq soveti kolxoz- lar yordamida yangi bir qavatli yetti yillik maktab qurgan edi. Bu taraflarda uy oqlash odat bo‘lmaganidan yangi maktab oqqa bo‘yalgandan keyin, xalq uni “Oq maktab” deb atay boshlagan- di. Ummatalining xotini tuproq uyumlaridan, past-balandlik- lardan, issiqda yurganidan charchab, madori qolmagandi. “Oq maktab”ning soya tarafida o4irib erini kutardi. 105 Odamlar orasini yorib yugurib kelayotgan o‘g‘lini ko‘rib kampir o‘midan turdi. Shuncha yo'ldan avaylab olib kelgan tu- gunlarini tuproqqa pop etib tashlab o‘g‘lining istiqboliga yugurdi. Boshidan ro‘moli tushdi. Siyraklashib arang bittagina ingichka o'rimga yaraydigan bo‘lib qolgan sochiga taqqan so‘lkavoy yu- gurganida u biqini bilan bu biqini orasida arg‘imchoq uchib bo- rardi. Ona bolasini bag‘riga bosdi. Terlab, tuproqqa qorishgan yuz- laridan tinmay o‘par, yig‘lar edi. — Oh, bolaginam, bolaginam. - Yig‘lamang-da, ayajon, mana, yuripman-ku. Menga jin ham urmaydi. Ona hamon uni bag‘ridan qo‘yib yubormas, peshanalaridan silar, yuz-ko‘zlaridan tinmay o‘pardi. — Rangi-ro‘yingni qara, senga nima bo‘ldi, bolam. Voy-bo‘, kiyim-boshlaring ham juldur bo‘lib ketibdi. Nima yeb, nima ichib yuribsan, tentakkinam. Menginani kuydirib shaqlarda yuribman degin. Shu payt Ummatali yetib keldi. - Qo‘y endi, onasi, damini olsin, ishlab turgan joyidan chaqirib kelyapman. - Voy, shoshmang, diydorginasiga bir to‘yvolay. Kampir birdan lablarini cho‘chchaytirdi. Qoshlari chimirildi. — Menga qara, ahmoq. Bu nima qilganing. Birovning parda- dagi qizini qayoqlarga oborib tashlading? Qani u? Yo sen opqoch- maganmiding? Yomonlar o‘lsin, yomonginalar o'lsin. Lutfinisa- ni sen opqochgan gumon qilib ne-ne mazamatlami qilishmadi. Ko‘rdingizmi, dadasi, bolamda gunoh yo‘q ekan. Qizni opqoch­ gan boshqa ekan-ku! - Kampir o‘z gapiga o ‘zi ishonmay qolib, yana o‘g‘liga jur’atsiz bir qarab oldi. — Yo o'zingmiding? Rostini ayt. Sen opqochmagansan-a? Azizxon suvsizlikdan qurib shildirab qolgan ko‘kat uchidan cho‘p sindirib yerga nimanidir chizarkan, xijolatli ovoz bilan dedi: — Men edim, aya. Men edim. Ummatali bolasini xijolatlikdan chiqarish uchun gapni bo'lishga urinardi: - Bolam, yuborgan pulingni oldik. Raisga uchrashgan edim, mashina berdi. Borib ко‘rib kelinglar, undan ginamiz yo‘q, xijo- lat chekmay, bemalol ishini qilaversin, deb aytdi. - Shundoq Lutfinisa qayoqd~. chekma. Aytgancha, 106 — Shatta. Shatta ishlab yuribdi. Kampir birdan yuzlarini timdaladi. — Voy sho‘rim, nikohsiz, fotihasiz-a? Azizxon yerdan bosh коЧагтау javob qildi: — Muncha vahima qilasiz, aya, hali hech gap bo‘lgani yo‘q- ku. Nahotki sizlarsiz men uylansam. Sizlar fotiha bermasanglar, aslo uylanmayman. Ummatalining nazarida o‘g‘li ancha esli, mulohazali bo‘lib qolgandek edi. Musofirchilik, yakkalik unga ta’sir qiigan, esini kiritgan, deb o‘ylardi u. — Bolam, senga aytadigan bir-ikki og‘iz gapim bor. Xoliroq joyda gaplashaylik. Onasi, sen shofyor bolaning oldiga borib da- mingni olib tursang, o‘g‘ling bilan bir-ikki og‘iz gaplashib olar- dim. — Mendan yashiradigan qanaqa gapinglar bor? Gapirave- ring. Menam eshitay. Ummatali chakkasini qashidi. — Erkaklar gaplashadigan gap. Sen boraver. 0 ‘sha yerda bir- ga ovqatlanamiz. Azizxonning o‘zi bizni kuzatib qo‘yadi. Kampir shu paytgacha erining bir gapini ikki qilmagandi. Bu gal ham, xo‘p, deb o'midan turdi. Tuproqqa belangan tugunni olib tozaladi. — Etigingni, ko‘ylaklaringni oUb kelgandim. Undan keyin patir, somsa yopib kelganman. 0 ‘rtoqlaring bilan baham ko‘rar- san, deb. — Bo‘pti, bo‘pti, boraversang-chi, endi. Meni muncha diqqat qilasan, onasi. 0 ‘ldirding-ku! Erining birdan tajangligi tutganidan xotin hayron edi. “Bir- daniga tutaqib qoldi-ya!” Kampir indamay o‘midan turdi-yu, do‘ng soya tashlagan yo‘lga qarab ketdi. Ummatali orqasidan, shofyoiga ayt, choy-poy tayyorlab tur- sin, deb qoldi. Ummatali yaxshilab o'mashib o4irib olgandan keyin o‘g‘liga qovog'ini solib ta’nali qaradi. — Esing kirmadi sen ahmoqning. Boshinrizni baloga qo‘- yib, o‘zing bu yoqlarda tuproqqa qorishib yuribsan. Ish chatoq, bolam. Bu yerdan ketmasang bo'lmaydi. Shu bugun, hoziming o'zida ko‘rpangni ko‘tar. Ketish kerak. — Nega endi? — dedi Azizxon ajablanib. — Bu yerga qochish uchun kelmaganman. Ishlab, shattan odam bo‘lib ketaman, deb ahd qilib qo'yganman. 107 — Orqangdan falokat ergashib yuribdi. Akbarali qasos ola- tnan, deb qasam ichgan. Pichoq charxlab seni poylab yuripti. Atayin, onang vahimaga tushmasin, deb oldida aytmadim. Hozir yo'lda kelaturib Akbarali kuyovi bilan otliq, shu tarafga kelayot- ganini ko‘rdim. Pochtachi boladan seni surishtiribdi. Akbarali oriyatli odam! Qasd olmay qo'ymaydi. Ket bu yerdan, jon bo­ lam. Axir sen peshanamda bittaginamsan. Biron kor-hol bo‘lsa onang ham, men ham adoyi tamom bo‘lamiz. Azizxon sapchib o'midan turib ketdi. — Boshga tushganni ko‘z ko'radi. Men u o‘ylagan anoyilar- dan emasman. Mard bo‘lsa, maydonga chiqsin. — E bolam-e, e bolam-e, mard bo‘lsa allaqachon maydonga chiqmasmidi. U alamzada xilvatda pichoq qayrab yuripti, o‘cha- kishib bo'lmaydi. Ehtiyot yaxshi, bolam. Azizxonga bu gaplar zarracha ham ta’sir qilmadi. — Siz xotiijam bo'lavering, dada. Qo'lidan hemirilik ish kel- maydi. Bunaqalami ko‘pini ko‘rganman. Yaqinda bittasining dodini berib qo'ydim. — Hali bu taraflarda ham ish ko'rsatib yuribman, degin. Nima qilasan o‘zingga dushman orttirib. Bir kun payingni qirqa- di, ular. Azizxon beparvo qo‘l siltadi. — Tashvish qilmang, qo'yavermg. Bolasining bu go'daklarcha gaplari otasini battar tashvishga soldi. — Axir Akbarali chuv tushgan kuyovi bilan yo'lingni poylab yuripti. Axir kechasimi, ovloqroq joydami pand berib qo‘yishi mumkin-ku, nega tushunmaysan, ahmoq. Azizxon dadasining betiga qarab iljaygancha turaverdi. Um­ matali battar tutaqdi. Ammo unga ta’sir qiladigan bironta ham gap topolmadi. Alam ustida uning betiga bitta shapaloq tushirdi. 0 ‘g‘il bolani urish gunoh deb biladigan Ummatali bu gal o'zini tutolmadi. Azizxon kiprik ham qoqmadi. Shapaloqdan ol- din qanday iljayib tuigan bo‘lsa o'shanday turaverdi. Ummatali xuddi kulib turgan haykal betiga shapaloq uigandek, unda biron o'zgarish sezmadi. Azizxonning betidan kulgi qochdi. Jiddiylashdi. — Urib bo'ldingizmi? Yo, yana urasizmi? Uradigan bo'lsan- giz, urib oling. Undan keyin gapimni aytay. — E, senga sadqayi kaltak ketsin. Kaltak bilan odam bo‘ladi- gan bo‘lsang, gavron bilan urardim. Bari bir foydasi yo‘q. 108 Azizxon bu xil gaplami dadasidan ko‘p eshitgan. Yayrab kul­ di. - Yur, ayangdi oldiga boraylik. Tezda qaytib ketishimiz ke­ rak. Raisning bizdan boshqa ham tashvishi ko‘p. Mashina zarur bo‘lib qolsa, xijolatli ish bo'lmasin. Bechoraning bir oyog‘i Nay- manda, bir oyog‘i dalada. Azizxon tugunlami orqalab oldinga tushib yo‘l boshladi. — Sizlami bir mehmon qilay, desam, kutadigan joyim ham yo‘q. Bitta chodirda to‘rt kishi turamiz. — Bu gaplami qo‘y, mehmonga kelganimiz yo‘q. Lutfinisani chaqirib kel, sog‘-salomatligini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rib ketay- lik. - Lutfinisa uzoqda. Hozir uni topib bo'lmaydi. Kechqurun keladi. Bugun kechqurun kelmasligi ham mumkin. Qo‘shariqlik bir onaxonimizning uyiga borib bosh yuvib, kir chayqab kelmoq- chi edi. Ummatali, shunaqa degin-a, dedi-yu, indamay ketaverdi. U o‘g‘li orqasidan borarkan, yo‘l-yo‘lakay uchragan kishilaming unga salom berishi, orqasidan, “ana Eshni urgan polvon, ana, o‘zidan yetti baravar og'ir yuk ko'taradigan”, deb havas bilan qarab qolayotgan kishilami ko‘rib, o‘g‘lining quyib qo'ygandek gavdasiga qarar, ko‘z tegmasin iloyim senga, deb pichirlar, bir zumda yana allaqanday qora o'ylar girdobiga chulg‘anib, enti- kardi. “Oktyabr arig‘i” ustiga o‘matilgan o‘nlab choyxona, oshxo- nalarda odam qaynar, ashula, qarsak tovushlari quloqni qomatga keltirardi. Choyxonalardagi xo‘randalar, choyxo‘rlar Azizxonga o‘girilib qarashar, bir-birlarini turtib uni ko‘rsatishardi. Azizxon bo‘lsa qo‘lida tugun bilan gavdasini g‘oz tutib ular oldidan o‘tib borardi. V Azizxon arqon karavotda u yoqdan-bu yoqqa ag‘darilib ux- layolmadi. U bilan yonma-yon yotgan sheriklari Tengdik bilan Beyshenali allaqachon dong qotishgan. Azizxonning ko‘z oldi­ dan onasi ketmasdi. Shu o'tgan yigirma to‘rt kun ichida so‘Ub, kichkinagina bo‘lib qopti. Bechora. Azizxon onasini ham, dadasini ham ko‘p qiynadi. Diliga al- laqancha ozor yetkazdi. Yolg'iz bolam, deb uni koyishmadi. Shu alfozda Azizxon kap-katta yigit bo‘ldi. Biron kun na dadasi, na 109 onasi uyda xotiijam, yayrab o'tirganini biladi. Qilg‘iliqni u qilar- di-yu azobini dadasi bilan onasi tortishardi. “Dadam bekorga tashvish tortyapti, - deb o‘ylardi Azizxon. — Axir men o‘zimni o‘zim bilaman-ku. Dushmanlardan pand yeb qarab o‘tirmayman-ku. Ammo bu gapni ayam eshitsa bormi, ketmay to‘shagimning boshida o‘tirib cliiqardi”. Azizxon tamoman uyqusi qochib o‘midan turdi. Yalang oyoq chodirdan chiqdi. Odamlaming shovqin-suronlari eshitilib turip- ti. Butun kanal trassasi bo‘ylab sonsiz mash’alalar yoqilgan, kuni bilan danrini olgan quruvchilaming kechki smenasi yer qazirdi. Azizxon o‘zi kunduzi tashib chiqazgan tuproq uyumi usti- da cho‘nqayib o'tirib oldi. Pastlikda chumolidek uymalanisha- yotgan kanalchilaming ishlarini kuzatib o‘tirarkan, xayoli yana onasi bilan dadasiga ketdi. U kanalga kelib yurt og'ziga tushib qolganidanmi, katta- kichik unga aloliida hurmat bilan muomala qilganidanmi, yo atoqli shoir u to‘g‘rida kattakon ocherk yozib, respublikaga ovo- za qilganidanmi, har qalay endi ancha bosiq bo‘lib qolgan, shu paytgacha qilgan ishlarini eslaganda o‘zidan o‘zi xijolat tortardi. Shuning uchun ham dadasi bilan ayasiga yetkazgan ozorlari esiga tushib, yuragini o‘rtadi. Atrofda mash’alalar porlab tuigan, oyning yarim o‘rog‘i Arslonbob cho‘qqilari ustida jim qotgan kechada diliga shirin niyatlar tugib qo‘ydi. Albatta ayasi bilan dadasini boshiga ko‘tarmoqchi, el-yurt oldida hurmatini joyiga qo‘ymoqchi. Ular shundoq o‘g‘il boqqanlaridan faxrlanadilar. Hamma ulami dasturxonning to‘riga o‘tqazadi. Falonchining dadasi, falonchining onasi, deb orqalaridan qarab qoladi. Dadasi bilan ayasi qarib qolishibdi. Qolgan umrlarini undan rozi bo‘lib o‘tkazishsin, endi... Pastdan tashib chiqarilgan tuproq derazasigacha ko‘taril- gan nowoyxonaning mo‘risidan alanga lop-lop ko‘tarilar, ojiz uchqunlari nim qorong‘i osmonda birin-ketin so‘nardi. Azizxon tandirdan uzilgan non isidan tamshanib ichkariga bosh suqdi. Iyaklarini, qoshlarini qiyiq bilan tang‘ib olgan yetti nowoy xuddi quduqqa sho‘ng‘igandfk tandir to‘la olov ichiga bosh suqib loladek qip-qizil nonlami uzib ustiga suv separ, op­ poq choyshab yozilgan so‘ri ustiga beozor otardi. Eshik oldiga qo‘yilgan taburetkada maykachan bo‘lib o‘tirib olgan Eshon aka qaynoq ko‘k choyni puflab-puflab ichardi. U nowoy so‘riga tashlagan nonlardan birini qo‘liga olib u yoq- bu yog‘ini qararkan, ko‘zi tashqaridan mo‘ralayotgan Azizxonga tushdi. 110 — Iya, polvon bola, nima qilib uxlamay dovdirab yuribsan? — Uyqum qochib, salqinda aylanib yurgan edim. Azizxon non tashlanayotgan so‘ri chetidan choyshabni qayi- rib omonatgina o'tirdi. — Bola, sen to‘yib uxlashing kerak. Kechqurun shtabga bor- gan edim. Sen to‘g‘ringda zo‘r gaplar bo‘ldi. Indinga o‘n kun- likning yakuni bo‘ladi. Do‘nan polvonga ot mindirishadi. Senga ham katta mukofot mo‘ljallab turishipti. Ot bo‘lmasa ham, toy mindirishsa ajab emas. Ertaga kanal gazetasida Esh polvonning chaqirig‘i chiqadi. Seni musobaqaga chaqiripti. Qalay, bellasha olasanmi? Izboskan rayijrokomining raisi Buzruk Usmonxo'jayev ham­ ma yerda hozir-nozir, obro'-e’tiborli odam. Azizxon kulib chakkasini qashidi. — Bir urinib ko‘ramiz-da, Eshon aka. Notavon ko‘ngil, men bilan bellashgisi kelayotgan bo‘lsa, mayli. Esh aka kuchanib ko‘rsin. 0 ‘zib ketsa, shundoq qilib qo‘lni ko‘ksimizga qo‘yami- zu, qoyilmiz, aka, deymiz. — Bu gaping durust, - dedi Eshon aka issiq nonni ushatib uning oldiga qo‘yarkan. - Bu mard odamning gapi. Eshon aka shunday deb shimming “o‘g‘ri cho‘ntagidan” yon soatini olib qaradi. — E-ha, ikkidan oshibdi. Manavi choyni ich-da, borib yot. Men qassoblami uyg'otay, — Eshon aka nowoylaming keksa- rog‘iga qaradi. - Zuvalani kattaroq olinglar, bu nima, shaparak qivoribsizlar. Tishlaganda lunj shishib chiqadigan bo‘lsin. U qaynog‘i sal qaytgan nonlardan o'ntasini orqa-o‘ngiga qa­ rab qiyiqqa tugdi-da, xayrlashmay chiqib ketdi. — Eshon aka zap vallomat, hammabop kishi-da. Qayoqdagi kutilmagan gaplami topib gapiradi. Boyadan beri yoshligida bir lo‘li qizga ishqi tushib Rishtondan 0 ‘ratepagacha xuijun orqalab piyoda borganini aytib, ichagimizni uzvoray dedi. Azizxon bir burda issiq non ustidan choy ho‘plab o‘midan turdi. — Men boray. Ertaga ish zo‘r bo'ladiganga o‘xshaydi. Esh aka musobaqaga chaqirgan bo‘lsa, uyatli bo‘lib qolmay. U chodiiga kirganda qirg‘iz og'aynilaridan biri choyshabni yelkasiga solib o‘tirib olgan, tinmay qashinardi. — Qayoqda yurgan edingiz, aka, — dedi u tashvishlanib. — Bir aylanib keldim. Yot, yotib uxla! Ertaga normani bu- gungidan ikki barobar oshiramiz. ill Beyshenali po‘ng‘illab-po‘ng‘illab boshiga choyshab tortib yotib oldi. Azizxon boshqa hech narsani o'ylamaslikni ahd qilib yechinib yotdi. Boshi yostiqqa tegmay pish-pish uxladi-qoldi. Ertalab tong yorishishi bilan hamma yoq shovqin-suron bo‘lib ketadi. Hech kim turinglar, deb odamlami uyg‘otmaydi. Shovqindan o'zlari uyg'onishadi. To nonushtagacha kim nima ish qiladi, qayerda ishlaydi - prorablar, desyatniklar tayyor qilib qo'yishadi. Ayniqsa, komsomol brigadalari to nonushtagacha bir, bir yarim norma ishlab, keyin choyxonaga kelishadi. Toshkentdan quriUsh texnikumi, temir yo‘l institutidan kelgan desyatnik bola- lar qizlar bilan to yarini kechasigacha hiringlashib, yana azonlab ishga chiqib ketaverishadi. Barvaqt turgan Azizxon Tengdik va BeyshenaUni uyg'otib ayasi olib kelgan patir, somsa, bankadagi asalni o‘rtaga qo‘yib nonushta qilishdi. Qirg‘iz yigitlari xursand bo'lib, maqtab-maq- tab dasturxonga fotiha o'qishdi. - Gap bundoq, - dedi Azizxon. - Bilib qo'yinglar, ish zo‘r bo‘ladi. Ammo lekin g‘iring demaysizlar. Qanomi uchta qilamiz. To men qanomi to‘kib kelgunimcha boshqasi to‘lib turishi kerak. - Joning temirdanmi? Ikkita qanor yetadi. - Y o ‘q, - dedi qat’iy qilib Azizxon. - Uchta, vassalom! Tuproqni senlar qazimaysanlar, Jo'ravoy aka ikki yigit beradi. Ular qazib turadi, senlar qanoiga solib menga orqalataverasanlar. Aka-uka qirg‘iz yigitlar bir-birlariga ajablanib qarab ohshdi. Ulaming bu qarashlarida ham hayrat, ham havas bor edi. Uchovlari tepadan oshib trassaga kelganlarida Jo‘ra polvon taxtadan qo'lbola qilib yasalgan metr bilan qaziladigan joyni o‘l- chab yigitlaiga ko‘rsatib tuigan edi. - Keldilaringmi? Manavi yerdan manavi yergacha senlarga. - Sal qo‘shing, ustoz. Yana ikki yigitni bizga bering-u, yana shuncha yer qo'shing. - Bola, mayib bo‘lmoqchimisan. Shu yetadi, bas! - Yo‘q, — dedi Azizxon. — Hali ko‘rarsiz, Teshavoy aka ishi- mizni ko'rgani keladi. Esh aka musobaqaga chaqiripti. Bugungi gazetada chiqqan bo‘lishi kerak, kechasi Eshon aka shundoq deb qoldilar. - Shu Eshga ham hayronman-da. Yiqilgan kurashga to‘y- mas, degandek nima qiladi sen bilan bellashib. Xo‘p, mayli, sen aytgancha bo‘lsin. Ammo o‘zingga ehtiyot bo‘l, bola. Kanaldan keyin ham yashashing kerak. 112 Jo‘ra polvon gazcho‘p bilan yemi o‘lchab, oxiriga qoziq qoqib qo‘ydi. Keyin yeiga o‘tirib olib etigini yechayotgan yigitga qaradi. -A zizxon bilan ishlaysan. 0 ‘zingga yana bitta sherik top. Senlar yer qaziysanlar, qirg‘iz bolalar qanorlab turadi. Azizxon tepaga opchiqib to'kadi. Bo'ldimi? — Bo‘pti, aka, polvon bola bilan ishlasak ishlabmiz-da, shu bahona bizning ham suratimiz gazetada chiqib qolsin. Jo‘ra polvon brigadasiga andijonlik polvonlami tanlab olgan edi. Ammo birontasi Azizxonga yetolmas, uning soyasida qolib ketardi. U yoqda, Uchqo‘rg‘onda esa Do‘nan polvon hech kimni oldiga tushirmay, kunlik normasini yetti yuz protsentdan oshirib bajarardi. Bundan Esh polvon jizg'inak bo‘lardi. Do‘nan polvondan o'zishdan umidini uzgan Esh polvon Azizxon bilan bellashmoqchi bo'ldi. Butun ikki yuz yetmish kilometrlik kanal trassasida uch ki- shining — Do‘nan polvon, Aziz polvon, Esh polvonlaming nomi og‘izdan tushmasdi. Gazeta deyarli har kungi sonida shu uch polvonning qazigan, chiqazgan tuprog‘i qancha bo‘lganini xa­ bar qilar, agitatorlar suhbatning boshida ulaming nomlarini tilga olardi. Azizxon ikki marta Do‘nan polvon ishlayotgan uchastkaga borib ishini ko‘rib keldi. Zo‘r. Juda zo‘r ish qilyapti Do‘nan polvon. Azizxon awal uni ko‘rmay, kuchini chamalamay turib, Do‘nan polvon nima bo‘pti, undan o‘tib ketaman, deb o‘ylagan edi. Ishini ko‘rdi-yu, bu gapni o‘ylamay aytganini bildi. Dar- haqiqat, Azizxon Do‘nan polvonga teng kelolmasdi. Balki, ku­ rash tushsa uni yiqitar, ammo Do‘nan polvon unchalik og‘ir yuk ko‘tarolmas. Chunki u yer qazishning tilini bilib olgan, rejani to‘g‘ri olishi, o‘zini koyitmay bir me’yorda ketmon urishi bosh­ qa kishining qo‘lidan kelmasdi. Chunki Do‘nan polvon Log‘on kanalida ishlab chiniqqan edi. Mayli, har kim o‘z qo‘lidan kelgan ishni qiladi. Azizxon o'zini yupatish uchun bahona topdi. Do‘nan polvon ko‘p tuproq qazishda birinchi. Ammo lekin tuproqni ko‘p ko‘tarishda u Azizxondan o‘tib bo‘pti. Har qanday kishida ham g‘urur bo'ladi. Ayniqsa, polvon ki­ shining g‘ururi boshqacha. Azizxon ham ana shu xislatdan be- bahra emasdi. U bironta polvonni oldiga o‘tkazmaslikka qasd qildi. Mard bo‘lsa, qani o‘tib ko‘rsinchi. Agar o‘tib ketgudek 113 bo‘lsa, Azizxon ertasiga bugun ko‘taigan yukiga barobar yuk qo‘shib ko‘taradi... Ish boshlanib ketdi. Taxta рШароуа qanor to‘la tuproq ta- shiyotgan Azizxonning qadami zarbidan tinimsiz lapanglar, egi- lib-bukilar edi. Azizxon qanordagi tuproqni do‘ngga to‘kib qaytarkan, te- palik odamga to‘lib ketganini ko‘rdi. Hamma uning pastdan yuqoriga chiqishini ajib bir ishtiyoq bilan kuzatardi. Bu tomosha uning g‘ayratiga yana g‘ayrat qo‘shdi. Bolalik sho‘xligi hah tani- dan ketmagan bu o‘spirinda yana maqtanishmi, tomoshabinlarga o‘zini ko‘rsatishmi, ishqilib, allaqanday go'daklik g‘ururi alanga- lanib ketdi. Qanomi to‘ldirib turgan Tengdik bilan Veyshenaliga iljayib qaradi. — Anavunisiga ham to‘ldir. Ikkitasini orqalatasanlar. Tengdik ko‘zlarini katta-katta ochib qaradi. — Jindi-mindi bo'ldingmi. Azizxon o‘zinikini ma’qullardi. — Jilla bo‘lmasa ikkinchisini yarimlatib orqalat. Aka-uka qirg‘iz bolalar bu o‘jaming gapini ikki qilish mum- kinmasligini bilib qolishgan edi. Noiloj tuproq to‘la qanomi unga orqalatib, uning ustiga yana yarim qanor tuproqni bo‘y- ni, boshi aralash orqalatishdi. Azizxon turgan joyida bir qalqidi. BeyshenaUning yuragi orqasiga tortib ketdi. Ulaming bu hara- katlarini yuzlab kanal qazuvchilar tashvishlanib kuzatib turishar- di. Azizxon oyog‘i sal-pal titrayotganini sezdi-yu, ammo sir boy bermay taxta pillapoya tarafga yura boshladi. Bir yelka qoqib qanomi o'ngladi. Alpon-talpon qadam bo­ sib, pillapoyani beUdan oshdi. Shunda uning boshidagi do‘ppi- si surilib peshanasiga tushdi, keyin ikki ko‘zini bekitib qo‘ydi. Yuqorida turganlar barobar oh urib yuborishdi. Azizxon oyoq tagidagi taxtani ko‘rmay qolgan, sal nojo'ya, bemo‘ljal oyoq tashlasa yo‘ldan toyishi, pastga qulashi aniq edi. Shu payt birdan yerdanmi, osmondanmi Lutfinisa paydo bo‘ldi. Peshanasiga ili- nib qolgan do‘ppisini yulqib oldi. — Tashla, tashla qanomi! — dedi u qichqirib. Azizxon qanor boshi tepasiga kelib qolganidan Lutfinisaga qarayolmasdi. Munkayganicha unga qichqirdi. — Qoch, qoch yo‘ldan! — Tashla! Lutfinisaning ovozini atrofda yuragini hovuchlab turganlar- ning hammasi eshitdi. 114 - Qoch deyapman! - Ichida, ishqilib sharmanda bo‘lmay, sharmanda bo‘lmay-da, deb pichirlardi. Uning qiyin ahvolda qolganini yuqoridagilar ham sezib qoUshdi. Qulog‘iga har xil ovozlar eshitila boshladi: - Tashla! - Tashla, qanomi! - Mayib bo‘lasan, bola! Bu gaplar uning o‘jarligiga o‘jarlik qo‘shdi. G ‘urur, oriyat taniga yashiringan kuchni tashqariga olib chiqdi, Azizxon bir silkindi, go‘yo bu silkinish tanidagi charchoqlikni to'kkandek bo‘ldi. Shaxdam yurib, tepaga chiqdida, bir intilish bilan ikka- la qanomi orqasidan do‘ngga irg‘itdi. Hamma yengil tin oldi. Chetda Azizxonning do'ppisini ushlab Lutfinisa titrab-qaqshab turardi. Unga Azizxonning ko‘zi tushdi. Birdan yuzida tabassum paydo bo'ldi. Unga qarab yura boshladi. - Kelaver, kelaver, dadam ketdilar. Bu yog‘ini boplaymiz. - E, boplamay ket. Odamlar bo'lmasa, bitta shapaloq yer- ding. Azizxon iljayib unga yuzini tutib berdi. - Mayli, ura qol. Shu topda trassaning har yer-har yeridan ketma-ket jom chalinib, odamlami tushlikka chaqira boshladi. - Yur, endi bir mazza qilib ovqatlanamiz. Ikkovi yosh boladek bir-birini quvib yugurishdi. Fil ko‘tarolmaydigan yuk ko'tarib yana toychoqdek gijinglab ketayotgan bu yigitga, unga yetib olmoqchi bo‘lib talpinayotgan qizga odamlar ham kulib, ham ajablanib qarashardi. Ikkovi “Oq maktab” oldidan o‘tishayotganda xotin-xalaj bir joyga to‘planib, tiqilishib nimadir qilishayotgan edi. Azizxon nima gap ekan, deb xotinlar orasiga suqilgan edi, kattakon cha- madonni o‘rtaga qo‘yib ro‘mol sotayotgan cholni ko‘rdi. Azizxon uni tanirdi. U chorteraklik Inoyat oqsoqol degan kishi edi. Oq- soqol Zarkent, Zirillama taraflarga ham har xil buyumlar obo- rib sotardi. Eshagini sartaroshxona oldidagi tolga bog‘lab qo‘yib, yelkada xuijun to‘la baxmal, atlas, har xil tugma, zirak, baldoq- lar bilan mahalla aylanardi. Hozir u fanerdan yasalgan qo‘lbola chamadonini ochib qo‘yib, g‘o‘zapo‘choq g'ijim ro‘mol sotyapti. Birdan Azizxonning ro‘moldan Lutfinisaga oUb bergisi keldi. Yonini kovlab bor pulini cholning oldiga tashladi. - Kam, - dedi chol. — Bittasi o £n olti so'mdan. Puling o‘n besh so‘m-ku. 115 - Bir so‘m kam bo‘lsa nima bo‘pti. Uzilib ketarmiz, — dedi jahli chiqib Azizxon. Choi pulni oldiga otib tashladi. - Bor, go‘sxo‘r yo‘q senga. Azizxon cholni bir do‘pposlagisi keldi-yu, o‘zini bosdi. U otib tashlagan pulni olib cho‘ntagiga tiqdi. - Ha, chayqovchi. - U shunday deb xotinlar qurshovidan chiqdi-da, indamay Lutfinisani qo'lidan ushlab, pulim chodir- da qolgandi, qo‘yaver, bozordan yaxshisini olamiz, degancha dag‘dag‘a qilib ketaverdi. “Oktyabr arig‘i”ning o‘ng qirg‘og‘i- da shoxlari har tarafga tarvaqaylab ketgan kattakon yong‘oq bor edi. Inoyat oqsoqol eshagini shu yong‘oqqa bog'lab ketgan ekan. Azizxon eshakka qarab bir nimani o‘ylab qoldi. - Lutfi, sen ketaver, men hozir boraman. Istalavoydan men­ ga ham joy olib tur. Orqangdan yetib boraman. Lutfinisa indamadi. Azizxon bir eshakka, bir yong'oqning baland shoxiga qaradi... Inoyat oqsoqolning bozori chaqqon edi. Xotinlar talashib- tortishib ro‘mol xarid qilishar, chol necha pul so‘rasa savdola- shib o‘tirmay, oldiga pul tashlashardi. Xotinlaming qiy-chuvi orasidan eshakning mungli hangrashi eshitilib qolar, oqsoqol har zamon quloq tutib eshakning nolishi- ni eshitarkan, harom o‘lgur munaqa hangramasdi-ku, yo boshqa eshakmikin bu, deb qo‘yar, qizigan bozomi tashlab, eshakdan xabar olishga qo‘li tegmasdi. Atrofda birdan hiring-hiring kulgi bo‘lib qoldi. Hamma yong‘oq shoxiga qarab tizzasiga urib kular, qiyqirardi. - Hoy, nima balo bo‘ldi? - deb alangladi Inoyat oqsoqol. Bir sho‘xroq yigit unga javob qildi: - Oqsoqol ota, eshagingiz sizni obedga chaqiryapti. Oqsoqol chamadonini qo'ltiqlab eshak bog‘langan tomonga yugurdi. Qarasa, eshagi yong‘oqning shoxida qomidan osilib tu- ripti. Kimdir egarini qomiga tushirib ustidan arqon bog‘labdi-da, yong‘oq shoxiga osib qo‘yipti. Eshak bo‘ynini osiltirib, nafasi qisilganidan g'ayri tabiiy tovushda chala hangrardi xolos. Oqsoqol nima qilishini bilmay chamadonini qo‘ltiqlab, jav- ragancha u yoqdan bu yoqqa yugurardi. - Bu qaysi juvonmargning ishi? Odamlar askiyaga olishardi. - Amaki, ев1|йш1 rosa o‘rgatibsiz-ku. Qarang, yong‘oq te­ pasiga chiqib ro‘mol||pngizga xaridor chaqiryapti. 116 - Yo‘q, unaqamas. Bozorchi amakim ro‘mollami sotib bo‘l- gunlaricha eshak qorovuUik qilyapti. Melisa kelsa, hangrab xabar qilaman, deb chiqqan. Oqsoqol bu gaplarga quloq solmas, askiyalarga parvo qilmas, tinmay g‘o‘ldirab so‘kinar edi. Qilgulikni qilib qo‘ygan Azizxon odamlaiga qo‘shilib xaxo- lab kulardi. Azizxonning boyagi qanor ko'tarishini kinoga olgan xronika operatorlari asbob-uskunalarini yelkaga ortib qaytishayotgan edi. Ermaktalab yigitlardan biri yong‘oq tepasini ko‘rsatib, ulaiga gap qotdi: - Manavi hangamani ham kinoga olib qo‘yinglar, antiqa ta- mosho bo'ladi. Inoyat oqsoqol, kinoying boshingdan qolsin, deb yong'oqqa tirmasha boshladi. VI Usmon Yusupov kech paytida Farg‘onaga kirib keldi. U bu­ gun kuni bilan Rishton, Oltiariq, Toshloq va Marg‘ilon uchast- kalarida ishning borishini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib kelyapti. Azamat chinorlar bag‘riga burkangan ko'chalarda yongan chiroqlarga qarab, o‘y o‘ylab kelardi. Ish u o'ylagandan ham yaxshi edi. Toshloqliklar allaqachon yer qazish ishlarini tamomlab, boshqa uchastkaga yordamga o‘tishgan, bag‘dodliklar bo‘lsa kolxozlariga qaytib, dala ishlariga unnab ketishgan edi. Yusupov oblast ijroiya komiteti binosi oldida mashinadan tushdi. Kanal shtabi shu binoga o'mashgan. Yusupov ertalab Toshkentga jo'nab ketishi kerak. Shuning uchun ham ishning borishini kuzatib xotiijam bo'lmoqchi. Shtabga kiraverishda uni ikki kishi kutib turardi. Yusupov ulami ko‘riboq tanidi. Biri — mashhur rus yozuvchisi Petr Pavlenko, ikkinchisi — kinorejissyor Eyzenshteyn edi. Yusupov ular bilan ko‘rishib ichkariga boshladi. - Charchamadinglarmi, Petr Andreyevich? - Charchaganimiz yo‘q, Usmon Yusupovich. 0 ‘rtoq Mir­ zayev bizga yaxshi yordam beryaptilar. Samolyot berdilar. Ikki marta Uchqo‘ig‘ondan to Konibodomgacha trassa ustida uch- dik. Juda ajoyib manzaralami ko'rdik. Endigi uchishimizda ki- nooperatorimiz bilan uchamiz. Hujjatli filmni Toshkent kino- studiyasida montaj qilmoqchimiz. Badiiy film ssenariysi oxirlab qoldi. 117 — “Pravda Vostoka”da ssenariydan parchani o‘qidim, - dedi Yusupov. — Menimcha, sizlar suv uchun kurashning shu kungi harakatiga ko‘proq e’tibor berishingiz kerak. 0 ‘tmish haqida har qancha gap bo‘Isa tarixdan topaverasizlar. Ammo bugungi qah- ramonlikni tarixga o‘tmay turib ilg'ash kerak. Men o‘qigan par- chada, toshqin paytida To‘xtasinlami to‘g‘onga bosish voqeasini olibsizlar. Yusupov aytmoqchi bo‘lgan gapini o‘ylab qoldi. U qanday so‘z bilan aytsam, mehmonlarga malol kelmas ekan, deb o‘yla- nardi. — Bu gaplar xalqning hamiyatiga tegadi. Ko‘ryapsizlar-ku, xalq qanday ishlar qilyapti. Xalqimiz ajoyib, ularga malol keladi- gan gaplami yozmaslik kerak. Pavlenko bilan Eyzenshteyn bir-birlariga ma’noli qarab olish- di. — To‘g‘ri, — dedi Yusupov mumkin qadar ovoziga mulo- yimlik berishga tirishib, — shunday voqealar bo‘lgandir. Lekin men bu gaplaming haqiqatligiga ishonmayman. Afsona bu. - U shunday deb stol tortmasidan kattakon konvert oldi-da, ular to- mon surib qo‘ydi. — Yaqinda bir fotograf o‘rtoq kelgan edi. 0 ‘zbekiston to‘g‘ri- sida ko‘p tirajli fotoalbom qilmoqchi ekan. Unga yaxshi sharoit yaratib berdik. Mana olgan suratlari. Eyzenshteyn konvertni ochib suratlami oldi. Ulaming birida munkillagan bir chol eshak minib ketyapti. Yana birida Buxoro ko'chalarida suv sotib yurgan, juldir kiyimli meshkobchi. Yana birida bozoming pastqam joyida bir cholni kursiga o‘tqazib, soqolini olayotgan ko‘cha sartaroshi tasvirlangan edi. Eyzenshteyn bosh chayqab suratlami stol ustiga qo‘ydi. — Nahotki fotograf bugungi 0 ‘zbekistondan shulamigina ko‘rdi. — Men ham mana shunga hayronman. Nahotki bugungi o‘zbek shunaqa bo‘lsa! — Yusupov astoydil qizishib gapirardi, — men hozirgi rassomlardan, kompozitor, yozuvchi, kinochilardan o‘zbek xalqining bugungi porloq taqdirini, mehnat zafarlarini, ilm-fanda, texnika taraqqiyotida erishgan yutuqlarini kuylash- larini istayman. Do‘nan Do‘smatovni ko‘rdinglar-a, gaplash- dinglar-a, qilgan ishlaridan xabarlaring bor. Ana shu odamning hayoti bir roman emasmi? Iltimos, kanal to‘g‘risida bo‘ladigan kinoga boshqa gap aralashtirmanglar. Siz suratga olayotgan len- talar tarixdan tarixga o‘tadigan buyuk hujjat bo‘lib qolishiga isho- 118 naman. Kechirasizlar, qizishib ketdim. Hammasiga manavi fo- tosurat sababchi bo‘ldi. Yusupov uzr so‘rab iljaydi. - Qanday gaplaring bor? Mendan qanday yordam kerak? Sira tortinmay aytaveringlar. Eyzenshteyn boyadan beri gapga aralashmay o‘tirgan edi. Yusupovning chehrasi ochilganini ko‘rib bemalol gapira bosh­ ladi: - 0 ‘rtoq sekretar, hech narsadan kamligimiz yo‘q. Faqat transportdan qiynalyapmiz. Bizga bitta yuk mashinasi kerak. Yetti-sakkiz projektor, ovoz yozish apparatlari, bir nechta assis- tentlarimiz bor. Yo‘lda qolib ketyapmiz. Ayniqsa, tungi sme- nadagi ishlami, halq sayillarini projektorsiz lentaga tushirolmay qiynalyapmiz. Agar iloji bo‘lsa, uch kunga bitta aeroplan ber- sangiz. Ish qizigan paytda tepadan butun trassa bo‘ylab uchib, suratga tushirib olaylik. Keyin bu manzaralami topib bo'lmaydi. Yusupov bloknotiga nimalamidir yoza boshladi. Yana nima kerak? - “Pravda” ust-ustiga ikkita telegramma yubordi, - dedi Pavlenko. — Materiallami telefon orqali berishimizni so'rabdi. Aloqa bo'limidagi o‘rtoqlarga tayinlab qo‘ysangiz, ba’zi-ba’zida Moskva bilan bog‘lanishimga yordam berishsa. Yusupov uning iltimosini bloknotiga yozarkan, dedi: - So‘ragan narsalaringizning hammasini bajo keltiramiz. Mashina ham bo‘ladi, aeroplan ham bo‘ladi, telefon ham. Yana qanday iltimoslaring bor? Pavlenko bilan Eyzenshteyn o‘rinlaridan turishdi. - Rahmat, o‘rtoq Yusupov. Boshqa iltimosimiz yo‘q. Yusupov ulami eshik oldigacha kuzatib qo‘ydi. Keyin xonaning u boshidan bu boshiga yurarkan, o‘zini lohas sezib, kiteli tugmalarini yechdi-da, dera- zani ochib yubordi. Xonaga salqin oqshom shamoli kirdi. “Pryamoy provod” deb atalmish telefon uzoq, shiddatli ji- ringladi. Yusupov shoshib trubkani oldi. - Eshitaman, — dedi Yusupov o‘ziga xos bo‘g‘iq ovoz bilan. Bu telefon boshqa telefonlardan farqli o‘laroq naryoqdagi gaplashayotgan kishining ovozini boshqalar ham bemalol eshitsa bo‘lardi. - 0 ‘rtoq Yusupovmi? Stalinning yordamchisi Poskrebishev gaplashyapti. Hozir siz bilan Iosif Vissarionovich gaplashadilar. Yusupov qaddini rostladi. Bir muddat jimlik cho‘kdi. Qiya ochiq qolgan eshikni Mirzayev orqa tarafdan zichlab qo‘ydi. Trubkadan ovoz eshitildi: 119 - 0 ‘rtoq Yusupov! - Yusupov eshitadi, o‘rtoq Stalin! - Sog‘-salomatmisiz? Respublikangizda paxta terimiga tay- yorgarlikning borishini bilmoqchiman. - Zarafshon vodiysi hamda respublikaning janubidagi kolxozlar yalpi terim boshlash arafasida turipti, o'rtoq Stalin. - Farg'ona vodiysi-chi? - Farg'ona vodiysida paxta kechroq yetishadi. Yalpi terim sentyabr o'rtalarida boshlanadi. - 0 ‘rtoq Yusupov, kanal ishlari terim sur’atiga ta’sir ko‘r- satmasligi kerak. Siyosiy byuro bu masalaga jiddiy qarayapti. Shuning uchun ham qanal qazishni jadallatish maqsadida siz- laiga yigirma milhon so‘m pul ajratdik. Bulardan tashqari tez kun ichida ikki yuzta yuk mashinasi, oltmishta traktor, yigirmata dvijok hamda o‘n ming tonna sement jo'natgan edik, oldinglarmi? Yusupovning ko'zlari yashnab ketdi. - Sizga katta rahmat, Iosif Vissarionovich! Oldik, siz yubor- gan traktor va mashinalar ishga tushib ketgan. Yigirmata dvijok tungi smenalar ishlaydigan joylaiga o'matildi. - Xalqning kayfiyati qanday? Shuni bilmoqchiman. -Yaxshi. Ota-bobolari suvga tashna o‘tgan xalq bu ishga jon-dili bilan kirishib ketdi. Butun-butun oilalar ishlagani kel­ yapti. Dam olish kunlari shaharliklar o‘z ixtiyorlari bilan hashar qilishyapti. Kiyev, Xarkov, Moskva, Ural shaharlaridan minglab kishilar kanalga kelib ishlash xohishini bildirib xat yozishyapti. - Bu yaxshi. Ammo kanal ishlariga boshqa taraflardan odam jalb qilmaslik kerak. Sizdan iltimos, quruvchilaming maishiy ah- voliga alohida e’tibor bering. - Xo‘p bo'ladi, o'rtoq Stalin. - To‘qimachilik sanoatimiz paxta ekadigan respublikalar- ning qo‘liga qarab turibdi. Sizdan bu masalaga jiddiy qarashin- gizni so‘rayman. Kanal qurilishida ishning borishi haqida gapirib bersangiz. Yusupov trubkani chap qo‘lida ushlab, o‘ng qo‘li bilan ki- telining ko'krak cho'ntagini titkilay boshladi. Bloknotini topib stolga qo‘ydi. Keyin qulog‘idagi trubkaning bir uchini yelkasida qisib bloknotini varaqlay boshladi. - Bugun sakkiz yuz yetmish sakkiz ming kubometr tuproq qazildi. Ish boshlangan kundan buyon o‘n uch million uch yuz to'qson olti ming kubometr tuproq chiqarildi, o‘rtoq Stalin. Yer qazish ishlari sakson ikki protsentga yetdi. 120 - Hammasi bo‘lib qancha tuproq chiqarilishi kerak? - 0 ‘n olti million kubometr, o‘rtoq Stalin. - Bugun “Pravda” da Do'smatov degan kishi haqida o‘qi- dim. Shu kishi to‘g‘risida batafsilroq gapirib berishingizni so‘ray- man. - Do‘smatov oddiy kolxozchi. Ilgari Log‘on kanalida ishlab nom chiqargan edi. Endi bu yerda katta ishlar qilyapti. Bugun kunlik yer qazish normasini sakkiz yuz oltmish protsent bajardi. - Kecha vatanimiz Aleksey Staxanovning ajoyib harakati boshlanganining to‘rt yilligini nishonladi. Staxanovchilik haraka­ ti mamlakatimiz sanoati hamda qishloq xo'jaligini yuksaltirishda olamshumul rol o‘ynadi. Kanal qurilishida do'smatovchilik ha- rakatining qanot yozishiga e’tibor berishingizni so'rayman. -X u d d i shunday qilyapmiz, o‘rtoq Stalin. Do‘smatovchi- lik harakati yangi qahramonlami yuzaga chiqazyapti. To'qson bir yoshli Xidirov bilan o‘n sakkiz yoshli Ummataliyev degan kolxozchilar kunlik topshiriqni yetti yuz protsentdan oshirib ado etishyapti. - Bu juda yaxshi. Bunday kishilami avaylash, qadriga yetish kerak. Trubka ancha vaqtgacha jim turib qoldi. Stalinning yo‘talga- ni, parket pol g‘ichirlab, oyoq tovushlari eshitildi. - Eshityap- sizmi, Yusupov? - Eshityapman, Iosif Vissarionovich! Qulog‘im sizda! - Indinga, yigirma sakkizinchi avgust kuni SSSR Oliy Sove- tining sessiyasi ochiladi. Kun tartibini oldingizmi? - Oldim. - 0 ‘z mulohazalaringizni yozma ravishda Mixail Ivanovich- ga yuborishingizni so‘rayman. Siz bu galgi sessiyaga kelmasli- gingiz mumkin. Paxta terimi yaqinlashgani, kanal ishlarining jadalligini nazarda tutib, siyosiy byuro shunday qaroiga keldi. Ishlaringizga muvaffaqiyat tilayman. Kanal quruvchilariga me- ning alangali bolshevikUk salomimni yetkazing. Qurilish ishlari to‘g‘risida kun ora shaxsan o'zimga xabar qilib turing. Xayr! - Xayr, sog‘ bo'ling, Iosif Vissarionovich! Ovoz tingandan keyin Yusupov trubkani joyiga qo‘ydi. U Toshkentga bir kecha qo‘nib, Moskvaga uchib ketmoqchi edi. Endi borishning hojati qolmadi. Stol yonboshidagi tugmani bos- di. Yordamchisi kirdi. - Oxunboboyev qayerdalar? - Marg‘ilon uchastkasidalar. Hozir sizni so'ragan edilar. 121 - Telefon qiling! Yordamchi chiqib ketdi. Zum оЧ тау yozuv stoli ustidagi chiroq yondi. Yusupov trubkani oldi. - Yo‘ldosh aka, sizmisiz? Sessiyaga men bormaydigan bo‘lib qoldim. Moskvadan shundoq deb aytishdi. Mayli, siz boravering, meni kutmang. Bitta iltimos, qaytguningizcha ish oxirlab qola­ di. Toshkentga tushmay, to‘ppa-to‘g‘ri Farg‘onaga uchavering. Terimga ketadiganlami bir xursand qilishimiz kerak. Yorliq top- shiramiz. 0 ‘zingiz topshirasiz-da. Kelguningizcha tayyor qilib turishadi. Xo‘p, yaxshi borib keling. Yusupov trubkani qo‘yib kitel tugmalarini qadadi. Qabulxo- naga chiqib bugungi svodkani tekshirayotgan Mirzayev tepasiga keldi. - Teshavoy, zarur bo‘lib qolsam Zarkentdan topasizlar. — U shunday deb, uzun koridor bo'ylab keta boshladi. Qabulxonada ancha vaqtgacha uning gurs-gurs qadam tovushlari eshitilib turdi. Mirzayev boshini chayqab qo'ydi. - Bu odam qachon uxlaydi. Hozir u yog‘i sakson, bu yog‘i sakson kilometr yo‘l bosib keldi. Yana ketyapti-ya! Tashqaridan mashina gurillagani eshitildi. Zum оЧ тау uning ovozi uzoqlashib, oqshom qo'yniga singib ketdi. VII Akbaralining Lug‘umbekda uzoq turgisi yo‘q. Odamlaming nazariga chalinmay tezroq “ishini” bitkazsa-yu, suvga tushgan toshdek jimib ketsa. Ana shuning uchun ham u kelganidan beri tushgan qo‘rasidan chiqmadi. Kechqurun qosh qorayishi bilan aylanib Azizxonning qayerda yotishi, qayerda ishlashini bilib keldi. Kuyovi yo‘lga chiqayotganlarida juda g'azabga mingan, Azizxon uchrab qolgudek bo‘lsa g‘ajib tashlaydigan bir ahvolda edi. Negadir, bu yerga kelib bo'shashib qoldi. Odamlaming shov- qin-suroni uni gangitib qo'ydimikin? Yo Azizxonning dovrug‘i esankiratdimi? Har qalay kamgap, u yoqqa boradi, uh tortadi, bu yoqqa keladi, uh tortadi. - Nima, shashtingizdan qaytib qoldingizmi, kuyov bola? - dedi kesatib Akbarali, — Agar qasdimni olmasam Normat otimni boshqa qo'yaman, demaganmidingiz? Mayli, orqaga qayta qoling, otingiz bugundan boshlab Normat emas, Nomard bo‘la qolsin. Bu gap Normatning nafsoniyatiga tegib o4di. Qoshlari chi- miriUb, bir nafas Akbaralining betiga qarab turdi-da, kinoyali iljaydi. 122 - Shunaqa deng-a. Mayli, ko‘ramiz, kim mard-u kim no- mard ekan. U shunday deb o‘midan turdi, chetga tashlab qo'yilgan xur- jun ko‘ziga qo‘l tiqib belboqqa o‘ralgan uzun narsani oldi. Bel- bog‘ni yechib jez poynakli qindan pichoqni chiqazdi. Tig‘ini tir- nog‘iga tegizib ko‘rdi-da, etigining qo‘njiga tiqib indamay chiqib ketdi. Akbarali yo‘lakkacha kuzatib chiqdi. - Ehtiyot bo‘ling, sizni shatta kutaman. Normat indamadi, qayrilib qaramadi ham. Muyulishdan bu- rilib katta ko‘cha tarafga keta boshladi. Kech kirib trassalardan tovush kelmasdi. Kunduzgi sme- na ishdan qaytib kechkisi hali ishga tushmagan. Teraklar uchi zar surtilgandek yiltirab turipti. Ariq tepasiga o‘matilgan o‘nlab choyxona-yu oshxonalarda odamlaming gangir-gunguri, osh- pazlaming xo‘randa chaqirishlari, ariqni to‘ldirib cho'milayot- gan yuzlab quruvchilaming shovqinlari eshitilib turardi. Normat Azizxonlar yotadigan chodirga qarab yura boshladi. Chodir oldida Tengdik yerga sholcha yozib chordana qurib o‘ti- rib olgan, qo‘mizini ko‘ksiga tirab allaqanday bir mungli kuyni chertardi. Besh-o‘n kishi tik turib uning qo‘muzni goh boshi- dan, goh bo‘ynidan aylantirib chalishiga mahliyo bo‘lib turardi. Normat u yoq-bu yoqqa qarab ular orasida Azizxonni ko‘rmadi. Nima qilishini, uni qaydan qidirib topishini bilmay, birpas har- damxayol tuigandan keyin tuproq kechib pastga tushib ketdi. Hamma yoqda odam, biri u yoqqa qarab yuradi, biri bu yoqqa qarab. Tuproq uyumlarini tizza bo‘yi kechib “Oq maktab” oldiga bordi. Ammo uchraganlar orasida u qidirgan kishi yo‘q edi. Normat uni boya ishlayotgan yeridan topish niyatida ko‘prikdan o‘tib do‘nglik tagiga keldi. Do‘ngning tepasigina yo- rishib turardi. Mana shu terak bo‘yi do‘ngni Azizxonning bir o‘zi ko'targan. Normat yuqoriga qaradi. Ikki kishining soyasiga ko'zi tushdi. 0 ‘tirganlaming biri erkak, biri ayol edi. Orqa o‘girib o‘tiiganlari- dan Normat ulaming kimligini bilolmadi. Ularga qaragancha tu­ rib qoldi. Qo‘l siltab orqasiga qaytmoqchi bo‘lib turgan edi, ayol sharaqlab kuldi. Normat sergak tortdi. Bu Lutfinisaning kulgisi edi. Normatning vujudi titrab ketdi. Bu uning xotini. To‘y-to- mosha qilib, qo'sh kamay, qo‘sh sumay chaldirib, kuyovnakarlar bilan ostonasiga qadam qo‘ygan xotini edi. Normat engashib etigining qo‘njini paypaslab ko‘rdi. 123 Atrofda odam ko‘p. Hozir biron tadbir ko‘rishga noqulay payt. Qorong‘i tushishini, o‘zi yolg‘iz qolishini kutish kerak. Normat orqaga chekinib yong‘oq tagiga keldi. Keksa yong‘oq tanasiga suyanganicha o‘y o'ylay boshladi: “Shu topda, do‘ng tepasida bir-birining pinjiga suqilib o‘tir- gan mana shu ikki kishi mening baxtimga zomin bo‘ldi. Shu ayol, shu benomus ayol mening xasmim edi. Yurt oldida yu- zimni yerga qaratib, yor-do‘stlarimga ermak qildirib, to‘y kuni kelinlik liboslari bilan qochdi. Er kishiga bundan ortiq haqo- rat bo‘ladimi? U mening uyimda, qo‘ynimda bo‘lishi kerak edi. Hovlimda yoqilgan gulxan o‘chdi. Xotinlaming yor-yori og‘zida qoldi. Kelinni olib kelgani ketgan aravalar bo‘sh qaytdi. Ichka- ri-tashqari hovlini to‘ldirgan mehmonlaming biri kulib, biri bosh chayqab tarqab ketdi. Ertalabgacha qo‘shiq, yor-yor aytiladigan hovli tong otguncha o‘lik chiqqan uydek sukunat ichida qoldi. Bu alamlar, bu azoblar faqat qon bilan yuviladi. Faqat qon bi­ lan...” Normat o‘ylagan sari niyati qat’iylashib borar, tezroq qo- rong‘i tushishini, odamlar oyog‘i tovsalishini betoqat kutardi. Qorong'i tushdi. Tepadagi soyalar ko‘rinmay qoldi. Normat yong‘oq shoxlari to‘sgan supacha ustida g‘ujanak bo‘lib, o‘lja- sini kutgan qoplondek qimirlamay o‘tirardi. Do‘ngdan tushgan Azizxon Lutfinisa bilan beparvo tuproq kechib shu tarafga qarab kelardi. Lutfinisa qo‘lida tol novdasini silkib, taytonglab, qiqirlab kulib kelyapti. Orqada Azizxon uni bilagidan ushlashga intilar, Lutfinisa qo‘lini siltab goh o‘ngga, goh chapga o‘zini tashlardi. Normat etigining qo‘njidan pichog‘ini chiqardi. Uni shart qinidan sug‘urdi-yu, oldinga bir qadam intildi. Oyog‘i tashlagan joyiga tushmay gandiraklab bir qalqib oldi. Shunda u oyog‘i, qo'llari qaltirayotganini sezdi. Chap qo‘lida turgan pichoq qini titrayotgan barmoqlaridan tushib ketdi. Poynagi tuproqqa beozor sassiz sanchildi. Normat jur’atsizlanib orqaga chekindi. Tanini titroq bosib, ko‘z oldida kattakon olovli doira aylana boshladi. Xuddi birov uchi cho‘g‘ga aylangan kasovni ko‘zi oldiga keltirib tinmay aylantirayotganga o‘xshardi. Normat umrida birov bilan yoqalashmagan, hatto uylarida qo‘y so'yishganda ham ko‘rishga yuragi dov bermay, yo teskari qarab olar, yo bo‘lmasa ko‘chaga chiqib ketardi. Bugun endi u qo‘y emas, odam so‘ymoqchi bo‘lib pichoq ko'tarib qelgandi. Bo'lmadi, qo‘li qaltiradi. Azizxon xuddi uning oldiginasidan Lutfinisani quvib o‘tdi. Sal nari borib tutdi. Tutib bag'riga bosdi. Cho'pillatib o‘pdi. 124 Normat hamon o‘ziga kelolmay titroqda edi. Azizxon ancha nariga ketib qolganda u o‘ziga keldi. Engashib pichoq qinini oldi. Beixtiyor ularga eigashib keta boshladi. U qayoqqa ketyap- ti, ergashib nima qiladi, o‘zi ham bilmasdi. Ko‘prikdan o‘tdi, Mash’ala yoqilgan choyxona oldiga kelgandagina qo‘lida pichoq borUgini sezdi-yu, shoshib qo‘yniga tiqdi. Azizxon bilan Lutfinisa hamon hiringlab oldinda borishar- di. Normat ham ulardan qolmay izma-iz ketaverdi. Guvala de- vorli qo‘ra oldiga kelganda Azizxon bilan Lutfinisa to‘xtashdi. Azizxon qizni bag‘riga bosib uzoq vaqt qo‘yib yubormadi. Ikkovi bir-birlariga yopishganlaricha ancha vaqtgacha turib qolishdi. Yonlaridan o‘tib ketayotgan kishilaming kulishlariga ham parvo qilishmasdi. Normat ulaming bu ahvoliga loqaydgina qarab tu­ rardi. Oxiri Lutfinisa Azizxonning bag‘ridan yulqinib chiqdi-yu, ochiq eshikka o'zini urdi. Azizxon u kirib ketgan eshikka ancha vaqt qarab turdi. Keyin tilar-tilamas orqasiga qaytib keta bosh­ ladi. U yana Normatning oldidan o‘tdi. Uning betiga bir qarab qo‘ydi. Tanimadi. Normat yana unga ergashdi. Endi Azizxon­ ning qadami tezlashdi. Birpasda chodirlar shaharchasi ichiga ki­ rib ko‘zdan yo‘qoldi. Normat boya uni qidirib boiganda chodirini ko‘igandi, Qirg‘iz yigiti qo‘muz chertib o‘tirgan chodir ichida endi chi- roq miltillardi. Normat chodir oldiga kelib atrofga qaradi. Hech kim yo‘q. Hamma “Oq maktab” orqasidagi maydonga kontsert ko‘rgani ketgan. Chodir ichidan patefonning g‘irillab aylanishi, undan keyin “Ro‘molim” qo‘shig‘i eshitildi. Normat qo‘shiqqa quloq solib ichkaridagi odamning chiqishini kuta boshladi. Chodiming cheti ko‘tarilib maykachan bo‘lib olgan Azizxon­ ning soyasi ko'rindi. Normat seigaklandi. Azizxon uni ko‘rsa ham parvo qilmay yelkada sochiq bilan suv bo‘yiga tushib ketdi. Sal o‘tmay suv shaloplagani eshitildi. Normat qo‘shiqqa quloq solib o‘tiraverdi. Patefon ignasi plastinka oxiriga yetib bir xil g‘i- rillay boshladi. Birdan Normatning hushi o‘ziga keldi. Bu yerda nima qilib yuribman, deb o ‘zidan so‘radi. Axir bu bola ne-ne polvonlaming belini bukib, yelkasini tuproqqa qorishtiryapti. Axir meni ikki yamlab bir yutib qo‘yadi-ku! - Shoshma, Normat! - dedi o‘ziga o‘zi. - Lutfinisa senga tegaman deb so‘z berganmi? Akasining so'ziga kirib to‘y qil- ding, sharmanda bonding. Endi yana uning gapiga kirib qamal- moqchimisan? Kallang bormi, Normat? Xo'sh, orqasidan borib bexosdan pichoq ham urding deylik, undan keyin nima bo'la- 125 di? Umring qamoqda o‘tib ketmaydimi? Qamalsang-ku, may- li-ya, lekin otilasan, qoq peshanangdan otishadi. Ko‘zingni och, Normat! Xotin deganni bunaqa qШb olmaydi. Baxting ochilsa, o‘zingga munosibi chiqib qolar. Normat o‘zi bilan o‘zi gaplashib turarkan, yalang‘och ko'kraklarini sochiq bilan ishqab Azizxon chiqib qoldi. Cho­ dir yonida soyadek qorayib turgan kishi oldida to‘xtab, engashib uning betiga qaradi. Normatning joni tovoniga tushib ketgandek, ichi shuv etib ketdi. Tili gapga kelmay g'udrandi. - Kimsiz? KeUng! Normat hamon qimirlamasdi. - Gap-mapingiz bormi menda? Azizxon uni tanimadi. To‘y kuni uzoqdan, kuyovlik sarpola- rida ko‘rgan, basharasi esidan chiqib ketgan edi. Esh polvon yu- borgan “vakiT’lardan birontasidir-da, deb o‘yladi. Chodir chetini ko‘tarib, kiring, mehmon, deb ichkariga undadi. Normat sehrlangandek unga ergashib ichkariga kirdi. Cho­ dir ichida tosh fonar yonib turipti. Patefon burovi tugab tin- gan. Uchta yog‘och karavot ustidagi ko‘rpa-to‘shaklar besaran- jom bo‘lib ketgan. Normat Azizxon ko‘rsatgan karavotga o‘tirdi. 04irdi-yu, boshini egib yerga qadalgancha qoldi. Azizxon uni mastmi, telbaroq odammi deb gumon qildi. Bundan tashqari polvonligini eshitgan Andijon yigitlari ko'rgani kelib orqasidan ergashib yurishar, chodirga qovunmi, tarvuzmi ko‘tarib kelib uni tomosha qilishardi. Azizxon o‘shanaqalardan bittasi bo‘lsa ajab- mas, deb o‘yladi. Kutilmagan mehmonga tikilgancha o‘tiraverdi. Normat boshini ko'tarib unga qaradi. Azizxon chinakami- ga istarali, butun vujudida allaqanday bir joziba o‘ynab turardi. Normat uning ko‘pchib turgan ko‘kraklariga, har biriga bitta- dan yigit o'tirsa bo'ladigan yelkalariga mahliyo bo‘lgancha qotib qoldi. Azizxonni u birinchi marta yaqindan ko‘rishi edi. Yosh, juda yosh. HaU ona suti og‘zidan ketmagan norasta. Shundoq kuchga, shijoatga to‘lgan bolaning qonini to'kish gunoh emasmi. Normat unga boshdan-oyoq yana bir razm soldi. Beixtiyor yaktagining qo‘yniga qo‘l tiqdi. Pichoqni topdi. Tusmollab pi- choqning sopini o‘nglab ushladi. Shu alpozda o‘midan turdi-yu, shartta qo‘ynidan pichoqni olib Azizxonning oldiga otdi. Pichoq oyog‘i yoniga tushdi. Normat bir so‘z demay tashqariga chiqa boshladi. Azizxon nima gap bo‘layotganiga tushunmay, bilagidan ushlab qoldi. - Bu nima qilganingiz, aka. Bu nima qiliq? 126 Normat o‘girildi. — Seni o'ldirgani kelgandim. Niyatimdan qaytdim. Jonni senga Xudo bergan, kerak bo‘lganda o‘zi oladi, bandasi Olloh- ning irodasidan chiqa olmaydi. Azizxon bilagini qo'yib yubordi. Normat boshqa gap aytmay chiqib ketdi. VIII Ketmontepadan bu yog‘iga Norin daryosi ming burilishlar- dan o ‘tib, ming bir pastliklarga bosh urib, ko‘pirib, quturib ke- ladi. Nihoyat, Uchqo‘rg‘onga kelib holdan toyadi, yuvosh bo'lib qoladi. Ketmontepada bir kampir Noringa tushib ketgan ekan. Bo- lalari qirg‘oq bo‘ylab chirqillab, uni qidirib yurishganda bir chol shunday deydi: — Bolam, onangni endi Uchqo‘rg‘onda ko‘rasan. Xalq orasida yurgan “Onangni Uchqo‘rg‘onda ko‘rasan” de­ gan gap o‘shandan qolgan. Katta Farg‘ona kanaliga suv beradigan asosiy to‘g‘on No- rinning mana shu Uchqo‘rg‘onga kelib yoyilib oqadigan joyi- ga quriladi. Daryoning ikki tarafi qoya toshlari bilan o‘ralgan. Suv chiqazilishi kerak bo‘lgan kanal bir necha kilometigacha daryoning eski o‘zani bo‘ylab borishi kerak. Bunda yer qatla- mi tosh, shag'al bilan bosilib yotibdi. Uni qazishga na ketmon, na belkurak chidaydi. Ketmon tekkan joyda chaqmoq chaqadi. Belkuraklar sopi qarsillab sinadi. Ikkitagina ekskavator bir kun ishlasa, uch kun “dam oladi”. Ish qancha og‘ir bo‘lmasin, bari bir ketmon, belkurak asosiy ish quroli bo‘lib qoldi. Ellikdan or­ tiq duradgor faqat belkurag-u ketmonga sop yasash bilan ovora, yigirmadan ortiq temirchi sandonchasini yerga sanchib tizzala- gancha ketmon peshlash bilan band. Bu yer xuddi misgarlar, temirchilar rastasini eslatadi. Kechasi-yu kunduzi taraq-turuq, jarang-jurung quloqlami qomatga keltiradi. Bitta ketmon bir kunda ikki-uch marta sop almashtirib, bir-ikki marta temirchi sandoniga tushadi. Bugun tong qorong‘isidan Uchqo‘rg‘onga Namangan, An- dijon taraflardan othq militsiya otryadlari kela boshladi. Ular xarsang toshlar, shag‘allar bilan qoplangan bir yarim kilometr masofadagi quruvchilami daryoning narigi tarafiga o ‘tkazib o‘rab olishdi. 127 Katta-kichik - hamma kanal qaziladigan joydan uzoqdagi toshlar orqasiga yashirindi. Toshkentdan kelgan “Uzvzrivprom” xodimlari kechasi bi­ lan toshloq yerlami kovlab, yuzlab joyga portlatgich moddalarini o'matishgan edi. Uch yuz yigirma tonna portlagich bir yarim kilometr masofadagi toshloqqa chuqur o‘matilgan. Mihtsiya otr- yadlari portlash bo‘ladigan tomonga hech kimni o‘tkazmaydi. Shtab radiouzelidan tinmay quruvchilardan tartib saqlashni, o‘z- boshimchalik qilmaslikni so'rashardi. Nihoyat portlatish otryadi komandirining shiddatli koman- dasi eshitildi. U qo‘lidagi raketa to'pponchasidan osmonga qarab o‘q uzdi. Ketma-ket otilgan mushak osmon ko'ksiga nurli nayza bo‘lib sanchildi. Birin-ketin dahshatli portlash boshlandi. Yer silkindi. Norin suvi chayqalib, ikki-uch minut qirg‘oqqa sapchib turdi. Tuproq uyumlari tog4 bo‘yi ko‘tarilib shamolsiz osmonda qimirlamay turib qolganga o‘xshardi. Dahshatli port­ lash tovushlari, yeming tinmay silkinishi, Norinning chayqalishi odamlami vahimaga solib qo‘ydi. Atrofni halqadek o‘rab tur­ gan militsiya xodimlari ham o'zlarini panaga olishdi. Portlatish shtabining boshlig‘i bezovtalanib katta xarsang orqasidan bosh chiqazdi. Qo‘yilgan portlagichlardan ikkitasi portlamay qolgan edi. Hozir uning oldiga borish xavfli. U qo'lidagi sekundomerga qa­ rab nimanidir kutardi. Shunda birdan oldinma-ketin ikki joyda portlash bo‘ldi. Yana tuproq uyumlari osmonga sapchidi. Yana Norin suvi bezovta chayqaldi. Odamlaming oyoq taglari titradi. Havo dim bo‘lganidan portlash to‘zonlari tarqalmay turardi. Xuddi tog‘ tepasidan lava oqib kelayotgandek shoshilmay malla bulut daryo qirg‘og‘i tomon bosib kelardi. Odamlar qiig‘oq bo‘y- lab yana yuqoriga qarab qocha boshladilar. Besh-olti minutlar chamasi vaqt o ‘tgandan keyin shtab bino- lari, choyxona, oshxonalar tepasiga quyuq to‘zon yopirildi. Hech kimni va hech narsani ko‘rib bo‘lmay qoldi. Quyuq to‘zon orasidan otliq militsionerlar jon holatda otga qamchi bosib chiqib kela boshladilar. Portlash ovozi hali ham tog‘ qoyalarga urilib qaldirab turar­ di. Biron soat o‘tib to‘zon bosildi. Tomlarda, choyxona so'rilar- da to‘piq bo‘yi bilq-bilq tuproq edi. Xarsang toshlar orqasiga yashiringan, qirg'oqning yuqori ta- rafiga o‘tib ketgan kishilar asta qaytib kela boshladilar. 128 Chodirlardagi, chaylalardagilar esa ko‘rpa-to‘shaklarini tash­ qariga olib chiqib qoqa boshladilar. Shu kuni to tushlikkacha trassaga odam chiqmadi. Shtab atroflaiini, “Yashil teatr” deb atalmish kino qo'yadigan joyni, oshxona va choyxonalami tozalashga kirishib ketgan edilar. Undan tashqari portlash paytida otilib chiqqan tosh-shag‘al yaqin atrofdagi mahallalarga suv beradigan ariqlami bosib qol­ gan, ot-arava, mashinalar o‘tadigan qatnov yo'lida ikki yuz metrcha joy bekilib qolgan edi, Quruvchilar suv yo‘llarini ochish, qatnov yo‘lini tozalash bi­ lan band bo‘ldilar. Nihoyat, tushlik tugab hamma trassaga chiqdi. Endi port- latishdan ko‘chgan shag‘alli yemi qazish, zambilga ortish ancha oson bo‘lib qolgandi. Biroq dov-daraxt to'zon og'irligidan shoxlarini egib ma’yus turardi. Yana ketmonlaming gurs-gurs yerga urilishi, lomlaming qarsillashi, odamlaming baqirib-chaqirishlari... * * * Cho'qqi soqol, jikkak injener Belyavskiy taxtadan qo'lbola qilib yasalgan metr ko'tarib trassa kezadi. Belyavskiy 1915-yili “Asosiy Faig‘ona kanali” loyihasini tuzgan edi. Ammo bu lo- yiha chinovniklar e’tiboridan chetda qoldi. Bu loyihadan xabar topgan Moskva manufakturachilari o‘z vakillarini yuboradilar. Moskva manufakturachilari paxtani Farg‘ona boylaridan so- tib olishar, narxning qimmatliligidan o'zlari shu taraflardan yer olib paxta ektirishni dillariga tugib qo‘yishgan edi. Ular yubor- gan vakillar Uchqo‘rg‘on adiridan anchagina yer sotib oladilar. Norinni to‘sib adirlarga suv chiqarishga urinib ketadilar. Ammo ulaming bu urinishlari bekor ketadi. Necha million so‘m sarf- langan inshoot suv yo‘lini to‘sishga ojizlik qiladi. Katta nasoslar o'matishga, neft bilan harakatga keladigan elektrostansiya quv- vati yordamida suv chiqarishga urinishadi. U ham bo'lmaydi. Elektr quwati shu qadar oz ediki, nasos motorlarini aylantirishga ojizlik qilib qoladi. Manufakturachilar millionlab pulga kuyib nasos stansiyasini, sotib olgan adirlarini tashlab ketishga majbur bo'ladilar. Belyavskiy mana shu voqealaming barini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. Yangi kanal loyihasi muhokama qilinayotganda mar- 129 kazkomda batafsil ma’lumot berib Uchqo‘rg‘onning yer sharoiti, Norinning tezligi, fasllarda qanchadan suv oqib o‘tishini aytib bergan. Kanal shtabi Bosh to‘g‘on quriladigan joyning yer-suv sharoitini biladigan bu odamni Uchqo‘rg‘on uchastkasiga bosh- liq qilib tayinlaydi. Bulardan tashqari Belyavskiy Farg‘ona vodiysida yashaydigan deyarli hamma qishloq shevalarida adashmay gaplashar, ulaming urf-odatlarini alohida hurmat qilardi. Hatto ramazon oylari un- cha-muncha ro‘za tutib qo‘yadi, degan gaplar ham bo‘lgan edi. Shu odam kanal trassasining eng og‘ir joyiga rahbarlik qi­ lardi. Oq brezent furajkasini bostirib kiyib olgan Belyavskiy Esh polvon ishlayotgan toshloqqa kelib atrofga bir qarab oldi. Keyin gazeta tarqatib yurgan pochtachi boladan ikki-uchta gazeta olib, turgan joyida sahifalarga ko‘z yugurtira boshladi. Bugun qurilish gazetasida Azizxon to‘g‘risida maqola chiqqan edi. Belyavskiy oynaksiz xatga tikilganidan ko'zlari jimirlashib ketdi. Kitelining cho‘ntaklarini titib oynagini topolmadi. Gazetani buklab cho‘n- tagiga solib qo‘ydi. Belyavskiyning ko‘zi oldiga Azizxonning kulib tuigan basha- rasi keldi. Xuddi ular Nayman to'qayida birinchi marta uchrash- gan paytlaridagidek bolalarcha jilmayib turardi. Belyavskiy uni kanalga chorlagan edi. Keldi, sal kunda ko'pchilik og‘ziga tushdi. Minglab kishilar uning taijimai holi- ni, qilayotgan ishlarini bilishga qiziqadi. Bugun gazeta Azizxon to‘g‘risida maqola chiqazipti. Esh polvon kecha uni ko‘p tuproq tashib chiqarishda mu- sobaqaga chaqirgan edi. Belyavskiy Esh polvonning Azizxondan yengilganini, alamzada ekanini biladi. Agar u tuproq tashishda ham yengiladigan bo‘lsa, kanalni tashlab ketib qoladi. Eshning yagona umidi shu musobaqadan edi. Belyavskiy shulami o‘ylab Esh ishlayotgan toshloqqa qaradi. U katta-katta xarsanglami be- liga qo‘yib yuqoriga olib chiqar, ajab bir intilish bilan xarsangni yonboshiga irg‘itardi. Belyavskiy hozir gazetani unga ko‘rsatmoqchi emas. Ko‘r- sa hafsalasi pir bo‘lib qo‘li ishga bormay qoladi. Uchqo‘rg‘on uchastkasida Do‘nan polvon bilan Eshning oldiga tushadigan staxanovchi yo‘q. Shu ikkoviga yetishish uchun butun uchastka bo‘ylab harakat boshlanib ketgan. Agar u sovib qolsa bu yoqda- gilaming sur’atiga ta’sir qilishi turgan gap. Belyavskiy pastlikka, Esh ishlayotgan joyga toshlar ustidan ehtiyotkorlik bilan qadam tashlab tushib ketdi. 130 Esh polvon bugungi “Stalincha qurilishda” gazetasini do‘ppi- siga qistirib olib yaxna choy shimirayotgan edi. U Belyavskiyni ko‘rib piyolani tosh ustiga qo‘yib, ho‘l mo‘ylovlarini yaktagining yengi bilan artdi. - Keling, oqsoqol, - dedi u ko‘rishgani qo‘l uzatarkan. - Qo‘rqmang, og‘zimizdagi oshimizni Aziz polvonga oldirib qo‘y- maymiz. Ko‘rib qo‘ying! — U shunday deb kattakon xarsang tepasiga tirab qo‘yilgan yaxlit fanerdagi yozuvni ko‘rsatdi. Unda ko‘mir bilan yozilgan shunday so‘zlar bor edi: “Ikkinchi o‘n kunlikda Aziz polvondan oshirib tuproq tashi- masam, otimni boshqa qo‘yaman. Esh”. Belyavskiy kulib yubordi. - Nega kulasiz, to‘ra? Ishonmaysizmi? - Har ehtimolga qarshi o‘zingizga yana bitta zapas ot topib tursangiz bo‘lardi, polvon aka. Bu gapni Belyavskiy yonida gazeta ushlab tuigan yigit aytdi. Esh unga yeb yuboigudek bo‘lib qaradi. - Nega o‘qrayasiz, polvon aka. Gazetani ko‘ring. Do‘ppin- gizni tagiga soyabon qilib olgan gazetani olib o‘qing. Aziz polvon sizni alia qip qo‘yipti-ku. U kechaning o‘zida o‘n olti kubadan tuproq tashipti. Siz o‘n bittadan oshira olmadingiz. Otingizni qofiyadosh qilib Esh polvon o‘miga Mesh polvon qo‘ya qohng. - U tuproq tashipti, men tosh. Farqi bormi, yo‘qmi, nodon. Esh akangni bilmas ekansan. - Tarozga solsa ikkovi ham bir. Esh polvon gap topolmay boshidan gazetani olib g‘ijimlab otdi. - Ko‘ramiz hali. Yaxshi ot keyin chopadi. Belyavskiy Eshga dashnom berayotgan yigitni itarib nari su­ rib qo‘ydi. - Bor, ishingni qil. Senga kim qo‘yipti, polvonlarga gap qo- tishni. - U shunday deb Eshga qaradi. — To‘g‘ri javob qilding. Sening yengib chiqishingga ishonaman. Sen bilan Do‘nanning yutug‘i butun uchastkamizning yutug‘i bo‘ladi. Muxbir chaqir- ganman, seni ham yaxshilab yozadi. Suvratingni ham gazetada chiqazamiz. Aytgancha, bugun ish tugashi bilan kiyinib shtabga kel. Kuyganyorga boramiz. 0 ‘n kunlikning yakunida o‘zini ko‘r- satgan quruvchilarga kanal nishoni topshiriladi. Sen ham muko- fotlanding. Oxunboboyevning qo‘llaridan nishonni olasan. Belyavskiy uning yelkasiga qoqib: “Bo‘sh kelma, azamat”, deb tepaga chiqib ketdi. 131 U ketarkan o'ylardi: “Eshda kuch ko‘p, oriyati zo‘r. Nima bo‘lsa ham Azizxonni yengsam, deb urinib yotipti. Kechalari ham oydinda ishga chiqib ketyapti. Azizxon tushmagur u kech- gacha qiladigan ishni tushgacha bajarib qo‘yyapti. U bola o'ziga birovni yetkazmaydi. Faqat bitta Do‘nanvoyni tan oladi. Undan boshqasini oldimga o‘tkazib bo‘pman, deydi. Ajab g‘alati bola. Ish unga pisandmas. Ishni xuddi ermakka qilayotgandek qiynal- may, kuchanmay, kulib turib bajaradi. Bir kunda o‘n olti kubo tuproq opchiqishga otning ham chog‘i kelmaydi. 0 ‘n olti kubo- metr o‘n oltita katta yuk mashinaga yuk bo‘ladi-ya!” Belyavskiy ko‘p polvonlami, azamat miroblami ko‘rgan. Ammo bunaqa vujudi. kuchga to‘lib ketgan polvonni birinchi ko‘rishi. Ulug‘ knyaz Peterburgdan chaqirgan fransuz polvoni Toshkentdagi Romanovskiy bog'ida o‘yin ko‘rsatgan edi. U qor- nida uch yuz ellik kilo yuk ko‘targan. Azizxon bo‘lsa “Kuygan- yorda qomiga taxta qo‘yib yuk mashinasini ko‘tardi. Yelkasi- ga uch yashar terak yo‘g‘onligidagi temimi obkashga o‘xshatib qo‘yib, u yog'iga yettita, bu yog‘iga yettita odam osilib o‘sha temimi egishdi. Azizxon qilt etmay turib berdi. Yelkasi sal qi- zardi, xolos” . To‘g‘onga beton olib tushgan mashina qaytib chiqayotganda qiyalikda motori o'chib orqaga keta boshladi. Ancha urinib eskib qolgan mashinaning tormozi ishdan chiqqan edi. Agar orqaga qarab shitob g‘ildirab ketadigan bo‘lsa, poydevor qoliplarini sin- dirib, o‘zi daryoga tushib ketishi aniq. Azizxon shartta sapchib turdi-yu, ildam borib yelkasi bilan mashina kuzoviga tiralib to‘x- tatib qoldi. Shofyor to qaytadan o‘t oldirguncha u mashinani qilt ettirmay tutib turdi. Bu voqealami Belyavskiy o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. Shundoq polvonni yengish Eshga oson tusharmikin? Agar Esh Azizxon qilgan ishning yarmiga yetsa ham katta gap. Negaki Azizxon g‘ayri tabiiy kuchga ega bir yigit. Bunaqasi bu yaqin orada topi- lishi qiyin. Qurilish gazetasi redaksiyasiga “Azizxon kim? Kunlik nor- mani yetti yuz-sakkiz yuz protsentdan bajarayotgani rostmi? Kich- kinagina yigitchada shuncha kuch bo‘lishiga hayronmiz. Aziz polvon to‘g£risida batafsil maqola bosishlaringizni so‘raymiz”, degan xatlar juda ko‘p kelardi. Redaksiya Azizxonning oldi- ga suhbatlashish uchun yozuvchi Adham Hamdamni yubordi. Ammo Azizxon unga o‘zi to‘g‘risida aniq bir gap aytib berol- magani uchun Adham ZMllamaga borib hamqishloqlari bilan 132 gaplashdi. Ko‘p gaplami bilib qaytdi. Bugungi gazetada uning Azizxon to‘g‘risida kattakon maqolasi bosildi. Maqolada Azizxonning sakkiz yoshidan buyon qiigan ishlari, ko'rsatgan “hunarlari” bitta qoldirmay yozilgan edi. Azizxon o‘n besh yoshlarda edi. Toshkentga Hojimuqon de­ gan qozoq polvoni kelganini eshitib qoladi. Hojimuqon qomiga taxta qo‘yib ustidan yuk mashinasini o‘tkazarmish, yelkasida te­ mir yo‘l relsini obkashga o'xshatib egib-bukarmish. Azizxon bu tomoshalami o‘z ko'zi bilan ko‘rgisi kelib uydagilarga bildirmay kechasi Gorchakovodan poyezdga chiqib Toshkentga qochadi. Dadasi bilan onasi bir kun kutishadi, undan darak yo‘q, ikki kun kutishadi, darak yo‘q. Ikkovi betoqatlanib u yoq-bu yoqdan su- rishtira boshlashadi. Uni ko'rdim, degan odam bo‘lmaydi. Azizxon shu ketgancha ikki oy yo‘q bo‘lib ketadi. Ota-onasi qidirmagan joy qolmaydi. Militsiyaga xabar qilishadi, bari bir daragi chiqmaydi. Azizxon Hojimuqonga ergashib, Qozog'is- ton taraflarga ketadi. Mashhur polvon undan kimsan, ota-onang bormi, deb surishtirganda, hech kimim yo‘q, yetimman, det- domda o‘sganman, deb javob qiladi. Hojimuqon uni sinab ko‘ra- di. Bolaning kuchiga hayron bo‘ladi. 0 ‘zi ko'taradigan toshlami ko'tartirib ko'radi. Azizxon qilt etmay ko'tarib otadi. Shundan keyin Hojimuqon uning qomiga taxta qo'yib awal buzoq, keyin eshak, undan keyin ot chiqazib ko'radi. Azizxon ko'zini pirpirat- may, nimani chiqazsa, ko'taraveradi. Hojimuqonning o‘zi bu hunami juda ko‘p mashq qilib o‘r- gangan edi. Yangi tug‘ilgan buzoqni to sigir bo‘lguncha ko'tarib katta qiigan, o'zini og‘ir yuk ko‘tarishga shu usulda o‘rgatgan edi. Ana shundan keyin mashhur polvon uni o‘ziga shogird qilib oladi. Og'ir yuk ko‘tarish sirlarini o'rgata boshlaydi. Samarqand, Buxoro va Toshkent shaharlaridagi o'yinlarida uni assistent qi­ ladi. 0 ‘sha kezlarda militsiya butun Sovet Ittifoqi bo‘ylab qidiruv shu’basiga xabar qiigan edi. Azizxon Turkiston shahrida militsiya qo‘liga tushib, alohida odam ta’qibida qishloqqa olib kelinadi. Dadasi uray desa uni bilmaydi, so‘kay desa uni bilmaydi. Bu o'jar bola yana qochib ketmasin, deb yalinishga tushadi. Onasi yig'lab endi qochib ketmayman, degan va’dasini oladi. Azizxon esa Hojimuqondan olgan ta’limini kecha-yu kun- duz chorbog'da mashq qilardi. Gazetadagi maqolada mana shulaming hammasi yozilgan, gazetxonlaming bironta ham savoli javobsiz qolmagandi. 133 Belyavskiy “kontora” deb atalmish budkasiga kirib stol ustida qolgan ko'zoynagini oldi. Deraza yaqiniga kelib Azizxon to‘g‘ri- sidagi maqolani o‘qiy bosliladi. U maqoladan ko‘z uzmay, voy azamat-e, voy bolasi tushmagur-e, deb yuborar, goh-goh bosh chayqab, “neujeliy”, deb qo‘yardi. U gazetani yoniga qo‘yib, bir necha minut stolni chertib, hozir o‘qigan narsalari ta’siridan chiqolmay turib qoldi. Bugun u Kuyganyorda bo‘ladigan o‘n kunlik yakunida ax- borot beradi. Bo‘layotgan ishlami yana bir bor ko‘zdan kechirish uchun uchastkaning hamma joylarini kezib chiqdi. Qaysi yerda ish yomon ketyapti, qaysi yerda yaxshi. Shtab kattalaridan qan­ day yordam so'raydi. Shulami mulohaza qilishi kerak. U gazeta­ ni stol tortmasiga solib o‘z ishlari to‘g‘risida o‘ylab ketdi. U bitta narsaga aminki, butun trassa bo‘ylab o‘rtaga tash- langan shiorda Uchqo‘rg‘on uchastkasi tilga olinadi. Chunki mashhur yer qazuvchi, kunlik yer qazish normasini to ‘qqiz yuz protsentga yetkazib bajarayotgan Do‘nan Do‘smatov shu yerda, Uchqo‘ig‘on uchastkasida ishlaydi. Bugun to‘rt kun bo‘ldiki, kanalning barcha uchastkalarida do‘smatovchilik harakati boshlanib ketgan. Do‘smatovning o‘zi esa bu nomga yarasha mehnat qilib, hamon quruvchilaming ol- dida borardi. Azizxon Ummataliyev - lug‘umbekliklaming sardori, Esh polvon — norinliklar yetakchisi. Ana shu uch azamat kanal mash’ali bo‘lib hammaning ko‘z oldida edi. Belyavskiy g‘arbil taxtadan omonatgina qurilgan kon- torada o‘tirib, o‘zicha o‘ylardi. Bu uch azamatni kanal yuzaga chiqardi. Kanal bo‘lmaganda bular yurt ko‘zidan chetda, may- da, oddiy ishlar bilan shug'ullanib yuraverardilar. “Xalq harakati yangi qahramonlar yaratadi”, deb bejiz aytishmagan ekan. Belyavskiy bloknotini ochib yozuvlariga tikildi. Tashqarida bo‘layotgan shovgm-suron, ketmon va belku- raklaming ovozi, toshga qadalayotgan lomlaming qarsillashi, ketmon peshlayotgan temirchilaming jarang-juringi taxta devor tirqishidan o‘tib Belyavskiyga aniq eshitilib turardi. Bu chol vodiyga suv chiqarishni yigirma besh yil o‘yladi. Mana, nihoyat, u niyatiga yetdi. Qalb qo‘ri, bilimi, g‘ayratini bag‘ishlagan ishining amalga oshayotganidan u nihoyatda xur- sand edi. Kechalari ham o‘zicha allanimalami hisoblab chiqar, asosiy loyihadan o‘zi ko‘chirib olgan nusxa ustiga yana belgilar qo‘yardi. 134 Hozir tashqaridan kelayotgan shovqinlar orasidan u yordam qo‘li bilan barpo bo‘ladigan kanaldan oqajak suvning jildirashi- ni, qirg'oqqa shapillab urilishini, sharsharalardan guvillab ko‘pik sochib tushishini eshitayotgandek edi. IX Lutfinisa ayollar brigadasi bilan “Qirg‘iz ovul” uchastkasida tuproq tashirdi. Azizxonning nomi Do‘nan Do‘smatov bilan ba- robar tilga tushib turganda Lutfinisa qo‘l uchida ish qilishni ep ko'rmasdi. Uchastkadagi ayollar Azizxon bilan ikkovlari o‘rtasi- da bo‘lib o‘tgan gaplardan allaqachon xabar topishgan, polvon bolaning qaylig‘i deb izzat qilishardi. Kechqurun ishdan chiqib chaylaga kelishganida xotinlar uni gapga solishardi. Ayniqsa, ayollar brigadasining boshlig'i, Izboskanda pilladan ko‘p hosil olib qator-qator ordenlar olgan, 0 ‘zbekiston Oliy Sovetiga de- putatlikka saylangan Xayrinisa Boqiboyeva degan ham ko‘hlik, ham erkakshoda ayol uni ko‘proq gapga solardi. — Menga qara, ikkita erga tekkansan-u, hali ham qiz bola- deksan-a! Yo tavba! — Voy, nega unaqa deysiz, — deydi Lutfinisa astoydil ku- yinib. — Bir marta ham kuyovga chiqmaganman. — Ho, marg‘ilonlik ering esingdan chiqdimi? Lutfinisa kuyib-pishib bo'lgan voqeani boshqatdan aytib be­ radi. Ayollar bu gapni necha martalab eshitgan bo'lsalar ham yana quloq tutadilar. — Nikoh o‘qitmasdan qochganmiz-u. Kuyovning betini uzoqdan ham ko‘rmaganman. — Xo‘p, mayli. Bu gapingga ham xo‘p deylik. Aziz polvon bilan qochib to‘qayda bir kecha, qirg‘izning o‘tovida uch-to‘rt kun qoUb ketganlaring-chi. Bizni laqillatmay qo‘ya qol. Shun­ doq sho‘x, osmonda uchib ketayotgan burgutni bir sapchishda qanotidan tutadigan yigit sen baliqday kilkillab yotganingda in- damay tasbeh o'girib o'tirganmikin. Yo‘q, bu birov ishonadigan gap emas. Bizni laqillatmay qo‘ya qol. Lutfinisa bo‘g‘iladi. Kuyib-pishib tushuntirmoqchi bo'ladi. Xudo ursin, kalomullo ursin, deb qasam ichadi. Baribir Xayrinisa “ishonmaydi”. Shundan keyin Lutfinisa alamiga chidamay yig‘i boshlaydi. Xotin-xalaj o‘rtaga oUb arang yupatishadi. Brigadir hazil qildi, atayin kulgi bo‘lsin, deb seni laqillatyapti, deyishadi. Ertasiga ishdan keyin yana shu gap. Yana qasam, yana yig'i. 135 Lutfinisa uch-to‘rt kun shunaqa ermak bo‘lgandan keyin bu gaplarga e’tibor qilmay qo‘ydi. Hatto Xayrinisaning gapiga bumini qiyshaytiradigan bo‘ldi. Bu ham yetmagandek, ha, rost, yaqinda tug‘ib beraman, sizlaiga nima, deb gapni cho‘rt kesadi- gan odat chiqardi. Lutfnnisa oppoq, yursa so‘lqillaydigan, ikki qoshining uchi bir-biriga tutash, bo‘yi sal pastroq, to'lagina qiz. Toshkentlik Bahrom Hamdamiy degan rassom atayin shtabdan suratini ishla- gani moyli bo£yoqlarini ko‘tarib kelgan edi. Lutfinisa ko'nmadi. U necha martalab fotochilar suratini olmoqchi bo‘lganda ro‘mo- li bilan yuzini to‘sib qolgan. Uning surat oldirmasligiga Azizxon sababchi. Agar suratirigni oldirsang ko‘rasan mendan, suratchi ham, sen ham kaltak yeysanlar, deb tayinlab qo‘ygan. Bundan bir yil oldin Lutfinisa Marg‘ilondagi katta fotoxona- da surat oldirgan edi. Surat yaxshi chiqqanidan fotochi bir nusxa- sini kattakon qilib oynasiga yopishtirib qo‘ygan edi. Azizxon bu suratni ko‘rib qolib, oynani sindirib suratni yirtib tashlagan, kat­ ta janjal chiqib, zo‘rg‘a militsiya qo‘lidan qochib qolgan edi. Azizxon hech kimning Lutfinisa diydoriga to‘yib qarashini istamasdi. Agar Lutfinisa birontasi bilan qo‘l berishib so‘rashib qolsa, uning joni hiqildog‘iga kelar, ha, senimi, deb bir yanib qo‘yardi. Azizxonning bu fe’lini bilganidan, surat oldirmasam et-be- tim kamayib qoladimi, deb suratchini ko‘rsa yuzini teskari qila- digan bo‘lib qolgandi. “Stalincha qurilishda” gazetasi Lutfinisa to‘g‘risida bir marta “Polvon qiz” degan ocherk, yana bir-ikki marta maqola bosib chiqardi. Ammo suratini chiqaza olmadi. Ko‘pincha Azizxon smenadan chiqardi-yu, adir yoqalab “Qirg‘iz ovul”ga chopardi. Xotinlar uning qorasi ko'rinishi bila- noq chayladan Lutfinisani chaqirishardi. - Tura qoling, kelin poshsha, pochcham kelyaptilar. “Pochcham” ham tortinishni bilmaydigan, xotinlar yotog'i- ga xuddi o‘z uyidek bemalol kirib kelaveradiganlardan edi. Sa- raton kechida, ayniqsa, oftob о‘chib, endi nim qorong‘i bo‘lib kelayotgan paytda havo bir dim bo‘lib olardi. Har qanday jonivor ham chidamaydigan dim havoda xotinlar ust kiyimlarini ham yechib tashlab yotoqdagi o‘rinlariga cho‘zilib olishardi. Azizxon po‘sht deyishni bilmas, hatto yo‘talmay ham chaylaga kirib ke- taverardi. Xotinlar qiy-chuv bilan ustlariga ko‘ylak bormi, choy- shab bormi, tortishardi. Shuning uchun ham xotinlar uni “xira 136 pochcha” deb atashardi. Azizxonning uzoqdan qorasi ko‘rinishi bilan hammasi shoshib-pishib kiyinib ohshardi. - Axir eringga aytsang bo'lmaydimi, chaylaga kirayotganda hech bo‘lmasa yo‘talib qo‘ysin. Lutfinisa ham ulaming gapiga boplab javob qiladi: - Meni qancha ermak qilgandinglar. Endi o'zlaring ham er- mak bo'lish qanaqaligini bilib qo‘yinglar. Atayin qiladi. 0 ‘zim tayinlab qo‘yganman. Shaddodroq bir kelinchak bo‘sh kelmay gapiga yarasha javob beradi: - Shunaqa qiladigan bo‘lsa, qo'lidan ushlab karavotga bosa- miz. Ertalab burnini sho‘ltiratib oyog‘ini sudrab chiqib ketishini tomosha qilasan. Yotoqda qiyqiriq-kulgi bo‘lib ketadi. Boqiboyeva yostiqdan bosh ko‘tarib bu gapni aytgan kelinchakni jerkib tashlaydi. - E, aynimay o‘l. Bas qil-e. Hali ering kelsa aytib beraman, xuddi qo‘yvoradi-ya! Kelinchak yana bo'sh kelmaydi: - Tili qisiq, indolmaydi. Kimdandir, qish bo‘lsa burun qutu- rar, yoz bo‘Isa xotin, degan gapni eshitib qolgan ekan. Saratonda mendan qochib tomga chiqib yotadi. Quvib chiqmasin, deb sho- tini ham tomga tortib qo‘yadi. Xotinlar uning gaplariga hiring-hiring kulishadi. Kuni bilan oftob tig‘ida ishlab charchaganlariga qaramay, tizzalarining, bi- laklarining zirqirashiga qaramay, allapallagacha hangamalashib uxlab qolganlarini sezmay qolishadi. Lutfinisa Azizxon imlab oUb chiqib ketganicha ular uxla- ganda kelar, oyoq uchida yurib, jimgina o'miga kirib yotardi. Ertalab qiziqchi kelinchak o'midan turishi bilan Lutfinisaning choyshabini ochib tashlar, “Xotinlar, reviziya!” - deb qichqirar- di. Lutfinisaning iyagidan ko‘tarib tomog‘ini ko‘rardi. Xotinlar uyqudan kulgi bilan bosh ko‘tarishardi. Lutfinisa uyalganidan boshiga choyshab tortib g'ujanak bo‘lib olardi. Chayla yonboshida dushxona bor edi. Xotinlar trassadan qaytishgandan keyin sochiqlarini, toza ko'ylaklarini olib dush tarafga ketishardi. Bir kuni Lutfinisa boshidan dushning ignadek ingichka yomg‘irini oqizib, yayrab cho‘milayotgan edi. Qiziqchi kelinchak kirib qoldi. Uning quyib qo'ygandek beg'ubor, qo‘l tegsa qaytarib tashlaydigan badaniga, hali bola og‘iz solmagan tarang ko‘kraklariga qarab iljaydi. - Polvon bolaning omadi bor ekan. Ha, joningdan! - dedi- yu belidan quchdi. 137 Lutfinisa nima qilishini bilmay esankirab qoldi, uning oldida erkak kishi borday, unga tahdid qilayotganday, panjalarini yozib, ko‘kraklarini to‘sdi. Kelinchak hamon hazil qilardi: — Agar erkak kishi bo‘lganimda, o‘lay agar, opqochib ketar- dim. Ana shu voqeadan keyin yana ikki-uch kun Lutfinisaning qaddi-qomati yotoqda doston bo‘ldi. Qiziqchi kelinchak gapga qanchalik chechan, shaddod bo‘lsa, ishga ham shundoq edi. Birga zambil ko‘tarishganlami shoshirib qo‘yardi. Agar o‘zi zambilning old tarafidan ko‘tar- sa orqadagini sudrar, orqa tarafdan ko‘tarsa zambilg‘altak qilib itarib olib ketardi. U qaynonasi bilan totuv tursa kerak, qayna- nasi uning bo'yniga tumorlar osib tashlagan, nimchasida ham, ko‘ylak yoqasida ham ko'zmunchoq yaltirab turardi. Uning qay­ nonasi kunora “Qirg‘iz ovul”ga kelib chaylaga ham, xotinlar- ga ham isiriq tutatib ketardi. Bu yerda ishlaydigan xotinlarning hammasidan gup-gup isiriq hidi kelardi. Ba’zan chayla oldi to‘yxonaga o'xshab ketadi. Xotinlarning erlari, qaynona-qaynotalari, bolalari, kelin-kuyovlari kelishardi. Hammasining qo‘lida tugun, tog‘ora. 0 ‘rtaga katta dasturxon yozilib, uydan kelgan tansiq ovqatlar qo‘yilardi. Faqat birgina Lutfinisaga hech kim hech narsa olib kelmas, boshqalar ovqa- tiga hadeb sherik bo'laverishga iymanib, o'zini chetga olardi. Boqiboyeva uning iymanayotganini sezib, qayda bo‘lsa topib dasturxon to'riga o‘tqazardi. Lutfinisa bir kuni Azizxonga shu to‘g‘rida og‘iz ochib qoldi. — Juda xijolat bo‘lyapman. Hammalarining uylaridan ovqat­ lar keladi, mendan hech kim xabar olmaydi. Ovqatlariga sherik bo‘lishga uyalyapman. Azizxon uni yupatdi. — Qo‘yaver. Ertaga hamma qarzlaringni uzamiz. Azizxon aytganini qildi. 0 ‘sha kuni kechasi chodirda yotmay Orzixon ayanikiga ketdi. Non yoptirdi. Kuyganyordagi do‘kon- dan o‘n beshtacha atir, o‘n beshtacha “Guljahon” degan sovun, allaqancha dastro'mol oldi. Kabobpazning qo‘rasidagi hamma kabobni kattakon tog‘oraga sidirtirib boshiga qo‘ydi-yu “Qirg'iz ovul”ga olib keldi. Kabob to‘la tog'orani, dasturxondagi nonlami so'riga qo‘yib, bir qiyiq sovun-atirlami chayladagi karavotga sochib yubordi. Xotinlar qiy-chuv qilib talashib ketishdi. Qiziqchi kelin bunga 138 ham gap topdi. Atirsovunni Azizxonning oldiga qo‘yib o‘zi kara- votiga borib teskari qarab o‘tirib oldi. - Ha, aya, opkelgan narsam yoqmadimi? Yaxshi sovun-ku. Kelin lablarini atayin burib ming‘illadi: - Erimning dimog‘i hid bilmaydi. To‘yimizning ertasiga sovg‘aga ikki bo‘lak kirsovun olib kelgan. Bir kuni qorong‘ida oq yog‘ o‘miga lampa moyni qozonga quyvoigan ekanman, bil- madi. Mastavani xo'rillatib ichib, boplabsan xotin, juda shirin bo‘pti, desa bo‘ladimi. Lampa moy bilan oq yog‘ni bilmagan odam atirsovunni bilarmidi. Mayli, sovg‘angizni olaman, polvon bola. Faqat bitta shart bilan. Shtabdan suratchi chaqirganmiz, hammamiz esdalikka bitta suratga tushib qo‘ymoqchimiz. Er- tami-indin har tarafga tarqab ketamiz. Shunga rozi bo‘lsangiz, sovg‘angizni olaman. Ayollar brigadasining tabelchisi erkak kishi edi. Azizxon unga yer ostidan qarab qo‘ydi. Kelinchak buni sezib darrov ja- vob qildi: - Voy, Latifjonning oldida ich ko‘ylakda o‘tiramiz-ku. Bi­ ram yumshoq, biram ipakdek mayin narsaki. Agar erkak bo'lsa, Lug‘umbekka borib yer qazimasmidi. Xotinlarga tabelchi bo‘lar- midi. Bu tarafdan xotiijam bo‘ling. Boqiboyeva opam unga soch o‘rdiradilar-ku. Kulgi ustiga kulgi bo‘lib ketdi. Azizxon ko‘pdan beri bunaqa kulmagan edi. Qomini ushlab bukchayib qoldi. Bo‘pti, bo‘pti, deb yuborganini o‘zi ham bilmay qoldi. Azizxon ketayotganida Lutfinisa adir etagigacha kuzatib bor- di. Azizxon uning yelkasiga qo‘l tashlab borarkan, hamon ilja- yardi. - Juda qiziqchi xotin ekan-ku, a? - Juda antiqa juvon, — dedi Lutfinisa yelkasidagi qo‘lning barmoqlarini o‘ynarkan. - Shunaqa qiziq gaplami topib gapira- diki, kulaverib ichaklarimiz uzilay deydi. Aytgancha, sizga ham laqab qo‘ygan. - Iya, — dedi Azizxon. - Qanaqa laqab? - “Xira pochcha” deydi. Bir marta ko‘ylagini yechib yot- ganda kirib qolgan ekansiz. Haligacha aytib kuldiradi. Azizxon ham, Lutfinisa ham baxtiyor edilar. Agar qo‘yib bersa to oppoq tong otguncha shundoq, sira to‘xtamay keta- vergudek edilar. Ammo ertalab ulami zo‘r, juda ham zo‘r ish kutardi. Adir orqasida mash’alalar porlaydi. Qaydadir nog‘ora-chir- manda taraqlaydi. Yaqin orada chirildoqning bir maqomda chi- 139 riUashi eshitilib turibdi. Azizxonning qo‘li hamon Lutfinisaning yelkasida. X Lutfinisaning ko‘ylaklariga yamoq tushdi. Azizxon ayol ki- shining kiyim-kechaklari erkakning bo‘ynida ekanidan bexabar edi. Lutfinisa ham kiyimlarim to‘zib ketdi, deb bir og‘iz gapir- madi. Ular ishdan chiqib qorong'i tushganda uchrashib yurgan- lari uchun ham Azizxon ko'ylagi qay ahvoldaligini bilmasdi. “Oq maktab” oldida Halimaxonimning konserti bo'ladi- gan kun xotinlar ishni vaqtli tugatib, bosh yuvib bir-birlariga soch o‘rdirib qolishdi. Tugundan atlas, shohi ko‘ylaklarini olib, cho‘yan dazmolga o‘t qalab yuborishdi. Azizxon tizzasigacha tuproqqa botib Lutfinisani konsertga olib boraman deb kelib qoldi. Qarasa, Lutfinisa chayla oldida mung‘ayib o'tiribdi. - Bo‘lmaysanmi, vohliroq borib oldidan joy olib qo‘yaylik. Lutfinisa yerdan boshini ko‘tarmay sekin dedi: - Qiziqsiz-a, shu ahvolda qandoq boraman. Qo'ylagimni qarang, konsert u yoqda tursin, shatta kiyib yurishga ham yara- may qoldi-ku. Azizxon bundoq qarasa, Lutfinisaning ustidagi ko‘ylak bir ahvolda. Hayron bo‘lib qoldi. - Nega shu paytgacha indamading? - Aytishim shartmidi? Ko'zingiz bor-ku, axir. Azizxon tilini tishlab qoldi. Axir dadasiga yuborgan yetti yuz so‘mdan tashqari yana yuz sakson so‘m puli bor. Yotoqda bolish tagida turibdi. Chekmasam, ichmasam, nima qilaman pul yig‘ib, deb o‘zini koyidi. - Kechir meni, Lutfi. Basharangga, qosh-ko‘zingga qaray- veribman-u, bu yog‘i esimga kelmapti. Bu xatoni darrov tuzata- miz. Men ketdim. Lug‘umbekda “bozori shab” bo‘ladi. Sayyor do'konlar yarim kechasigacha sovda qilishadi. Bo‘pti, o‘shaqqa ketdim. Sen qimirlamay, meni shatta kutib tur. Azizxon pildiraganicha orqasiga qaytib ketdi. Lutfinisa um- rida birovdan tama’ qilmagan, kelin ayasining eski-tuskilariga qanoat qilib kelgandi. Akasi shu bechora yetimcha singlim-ku, onaginamdan yodgor-ku, deb boshini silamagandi. Hayit, bay- ram kunlari ham Lutfinisa o‘ksib qolardi. Bugun Azizxonga ah- volini aytdi-yu, yurak-bag'ri ezilib ketdi. Azizxon ketgan tarafga 140 qarab o‘tirib, bir-ikki kiprik qoqdi, ko‘zlaridan duv yosh to‘kildi. Bu vaqt tashqarida xotinlar bir-biriga gap qotib kulishar, dazmol talashib, jiqillashishardi. Biron soat chamasi vaqt o‘tib tashqari jimib qoldi. Yosh ju- vonlar gajak qo‘yib, keksaroqlari soch farqini to‘g‘ri ochib, od- migina kiyinib konsertga jo‘nab ketishdi. Bir gapirib, o‘n qiyqi- radigan kehnchak uni qo‘lidan tortib, turmaysanmi, nima qiUb ivirsib o‘tiribsan, deb birga borishga qistadi ham. Lutfinisa char- chaganini bahona qilib, o‘midan turmadi. Kelinchak: - “Xira pochcham”ni kutayotgandirsan. Ichingdan pishgan- san-a, - deb ma’noli iljayib, chiqib ketdi. Oshpaz kampir fonar yoqib, o‘choq boshiga ketdi. Kuni bi­ lan oftob tig'ida ishlab charchagan keksaroq xotinlar o‘rinlarim tashqariga olib chiqib yotib olishdi. Oshpaz xotinning konsert­ ga bormaysizlarmi, degan so‘rog‘iga: konsertni yosh-yalanglar ko‘rishsin, deb qo‘ya qolishdi. Tashqaridan Azizxonning ho kampir ayalar, hormanglar, de­ gan ovozi, gurs-gurs qadam tashlashi eshitildi. Lutfinisa o‘midan turdi. Chayla og‘zida qo‘lida tugun bilan Azizxon ko‘rindi. - Lutfi, qayoqdasan, qorong‘ida nima qilib o‘tiribsan, chiq- maysanmi? Lutfinisa tashqariga chiqdi. Azizxon tugunni fonar tagida ye- cha boshladi. - Mana, mana, topdim. U shunday deb ikkita shippak, ko'ylak, ro‘mollami unga uzata boshladi. - Ichkarida kiyib chiqqin. Poytuq do‘konida yaxshi ko'ylak- lar bor, deyishyapti. Ertaga birga borib olamiz. Hozircha satin bo‘Isa ham, shuni kiyib turgin. Lutfinisaning ko‘zlari yashnab ketdi. Azizxon olib kelgan narsalami bir quchoq qilib ichkariga ko‘tarib kirib ketdi. Sal o‘tmay kiyinib chiqdi. - Ana, aytdim-ku, o'zingga loyiq deb. Shippakka g‘arch so- lingan, deb aytdi. Yurib ko‘rgin, rostmikin? Lutfinisa u yoqdan-bu yoqqa yura boshladi. Sotuvchining gapi rost chiqdi. U yurganda shippak g‘arch-g‘urch qilardi. Lutfinisa onasi olamdan o‘tgandan buyon endi ohorli kiyim kiyishi edi. To‘g‘ri, to‘yda unga yangi liboslar kiydirishgandi. Ammo u kiyimlar kafandek sovuq tuyulgan edi. Uning ustiga o‘sha kiyimlar ertasigayoq to‘qay qanrishlariga ilinib, tilka-pora 141 bo‘lgan. Bugun chitdan bo‘lsa ham satindan bo‘lsa ham, bu ki- yimlami unga eng yaqin kishisi olib bergan edi. Azizxon yangi kiyingan Lutfinisaning qaddi-qomatiga, yuz-ko‘zlarida yashnagan quvonchga qarab dili yorishib ketdi. — Hali qarab tur. Juda g‘alati narsalar olamiz. 0 ‘h-ho‘, hali pulim ko‘p. Yana yuz qirq so‘m bor. Bilasanmi, unga qancha ko‘ylak keladi? Rosa kiyintiraman. Azizxon shunday deb shimining cho'ntagiga qo‘l suqib bir qisim pul oldi. — Manavunga nimani xohlasang, shuni ol! 0 ‘zingga nima kerakligini o‘zing bilasan. — 0 ‘zingizga hech narsa olmaysizmi? - dedi Lutfinisa xijo- latlik bilan. — E, g‘alatimisan? Mukofot ustiga mukofot olib turibman. Ikki-uchta yangi to‘nim, yaktaklarim bor. Bitta g‘arch solingan etik olsam bo‘ldi. Pul ko‘p hah. Ulaming bolalarcha suhbatlariga qarab piyoz to‘g‘rab o‘tir- gan oshpaz xotin boshini sarak-sarak qilib kulardi. Arqon kara- votlarda yotgan xotinlar boshlarini burkab uxlasholmasdi. Oxiri bittasi boshini ko'tarib baqirib berdi: — Uxlatasanlarmi, yo‘qrm? Ishqivozlik qilishga boshqa joy topolmadinglarmi? Lutfinisaning dami ichiga tushib ketdi. Azizxonni qo‘lidan ushlab oyoq uchida trassa tomonga yura boshladi. Atrof qorong'i. Hali oy ko'tarilmagan. Do‘ng orqasidan op- poq shu’lasigina yoyilib kelardi. — Sizga bir gap aytmoqchi edim. Kecha Orzixon aya bir gap aytdilar. Hayron bo‘lib qoldim. — Nima deydi? — dedi qiziqib Azizxon. — Mahallada qo‘ni-qo‘shnilardan xijolat bo‘lyapman. Nikoh- siz ostona hatlab kirib-chiqishlaring qandoq bo‘larkin, gap-so‘z- ga qo‘ymanglar meni, dedilar. Kuyovingga ayt, bitta oshning xar- jini chorsiga tugib kelsin. Mahalladan uch-to‘rt erkakni chaqirib, oldiga bitta tavoqda osh qo‘yib, nikoh o'qitib qo'yaylik, dedilar. Bu gapga nima deysiz? Azizxonning bu gapdan dili yorishib ketdi. — Ayaning gaplari to‘g‘ri. Nikohni o'qitib qo‘yaylik, to‘y qoch- maydi. Ikkovi shu oqshom oy tikkaga kelguncha aylanib yurishdi. Azizxon kanal bitgandan keyin nimalar qilishini to‘Ub-toshib ga- pirardi. 142 — Eshon aka shatta qolasizlar, deyaptilar. Rayvodxozga ish- ga olaman, uy bor, maoshi ham yaxshi, kelin bolaga ham ish to- piladi. Bog'chagami, yasligami ishga o‘matib qo'yaman, dedilar. Sovxoz direktori bo‘lsa bizga kel, xohlasang qurilish brigadasida ishlaysan, xohlasang bo‘limga ishga yuboraman, deydi. Xullas, ikkovimiz izboskanlik bo‘lib qoladigan bo‘ldik. Sovxozda qoladi- gan bo‘lsak ikki oylik maoshni ikkovimizga oldindan berannish. Sovxoz yangi uylar qurgan, ro‘zg‘or buyumlari ham taxt. — Oldindan hovliqmang-da, Eshon aka bilan maslahatla- shing. U kishi sizga ota o‘mida otalik qilyaptilar. Har qanaqa ish bo‘lsa u kishining chizig‘idan chiqmang. — Bu gaping ham to‘g‘ri, — dedi Azizxon. — Ammo sen bog‘chada ishlayolarmikansan? — Nahotki shu ishni eplolmasam. Qayoqdagi kampirlar ep- lashayotgan ish-ku. Shu payt “Qirg‘iz ovul” tarafdan xotinlarning qiy-chuvi eshitilib qoldi. — Kontsert tugapti, — dedi tashvishlanib Lutfinisa. — Endi keting, xotinlardan baloga qoldim. — Shoshma, shoshma, — dedi Azizxon uni qo‘lidan tortib. — Bitta, bittagina o‘pib qolay. Lutfinisa siltanib uning qo‘lidan chiqdi. — Bo‘ldi, haddingizdan oshmang. Azizxon to‘lib tuigan edi. Uni qo‘lidan siltab o‘ziga tortdi. Azizxon uni quchib yuzlaridan, tomoqlari tagidan to‘yib-to‘- yib o‘pdi. Ketmon dastasi qabartirgan dag‘al kaftlari bilan soch- larini siladi. Odatda oshiq-ma’shuqlar uchrashganda yuvinib-taranib, atirga belanib kelishadi. Qiz sochidan g‘alati xushbo‘y soch moyi, atirsovun isi keladi. Bulardan esa achimsiq ter hidi gupillab kelib turipti. Ammo ularga bu hid sira unutib bo'lmas balog‘at hidi, yoshlik, navqironlik hidi bo‘lib tuyulardi. Bir vaqtlar kelib, bola-chaqalik, keksalar aytgan ola xuijun bo‘yinga tushgan paytlar kelganda ham bu hid dimoqda tura- di. Ajib xotiralami uyqudan uyg‘otadi. Xo‘rsintiradi. Bu kunlar ko‘zni tindiradigan allaqanday billuriy nur ichida tushdek, er- takdek olisdan ko‘rinadi. Ko‘zlami qamashtiradi. Imlab yoshlik ko‘chalariga, qaynoq bag‘riga chaqiradi. Ulaming bu damlari tirik qo'shiq edi. Bu nurdan, qo‘shiq- dan, kamalakning yetti xil rangidan, bahor yomg‘iridan, ko‘z ochgan chechaklar bag‘ridan, toshqin suvlarga to‘sh urib ucha- 143 yotgan qaldirg‘ochning oppoq ko‘ksidan, norasta go‘dakning na- fasidan yaralgan onlar edi. Biroq bu ikki baxtiyor oshiq-ma’shuq oldinda taqdiming qandoq o‘yinlari borligini bilishmas, hozir azim cho‘qqilar sari suzib borayotgan bir tovoq qaymoqdek oppoq oy ertaga yana chiqadimi, Lutfinisaning sochlariga, yelkalariga yana kumush yog‘dularini sochadimi, bu ulaming xayollariga aslo kelmasdi. Ular bir-birlarining nafaslaridan mast, sarxush edilar. XI Qurilish shtabi ayollar brigadalari uchun alohida ko‘chma qizil bayroq ta’sis qiigan edi. Boqiboyeva brigadasi qancha urin- masin, bayroq ololmasdi. Shtab Uchqo‘ig‘ondagi brigadalaming ishiga alohida ahamiyat berar, u yeming tabiiy sharoiti og‘irligi sababli tosh-shag‘al qazish ishidagilami tez-tez rag‘batlantirib turardi. Boqiboyeva Teshavoy Mirzayevni ko‘pchilik o‘rtasida o‘sal qilib qoldi. — Ko‘zingiz Uchqo‘rg‘onni ko‘rarkan-da. Bu o‘n kunlikda ham sizni Uchqo‘rg‘ondan ko‘radigan bo‘lsak, naq Usmon ota- ning oldilarida po'stagingizni qoqamiz. Qani, ko‘ramiz, qaysi brigada oldimizga tusharkan? Boqiboyeva brigadasi haqiqatan ham bu o‘n kunlikda jami ayollar brigadasidan o‘zib ketgan, o‘n kunlik yer qazish va tuproq tashib chiqish normasini to‘rt yuz qirq ikki protsent ba- jarib qo‘ygan edi. Shtab ulaming yutug‘iga tan bermay iloji yo‘q edi. “Stalincha qurilishda” gazetasida “Bayroqdor brigada” de­ gan maqola ham chiqdi. Bugun tushlik paytida shtab vakillari injener Lebedev, bosh injener Azizov, Izboskan rayijrokomining raisi Usmonxo‘jayev- lar trassadagi jami quruvchilami sada tagiga to‘plab, ko‘p iliq-is- siq gaplar bilan bayroqni Boqiboyevaga topshirishdi. Boqiboyeva bayroqni qabul qilib oldi-da, ikki og‘izgina gap aytdi: — Endi bu bayroqni to kanal bitguncha bizdan olaman de- ganlar noma’qul buzoqning go‘shtini yepti. Mana shu joydan Norin suvi Qora daryoga yetib borguncha suvning oldida shu bayroqni ko‘tarib kanal ichidan ketamiz. Gap tamom. U bayroq bilan davra chetiga chiqarkan, Usmonxo‘jayevga shama qildi. — Himmatingiz shumi, Eshon aka? Bu qizlarga sovg‘a-pov- g‘a olib kelmadingizmi? Usmonxo‘jayev hazil bilan qutulmoqchi bo‘ldi. - Hammasining boshida bittadan eri bor, nega men ularga sovg‘a berarkanman. - Davra ahli qiqirlab kulib yubordi. Eshon aka kattakon qutichani ko‘tarib o‘rtaga chiqdi. - Singlim, sov- g'aning zo‘ri bizda-da. U shunday deb yonidan bir qog‘oz olib o‘qiy boshladi: - Katta Faig‘ona kanali qurilishi trassalarida alohida jon- bozlik ko‘rsatgani uchun quyidagi o‘rtoqlami 0 ‘zbekiston Oliy Soveti prezidiumi “BFK” degan kanal nishoni bilan mukofot- laydi. Usmonxo‘jayev yigirma ayolning nomini aytib chaqirdi. Eh- tiyotlik bilan ulaming ko‘kraldariga nishon taqa boshladi. Nav- bat Xayrinisa Boqiboyevaga kelganda u qiziqchilik qilib ikki bi- lagini shimarib oldi. — Kurash tushmoqchimisiz, Eshon aka? — dedi qiziqchi ke- lin. — Boqiboyeva katta ordenlaiga o‘rgangan, buni pisand qi- larmikin. Agar meni savalab qolsa, hushyorroq turay, deyap- man-da, singlim. U nishon taqayotganda nimadir qildi, shekilli, Boqiboyeva sapchib orqaga chekindi, uning qo‘lini turtib tashladi. — Ha, sho‘xligingiz qursin, sira qolmadi-da. Davrada qiyqiriq, kulgi bo‘lib ketdi. Usmonxo'jayev kulgi- dan o‘zini arang tiyib unga qaradi. - Eski jazmaningizman-da, qo‘lim qaltirab ketibdi, kechira- siz... Bu brigada ayollarining ishi ham, mitingi ham, ovqati ham kulgi bilan, hazil-mutoyiba bilan o'tardi. Bu hazillar, kulgilar zumda tandan charchoqni qochirardi. Ayniqsa, Usmonxo‘jayev kelgan paytlarda ular juda-juda yayrab ketishardi. Bu odam Iz- boskan rayonida ko‘p yillardan beri ijrokomga raislik qilar, aho- lining kattadan-kichigini xuddi aka-ukalaridek yaxshi tanirdi. U qatnashmagan to‘y, ma’raka yo‘q edi. Azalarda tobutni yelkaga olar, to‘ylarda bosh bo'lardi. Birini opa, birini aka, deb siylar- di. Eshon aka keldi, degan davraga zumda fayz kirib ketardi. Xotinlar ham daladami, majlisdami u bilan barobar askiya ay- tishaverishardi. Hech qaysi ayol begonasiramas, eridan shikoya- ti bormi, qaynonasidan hasrati bormi, idorasiga borib o'tirmay ko‘cha-ko‘yda ham arz qilaverardi. Bugun bayroq topshirish marosimida Eshon akaning kelishi, o‘zi nishon topshirishi ulami juda “suyiltirib” yuborgan edi. 145 Xayrinisa Boqiboyeva rayonda kattadan kichikka gapini o‘tkazadigan, hatto Oxunboboyev, Usmon Yusupovlar bilan be- malol gaplashadigan shaddod ayol. Bundan uch kun oldin borib kolxoz raisi Abdusamad Tillaboyevni gap bilan uzib-uzib olgan edi. - Uyalmaysizmi, oqsoqol. Ayollar ro‘zg‘orini tashlab, bo- la-chaqasining kir-chiriga qaramay tuproq qaziyapti. Boshqa kolxozlar ishlayotgan ayollami boshlariga ko‘tarishyapti. Siz bo‘lsa nimaiki mukofot bo‘lsa erkaklarga sochyapsiz. Velosiped bormi, patefon bormi — erkaklarga. Hali qarab taring, kanal ham bitar, undan keyin “Hoy xotinlar, qaydasiz, pillaga qarang- lar, chekankaga chiqinglar”, “Ayollar - kolxozda katta kuch, chaqqon-chaqqon qimillanglar”, deb qolarsiz... Siz bilan o‘shan- da gaplashamiz. Tillaboyev lom-mim deb og'iz ocholmay qoldi. Uning javo- bini ham kutmay Boqiboyeva kabinet eshigini qarsillatib yopib chiqib ketdi. Bugungi marosimga Tillaboyev ham qo‘ltig‘iga kattakon tu- gun qistirib kelgan. Navbat kutib turibdi. Boqiboyeva, ha, gapim jon-joningdan o‘tib ketgan ekan, deb o‘yladi. Eshon akadan keyin ko‘kragiga kanal nishonini taqqan xo- tinlaming yelkasiga Tillaboyev bittadan atlas tashladi. Qiziqchi kelin yana gap qistirib qoldi: - Rais buva, bu atlasning nomi nima? Tillaboyev xotinlar bilan pachakilashishni yoqtirmasdi. Ke­ linchak atayin uning shu fe’lini bilib gapga tortmoqchi bo‘lgandi. Tillaboyev qip-qizarib ketdi. So‘zga botir Eshon aka uning o‘r- niga javob qildi: - Bilmaysanmi, puchuq, buni “qichiq atlas” deydilar. Ja, sen bop atlas. Yana kulgi bo‘lib ketdi. Eshon aka ketish oldida Xayrinisani chetga chaqirdi. - Polvon bolaning qallig‘i qaysi biri? Gapim bor edi. Boqiboyeva chug'urlashib bir-birining atlasini tortqilab ko'rishayotgan xotinlar orasidan Lutfinisani chaqirdi. Eshon aka unga mahliyo bo‘lgancha qarab qoldi. - Polvon bolaning didi zo‘r-ku. Opqochsa arziydigan suluv ekansan. Ehtiyot bo‘l, anjan yigitlari sho‘x bo'ladi, otga o‘n- garib opqochmasin, qizim. E, Xayri, shundoq narsaga tuproq tashitib o‘tiribsanmi. Menga qara, qizim, senga bitta sekret gap aytib qo‘yay. Bugun brigadir senga ishdan vaqtUroq javob bera- 146 dl. Kechqurun Kuyganyorda metinka bo‘ladi. Usmon ota qay- llg‘ ingga ot mindiradilar. Atayin Samarqanddan ikkita qorabayir oldirib kelganlar. Bittasi Do‘nanboyga, bittasi Aziz polvonga. Kiyinib, taranib, metinkaga bor, xo‘pmi, qizim. Shundan keyin Usmonxo‘jayev Tillaboyevning izvoshiga o‘tirib jo‘nab ketdi. Lutfinisaning yuragi gupillab urar, ko‘kraklari quvonchdan qalqib turardi. Xotinlarga sir aytib bo‘lmaydi, degan gap rostga o'xshab qol­ di. Usmonxo‘jayevning sekret, deb aytgan gapi birpasda butun brigadaga tarqadi. Ish ustida ham, dam olish paytida ham Lutfi- nisaga maslahat beradiganlar ko‘payib ketdi. - Sochingni mayda o‘rdir. Uchiga pilik qilmay, namlab tu­ rib qalamga o'rasang jingala bo‘ladi. - Farqingni sal chap tarafdan och. - Baland poshna tufli bo‘lsa juda bop bo‘lardi-da. Shu kuni Boqiboyeva, mitingga boradigan bo'lsang, yuvinib- taranib ol, deb unga ishdan javob berdi. Lutfinisa tugunchasini qo'ltiqlab piyoda qizil ko‘prik tarafga ketdi. Qizil ko‘prikning u yog‘i piyoda yarim soatli yo‘l edi. Undan tashqari, Kuyganyorga bu taraflardan tinmay ot-arava, mashinalar o‘tib turadi. Qo‘sha- riq qochib ketibdimi, birpasda yetib oladi. Xotinlar yana ishga sho‘ng‘ib ketishdi. Qiziqchi kelinchak kimga tegajaklik qilishni bilmay erkakcha yurish qilib zambilg‘al- takda tuproqni yuqoriga opchiqar, bomba, deb baqirib tuproqni ag‘darardi. To'kilgan tuproq to‘zg‘ib, orasida o‘zi ko'rinmay ke­ tardi. Boqiboyeva qizil baxmal bayroqni chayla tepasiga o'matgan. Shamol yo‘q, havo dim bo‘lganidan bayroq hilpiramas, zardan yasalgan og‘ir gajimlari uncha-muncha shabadaga hilpiratgani qo‘ymasdi. Boqiboyeva tabelchi Latifjonni bayroq tagiga o‘tqa- zib qo‘ydi. - Tabelchi qiladigan ish qolgani yo‘q. Bekorga pashsha qo‘rib o'tirma, manavi bayroqni qimirlatib tur. U shunday deb bayroqni oldi-da, manavundoq qil, deb La- tifjonning qo‘liga berdi. Endi Latifjon do‘ng tepasida bayroqni u yoqdan-bu yoqqa siltab hilpirata boshladi. Boqiboyeva ikki-uch ketmon urib bayroqqa qarab qo‘yar, chaqqon-chaqqon qimir- langlar, deb ayollami ishga undardi. Kechqurun Eshon aka butun Farg‘ona vodiysiga mashhur bo‘lgan, qo'shiqlari plastinkaga tushgan Bidonxon bilan Rahi- 147 ma Ermatovani ikki o‘yinchisi bilan yuboribdi. Chayla oldidagi yalanglikka gulxan yoqUib allapallagacha bazm bo‘ldi. Bidonxon Farg‘ona yallalarini ajib bir xush ovoz bilan ijro etar, unga Er- matova jo‘r bo‘lib, qiyqiriqlarga, olqishlaiga ko‘milib ketardi. Raqqosaga qo'shilib quruvchi juvonlar ham o‘yinga tushishar, har xil muqomlar qilib yo‘ig‘alashardi. Agar Boqiboyeva, endi bas, tong azondan ishga chiqasizlar, deb bazmni to‘xtatmaganda o‘yin-kulgi tong otarga ulanib keti- shi hech gap emasdi. Qiziqchi kelinchak o‘miga yotarkan yonidagi arqon karavot- ga qarab qo‘ydi. Bu karavotda Lutfinisa yotardi. - Bugun kelmaydi, bu o‘yinqaroq. Oshig‘i bilan hozir daryo bo‘yidami, do‘ng tepasidami oyga qarab xo‘rsinayotgandir. U javrab-javrab uxlab qolgandi. Ertalab ko‘zini ochganda darrov yoniga qaradi. Lutfinisa kelmagan, o‘mi bo‘sh edi. Atrofiga qaradi. Endi tong yorishib kelayotganidan chayla ichi g‘ira-shira yorug‘ edi. Boqiboyeva chayla ustuniga suyalib, oqarib kelayotgan ufqqa qarab nimani- dir o'ylayapti. Kelinchak unga qaradi. - Lutfinisa kelmapti-ku! Hali kelsin, tomoqlarining tagini qarayman. Agar ko'kargan joyi bo‘lsa gazetaga yozaman. Uning bemavrid hazilidan Boqiboyevaning qoshlari chimi- rildi. XII Orzixon aya Lutfinisani ginaxonlik bilan kutib oldi. - Xolaginang o‘igilsin, shunaqayam hayallab ketasanmi? Dovrig‘ingni eshitaman, o‘zingni ko'rmayman. Polvon bolam-ku qorasini ko‘rsatmay, suvga tushgandek g‘oyib bo'ldi. Sengina ke­ lib diydoringni ko‘rsatib ketsang nima qilardi. Lutfinisa bu ochiq ko‘ngil, borini mehmon oldiga sochib tashlaydigan, bir og‘iz gapi bilan begonani ham o‘z jigaridek qilib oladigan kampimi onasidek ko‘rardi. U bilan gaplashganda olislarda qolib ketgan bolalik onlari birdan jonlangandek bo‘lar- di. Kampir xolang o'rgilsin, tentakkina, norastagina, deb u bilan gaplasharkan, Lutfinisaning ko‘z oldiga lop etib onasi kelar, bir damgina uning ovozi eshitilgandek bo'lardi. Qurilish ishlari jadallashib ketgandan beri u kelib Orzixon ayaning holidan xabar ololmagan edi. Kampir unga o‘rganib qolganidan yo‘liga ko‘z tikib o'tirgan edi. 148 - Meni zoriqtirmay lip etib bo'yingni ko‘rsatib ketsang-ku bo‘ladi-ya. Ertaga o‘zim borib kelmoqchi edim. Kampir uni bag‘riga bosib ko‘risharkan, ozib ketibsan-ku, cho‘p-ustuxon bo‘lib ketibsan-ku voy bolam-e, hamma yog‘ing- dan ter hidi kelyapti-ya, bosh-moshingni yuvib olmasang bo‘l- maydi, dedi. Lutfinisa uning bag'ridan chiqib tugunchasini ayvonga uloq- tirdi. - Ayajon, suv isitib bersangiz bosh yuvib olardim. Bugun Kuyganyorda metinka bo‘ladi. Azizxon akamlarga Usmon ota ot mindiradilar. 0 ‘shanga boraman. - Voy, xo‘p, xo‘p, bolam. Sen bosh yuvasan-u men suv isi­ tib bermaymanmi. — Orzixon aya pildirab o‘choq boshiga ketdi. Samovarga suv quyib tesha bilan tarasha uchira boshladi. — So- chingni o‘zim qirq kokil qilib o‘rib qo'yaman. Hoy bolam, o‘sma uzib oftobga tashlab qo‘y. So‘lib tursin. U samovarga tarasha tashlab o‘t oldirarkan, og‘zi gapdan bo‘shamasdi. - Shu desang, kanal bitgandan keyin hammanglar har taraf­ ga tarqab ketasizlar. Bir ivirsiq enam bor edi, deb eslarmikansiz- lar? Lutfinisa sharaqlab kulib yubordi. - Axir xolajon, biz hech qayoqqa ketmaymiz. Shatta qola- miz. - Qani endi shundoq bo‘lsa, bittagina qizim ikkita, bittagina kuyovim ikkita bo‘lib bag‘riginam to‘lib qolardi-ya! Samovar o‘ti gurillab ketdi. Hatto quvuridan ham o‘t lop- lop qilib, bir qarich yuqoriga o'rladi. Lutfinisa tugunni yechib, bugun kolxoz raisi yelkasiga tashlagan atlasni kampiiga ko'rsat- di. Orzixon aya atlasni yoriqqa solib tovlanishini ko‘rdi, negadir chet tarafini kaftlari orasiga olib uqaladi. - Yaxshi atlas. Kudungi ham joyida. Yaxshi kunlaringga bu- yursin. - Bugun berishdi. Tillaboyev aka topshirdilar. Yigirma uch ayolga shunaqasidan berishdi. - Buyursin, buyursin, bolaginam. To'ylaringda kiy, yaxshi kunlaringda kiy. Bu tomonlarga kelmaganingda, yurtga aralash- maganingda senga bu izzat-ikromlar qayoqda edi. 0 ‘tirarding soching supuigi, qo‘ling kosov bo‘lib. Hukumatdan aylanay, hu- kumatginadan o'rgilay, sen bilan menga o‘xshagan munglilami odam qatoriga qo‘shib qo‘ydi. Umriginang uzoq bo‘lsin, to‘yla- ringda o‘zim ko‘rpalaringni qaviy. 149 Samovar vaqirlab qaynab ketdi. Kampir Lutfinisaning o‘zim qilay, deganiga qaramay, ikki paqir chapishtirilgan suvni o‘ra oldiga qo‘yib, piyolada qatiq olib chiqdi. — Qatiqlab yuvmayman, ayajon, ertaga yana tuproq qaziy- miz, chang yopishib to‘ng‘ib qoladi. Kampir о‘zing bilasan, bolam, deb qatiqni qaytarib olib ket­ di. Lutfinisa bosh yuvishga tushdi. Uzun sochlari boshidan, yuz-ko‘zlaridan oshib tog'orani to‘ldirgan edi. Kampir ayvon labida o‘tirib undan ko'zlarini uzmasdi. Lut­ finisaning suv tegib shalabbo bo'lgan ko'ylagi yelkalariga yopish- gan, old tugmalari yechib tashlanganidan ochiq yoqalari oralig‘i- da ko'kraklari tebranib turipti. Cho‘kkalab o‘tirib yuvinayotgani- dan etaklari ko‘tarilib, tirsillagan sonlari tizzalarining bukilishi- dan taranglashgan. Uning butun vujudidan yoshlik, navqironlik, balog'at tantanasi aks etib turardi. Lutfinisaning avji gulga kirgan bahori edi, ko'zlari ham al- laqanday mastona, lablari bo‘saga intilgandek qovushib turar, ovozi titrayotgandek notekis chiqardi. Kimdir o‘n sakkiz yashar qiz o'tgan ko‘chadan muhabbat hidi keladi, degan edi. Lutfinisa ana shu yoshda, ayni shiraga to‘lgan, yigit-yalang ko'ksida ishq uyg‘otadigan faslni kechirardi. Orzixon aya unga tikilib o‘tirib bu go'zallik, bu tarovat anqib turgan navqironlikni sezmasdi. Ayol kishining ko‘zi bu jozibadan to‘lqinlanmasdi. Mast bo'lmoq uchun, qonlami junbushga kel- tirmoq uchun ayni kuchga to‘lgan yigit ko‘zi kerak edi. Lutfinisa sochini taroqlab sochiqni boshiga chambar qildi. Orzixon aya sevikli qizi kuyovnikidan kelib o‘z uyida, qadrdon hovlisida yayrab yurgandek quvonardi. Hali oftobning dami qaytmagan, Qo‘shariqning katta ko‘- chasidagi azamat teraklar tomdan oshib hovliga to‘rt enlikkina soya tashlagan payt edi. Orzixon aya Lutfinisani ayvonning qoq o'rtasiga o‘tqazib shoshilmay soch o‘ra boshladi. Kampiming o‘z qizi Saboxon har juma uyga kelib shunaqa bosh yuvardi. Kam­ pir xuddi shunaqa qilib o'tqazib hafsala bilan sochlarini o‘rib qo'yardi. Hozir u qizi kelgandek mehr bilan soch o‘rardi. - Unaqa qirqta qilib o‘tirmang, yigirmata bo'lsa ham mayli, bari bir boshimga chambar qilib olaman, — derdi Lutfinisa. Soch ham o‘rildi. Oftob teraklar orqasiga o‘tib hovliga beqasam soya tashladi. Kuyganyor tarafdan odamlami mitingga chaqirib kamay g‘atillab qoldi. Lutfinisa shoshib o‘midan tur- 150 di-yu, kiyingani ichkariga kirib ketdi. Sal o‘tmay atlas ko'ylak, amirkon shippak bilan chiqdi. - Shuni aytadi-da, bolam, odamga libos, deb. Olovdek yon- yapsan-a. U shunday deb lapanglaganicha oshxonaga kirib ketdi. Ku- rakchada bir siqim isiriq bilan chiqib uni yerga qo'ydi. Keyin samovami ko'tarib otashxonasini kurakchaga to‘g‘rilab silkitdi. Ikki-uchta cho‘g‘ isiriq ustiga tushdi. - Hozir, hozir, qizim. Yomon ko‘zdan asrasin. U cho‘g‘ni puflab-puflab Lutfinisaning oldiga keldi. Kurak- chadan buralib-buralib tutun chiqardi. Orzixon aya uni Lutfinisa atrofida aylantirdi, etaklari ostiga tiqib tutunga to‘ldirdi. - Ana, endi borsang bo‘ladi. Har qandoq yomon nazami daf qiladi bu isiriq. Orzixon aya kurakchani yo‘lakka qo‘ymoqchi bo‘lib ketayot- gan edi, eshikni kimdir jur’atsizgina taqillatdi. Kampir qo‘lida kurakcha bilan ko‘cha eshigiga yugurdi. Ko‘chadan ot tuyog‘i- ning toshga urilgani, keyin kishnagani eshitildi. Lutfinisa o‘zi bilan ovora bo‘lganidan bunga e’tibor qilmadi. Kampirning, voy, shunaqami, undoq bo‘lsa xush kelibsiz, kiring, kiring, o ‘igilay, deganini eshitib bosh ko‘tardi, eshikka qaradi. Qaradi-yu, haykaldek qotib qoldi. Yo‘lakdan Akbarali kirib kelardi. 0 ‘z akasini ко‘rib joyidan qimirlamay tuigan Lutfinisaga kampir ta’na qildi: - Voy, bolam, akang keldi. Joy qil! Ко‘фасЬа solmaysanmi? Akbaralining basharasida biron yomon niyat nishonasi yo‘q edi. Iljayib singlisi tomon kelaverdi. - Bormisan, Lutfi? Tinch yuribsanmi? Bittagina akang- man-a, shunaqa bemehrmisan?! Lutfinisa birdan bo‘shashib ketdi. Tili gapga kelmay bir-ikki qadam oldinga bosdi. - Atayin yo‘qlab keldim, — dedi Akbarali. Orzixon aya shoshib ayvonga yakandoz soldi. Uni o‘tirishga taklif qildi. - Keling, o'rgilay, keling. Bolaginam musofirlarga o'xshab qolgan edi. Yo‘qlab kelib, zap ish qildingiz. AkbaraU kampir solgan yakandoz chetini qayirib omonatgina o‘tirdi. Lutfinisa hamon biron gap aytishga tili aylanmay, mo‘l- tirab unga qarab turardi. - 04ir, singlim, — dedi akasi, — senga aytadigan gaplarim bor. Lutfinisa beixtiyor akasining qarshisiga o'tirdi. Akbarali 151 gapni nimadan boshlashini bilmay ancha vaqtgacha til chaynab o'tirdi. Oxiri boshini ko‘tarib singlisiga qaradi. - Shuncha sanqib yurganing yetar. Tavbangga tayangandir- san. Endi bas. Olib ketgani keldim. Lutfinisa bosh ko‘tarmay dedi: - Ketolmayman, aka. Endi menga Zirillama harom. - Unaqamas. Rahmatli onam seni menga tashlab ketgan. El-yurt oldida boshimni xam qilib ketding, orqangdan quvma- dim. Marg‘ilon yo‘lini menga berk qilib ketding, indamadim. Jigarchilik, deb chidadim. Endi esingni yig‘. Lutfinisa akasining betiga tik qaradi. - Qistamang, aka. Ketolmayman. Biron haftadan keyin ka- nalga suv ochiladi. Men shu yerda bo'lishim kerak. Akbarali istehzoli kuldi. - Tavba, sen bo‘lmasang, kartalga suv kelmay qolarkanmi. Ahmoq bo‘lma! Orzixon aya gapga aralashdi: - Bolam, shuncha ish qilib, endi og‘zi oshga yetganda tash­ lab ketadimi? Bu yerda katta to‘y bo'ladi. 0 ‘ynab kulsin-da! Akbarali kampirga yomon qaradi. - Siz aralashmang, kampir, siz begonasiz, jigar jigar bilan til topishadi. Ikki o'rtada sizning aralashganingiz qoladi. To‘yni tashlab ketmasin, deysiz. Bu o‘zi shunaqa, to‘ylami tashlab qo- chishga o'rgangan. Bizni o‘z holimizga qo'ying! Orzixon aya nima deyishini bilmay turib qoldi, keyin aka-sin- gilning gapiga men nima qilib aralashyapman, deb chorboqqa chiqib ketdi. Kampiming oyoq tovushi tingandan keyin Akbarali ko‘zlarini olaytirib singlisiga qaradi. - Ketmaysanmi? - Yo‘q! - dedi Lutfinisa qat’iy qilib. - Yana bir marta so'rayman, ketmaysanmi? - Ketmayman! - Endi o'zingdan ko‘r! — dedi-yu, Akbarali shart o'midan turib ketdi. Lutfinisa ham o‘midan turdi. Akasining avzoyi buzuq edi. Ammo Lutfinisa ham qizishgan, sarson-sargardonliklarining ala- mi butun vujudiga hokimlik qilib qo‘llarini mushtga aylantiigan edi. Akbarali etigining qo‘njiga qo‘l yuborib pichoq sug‘urdi. - Yigit boshimni egding, onamning arvohini chirqillatding, butun avlodimizni isnodga qo'yding. Mana shular uchun, mana shular uchun... 152 Akbarali singlisini qo‘lidan burib siltadi, Lutfinisa gandirak- lab akasining ko‘ksiga yelka tirab qoldi. Akbarali pichoqni zarb bilan uning ko'kragiga ikki marta sanchdi-yu, qo‘yib yubordi. Lutfinisa buralib-buralib yerga yiqildi. Akbarali mushukdek sapchib yo‘lakka borib qoldi. Orqasiga o'girilib qaradi. Lutfinisa mukkasi bilan tushgan, bosh ko‘tarish- ga urinar, ammo darmoni yetmasdi. U bor kuchini yig'ib bosh ko‘targanida akasi yo‘lakda yo‘q edi. U alam bilan bir ingra- di-da, boshini tashladi. Uning ko‘ksidan sizib chiqayotgan qon yerda xuddi ilondek o‘rmalayotganga o‘xshardi. XIII Kuyganyoming “Yashil teatri”da har kuni tomosha qo‘yi- ladi. Toshkent teatrlari navbatma-navbat spektakllar ko‘rsati- shadi. Bugun esa teatr zalida katta tantana. Keyingi o‘n kunda yaxshi ishlab nom chiqargan ikki yuzga yaqin quruvchiga yangi ta’sis qilingan kanal nishoni topshiriladi. Sahna tepasiga “Kat­ ta Farg‘ona kanali quruvchilariga alangali salom!” degan shior ilingan. Sahnaning bir tarafida Do'nan Do‘smatovning, chap ta- rafda Azizxon Ummataliyevning surati ikki metr uzunlikdagi oq surpga ishlab osib qo‘yilgan. Hammaning ko‘zi shu suratda. Zal- ni to'ldirib o‘tirganlar bu ikki dongdor quruvchini ko‘rishga bo‘y cho‘zib qarashadi. Sahnada hukumat rahbarlari, xalq komissar- lari, injenerlar o‘tirishibdi. Yig‘inni qurilish boshlig‘i Teshavoy Mirzayev ocharkan, zalga qarab kimnidir qidirardi. — Do‘nan Do‘smatov bilan Azizxon Ummataliyevlami sah- naga taklif qilamiz. Do‘nan Do‘smatov o‘rta qatordan, Azizxon orqa qatordan ko‘tarilib sahna tomon yura boshladi. Teatr ichi g‘ovur-g‘uvur bo‘Ub ketdi. Ular to sahna pillapoyasiga yetgunlaricha chapak tinmadi. Usmon Yusupov ularga yonidan joy ko'rsatdi. Azizxon umrida bunaqa izzat-hurmat ko‘rmagan. Ko‘rish qayoqda, hatto kolxoz klubining sahnasiga hech kim yo‘q pay- tida ham chiqmagandi. Hammaning ko‘zi unda. Pastdagilaming shivir-shivir gaplari qulog‘iga chalinib qoladi. “Hali yosh ekan-ku”, “Eshni yiqitganiga odamning ishon- gisi kelmaydi”, “Usmon ota yoniga o‘tqazdi-ya!”, “Xudo kuch- dan bergan ekan”, “E, gap kuchdamas, omadda, omading kelsa nimjon bo‘lsang ham polvon qatoriga o'taverasan...” Azizxon bu gaplardan mast edi. Qulog‘iga o‘zining nomi ara- lashmagan gap kirmasdi. Qurilish boshlig'i majlisni ochib nima 153 dedi, bu o‘n kunlikda yettinchi uchastka qaysi o‘ringa chiqdi, u yaxshi eshitmadi. Faqat o‘z nomi aralashgan joylari qulog‘iga kir- di, xolos. U o‘tirgan yerida zaldan Lutfinisani qidirardi. Ammo u ko'rinmasdi. Ko‘rinib qolsa, albatta, ko‘ryapsanmi, degandek bir ishora qШb qo'yardi. Birinchi qatorda o‘tirgan Esh polvon har zamon unga o‘qrayib qo‘yar, sen bola, men o‘tirishim kerak bo‘lgan joyga chiqib olding, tush pastga, deyayotgandek bo‘lardi. Azizxon Teshavoy akaning gapi tugagandan keyin endi ni- shon topshirishsa kerak, deb turgan edi, bosh injener Lebedev minbarga chiqib uzoq gapirdi. U kim qanday ishlagani to‘g‘risida lom-mim deb og‘iz ochmadi. Faqat qaysi uchastka loyihadan chiqib ketayotgani, qayerda ishning sifati yomonligi to‘g‘risi- da gapirdi. Bu gaplar Azizxonni unchalik qiziqtirmasdi. Tezroq ko‘kragiga nishon taqishni istardi. Lebedev yarim soatcha gapi- rib Belyavskiyni bir-ikki turtib o‘tdi. Belyavskiy o‘tirgan yeridan unga javob qilardi. Ikkovi andak qizishib ham olishdi. Yusupov o‘midan turib Belyavskiyni tartibga chaqirdi. - 0 ‘rtoq Lebedevning gaplari to‘g‘ri. Uchqo‘rgon loyihadan chiqib ketipti. Sizdan loyihaga aniq amal qilishingizni so‘raymiz. Agar e’tirozingiz bo‘lsa, marhamat, chiqib gapiring. Belyavskiy o‘midan turdi. - Mayli, gapiray. 0 ‘rtoq Yusupov, loyihani hammamiz tasdiqlaganmiz. Men ham qo‘l ko‘targanman. Ammo mahalliy sharoit bilan hisoblashmay ilojimiz yo‘q. Loyiha qog‘ozdagi nar- sa. Ish yerda. Toshloq yerda, shag‘alii yer loyihada ko‘rsatilgan miqdorda suv o‘tkazmaydi. Yigirma protsentdan ortig‘ini yer os- tiga tortib ketadi. Shuning uchun kanal tagi shibbalanishi kerak. Tuproq bilan shag‘al qatlamini tekshirib ko‘rish uchun mutaxas- sislar berishingiz kerak. Undan tashqari, Qoradaryodan loyqa suv keladi. Shag‘al joylarga loyqa o‘tirib shibbalashi mum kin. Ammo norin suvi buloqdek tiniq. Shag'al betini loyqa bosmaydi. Sahnaning orqa tarafida o ‘tirgan injenerlar to‘g‘ri, to‘g‘ri, deb Belyavskiyning gaplarini tasdiqlashdi. Yusupov Lebedevga qaradi. - Bu gapga nima deysiz? Lebedev javobga tayyor emas ekan shekilli, andak dovdirab qoldi. - Buni ish tepasida tekshirib ko‘rish kerak, o‘rtoq Yusupov. Yusupov Belyavskiyga qaradi. - Siz nima qilish kerak, deb o‘ylaysiz? Belyavskiy o‘ylanib o'tirmay javob qildi: 154 - Men bir usulni taklif qilmoqchiman. Agar bizga yigirmata kuchli nasos bersangiz, shu nasoslar yordamida bir yarim ki- lometr masofada toshloq trassalar tagiga loyqa oqizsak. Loyqa oqqan joylami shibbalaymiz. Keyinchalik suv oqizilganda bu loyqalar shag‘al oralariga kirib suv shimilishidan saqlab qoladi. Zaldagilar qolib sahnada tortishuv bo‘lib ketdi. Ertadan bosh- lab Uchqo‘rg‘onda qazilgan kanal yo‘llari alohida o‘rganiladigan, Belyavskiyning taklifi tekshirib ko‘riladigan bo‘ldi. Ana shundan keyin kattagina qutichani sahnaga ko'tarib chiqishdi. Prezidium stoliga qizil qutichalami terib tashlashdi. Oxunboboyev birinchi bo‘lib Do‘nan Do‘smatovning ko‘kragiga nishon taqdi. Azizxon hozir meni chaqiradi, deb yuragi dukillab urib turganda Oxun­ boboyev uni emas, Belyavskiyni chaqirdi. Azizxonga yetti kishi- dan keyin navbat keldi. - Do‘nan Do‘smatovning shogirdi, yuk ko'tarishda hech kimni oldiga o ‘tqazmagan, dongdor quruvchi Azizxon Ummata- liyev! Azizxon o'midan turdi. Esankirab Oxunboboyev tomon yura boshladi. Pastda qiyqiriq, chapak tinmasdi. Oliy Sovet raisi uning ko'ksiga nishon taqarkan, yasha azamat, nishon qulluq bo‘lsin, deb uni bag‘riga bosdi. Azizxon joyiga borib o‘tirarkan, birdan dadasi, onasi esiga keldi. Nega ularga ketaveringlar dedi. Qolish- ganda bugun ular bu tantanalami o‘z ko'zlari bilan ko‘rishardi. Oxunboboyev yuzga yaqin kishiga nishon topshirib charcha- di. Keyin u har qaysi uchastka boshliqlari nishonlami trassada, ish tepasida 0 ‘zbekiston Oliy Soveti nomidan topshirishlarini aytdi. U gapini tugatib joyiga o'tirayotganida zalga ikkita yasa- tUgan qora ot olib kirishdi. Hamma birdan jimib qoldi. Usmon Yusupov o'midan turib zalga murojaat qildi. — Hurmatli do'stlar. Azamat quruvchilar. Bugun biz kanal qazishda ajoyib harakat boshlab bergan, kanal qazish sur’ati- ni oshirishga, qazish muddatini tezlatishga tashabbuskor bo‘l- gan ikki dongdor quruvchiga ot mindirmoqchimiz. 0 ‘zingizga ma’lum, qurilishimizning eng dongdor yer qazuvchisi Do‘nan Do‘smatovdir. Qurilish shtabi Do'smatovga ot mindiradi. Teshavoy Mirzayev sahnadan tushib ot jilovidan oldi. — Qani, Do'nanboy, keling! Do‘smatov sahnadan tushib kelarkan, hayajonlanayotgani bilinib turardi. Ikki yigit uni bilagidan olib ot minishiga qarashib yuborishdi. Yusupov ajoyib maqtov so‘zlari bilan Azizxonni ot yoniga chaqirdi. 155 Azizxon bunaqa bo‘lishini kutmagan edi. Qo‘rqib ketdi. Menmi, boshqa odammi degan o‘y bilan yon-veriga qaradi. Orqasida o‘tirgan Jo‘ra polvon “Turmaysanmi, tentak”, deb turtdi. Azizxon turay desa, orqasi stulga yopishib qolgandek sira uzilmasdi, Oxiri u turdi. Mast odamga o‘xshab gandiraklagani- cha sahnadan tushib ot oldiga keldi. Qaydandir paydo bo‘lgan Tengdik bilan Beyshenali uni tirsagidan ko‘tarib egarga olishdi. Yollarigahar xil lentalar taqilgan ot boshini silkib oldinga bir intildi. Azizxon qalqib ketgandan keyingina o‘zini o‘ngladi. Zalni to‘ldirgan kishilar qiyqirishar, tinmay chapak chali- shardi. Teshavoy Mirzayev ikkala otning jilovini juftlab zalni bir aylantirib chiqdi-da, yana sahna oldiga kelib to‘xtadi. Ildam yu­ rib sahnaga chiqdi-da, Yusupovga nimadir dedi. Shundan keyin zalga qarab baland ovoz bilan majlis tamom, ozroq tanaffusdan keyin katta kontsert bo‘ladi, deb e’lon qildi. Azizxon nima bo'layotganini bilmas, tabriklashga uzatilgan son-sanoqsiz qo‘llami siqardi. Ot bosh silkib oldinga intilmoqchi bo‘lardi-jus ammo davradan chiqolmasdi. Jo‘ra polvon odamlami u yoq-bu yoq qilib otni yetaklab yalangliklja olib chiqdi. Keksa tol tagida ko‘pchilikka aralashmay xomush turgan Esh polvonga Azizxonning ko'zi tushdi. Qo‘ngli allanechulc bo‘lib ketdi. Agar Azizxon bo‘lmaganda, albatta, bu otni Esh polvonga mindirishardi, Azizxon uning yo'liga to‘g‘a- noq bo‘ldi. Birdan Azizxonning odamgarchiligi tutib otdan tush- di-yu, ildam borib Esh polvonni belidan ko‘tardi. — Esh aka, xafa bo'lmaysiz. Sizga tan beraman. Siz mening ustozim Vlasiz... Azizxonning gapi og‘zida qoldi. Esh polvon uni ko‘ksidan itarib do‘ng‘madi: “ Tirtancha, sen hali chuchvarani xom sanabsan. Meni mayna qilyapsanmi? U shunday dedi-yu, yemi gurs-gurs bosib choyxona tarafga ketdi. Azizxon o‘sal bo'ldi. Esh polvon uning odamgarchiligini pisand qijmadi. Mayli, alam ustida shunday qilyapti. 0 ‘mida Azizxonning o‘zi bo‘lganda, u ham shunday qilarmidi? Yashil teatrda kontsert boshlanib odamlar o‘sha yoqqa qarab gurra-guna keta boshlashdi. Ot jilovidan hamon ushlab tuigan Jo‘ra polvon Azizxonga yaqin keldi. — Qo'yaver, Eshning o‘zi shunaqa. Bir kun sovib qoladi. Men kontsert ko'rmoqchiman. Sen uchastkaga ketaver. 156 Jo‘ra polvon ot jilovini tutqazdi. Azizxon nima qilishini bil­ may xayol surib qoldi. Uchastkada shu topda nima qiladi. Lut- finisani topishi kerak. Bugun u majlisda ko‘rinmadi. Ko‘rganda qandoq yaxshi bo‘lardi. Nishon taqqanini, ot minganini ko‘r- ganda, bu taraflaiga bekorga kelmaganini bilardi. Azizxon uni, albatta, qidirib topishga ahd qildi. Lutfinisa Kuyganyorga kel- magan. Kelganda, albatta, hozir ro‘parasida iljayib turib olardi. Azizxon shartta otga minib, ot boshini Qo‘shariq tarafga burdi. Ot yaxshi sovutilgan, yaxshi otboqar qo'lidan chiqqani bilinib turardi. Yurishi ham joyida. Tuyog‘ini yerga chirmanda chertganga o‘xshatib uradi. Azizxon ko‘prikdan o‘tib uzangiga oyoq tiraganicha qaddini rostladi-da, toldan novda sindirdi. Barglari yeiga tegay-tegay deb bir o‘tov yemi enlab yot- gan majnuntol tagida to‘rt-besh ulfat sirlangan tog‘orani o‘rtaga qo‘yib shopirib-shopirib qimiz ichib o‘tirishardi. Ulardan biri chinni kosani to‘ldirib qimiz uzatdi. — Ot qulluq bo‘lsin, uka. 0 ‘zi ham otmisan ot ekan. Poyga- larga yarasin, yaxshi yo‘ldosh bo‘lsin, ukam. Mana shu qimizni bir oq urib bering. Azizxon qo‘lini ko'ksiga qo‘yib uzr aytdi. — Men ichmayman, akalar. Umrimda ichkilikni og‘izga ol­ gan bola emasman. Ulfatlardan yana biri o‘midan turdi. — Ukajon, bugungi siz ko‘igan obro‘ni Rustami doston ham ko‘rmagan. Iching buni. Bu otning suti, otning o‘zi halol-u suti harommi? Oling! Azizxon bugungi obro‘ garangligi, yoshlik g‘ururi qaynab turganidan qamchi o‘miga ushlab turgan navdani taqimiga bosib turib kosani oldi. — Bo‘pti, akalar. Bunaqa kun hadeb bo‘lavermaydi. Umrda bitta bo‘ladigan gap. Ichsam ichibman-da. U shunday deb qimizni shimirib, kosani yigitga qaytarib berdi. Yigit kosani olarkan, havas bilan otning bo‘ynini siladi. Yag‘riniga shapillatib urib ham qo‘ydi. — Omadingiz kelaversin, uka. Azizxon otga beozor novda tegizdi. Ot asta joyidan qo‘zg‘al- di. Yo‘l-yo‘lakay odamlar unga havas bilan qarashar, ayniqsa, “ot jinnilari” undan ko‘z uzolmay qarab qolishardi. Azizxon Qo‘shariq yo‘lidagi do'ngga chiqqanidan keyin orqasiga o‘girildi. Uzoqda odamlaming qiyqiriqlari, baqirgan- chaqirgan tovushlari eshitilib qolardi. Azizxon engashib ot bo‘y- 157 nidan quchoqladi. Yollarini siladi. U o‘z baxtiga, o‘z obro‘siga ishonmasdi. Tushimmi, o'ngimmi, deb o‘zidan o‘zi ovoz chiqa- rib so‘rardi. U ot yo‘ig‘asini, chopishini bilmoqchi bo‘lib biqiniga niqta- di. Ot sapchib oldinga intildi. Kimsasiz tosh yo‘lda ot tuyoqlari taraq-taraq ovoz chiqazar edi. Qimiz kayfi, ot minish zavqi unga go'yo qanot paydo qilib uchirardi. Hozir dunyoda undan baxtli odam yo‘q. Ot yeldek uchar, yaktagining barlari shamolda hilpirar, qimizdan qizigan betlariga oqshom salqini tegib yayratardi. Azizxon Qo'shariq guzarini kesib o'tishi bilan Orzixon aya­ ning eshigiga ko‘zi tushdi. Eshik oldida bir ot yer tepinib turibdi. Kim keldi ekan, deb dilidan o‘tkazdi Azizxon. Ayaning kuyovi keldimikan? U hali o‘ylab o‘yiga ham yetmagan edi, eshikdan bir kishi besaranjom chiqib otga mindi, ikki-uch achchiq qamchi bosdi. Ot jon achchig‘ida old oyoqlarini devor baravar ko‘tarib sapchidi. Bir zumda g‘oyib bo‘ldi. Azizxon nima gapligiga tu- shunmay eshik oldiga keldi. Ichkaridan Orzixon ayaning alamli faryodi eshitildi: - Voy bolam, bemahal xazon bo‘lgan bolam... Azizxon otdan sakrab tushib ichkariga kirdi. Ayvon oldi­ da Lutfinisa qonga belanib yotardi. Azizxon yugurib borib uni ko‘tardi. Lutfinisaning ko'zi hali ochiq, tanasi sovimagandi. U Azizxonga nursiz ko‘zlarini qadab nimadir demoqchi bo‘ldi. Lablari qimirlamadi. Iyak tashladi. Azizxon nima qilishini bilmay sherdek o‘kirib atrofga qaradi. - Kim, kim u nomard?! Orzixon aya titrab-qaqshab javob qildi: - Akasi, akasi kelgandi. Gaplashib olishsin, deb chorboqqa chiqib ketibman-a. Bir lahza, bir lahzaginada... Azizxon Lutfinisaning jasadini ko‘tarib ayvonga olib chiqdi. Ko‘rpachaga yotqizdi. Orzixon aya boshiga yostiq qo'ydi. Azizxon koptokdek otilib tashqariga chiqdi. Bir sakrab egar- ga mindi-yu, boya otliq kishi ketgan tarafga ot boshini burib, qamchi bosdi. XIV Akbarali har qancha urinsa ham, otni o'ziga bo'ysundirol- masdi. Qon hidini tuygan ot bezovtalanar, orqa oyoqlari bilan sakrab ustidagi egasini silkib tashlamoqchi bo‘lardi. Ammo egar- 158 ga mahkam o‘mashib o‘tirib olgan Akbarali uni o‘z holiga qo‘y- masdi. Ot kishnar, boslilarini silkib xuddi mast kishidek yo‘lning goh u tarafiga, goh bu tarafiga o‘tib borardi. Akbarali Soy mahallasiga yetguncha qora terga tushib ketdi. Oldinda shahar chiroqlari yo‘llami kunduzdek yoritib turibdi. U jahl bilan jilovni tortdi. Shunda u barmoqlarining bir-biriga pilch-pilch yopishayotganini sezdi. Kaftini ko‘zi oldiga keltirib tikildi. Tikildi-yu, birdan butun vujudiga titroq kirib seskandi. Uning qo‘llari, kiyim-boshlarida singlisining hah qotmagan qoni shundoqqina ko‘rinib turardi. Shu alpozda shahar oralab o‘tish xavfli. Duch kelgan kishi uning nima ish qilganini darrov biladi. U shoshib ot boshini chap tarafga burdi. Bu Xarko‘p yo‘li edi. Bu yo‘l Nayman, Dardaq, Jalaquduq taraflarga olib borardi. Ammo Akbarali bu taraflami yaxshi bilmasdi. Nima bo‘lsa ham, shaharga kirmaslik uchun yo‘lni shu tarafga soldi. Dala yo‘li jimjit. Qo‘rg‘onlarda chiroqlar miltirab yonib tu­ ribdi. Onda-sonda o‘t orqalagan kishilaming qorasi ko‘rinib qo­ ladi. Dunyoda itdek qon isini tez payqaydigan jonivor bo‘lmasa kerak. Yo‘l-yo‘lakay necha marta unga it eigashdi. Akillab otni hurkitar, ancha joygacha quvib borib, keyin orqasiga qaytardi. Shundog‘am bezovta yurayotgan ot egasiga bo‘yin bermay usti- dan irg‘itib tashlashga urinardi. Akbarali ming azob bilan dala yo'liga chiqqandan keyingina ko‘ngli xotirjam bo‘ldi. Hozirgina adir orqasidan ko'tarilgan kat­ ta mis barkashdek qip-qizil oy uning qonga belangan kiyimlarini yanada qizil qilib yoritardi. Bironta ariqmi, soymi uchrasa, yu- vinib olish niyatida Akbarali otni o‘z holiga qo'yib shoshilmay keta boshladi. Aksiga olib yo‘lda na bir ariq, na bir ko‘lmak uch- rardi. Akbarali orqasidan hech kim ta’qib qilmayotganiga ishon- gandan keyin otdan tushib jilovni ushlagancha bitta-bitta bosib keta boshladi. Hozir u qayoqqa ketayotganini o‘zi bilmasdi. Shu alpozda u ancha yo‘l yurdi. Boya qonga belangandek qizarib chiqqan oy endi sutdek oqarib tepaga kelgan edi. Akbarali qilib qo'ygan ishining dahshatini endi sezdi. Lutfi­ nisa uydan qochib ketgan kundan buyon u faqat “yigitlik” no- musini, bu “benomus” singlisini o‘ldirib, egilgan yigitlik qoma- tini ko‘tarishni o‘ylagandi. Mana, u niyatiga ham yetdi. Ammo qaddi ko'tariladimi endi? U bu “yigit qaddini” qaysi ko‘chada, qaysi guzarda g‘oz tutib yuradi? Shu paytgacha u o‘ziga o‘zi bu- naqa savol berolmagandi. Shu topda kimsasiz qorong‘i kechada, 159 kiyim-boshi qonga belangan paytda shu savolni o‘ziga beryapti. Bu savolning javobi g‘oyatda dahshatli, g'oyatda ayanchli edi. Akbarali yo'ldan to‘xtadi. Beixtiyor qo‘llari ot yolini silashga uzatildi. Qon hidi anqib turgan qo‘ldan ot boshini tortib silkindi. Endi u hech narsani o‘ylamay, nima bo‘lsa ham uzoqroq manzilga yetib olmoqchi bo‘ldi. Bir sakrab egarga qo‘ndi. Alam bilan ikki-uch achchiq qamchi bosdi. Ot oldi oyoqlarini osmon­ ga irg‘itib sapchidi-da, shamoldek uchib ketdi. AkbaraU ko‘z- larini chirt yumib olgan, faqat quloqlariga tuproqqa tegayotgan tuyoq tovushigina eshitilar, qo‘llari tinmay otga qamchi bosardi. Shu ahvolda u anchagina yo‘l bosdi. Olisdan kelayotgan tovush- lar hushini o‘ziga keltirdi. Ko‘zini ochdi. Yo‘l boshida sonsiz chiroqlar porlar, daryo ustidagi Yashil ko‘prikdan gupillab poyezd sostavi o‘tardi. Akbarali jon-jahdi bilan jilovni tortdi. Axir bu Kuyganyor-ku! Aylanib yana o‘sha, singlisining qo- nini to‘kkan joydan chiqibdi-ku. Odamlaming, qotilni qon tor- tadi, to‘kkan qoni chaqiraveradi, degan gaplari rostga o'xshaydi. Akbarali hozirgina shu yerdan qochgan edi. Yana qaytib kepti. U epchillik bilan ot boshini orqaga burdi. Terlab ko‘pirib ketgan ot endi unga ortiqcha bo‘y bermay qo‘ydi. Har qancha qamchilamasin, qadamini tezlatmas, ba’zan to'xtab, turib olardi. Ot goh yurib, goh to‘xtab Kuyganyordan anchagina uzoq- lashdi. Qarshidan bir otliq kelardi. Begona yo‘lovchi oldida hayajo- nini sezdirmaslik uchun Akbarali o‘zini o‘nglashga, xotiijam ko‘rsatishga urindi. Otliq borgan sari yaqinlashardi. Yashil ko‘prik tarafdan ketma-ket ikki-uch marta mushak otildi. Qizil, ko‘k, yashil nurli chiziq osmoni falakka chiqib pop- pop qilib yorildi. Ko‘zni qamashtiradigan nur hamma yoqni yo- ritib yubordi. Akbarali otliq yo'lovchini tanidi. Bu Azizxon edi. Ikkovi ham bir-birini tanidi. Akbarali shoshib otning bosh- ko‘zi aralash qamchi bosdi. Ammo ot joyidan jilmadi. Azizxon shoshilmay u tarafga bemalol kelardi. Akbarali otni jildirolmaga- nidan g‘azabi toshdi, epchillik bilan etigining qo‘njini paypaslab pichog‘ini topdi. Pichoq qini bilan chiqdi. Pichoqqa tekkan qon qinda ivib qolgan ekan. Akbarali zarda bilan qinni ajratib uloq- tirdi. Azizxon uch-to‘rt metr yaqinga kelib qolgan edi. — Yaqin kelma! 0 ‘ldiraman! Ko‘ryapsanmi? Qoningga tash- na bo‘lib turipti. 160 Akbarali pichoqni gijinglab turgan ot boshi ustiga keltirib unga ko‘rsatdi. Ot qon hidini yana tuydi, sapchib ketdi. Akbarali unga yana alamli qamchi bosdi. Ot silkinib-silkinib uni ustidan iig‘itib tashladi. Akbarali tuproqqa yonboshi bilan tushdi. Yomon so'kindi. U hozir Azizxon meni qamchi bilan savalaydi, otiga bostiradi, deb o‘ylagan edi. Azizxon unday qilmadi. Shoshilmay otdan tushdi. Akbarali emaklab nari ketdi. U epchillik bilan bir sapchib yo‘lning narigi tarafiga o‘tdi-yu, kuchining boricha chopa boshladi. Azizxon izma-iz quvib boraverdi. Chunki u bu o‘tlari qovjirab qolgan dalaning oxiri qayga olib borishini yaxshi bilardi. Orzixon ayanikida yotib yurgan kezlarida u Lutfinisa bilan shu dalaga kelishardi. To daryo bo‘yigacha borib o ‘sha yerda soatlab o‘tirishardi. Yo‘lda terib kelgan yassi toshlami daryo to‘lqinlari- ga otib toshni suv ustida kim ko‘p sakratish o'ynashardi. Akba­ rali chamasi o‘n besh minutlarcha qochib daryo bo‘yidan chiqib qoldi. Endi qochadigan boshqa joy yo‘q edi. U suvga orqa o‘girib Azizxon kelishini hansirab kutardi. - Yaqin kelma. Joningdan umiding bo‘lsa, yaqinimga kelma! Azizxon javob bermadi. Yaqin kelaverdi. Akbarali sherdek o‘kirib unga tashlandi. Azizxon jon achchig‘ida uning qomiga tepdi. Akbarali chalqanchasiga yiqildi. Azizxon epchillik bilan pichoq ushlagan qo‘Uni oyog‘i bilan bosdi. Akbarali ingroq ara- lash so‘kindi. Azizxon ko'kragini chap tizzasi bilan bosib ko‘zla- riga qaradi. Oy nurida uning ko‘zlari mushuk ko‘zidek sarg‘imtil nurlanib turardi. - Nomard, jallod! - dedi g‘azab bilan Azizxon. - Axir Lut­ finisa marhum ota-onangdan yodgor edi-ku! 0 ‘z qoningni o‘zing to‘kdingmi, iflos! Akbarali xirillab javob qildi: - Unaqa singlim yo‘q! U fohisha! Azizxon qo‘li qanday qilib Akbaralining kekirdagiga borib qolganini bilmay qoldi. Bor kuchi bilan uni bo‘g‘a boshladi. Keyin birdan o‘zi qilayotgan ishidan o‘zi cho‘chib qo‘lini oldi. Yoqasidan tortib o‘midan turg'izdi. - Y o ‘q, yo‘-o‘-o‘q, seni osonlikcha o‘ldirmayman. Awal qiigan ishingni ko‘zingga ko‘rsatib qo'yaman... Qani yur! Yur, oldimga tush! Akbarali joyidan jilmadi. Azizxon uni yoqasidan olib sudradi. Akbarali yurishga unamay orqaga tisarilar, ammo bu zabardast, butun gavdasida kuch qaynayotgan yigitning temirdek baquwat qo‘llariga monelik ko‘rsatishga ojizlik qilardi. 161 Yashil ko'prik tarafda hamon mushak otilib osmoni falakni ranglarga bo£yar, dala-toshni bir damgina yoritib so'nardi. Akbarali holdan toyib yerga o‘tirib oldi. - To‘xta! - dedi u horg‘in tovushda, — Nima qilmoqchisan? Gaplarimga quloq sol. Sen, bola, go‘daklik qilyapsan. Lutfi sen- ga munosib emas. 0 ‘z akasini yuziga oyoq tiragan qiz senga vafo qilarmidi. - Yana nima gaping bor, ayt, aytib qol! — dedi alam bilan Azizxon. - Senga onasi o'pmagan qizlami topib beraman. Kel, og‘a- ini bo‘laylik. Senga qiyomatlik aka bo‘lay. Katta to'ylar qilib uylab qo‘yaman. Lutfi it o‘limini topdi. Istasang, Qashqarga olib ketay. Jiyanim o‘sha yoqda. Tish doktori. Shu kuching bilan sen u yoqlarda tillaga botasan. Yur, ketaylik. Ko‘p ishlar qilamiz. Azizxon qahr-g‘azab bilan dedi: - Ovora bo‘lasan! Sen o‘ylagan xoinlardan emasman! Azizxon g£azabidan titrab-qaqshab uning duch kelgan joyiga musht tushira boshladi. Akbarali har gal musht tekkanda bir-ikki qadam nariga uchib tushardi. Oxiri u o'midan turdi-yu, orqasi­ ga qarab tiraqaylab qocha boshladi. Azizxon uni qirg‘oqqa ya- rim metrcha qolganda tutdi. Epchillik bilan belidan ko‘tardi-yu, boshidan oshirib qachondir kesilgan keksa tol to'ngagiga qarab otdi. Akbarali to'ngakning shundoqqina yonginasiga borib tush- di. Shoshib turdi-yu, suvga sapchidi. Azizxon uni tutib qolishga ulgurmadi. Oyog‘idan ushlagan edi, xolos. Bir poy etigi qo‘lida qoldi-yu, suvga shaloplab cho'kib ketdi. Oyning sovuq shu’lasida to'lqinlar muz parchasidek bir chaqnab so'ndi. Azizxon suv mavjlariga tikilib turdi-da, qandaydir bir jirka- nish, g‘azab, qoniqmay qolgan o‘ch alami bilan orqasiga keskin burilib, qurib-qovjirab qolgan giyohlami shitirlatib orqaga qaytdi. Oy og‘ib qolgan, adirlaming oyga ters tarafi qop-qora de- vordek bo‘lib turardi. Kimsasiz dalada ikki ot bir-biriga yaqin kelolmay o‘t chimdib yuripti. Azizxon charchagan, asablari bir­ dan bo'shashganidan holsizlanib ot tarafga yurib emas, sudralib borardi. Kanal trassalari jimib qolgan, Kuyganyor tarafdan shov- qin-suron eshitilmas, mash’alalar ham so'ngan edi. Kanal boshlangandan buyon bunaqa tinchlikni Azizxon endi ko‘ryapti. Yo bunaqa paytda trassaga chiqmaganidan bilmagan- mikan? Balki, tong otarga yaqin har kuni shunaqa bo‘lar. 162 Azizxon otga minmadi. Jilovidan ushlab asta yurib Nayman yo‘liga chiqdi. Yashil ko‘prik chiroqlari miltirab ko‘rina boshla­ di. U yarim soatcha yurgandan keyin ko‘prik ustidan hayqirib poyezd o‘tdi. Parovoz oldidagi projektor kimsasiz dalani qilich- dek kesib borardi. Sal o‘tmay yana jimlik boshlandi. Bu jimlik Azizxon uchun nihoyatda dahshatli edi. Qarshisida Lutfinisaning xiralashayot- gan ko‘zlari paydo bo‘lar, Akbaralining xirillashi qulog‘iga eshi- tilardi. Azizxon har qalay hali hayotning achchiq-chuchugini tot- magan, o‘lim nima, jon berish nima - ko‘rmagan edi. Hozir esa, kech kirib, qorong'ilik tusha boshlagandan tong yorishguncha ikki o‘limni ko'ryapti. Azizxon qandaydir vahima, qo‘rqinchli o‘ylar girdobida qo- rong‘i kecha qo‘ynida kelyapti. Hali Lutfinisa xiralashayotgan ko'zlarini unga tikib, alvido, deyayotgandek, hali Akbarali xiril- lab o‘lim bilan olishayotgan bir holatda ketidan ergashardi. Bu ahvolda imillab yuradigan bo‘lsa, xayollar uni ezg‘ilab tashlashi turgan gap. Azizxon otga mindi. Ot ham shuni kutib turgandek oldinga intildi. Yaxshilab sovib, to‘yib o‘t yegan ot endi Azizxon tagida o ‘ynoqlab yo‘ig‘alardi. Tong otar paytda Azizxon Qo‘shariq guzariga yetib kel­ di. Bitta muyulishdan keyin Orzixon ayaning eshigi ko‘rinadi. Azizxonning yuragi hapriqib ketdi. Birdan qulog'iga xotin ki- shining mungli yig‘isi eshitildi. Bu Orzixon ayaning tovushi edi. Azizxon ich-ichidan ezilib ketdi. Bo'shashib ot jilovini siltadi. Ot oyog‘i ildamlashdi. Eshik oldida ikki-uch kishining qorasi ko‘rindi. Azizxon ot­ dan tushib jilovni egar qoshiga tashladi-da, motamsaro bir qiyo- fada eshik tomonga yura boshladi. Ichkari jimjit. Azizxon yo‘lakdan o‘tishi bilan ayvon o'rta- sida ustiga oq choyshab yopilgan Lutfinisaning jasadini ko‘rdi. 0 ‘zini tutolmay ichidan bir olov keldi-yu, tomog‘iga qadalib tu­ rib qoldi. Birdan bu o‘t portlagandek tomog‘idan yig‘i bo‘lib otilib chiqib ketdi. Azizxon alam-sitam bilan Lutfinisa jasadiga o‘zini otdi. Kim- dir uni tirsagidan olib ko‘tarmoqchi bo‘lgan edi, Orzixon aya: — Mayli, qo'yib beringlar, ular banrisoli Layli-Majnun edi­ lar. MayU, yig‘lasin, to‘yib yig‘lasin. Armonlarini to‘kib yig‘la- sin, — dedi. 163 Tog‘a boshchiligida kelgan hamqishloqlar belini bog‘lagan Azizxonga ta’ziya izhor qilib, bir chetga borib turdilar. Ikromjon bo‘lgan voqeani Tog‘adan eshitgani uchun undan, nima bo‘ldi, qachon bo‘ldi, deb so‘rab o‘tirmadi. Tog‘a Azizxonga qarab turib, ko'ngli buzilib ketdi. Simob- dek beqaror, kuch-g‘ayrati taniga sig'magan o‘t-olov yigit endi so‘lgan, taqdiming bemahal zarbasidan esankirab qolgandi. Yurtga otalik qiladigan, ko‘p azalarda yetimlaming boshi­ ni silab, ko‘z yoshini tindirgan Tog‘a Azizxonni ovutish uchun bisotidan biron jo'yali gap topolmasdi. Nima deydi? Nima desa bu bolaning dardi yengillashadi? Bunday so‘zni topish qiyin edi. Tog‘a Azizxonning yelkasiga qo‘lini tashlab: “Qanday qilasan, bolam, odamning umri shu ekan-da, chidashdan boshqa ilojimiz yo‘q”, deyishdan boshqa gap topolmadi. Yo‘lakda turgan tobut ustiga sariq atlas yopilgan. Bu atlas Lutfinisaning birinchi mehnatiga kelgan mukofot edi. Tillaboyev uning yelkasiga atlasni tashlarkan: “Yaxshi kunlaringga buyursin, qizim, yayrab-yashnab, to‘y-u tomoshalarda kiy”, degandi. Ichkarida Zirillamadan kelgan xotinlar birovga aralasholmay xuddi gunohkordek mung‘ayib turishardi. Azizxonning onasi ay- von labida bir nuqtaga tikilgancha qimirlamay o'tiribdi. Chay- ladami, ish tepasidami, ovqat paytidami Lutfinisaga tinmay te- gajaklik qiladigan qiziqchi kelin endi dastro‘molini labiga bosib piq-piq yig‘laydi. Tashqarida Esh polvon oftob tig‘ida terga botib, og‘ir gavda- sini arang ko‘tarib turibdi. U belbog‘i bilan bo‘yni, yuzidan quyi- layotgan temi dam-badam artadi. Eshning ikki ko‘zi jiqqa yoshga to'lgan, tinmay hiqillardi. Ne-ne kurashlarda sovrin olib, ne-ne kurashlardan boshini egib chiqib ketgan, qahri qattiq, birovning dardini bilmaydigan hissiz bo‘lib ko‘rinadigan bu odam aslida bunaqa emasdi. Saiga ko‘ziga yosh keladigan, muhtoj-nochor odamlar oldidan o‘tganda ko‘ngli buzilib, yuraklari ezilib keta- diganlardan edi. Kuyganyor tarafdan odamlar to‘da-to‘da bo‘lib kela boshladilar. To‘g‘onda ishlayotganlar to‘ppa-to‘g‘ri trassa- dan chiqib ta’ziyaga kelayotgan edilar. Ulaming chang-to‘zonga belangan kiyim-boshlari terdan ho‘l bo‘lib loyga aylanib ketgan edi. Havo qizigandan qizib, devorlar, tom-u toshlardan lip-lip alanga uchardi. XV 164 Bir zumda ko‘cha betini odam bosib ketdi. Hamma pichirlab gaplashar, bel bog‘lab, bosh egib turgan Azizxonga ezilib qarab qo‘yardi. Ichkaridan xotinlaming aytib yig'lashlari bu jimlikni buzar, sukunat bag‘rini tilib motamsaro kishilaming yelkasidan ezardi. Kecha oqshom yurt kattalari oldida, nringlab quruvchilar oldida mehnat tantanasidan mast, qorabayir ot minib hamma- dan balandda ko‘ringan Azizxonga hamma havas qilgandi. Unga yaqin kelib qo'lini qisib qo‘yishga, bir og'izgina iliq gap bilan muborakbod qilishga intilgan kishilar endi uning g‘am-alam ezib tashlagan qomatiga, yig‘idan qizarib ketgan yosh to‘la ko‘zlariga achinib qarab turishardi. Tobut ko'tarildi. Motam marosimi Qoradaryoning “Yashil ko‘prigi”dan o‘tib Poytuq tomon yo‘l oldi. Trassalarda ishlayotganlar tuproq do‘ng- laridan oshib yuqoriga chiqa boshladilar. Yer qo‘porayotganlar, qop-zambillarda tuproq tashiyotganlar marosim oldidan chiqib galma-galdan tobut dastasini yelkaga olishar, sal nari borib uza- tilgan boshqa qo‘llarga berishardi. Lug‘umbekdagi Tuyachi qabristoniga yetguncha tobut o‘n mingdan ortiq kishining yelkasidan o‘tdi. Azizxon kalovlab qolgan, vujudi karaxt, nimalar bo‘layot- ganini idrok qilolmasdi. Lutfinisani qabrga qo'yib tuproq torta- yotganlarida u g‘ayri tabiiy bir tovushda faryod urib o‘zini qabr do‘ngiga otdi. Xaloyiq bir dam jimib qoldi. Qabmi quchib nola qilayotgan Azizxonni Tog‘a kelib bilagidan ko‘tardi. — Bo'ldi, bo‘ldi, o‘g‘lim. 0 ‘zingni tut. Axir sen mard bola- san-ku! Azizxon boshini chayqar, yulqinib qabrga intilardi. Umma­ tali bo‘Isa esankirab qolgan, o‘g‘lining orqasidan qaltirab erga- shar, atrofdagilardan madad so‘rayotgandek ko'zlarini hasratli javdiratardi. Qabriston darvozasidan chiqishganda Tog‘a Ikromjonni yo­ niga chaqirdi. - Do‘stim, mana, ahvolni ko‘rib turibsan. Azizxonni yolg‘iz tashlab ketgim kelmayapti. Sen To‘lan bilan qol. To kanal bit- guncha yonida bo'linglar. 0 ‘zing bilasan, bugun-erta terimga tushib ketamiz. Shundog'am kolxozda odam kam. Yigitlarimiz naymanliklarga qarashgani trassaga chiqib ketishgan. Azizxon­ ni shu ahvolda tashlab ketsak qishloq ahlining malomatiga qo- lamiz. Uni yupatib, ishga chiqarib yubormasanglar bo'lmaydi. 165 Yolg‘izlikda g‘am yeb qo‘yadi. Bo‘ptimi? Uylaringdan xotiijam bo‘linglar. 0 ‘zim xabar olib turaman, Eshon aka bilan gaplash- dim. Jo‘ra polvon brigadasiga sizlami o‘tkazib qo'yadigan bo‘ldi. Ikromjon bosh irg‘ab xo‘p ishorasini qildi. To'lanboy ham rozi edi. Ana shundan keyin Tog‘a Azizxonni bag‘riga bosib xayrlash- di-da, zirillamaliklar kelgan avtobusga chiqdi. Ummatali bolasining oldida qoldi. Bir odam olamdan ketdi. Ammo hayot o‘z oqimidan bir nafas to‘xtamasdi. Oftob - o‘sha oftob. Kecha qanday bo‘lsa bugun ham o'shanday porlab turipti. Daiyo hech narsa sezma- gandek qiig‘oqqa bosh urib pishqirib oqyapti. Biroq birinchi muhabbatini tuproqqa ko‘mgan Azizxon ke- chagi Azizxon emasdi. Uning nazarida quyosh qog'ozdagi yog‘ tomchisidek xira, bug'doyi o ‘rib olingan sap-sariq adirlar tobutga yopilgan malladek sovuq, xunuk edi. 166 UCHINCHI BO‘LIM I Azizxon kamgap bo‘lib qolgan, birov bilan ochilib gaplash- mas, erta bilan qopini sudrab trassaga chiqib ketar, kechqurun ishdan qaytib birovga aralashmay, chodiiiga kirib ketgancha qay­ tib chiqmasdi. Uning ichida nimalar bo‘layotganini bilib turgan Ikromjon o‘z holiga qo‘yib berardi. Kechqurun Tengdik qo‘mi- zini tashqariga olib chiqib allaqanday mungli bir kuyni boshlar, Ikromjon ham, To'Ianboy ham jimgina o'tirib o ‘y o ‘ylab keti- shardi. Ikromjonning ko‘ngli notinch. Xotinining og‘iroyoqligidan xayoU qishloqda, uyida edi. Qaytib ketay desa, Tog‘a uni ata­ yin qoldirib ketgan. Qolay desa, xotinidan ko'ngli tinchimaydi. Tursunboy onasini qiynamayotganmikin? Uy ishlariga qarasha- yotganmikin? Bu yoqda Azizxonning ilgarigi shashti yo‘q. 0 ‘z g‘ami bi­ lan bo‘lib ishga ham qo‘li bormay qoldi. Do‘nan polvon bilan Tojimat Xidirov quriUsh bo‘yicha eng oldinda borishardi. Esh polvon ular orqasidan izma-iz quvib boryapti. Har kuni gazetalar shu ikki polvonning qanchadan tuproq qaziganini yozib turipti. Ora-sira Esh polvon ham gazetada ko‘rinib qolardi. Kuniga yangi-yangi qahramonlar paydo bo‘lardi. Ertasiga yana yangisi chiqib kechagisini orqada qoldirib ketardi. Faqat birgina Do‘nan Do'smatov hech kimni oldiga o'tkazmay, bir maqomda ishlab, kubometr ustiga kubometr jamlab borardi. Ammo Azizxon bo‘layotgan voqealarga beparvo. Kim qan- cha ishlayapti, radio nimalar deyapti, qiziqmasdi. Chodiming bir chekkasida g‘ujanak bo‘lib, ikki ko‘zini bir nuqtaga tikkanicha qimirlamay o‘tirardi. Ikromjon yaxshi gap bilan yo‘lga solmoq- chi bo‘ldi, Azizxon uning gaplarini eshitishga eshitdi-yu, lom- 167 mim deb javob qaytarmadi. To‘lanboy uning yelkasiga qo‘lini qo'yib, dil-dilidan chiqazib, nasihat qila boslilagan edi, Azizxon shart o'midan turdi-yu, tashqariga chiqib ketdi. Anhor bo‘yidagi tolga suyanganicha yana qimirlamay turib oldi. Suvning narigi betida o‘tirgan Vazira Azizxonni ko‘rib ko‘zlari yashnab ketdi. Nimadir, deb qo‘l siltadi. Azizxon qaramadi. Vazira qo‘lidagi oynakchasida oftob shu’lasini qaytarib unga tushirdi. Azizxon yuzini teskari o‘girdi. Vazira jahl bilan chodirga kirib ketdi. Vazira bari bir, chodirda uzoq o‘tirolmadi. Sochlarini tuza- tib, harir - “rohatibadan” ko‘ylagini kiyib, taqinchoqlar bilan yaltirab chiqdi. Uning atrofini yigit-yalang o‘rab oldi. Vazira bir gapirib, o‘n kular, ko‘z qiri bilan dam-badam Azizxonga qarab qo‘yardi. Azizxon hamon unga qaramas, hatto shu yaqin orada u bor- ligini bilmasdi ham. Kursida bemalol o'tirib olgan Beyshenali allaqanday sho‘x bir kuyni qo‘mizda timdalardi. Tengdik qoshlarini, yelkalarini uchirib ming xil muqom bilan qo'shiq aytardi. To‘lanboy e, bo‘l- di-e, deb jerkib yonidan o‘tib ketdi. Aka-uka To‘lanboy orqasi­ dan hayron qarab qolishdi. Ikromjon Azizxonning ahvolini ko‘rib uni qanday qilib yo‘l- ga solishni bilmas, qanday bo‘lmasin uni ish bilan ovutish yo'lini o'ylardi. Biroq ozib, qorayib ketgan Azizxon shu alpozda ilgarigi mavqeini tiklab olishi qiyinligini bilganidan keyin o‘zi eng shi- marib ishga kirishmoqchi bo‘ldi. Shu niyatda To'lanboyni cho- dirdan tashqariga chaqirib chiqib do‘ngda uzoq gaplashishdi. - To'lan, bu yurishimizda zirillamaliklaming obro'sini uch pul qilib qo‘yamiz. Azizxon bu ahvolda. Sen bilan biz uni ovu- tishdan boshqaga yaramaymiz. To‘lanboy chakkasini qashib ancha paytgacha indamay o‘tir- di. Keyin bir yo‘talib Ikromjonga qaradi. - Sen bilan biz yelka tashlab Lug‘umbekka kelganimizda, ana, Aziz polvonning hamqishloqlari kelishdi, polvon zoti endi ularga teng kelib bo‘pti, deyishgan edi. To‘g‘rimi? Ikromjon tasdiq ishorasini qilib bosh silkib qo'ydi. - Uning boshiga tushgan tashvishni bilmaganlar orasida shi- vir-shivir gap o‘rmalab qoldi. Zirillamadan kelgan polvon qarqi- noqdan chiqqan bulbul ekan. Kechagi kelganlari po‘killab qoldi, deyishyapti. Kanal bitishiga jindek qoldi. Nahotki “yo, pirim”, deb bir ketmon urolmaymiz. 168 - Bitta shart bor. Azizxon Esh polvonni oldiga o‘tkazma- gan edi. Azizxon uchun uni quvib yetamiz, oldiga o‘tib olamiz, bo'ptimi? - E, “mi”sini oUb tashlab gapir, og‘ayni. Ikki hamqishloq do‘ngda o‘tirib gapni bir joyga qo‘yib cho- dirga qaytishdi. Tengdik hamon qo‘mizini g‘ing‘illatib past, shi- rali ovoz bilan xiigoyi qilardi. Tengdik tog‘lar cho‘qqisiga to‘sh urib uchayotgan burgutlar, pastlikka shiddat bilan oqqan sharsha- ralar, cheksiz yaylovlar-u, so‘ngsiz o‘rmonlar to‘g‘risida kuylardi. Ikromjon chodir ichiga kirganda Azizxon ikki qo‘lini boshi tagiga qo‘yib ko‘zlarini bir nuqtaga tikkanicha qimirlamay yotar, peshanasiga qo‘ngan pashshani ham kiprik qoqib uchirmasdi. Ikromjon to‘shakka omonatgina o‘tirib unga qaradi. - Menga qara, polvon. Bunaqada bo'lmaydi. 0 ‘lim haq. Hech kim undan qochib qutulmaydi. Bir kun kelib hammamiz ham ketamiz. Hech kim dunyoga ustun bo'lmaydi. Besh kunlik ummi ish bilan, dunyoning nash’u namosi bilan o‘tkazish kerak. Axir o‘zing tanangga bir o‘ylab ko‘rgin. Lutfi shu kanaldan suv oqishini ko‘rmoqchimidi? Seni jami polvonlar oldiga o‘tib ol- ganingdan, nom chiqaiganingdan qandoq quvongan edi-ya. Bu ahvolda suvga tushgan bo‘lka nonga o'xshab bo‘kib o'tirganing- dan ruhi ranjimaydimi? Arvohi chirqillamaydimi? Qo‘y, bu ishingni. Lutfining arvohi shod bo‘lsin, desang, o‘zingni meh- natga ur! Awal qandoq bo‘lgan bo‘lsang, endi undan o‘n chan- don yuqoriga chiq. Azizxon indamadi. Ammo bir-ikki kiprik qoqib, tomoq qirib qo‘ydi. Bu Ikromjonning gapi mo‘ljalga borib tekkani edi. Gap bilan yana bosib tushmoqchi bo‘ldi. - Uchqo‘rg‘onda Esh polvon orqangdan jirtak chalib yurib- di. Buzoqning yugurgani somonxonagacha, zirillamaliklar iniga urib ketdi. Endi kavagidan hali-veri chiqolmaydi, deyapti. Azizxon sapchib o‘midan turib ketdi. - Kim iniga kirib ketgan ekan? Menmi? Yo‘q, men hali u tirriq polvonning yelkasini yana tuproqqa qorishtiraman. Bo- shimga tushgan g‘am-tashvishlarimdan foydalanmoqchi bo'pti- mi? Ovora bo‘ladi. Azizxon kimligini unga ko'rsatib qo‘yadi. Azizxon chodiming u boshidan-bu boshiga ikki-uch asabiy borib kelgandan keyin oyoq ostida turgan bo‘sh paqirni darang- latib tepib tashqariga chiqib ketdi. Ikromjon bunchalik bo‘lishini bilmagan edi. Esh polvon­ ni o‘rtaga solgani Azizxonning qitiq parini yulgandek bo'lgan- 169 di. Uning orqasidan chiqdi. Azizxon do‘ng tarafga shitob bilan ketardi. Orqasidan hayron qarab turgan To‘lanboy Ikromjonga o'girildi. — Nima balo qilding? Ikromjon nimadir dedi. Tengdik kuyning avjini olayotgan edi. — Nag'mangni tiringlatmay tur! — dedi To‘lanboy unga zar- da bilan. Keyin Ikromga yuzlandi: — Nima balo qilding? — Bo‘ldi. Surishtirma, — dedi Ikromjon hamon Azizxon orqasidan qarab turarkan. Trassa tarafda mash’alalar yondi. Kechki smena allaqachon ish boshlagan. Odamlaming shovqin-suronlari baralla eshitilib turibdi. Kunduzi saraton oftobida yag'rinini kuydirib yer qazigan kanalchilar choyxona so‘rilarini to‘ldirib dam olishardi. Har qaysi choyxonada alohida sozanda-yu, hofizlar konsertlarini boshlash- gan edi. Beyshenali kattakon tog‘orada lag'mon olib kelib chodir oldiga omonatgina qilib yo'nilgan taxtadan yasalgan stolga das­ turxon yozdi. Azizxonni kutib ovqatga qo‘l urmay uzoq kutish- di. Ammo Azizxondan darak bo'lmadi. Shundan keyin uning ovqatini alohida chinniga suzib o‘zlari oshpazni maqtay-maq- tay ovqatlana boshlashdi. Ikromjon boya To‘lanboy bilan qil- gan maslahatiga ko‘ra, erta saharlab ishga chiqishlari, Azizxon darajasida yer qazishlari kerak. Shuning uchun ham vaqtliroq yotmoqchi bo‘lishdi. Aslida o'yinqaroq bolgan To‘lanboy kon- sertga bormoqchi edi. Ikromjon uni jerkib tashladi. — Konsertda nima bor, tentak. Yot. Ertaga saharlab ishga chiqamiz. To'lanboy gapini qaytarolmadi. Yechinib yotarkan to‘ng‘il- ladi: — Tamaraxonim rosa olyapti. Ammo boplaydi-da, shu xotin. Ikromjon indamay boshiga choyshab tortdi. U ko‘zini yumgani bilan darrov uyqu ola qolmadi. Xayoli uyiga qarab uchdi. — Tentakkinam nima qilayotganikin? Baqqa kelayotganda eshikka kirib o'tolmadim ham. Jannatning holi nima kechdiy- kin? Ishqilib omon-eson qutulsin-da. Bitta Tursunboyim yoni- ga qo'chqordek o‘g‘il qo‘shilsa bo‘lardi-da. Ishqilib, omon-eson dunyoga kelsin-da! Ikromjon shunday xayollar bilan uxlab qoldi. Lug'umbek uyqu nimaligini bilmasdi. Kechasi-yu kunduzi lomlaming gursillashi, ketmonlaming toshga tegib qarsillashi, 170 odamlaming baqiriq-chaqiriqlari bir zum bo‘lsa-da, tinmasdi. Kecha tunga, tun tongga ulanib ketardi. Ikromjon bezovta uxlar, har zamon To'lanboyning xurragi- dan sapchib bosh ko‘tarar, andek gangib turib yana uxlab qolardi. Nimaningdir taraqlashidan u birdan ko'zini ochdi. Azizxon qorong‘ida tik tuigancha shapillatib sovib qolgan lag‘monni yer- di. Undan ter hidi anqirdi. Ikromjon choyshabni yelkasiga ilib o‘tirib oldi. — Qayoqda yuigan eding, tentak? Soat necha bo‘ldi? — Hali zamon tong yorishib qoladi, amaki. — Qayoqlarda daydib yurgan eding deyapman? Azizxon, darrov javob qilmadi. Og‘zidagi lag‘monni yutib javob qildi: — Trassada edim. Esh polvonni iniga tiqib kelyapman. Ikromjon uning javobini boshqacha tushundi. Entikib oldin­ ga intildi. — Urdingmi? Voy esi yo‘g‘-e. Qorong‘ida Azizxon otga o‘xshab pishqirib javob qildi. — Tuproq qazib do‘ngga tashidim. Yigirma to‘rt kubo tuproq o‘pirdim. 0 ‘pirganimni yuqoriga o‘zim tashidim. Texniklar o‘l- chab ko‘rishdi. Ikromjon o'midan turib yelkasidan quchdi. — Voy azamat-e! Voy esi yo‘g‘-e! Azizxon turgan joyida mudrab borardi. Ikromjon gugurt chaqib toshfonami yoqdi-da, o'm ini solib berdi. Azizxon ye- chinmay o‘zini to‘shakka tashladi. Boshi yostiqqa tegishi bilanoq dong qotib uxlab qoldi. Ikromjon ustiga choponini tashlab toshfonami o‘chirdi-da, cho- dirdan tashqariga chiqdi. Ufq cheti asta yorishib kelardi. Ertalabki salqin shabada ko‘k betidagi sonsiz yulduzlami bir-bir puflab o'chirayotganga o‘x- shardi. Oy cho‘qqilar tomonga og‘ib borardi. Trassalarda shov­ qin tovsilib qolgan. Ish normasini tugatganlar allaqachon cho- dirlariga, qo'ralariga qaytishgan, kechikkanlarigina tong salqinda so'nggi kubometr tuproqlami tepaga to‘zitib otishardi. Ikromjon endi Azizxondan ko‘ngli tinchigandek bo‘ldi. Chunki Azizxon Esh polvon nomini eshitganidan keyin oriyati qo‘zib yana o‘zini ishga urdi. Bir kechadayoq yigirma to‘rt kubo tuproqni qazib chiqaribdi. Bu uncha-muncha odamning qo‘li- dan keladigan ish emas. Bu bolada sher kuchi bor. Ammo ho­ zir darmondan ketgan, holdan toygan, bu g‘ayrati qanchagacha chidab berarkin? Chidaydi! Avji kuchga, g‘ayratga to‘lgan payti. 171 II Tuproq to‘la qanomi uch kishilashib Azizxonning orqasiga qo'yisharkan Ikromjon: — Endi bas, ishni tamom qilaylik, — dedi. Azizxon o'girilmay javob qildi: — Yana ikki xodka qilay, shundan keyin bas. Ikki martadan keyin kechagidan to‘rt kubo oshadi. Uning bir gapini ikki qilib bo‘lmasligini Ikromjon yaxshi bilardi. Indamay yangi qanorga tuproq sola boshladi. Belkurak bilan Beyshenali qanorga tuproq tashlarkan, gup-gup tushgan tuproq To‘lanboyning basharasiga urilar, dam o‘tmay aksa urar- di. — Tuproq yalab, guvala tuflaydigan bo‘ldim, oshna. Ikromjon hazil qildi: — Bugun ertalab og‘zingdan balchiq hidi kelayotgan edi. Ichingda loy bijg‘ib qolgan shekilli. Atrofdagilar ishni tugatib yuqoriga chiqib ketishgan, trassada faqat shu besh kishi ishlayapti. Terlagan betida tuproq chang- laridan faqat ikki ko‘zi-yu og‘zigina loy bo'lmay qolgan To‘lan- boy dod devoray dedi. — E, rikordingdan o'rgildim. Nima, meni o ‘ldirmoqchimi- san. Bo‘ldi-da. U shunday deb qanomi chetga irg‘itdi. Keyin yuqoriga chiqa boshladi. — To‘lan aka, jon To‘lan aka, bu oxiigisi. Shu bittani op- chiqay, yo‘q demang, aka! To‘lanboy to'xtamadi. Qo‘lini siltab tuproq uyumi orqasiga o‘tib ketdi. — Mayli, — dedi Ikromjon. — To‘lan charchadi. Bumining ikki teshigi tuproqdan bitib qolib, og‘zi bilan nafas olyapti, bo- yaqish. Bu yog‘ini o'zimiz to'ldirib beramiz. Azizxon oxiigi qanomi yuqoriga olib chiqqanda To‘lan qil- gan ishidan pushaymon bo'lib, ketolmay do‘ng orqasida arazla- gan boladek hiqillab o'tirardi. Ikromjon kelib uni qo‘lidan tortib o'midan turg‘azdi. — Yur, yur. Hali ham bolasan-da, To‘lan, bilaman, charcha- ding! To‘lanboy indamay uning orqasidan ergashib ketaverdi. Ikromjonning negadir bugun kayfi yaxshi. Yigitlarga hazil qilga- ni-qilgan edi. 172 - To‘lan, jinnivoy, Zirillamaga borganda ham piqillayver- ma. Xotining erim mushuk bo‘lib qopti, deb tayoq bilan urib yurmasin. To‘lanboy og‘zi bilan nafas olib loy orasida arang ko‘rinib turgan ko‘zlarini yiltiratib, bu gapga kulishni ham, kulmasliknl ham bilmasdi. Ikromjon hazilini qo‘ymasdi. - To‘lan, ertaga seni oftobda ishlatmaymiz. Agar oftobda yarim soat tursang ichagingga to‘lgan loy qurib qotib qoladi. Egilolmay yurmagin. Endi Azizxon ham gapga aralashdi: - Tashvish qilmang, Ikrom amaki, To‘lan tog‘amni quritib qo'ymaymiz, har yarim soatda suv purkab turamiz. Bular suv bo‘yiga kelishganda trassadan qaytgan quruvchilar allaqachon yuvinib bo‘lishgan, ariqda faqat bir-ikkita odam qol- gandi. Birinchi bo‘lib To‘lanboy Iriyim-boshi bilan o‘zini suvga otdi. U sho‘ng‘igan joydan boshlab quyiga loyqa suv oqa bosh­ ladi. - 0 ‘zing ham bir kubodan ortiq tuproqni olib kelgan ekan- san, To‘lan. Suvdan bosh chiqazgan To‘lanboy endi ilgarigi, ertalab ishga chiqqan To‘lanboyning o‘zi bo‘lib qolgan edi. Ikromjon ham suvga tushdi. U suvni shaloplatib yuvinarkan, bulardan sal oldin yuvingani chiqib ketgan Tengdik qirg‘oqqa keldi. - Og‘ay, sizga qat bor. U qo‘ynidan qog‘oz olib Ikromjonning suvdan chiqishini kuta boshladi. Ikromjon shoshib yuvindi-da, suvdan chiqdi. Bel- bog‘iga artinib Tengdikning qo‘lidan xatni oldi. “Ikrom, Zirillamaga qayt! Jannatni to‘lg‘oq tutib tug‘ruqxo- naga olib ketishdi. Ummatali”. Ikromjon hayron bo‘lib qoldi. Uning hisobida Jannatning ko‘zi yorishiga hali vaqt bor edi. Yoki... Jannat yetti bolasini tuproqqa qo‘ygan. Ikkitasi o‘lik tug'ilgan. Beshtasi bir-ikki yosh- ga yetib-yetmay olamdan o‘tgan edi. Shuning uchun ham yolg‘i- zi Tursunboyga shamolni ravo ko'rmasdilar. Nima bo‘ldi ekan? 0 ‘zi omonmikan? Bola sog‘-omon dunyo yuzini ko‘rganmikin? Zirillama bu yerdan olis. U yoqqa na poyezd boradi, na av- tobus. U nima qilishini bilmay hayron bo‘lib turganda Azizxon uning qo'lidan xatni olib o‘qidi. - Menga qarang, amaki, albatta, borishingiz kerak ekan. Hozir Qo‘shariqqa tushing-u, Orzixon ayanikidan mening otim- ni olib yo‘lga chiqing. Qaytishda otni dadamga tashlab kelarsiz. 173 Ikromjonning ko‘zlari yashnab ketdi. Azizxonning ot mu­ kofot olganini bilardi. Ot yollarini silab yo‘rg‘asini ham ko‘rgan edi. Ammo shu topda ot mutlaqo xayoliga kelmagandi. — Rahmat, o‘g‘lim. Oting kunimga yarab qoldi. Bo‘lmasam men ketdim. — U shunday dedi-yu, yechinib toza yaktagini kiy- gani chodirga qarab ketdi. ...Ikromjon kun yoyilmay Zirillamaga yetib keldi. Qishloq har galgidek o‘z tashvishlari-yu, o‘z tirikchiligi bilan band. Ham­ ma dalaga ketib bo‘lgan, samovarlar huvillab yotibdi. Qishloq­ ning bo‘z yigitlari Nayman yo‘lidan o‘tadigan kanal trassasida. Ayollar dalada, bolalar mol-hollami o‘tlatgani olib ketishgan. Ikromjon o‘z ko‘chasiga burilganda Rasul buvaning g‘arib supasiga ko‘zi tushdi-yu, yuragi shuv etib ketdi. Ikromjon o‘z tashvishlari, ishlari bilan bo‘lib Rasul buvaning olamdan o‘tgani- ni esidan chiqazib qo‘ygan edi. Supani ко‘rib ko'ngli allanechuk bo‘lib ketdi. Rasul buva ertalab shu supada nonushta qilar, kun qizib ketgandagina andakkina mizg‘ib olish uchun ichkariga ki­ rib ketardi. Supa yon-veriga ko'loblab suv sepilgan, supurilgan, orasta bo‘lardi. Endi kampir buvini o'rtancha o ‘g‘li Qopchig‘ay- ga olib ketgan, eshikka qulf tushib, supa usti, atroflarini xazon bosib ketibdi. Ikromjon ot jilovidan ushlab supa oldidan ezilib o‘tdi. Ham­ ma vaqt gavjum bo‘ladigan ko‘chadan asta yurib uyi ostonasiga keldi. Eshik ochiq, ichkaridan nimaningdir tiqillagani eshitilardi. Ikromjon ot jilovidan pastga tortib, pastak eshikdan engashtirib oUb kirdi. Jilovni egar qoshiga tashlab, o‘z holiga qo‘ydi-da, u yoq-bu yoqqa alangladi. Tursunboy oshxona oldida yerga o'tirib olib velosipediga in- qillab yel berar, orqasiga qaramasdi. - Tursun! — dedi Ikromjon. Dadasining ovozini eshitib Tursunboy boshini ko‘tardi. Ho­ zir, dedi-yu, yana g‘ildirakka yel beraverdi. Hozir meni sog‘in- gan bolam yugurib kelib bo‘ynimga osiladi, deb kutib turgan Ikromjon o‘g‘lining bunaqa niyati yo‘qligini bilib, ha, fe’li shu- naqa, deb uni koyib o‘tirmay tepasiga keldi. — Nima qilyapsan? — Kamer teshilib qopti, tuzatyapman. — Oyingni ahvoli qalay? — Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan bosh ko'tarmay. Ikromjon atrofga qaradi. Hovli supurgi betini ko‘rmagan, hamma yoq ivirsib yotibdi. Ikromjon uyga kirdi. Jannatning o‘mi hali ham yig‘ilmagan. Ovqat yuqi idish-tovoqlar xontaxta ustida. 174 Ikromjon yana hovliga chiqdi. Devor tagidagi o‘choqda qozon tuvog‘i ochiq qolganidan ikki-uchta musicha bir-biriga hurpayib qozon ichida qotib qolgan ovqatni cho‘qilayapti. - Ayang qachon kasalxonaga ketdi? - Besh kunmi, olti kun bo‘ldi. - Sen nima yeb, nima ichib yuribsan? Tursunboy ishi bitib o‘midan turdi. Ariqni chatanog‘i orasi- ga olib, qora bo‘lib ketgan qo‘lini yuvarkan, javob qildi. - Ummatali amaki ovqat chiqazyaptilar. Ikromjonning ko‘ngli sal tinchigandek bo‘ldi. - Ayangning kasalxonaga ketganiga besh kun bo‘pti, nega menga xabar qilmading, esi yo‘q? Tursunboy dadasining betiga qaramay javob qildi: - Ishim ko‘p edi-da. - E, ishing qursin! Ishing nima bo‘lardi, ko‘cha changitib velosiped minishmi? Tursunboy indamadi. - Bor, qozonni yuv! Biron issiq ovqat qilaylik, ayangga obo- ramiz. - Bugun o'zlari keladilar. Ikromjonning yuragi shig‘ etib ketdi. - Nima?.. Tinchlikmi o£zi? — Ikromjon jur’atsizlik bilan se- kin so‘radi. - Ayang o‘zi tinchmi? - Tinchlar. Ukamni Ummatali amakim bilan qo‘shnilar ko‘mib kelishdi. Ikromjon turgan joyida bir qalqib ketdi. Bu bola nimalar deyapti? Nahotki, nahotki, bolasi yana nobud bo‘lgan bo‘lsa. Ikromjon o‘zini tutolmay baqirib yubordi: - Durustroq gapirsang-chi, nima gap bo‘ldi? 0 ‘g‘li dovdirab javob beiguncha sabri chidamay ko‘chaga yugurdi. Ummatalining eshigini qoqdi. Ummatali oyog‘ida etik, bir oyog'ida kalish bilan chiqdi. - Iya, iya, keldingmi? Keldingmi? Etigimning poshnasiga nag‘al qoqayotgan edim. Qani kir! Kir! Azizxon tinchmi? Xayri- yat, kepsan. Eshitgandirsan, shunaqa ishlar bo‘lib ketdi. Ikromjon ichkari kirmadi. Nima bo‘lganini so'radi. - Jannat og‘irroq yuk ko‘tarib qo‘yipti. Tursuningga boloxo- nadan ozroq sholi op tushib, kelida oqlab bergin, desa ko‘n- mapti. 0 ‘zi salkam bir qop sholini shotida yelkasida olib tushib, kelida oqlagan ekan. Kechga borib to‘lg‘oq tutib qopti. Kelining shunaqa xabar topib chiqdi. Darrov arava topib balnisaga o‘zim 175 oborib qo‘ydim. Ertalabga borib bola o‘lik tug‘ilipti. 0 ‘zimiz uch-to‘rt kishi bo‘lib joyiga qo‘yib keldik. 0 ‘zing nega bunaqa kechikib kelding? Balnisaga jo ‘natiboq Tursuningga xat yozib beigan edim. Saharlab dadangga yetkaz, degandim. - Xatni kecha kechqurun oldim. Oldim-u, Azizxonning oti- ni yeldirib kelayotganim shu. Ikkovi jim qolishdi. Ikromjonning panjalari tugiUb mushtga aylandi. Yana yozildi. Ummataliga bir og'iz gap aytmay orqa­ siga qaytdi. Tursunboy kiyinib velosipediga suyanganicha eshik oldida turardi. - Dada, men ketdim. - To‘xta! - dedi Ikromjon. — Ummatali amaking xat yozib bergan ekan, nega o‘sha kuni menga yetkazmading? - Ishim bor edi. - Ahmoq, yaramas. Onang shu ahvolda yotsa-yu. sen... — Ikromjon gapini davom ettirolmadi. Agar o‘g‘li bir eb og‘iz ochgudek bo‘lsa, quloq-chakkasiga shapaloqlal: >hi hech gapmasdi. - Yo‘qol. Ket, ko‘zimga ko'rinma! Tursunboy gunohim nima ekan, degandek yelka qisib egarga mindi. Ikromjon hovliga kirib etigini yechdi. Yaktagini behi shoxiga iUb hovli supurishga tushdi. 0 ‘choq kulini oldi. Qozonni yuvib tagiga o‘t qaladi. Uylami yig‘ishtirdi. Hamma yoqqa ko‘loblab suv sepdi. Supa yonboshidagi rayhon, qashqar gullar ekilgan gulxonaga ariqdan suv ochdi. Hovliga fayz kirgandek bo‘ldi. Oshxonaga kirib u yoq-bu yoqni titkiladi. Go‘sht qolmabdi. Tomorqaga chiqib bir gala bo'lib yurgan tovuqlami tirqiratib quvib, birini tutdi. So‘yib, pat- larini yuldi. Qozonga tashlab boyadan beri molxonada ma’rab jag‘i tinmayotgan sigir-buzoqqa suv berib, oldiga o‘t yulib tash- ladi. Keyin otni yetaklab ko‘chaga chiqdi-da, eshikka qulf urdi. Otni Ummataliga topshirib, o‘zi kasalxona tarafga qarab ketdi. Kasalxona hovlisidagi tol tagida Jannat tugunchasini tizzasi- ga qo‘yib eshikdan birontasi kelib qolar, deb kutib o'tirgan ekan. Erini ko‘rib quvonib ketdi. U ancha solib qolgan, ko‘zlari ichiga botib ketgan, ovozi ham allaqanday hazin eshitilayotgandek edi. Ikromjon bo‘lib o‘tgan gapdan xabardor bo'lgani uchun or- tiqcha surishtirib o‘tirmadi. Faqat ahvoling qalay, qiynalmading- mi, men bu gapdan kecha kechqurun xabar topdim, dedi, xolos. 176 - Bolamning ahvoli qalay? Ichiga issiq kirmay rang-ro‘yi bir holatda bo‘lib qolgandir. - Bolangga jin ham urmaydi. Ummatali ovqatidan xabar olib turipti. Ikromjon uning qo‘lidan tugunini olib, katta ko'chaga olib chiqdi. 0 ‘tkinchi mashinalarga qo‘l ko‘tarib, to ‘xtatolmadi. Asli- da idoraga kirib Tog‘adan mashina so‘rasa bo‘larkan. Hech bo‘l- maganda izvosh berardi-ku. Ustiga ikki-uch bog‘ beda tashlagan arava kelib qoldi. Ara- vakash Ikromjonning iltrmosini qaytarmadi. Jannatni aravaga chiqazdi-da, o‘zi piyoda arava orqasidan guzarga qarab keta boshladi. Ko‘chada odam ko‘payib qolgan. Bu yo‘l Naymanga olib borardi. Kanal trassasi shu tarafda bo‘lganidan ot-arava, mashi­ na tinimsiz qatnab turardi. Arava shag‘al to'kilgan yo‘lda qaldi- rab silkinardi. Ikromjon xotinining rangiga, ahvoliga qarab ichi ezilib borardi. Jannat erining avzoyidan nimadandir tajangligini bilib tu­ rardi. Nima bo‘ldi, ota-bola o‘rtasida biron gap o‘tdimi? Da­ dasi bolaginamni koyigani koyigan. Axir Tursunginam bola-ku. Uning nimasidan gina qiladi? Bir kun esi kirib, quyilib qolar axir! 0 ‘g‘il bola degan shunaqa bo'ladi. Birdan yalt etib, odam bo‘lib qolganini bilmay qolasan. Arava eshik oldida to‘xtadi. Ikromjon xotinining tushishiga yordamlashib eshik qulflni ochdi. Jannat uyim ivirsib ketgandir, hovliga supuigi tegmay hamma yoq xazonga to‘lgandir, deb o‘y- lagandi. Kirib hayron bo‘lib qoldi. Eriga ta’nali qaradi. - Bolaginamdan xafa bo‘lishingiz chakki, dadasi. Mana, ko'rdingizmi, hamma yoqni orasta qilib qo‘yipti. 0 ‘ziga qolsa hamma ishni qiladi. Siz bilan biz bor ekanmiz, erkalanadi-da, dadasi. Mana besh kungagina ro‘zg‘or qo‘liga qolganidiki, bino- yidek o‘tiribdi. Ikromjon xotinining quvonchini buzgisi kelmadi. Yechin- may tomorqadan sabzi yulib chiqdi-da, supa labida o‘tirib archa boshladi. - Jindakkina tovuq sho‘rva tashlab qo‘ygan edim. Hozir ta- giga o‘t qalab yuboraman. Ikromjon archgan sabzilarini ariqda yuvib qozonga tashladi. 0 ‘choq tagiga shox tashlab pufladi. Keyin jambil kertdi. U hozir nima qilsa ham butun umidlari puchga chiqqan, sal kam to'qqiz oy bag‘rida asragan bolasidan judo bo‘lgan, iztirob, 177 alamdan rangi za’faron bo‘lgan xotinining ko‘nglini olish payida edi. Jannat esa erini ayar, uning ko‘zlariga tik qarayolmay yerga boqardi. Axir u yetti marta farzand va’da qilib, uyga motam olib keldi. Har gal bolasini tuproqqa qo‘yganida, shu xil, bir-birining ko‘nglini olib, alamlarini yashirish, yig'idan o‘zini tiyib, ich-etini yeyish ulami ezg‘ilab tashlardi. Hozir ham ikkovi shunday alam otashida yonishardi. Ikkovi bir-birini ayashardi. Ikromjon chinni ko‘tarib o‘choq boshiga ketayotganda Jan­ nat uni to'xtatdi. - Qo‘ying, o‘zim suzib kelaman. Siz o‘tiring, uzoqdan char- chab kelgansiz. Men ancha darmonga kirib qolganman, о‘tiring, dadasi! Ikromjon qo‘lida chinni bilan hovli o‘rtasida to‘xtab qoldi. - Bolaginamga bitta chinnida olib qo'ying. - Yetadi, yetadi, hammamizga yetadi, xotin. Nahotki arzandangni esimdan chiqazsam. Jannat asta yurib kelib chinnilami Ikromjonning qo'lidan oldi-da, o‘choq tarafga ketdi. Eshik orqasida ot kishnadi. Sal o‘tmay Ummatali kiyim-boshlari shalabbo bo‘lib kirdi. - E, kel, kel, Ummatali, qaynanang suygan ekan. Ovqat us­ tiga kelib qolding. Ummatali ariqdan qo‘lini yuvib belbog‘iga artina-artina supa yoniga keldi. - Shu desang, otni anhorga oborib cho‘miltirdim. Jonvor yaqin orada suv ko‘rmagan shekilli, sira anhordan chiqqisi kel- maydi. Ikki qo‘lida chinni bilan kelayotgan Jannat Ummatalini ko'rib ko‘zlari yashnab ketdi. Eri bu odam bilan juda chiqishadi. Kirib qolgani yaxshi bo‘ldi. U yoq-bu yoqdan gaplashib yuragi- ning chigilini yozadi. Ummatali bo‘lsa otni ta’riflab Ikromjonni gapirgani qo‘y- masdi. Ulaming oldiga ovqat qo‘ygan Jannat, Ummatali ot olib- di gumon qilib: “Voy, ot qulluq bo‘lsin, qanchaga oldingiz?” — dedi. Ummatali bilan Ikromjon bir-birlariga ma’noli qarab olishdi. - Menda otga pul qayoqda, singlim, Azizxonimga Usmon ota mindiriptilar. Tumonat ichida, yurt kattalari oldida izzat- ikrom bilan ot mindirishipti. Jannat eriga yalt etib qaradi. 178 - Boya sizga nima degandim. 0 ‘g‘il bola sho‘xlik qilib, sho‘xlik qilib, birdan quyilib, el qatoriga kirganini bilmay qo- lasan. Azizxongina yerga ursa osmonga sakraydigan bola edi. Mana qarabsizki, lop etib ko‘zga ko‘rindi-qoldi. Ishqilib Tursun- boyginamga ham Xudo insof bersin-da. - Ha, - dedi Ummatali. - Bolani judayam erka qilib qo‘y- dinglar. - Peshanaginamizda bittagina-da, o‘rgilay, bittagina. U ham o‘rtog‘iga o'xshab quyilib qolar. Ummatali ta’nali ohangda dedi: - Singlim, sen balnisaga ketishing bilan, dadangga yetkaz, deb xat bitib bergandim. Tursunboy to'rt kundan keyin birovdan bervoripti. Ikromjon boshini ko‘tarolmay dasturxon popugini himarib o‘tirardi. Hammalari bir necha daqiqa sukutda qolishdi. Umma­ tali yana gap boshladi: - Ikrom, tabib tabib emas, boshidan o‘tgan tabib deydilar, bolangni sal tartibga solib qo‘y. Hozir qayirib olmasang, keyin o'zlaringni qiynab qo‘yadi. Men begona odamman. Ammo aytib qo‘yish qarzim. Jigarimdek bo‘lib qolgansizlar. Ummatali chinni tagida qolgan sho‘rvani xo‘rillatib, yuziga fotiha tortdi. - Men endi boray. Ummatali shunday deb ko‘chaga chiqib ketdi. Sal o‘tmay uning chuh-chuh degani, tuyoq tovushi eshitildi. Er-xotin bir-birlarining betlariga qarayolmay qolishgandi. Na undan, na bundan sado chiqadi. Bu jimlikni oxiri Jannat buzdi: - Gapini qarang-a, birovning bolasini undoq-bundoq de- yish oson. Axir Azizxonning qilgan ishlari esingizdan chiqdimi? Hammani jonidan bezor qilgan edi-ku! Ikromjon indamadi. Ill Bugun tushki ovqat paytida yigirma bir agigator choyxona- oshxonalarda, agitpunktlarda dunyo xabarlarini gazetalardan o‘qib berdilar. SSSR bilan Germaniya o'rtasida bir-biriga hujum qilmaslik to‘g‘risida bitim tuzilibdi. Germaniya tashqi ishlar ministri janob Fon Ribbentrop Moskvaga kelib bitimga qo‘l qo‘yibdi. 24-avgust 179 kuni Ribbentrop Moskvadan jo‘nab ketibdi. Uni kuzatib qo‘yuv- chilar orasida Germaniyaning Moskvadagi favqulodda va muxtor elchisi graf fon-der Shulenberg va Italiyaning Moskvadagi elchisi Russo janoblari bor ekan. Birinchi sentyabr ertalab soat o'nda Berlinda reyxstag majlisi bo'libdi. Gitler kecha Moskvada German-Sovet bitimi imzolan- ganligini va bu bitim Germaniya hukumati tomonidan ham rati- fikatsiya qilinganini rasman e’lon qilibdi. To‘rtinchi sentyabr kuni Gitler reyxstagda Germaniyada- gi yangi sovet elchisi va harbiy attashe vakili Shkvortsov ЬДап Purkayevni qabul qilib, Sovet - German bitimi yuzasidan uzoq suhbatlashibdi. Anqarada chiqadigan “Vaqt” gazetasi Sovet - German biti­ mi Turkiyaning sovetlar bilan chegara rayonlarida ham tinchlikni ta’minlaydi, deb yozibdi. “Nyuyork gerald tribun” gazetasining siyosiy sharhlovchisi Makkenzi bu bitim Yevropada tinchlikka garov, debdi. Germaniya tashqi ishlar ministrligining rasmiy or- gani “Deyche diplomatish politishe korrespondents” gazetasi bu bitim Germaniya aholisida chuqur qoniqish hosil qildi, deb yo­ zibdi. Yuzaki qaraganda dunyo tinch, osoyishta ko‘rinardi. Ammo yer kurrasining ko‘p qit’alarida bombalar portlar, minglab qurbonlar ko'ksidan qon oqardi. Xitoyning hamma viloyatlarida yapon bosqinchilariga qarshi janglar davom etar, German-Polsha chegaralarida tinimsiz jang- lar bo‘lib turgan edi. Ammo sovet yurti o'zining tinch ijodiy mehnati bilan band edi. Donbassda Aleksey Staxanov rekord ustiga rekord qo‘yib, mamlakat mehnatkashlarini yalpi mehnat zafarlariga chorlar, grajdan havo flotining uchuvchilari Shebanov, Matveev va Bay- kulovlar “Stal — 7” aeroplanida yerga qo‘nmay besh ming olt- mish sakkiz kilometrlik masofani 12 soat-u 30 minutda uchib o‘tib jahon rekordini o'matgan, muddatli xizmatda bo‘lgan od- diy askarlar sostavining ishchi-dehqon Qizil Armiyasi saflaridan uzoq muddatli otpuskaga bo‘shatish to‘g‘risida SSSR mudofaa Xalq Komissari Voroshilovning farmoni chiqqan osoyishta kun- lar edi. 0 ‘zbekistonda mevalar g'arq pishgan. Polizlarda qovun-tar- vuzlar shiraga to‘lgan, ishkomlar hosildan beli bukilib qolgan - to'kin, barakali kuz boshi edi. Butun xalq Konibodomdan Uch- 180 qo‘rg‘ongacha cho'zilgan qurilishda tinim bilmay mehnat qilar, yer bilan, tosh-u shag‘allar bilan olishardi. Jahonning qayerida o‘t chaqnayapti, qayerida ofat — o‘lat odam bolasini qiyratyapti, qayerda zambaraklaiga o‘q quyilyapti - hech kimning xayoliga kelmasdi. Ular asrlar bo‘yi qaqragan cho‘l bilan olishar, suvga qondirish niyatida ter to‘kishardi. Azizxon nima bo‘lsa ham atigi bir haftaginada bitadigan qu­ rilishda ish ko‘rsatib qolish, Lutfinisa xayolan tasawur qiigan manzarani chinakamiga barpo qilish niyatida hammadan ko‘p ter to‘kar, hammadan ko‘ra ko'proq g‘ayrat qilardi. Bundan bir oygina oldin kech kirib, atrofni asta qorong‘ilik bosib kelayotgan, oy shorn yeb adir ustiga endi o‘rmalab chiqa- yotganda ular ikkovlon do‘ngga chiqib Nushkon adirlariga jim- gina qarab o‘tirishgandi. Bolalar qo‘lidan chiqib ketgan pufak- dek oy asta havolanardi. Sadaqayrag‘ ochlar orqasidan oy nuri tushib, xuddi kumush hoshiya tutgandek ko‘rinardi. Ikkalalari o‘z o'ylari bilan band edilar. Ikkalalari ham uzoq istiqbol emas, shu bugun-erta, atigi ikki oy keyingi kunlarini ko‘z oldilariga keltirishardi. Oy tepaga chiqib olib damini olgandek qimirlamay turardi. Qaysidir trassada yer portlatishdi. Uning kuchli ovozi adirlardan adirlarga qaytib, ancha vaqtgacha qaldirab turdi. Ikkovining ham xayoli uzildi. — Nimani o‘ylading? — dedi Azizxon Lutfinisa tomonga su- rilib. Lutfinisaning yuzlari oy yorug‘ida ajib ko‘rinardi. U javob bermadi. - 0 ‘zing nimani o‘ylading? - dedi javob o ‘miga. Azizxon gapni orqa-oldiga qaramay aytib yuboraverardi. Darrov javob qildi: — Esh polvon bilan yana bellashibman... Lutfinisa undan ishq-muhabbatga aloqali gap kutgan edi. Xuddi menga o‘xshash bir xil o‘y suryapti, deb o‘ylagandi. Haf- salasi pir bo‘lib, e, gapirmay qo‘ya qol, degandek qo‘l siltadi. - Yo‘q, yo‘q, shoshma-da. Bu yog‘ini ham eshit. To‘yimiz bo‘lganiga bir oymi, ikki oymi o'tganmish. Mana shu yerda turib qayerga uy quramiz, deb maslahatlashayotganmishmiz. Sen ma- navi yerga, — u yerdan kesak olib ikki-uch metr nariga otdi, — uy quramiz, yoniga ayvon solamiz, debsan. Tandimi hu anavi yerga, ayvonni yoniga qurib berganmishman. Sen non yopyap- san. Hidi biram zo'rki. 181 Lutfinisa sharaqlab kulib yubordi... ...Lutfinisani dafn qilganlaridan buyon u bir daqiqa bo‘lsin, uni xayolidan nari ketqizmadi. Yursa ham, tursa ham, Lutfinisa shundoqqina ro'parasida goh iljayib, goh gina bilan qoshlarini chimirib qarab turadi. 0 ‘sha oydin kechadagi sharaqlab kulishi quloqlarida doimiy qolib ketgandek. Ikromjon yonida bo‘lganda har xil gaplar bilan uning xa- yolini qochirib, alahsitib turardi. U Zirillamaga ketib qol- gandan beri, yana o‘z xayollari girdobiga sho‘ng‘ib ketgandi. To‘lanboy sergapgina yigit bo‘lsa ham Azizxon bilan uncha ishi bo'lmay qo‘ydi. Ishdan qaytdi deguncha marg‘ilonlik askiya- chilar to'plangan joyga ketib qoladi. Qoq yarim kechada kelib uni uyqudan qo‘yadi - qo‘qonlik askiyachilar marg'ilonliklami boplagani bormi, masxaraboz Aka Buxoming hikoyalari bormi, hiring-hiring kulib gapirib beradi. Ertalab yana el qatori tura- di-yu, ishga tushib ketadi. Mana hozir ham, ayni dam oladigan paytda kino olayotganlami tomosha qilgani pastlikka tushib ket­ gan. Tanaffus tugab hamma o‘midan turdi. Azizxon sovib qolgan ko‘k choyni simirib indamay ish joyiga qarab ketdi. Ikromjon Zirillamadan qaytib kelib chodirda ish kiyimlarini kiyayotgan ekan. Ikromjon amakining qarashlari jiddiy, nimadandir xafa- roq ko‘rinardi. Azizxon botinib, nima bo‘ldi, deb so‘rayolmadi. Ikromjon ichida gap yashirolmaydigan odam. Bir fursati kelib yoriladi. - Dadang, ayang salom aytib yuborishdi. Toza ko‘ylaklaring- ni, yangi etik tiktirib qo‘yishgan ekan, o'shani berib yuborishdi. Anavi tugundagi tog‘orachada somsa bor. Yeb ol! Azizxon tugundagi etikni olib havas bilan qaradi. Qo‘njlarini g‘ijimlab ko‘rdi. - Ishlaring qalay, bolam? — dedi Ikromjon qiyig‘ini tarang qilib bog‘larkan. -Y om onm as, amaki. Siz ketgan kuni o‘n to‘qqiz kubo chiqazganmidim? Kecha yigirmadan oshirdim. - Bu ishing durust, azamat. Qurilishda yer qazish sakson protsentdan oshibdi. Sal kunda ish tugaydi. Otingni qamchilab qol, bolam. - Bo‘sh kelmaymiz, xotiijam bo‘ling, amaki. Qishloqda nima gap? - Qishloq suv quyganday jimjit. Kanalga kelmaganlar paxta bilan olishib yotishibdi. Kunduzi Zirillamada qush ham uch- 182 maydi. Kechga borib samovarlarda sal-pal odam gavjumlashadi, xolos. - Tursunboyni ola kelmabsiz-da. 0 ‘rtog‘imni bir ketmonga solardim. Azizxonning bu gapi Ikromjonning yaralangan joyiga tuz sepgandek bo‘ldi. Ikki qoshining o‘rtasi tugunchak bo‘lib, betida e, uni qo‘ysang-chi, deganga o‘xshash ifoda paydo bo‘ldi. Buni Azizxon darrov sezdi. Ikromjon sir boy bermay gapida davom etdi: - Zirillamada hammaning og‘zida sen. Kattakon surupga ishlangan suratingni klub tepasiga ilib qo‘yishipti. Tog‘aning ga­ piga qaraganda, shunaqa surating Shahrixonda, Qo‘qon-u Qu- vada ko'chalarga ilingan emish. Aytgancha, dadang ot yuborga- ningga juda quvonib ketdi. Gijinglatib minib yuripti. Har kuni soyga op tushib cho‘miltiradi. Boyaqish shuncha yoshga kirib otga yetisholmagandi. Bitta ot dardida necha marta pul yig‘ib, necha marta ro‘zg‘orga kirishtirib yuborgan edi. Barakalla, da- dangning boshi ko‘kka yetdi. Ikkovi u yoqdan-bu yoqdan gaplashib trassa tomonga keti- shardi. Ikromjon yana bitta gap aytdi. - Akbaralidan haligacha darak yo‘q. Topisholmayapti. Azizxon indamadi. Ко‘z oldiga hu o‘sha dahshat va alamga to‘lgan tun, Akbaralining qon qotib qolgan panjalari, oydinda yaltiragan karki sopli pichog‘i ko‘rinib ketdi. Peshanasini qiyiq bilan bog'lab belkurakka bag'rini berib ku­ tib turgan To‘lanboy ulami ko‘rib qichqirdi: - Muncha imillaysizlar, chaqqon-chaqqon yursanglar-chi. Old odamlar ikki kubodan tuproq qo‘porib qo‘ydi. Ikromjon ishga mukkasi bilan ketgan To‘lanboyga mamnun qarab qo'ydi. - Ha, durust, kanal ishqi yuragingni o‘rtab qopti. Endi odam bo'lasan, To‘lan. Ikki tom bo‘yi ko‘tarilgan tuproq do‘ngi tagida yana ish bosh- lanib ketdi. Tuproq to‘zg‘ib birovni birovga ko‘rsatmay qo'ydi. Xuddi bulut orasidan burgut uchib chiqqandek, chang-to‘zonlar ichidan Azizxon yelkada tuproq to‘la qanor bilan yuqoriga ko'ta- rilar, o‘zi to‘kkan tuproq to‘zonida o‘zi ko‘rinmay ketardi. To‘lanboyning ko‘ksovga o‘xshash yo‘tali, Ikromjonning “ha bo‘l, ha bo‘li”, Azizxonning “bos, yana bos”, degan tovushi eshitilardi. 183 Shu chang, shu to‘zon, shu shovqin-suron orasida bugun yana bir yangi rekord tug‘ilayotgandi. Taxta pillapoya og‘ir lapanglaydi. Qanor og‘zidan quyilayot- gan tuproq to‘g‘onni o‘pirgan toshqin suvga o'xshaydi. IV Yo'ldosh Oxunboboyev Ikromjonning Lug'umbekda ishlab yurganidan bexabar edi. Bundan o‘n kun awal Zarkentga bor- ganida Ikromjon hamqishloqlari bilan Suvkesak uchastkasida ishlayotgan edi. Zarkentliklar yer qazish ishlarini tugatib, allaqa- chon dalaga chiqib ketganlar. Oxunboboyev Ikromjonni ham te- rim taraddudida yuripti, deb o‘ylagan edi. Bugun uni yalang'och bo‘lib yer qaziyotganini ko‘rdi-yu, hayron bo‘lib qoldi. - Ha, senga nima bo‘ldi? “Suvkesak”da ishlab yurgan- ding-ku? Ikromjon ter bosgan peshanalarini, bo‘yinlarini qiyig‘i bilan artarkan, Azizxon tarafga bir qarab qo‘ydi. - Polvon bolani yolg‘izlatib qo'ymay, deb kelgandim. - E, omon bo‘l, bu bola yolg‘izlaydiganlardan emas. Seni nima jin urdi? Polvonning shuhratiga sherik bo‘lging keldimi? Zirillamaliklaming bunaqa odati bo‘lmasdi-ku. Ikromjon “meni Tog‘a yubordi, Azizxonning ko‘nglini ko‘tarib tur, deb tayinlagan”, degan gapni aytolmadi. Oxunbo- boyevning dashnomi malol kelsa ham, tishini tishiga qo‘yib jim turishga majbur bo‘ldi. - Menga qara, Ikrom. Modomiki kanal bitguncha ishlaging keptimi, senga boshqa ish topib beraman. Zirillamaliklaming sha’nini Azizxonning o‘zi boplab turadi. Oltinchi shalolaga borib bir ishlab berasan! Gap shu! Ikromjonning xo‘p, deyishdan boshqa iloji qolmadi. Ikrom oltinchi shalolaning nimaligini biladi. Norin daryo- sidan qazib kelinayotgan kanal “Qizil ko'prik” orqasiga yetganda Qoradaryoga borib ulanadi. Shu yerda taxminan o‘n metr ba- landlikdan Norin suvi Qoradaryoga quyilishi kerak. Shalola qurilishi hozir eng orqada. Qurilish gazetasida kun ora “Shalola qurilishi o‘pirilishda”, “Sudralganlar”, “Xo‘p bo‘la- dini yeb bo‘lmas” degan sarlavhali maqolalar bosilib turardi. Oxunboboyev ketarkan, to‘xtab orqasiga qaradi. - Tushdan keyin o‘shaqqa bor. Senlarga o‘zim brigadirlik qilaman. 184 Ikromjon, xo‘p, dedi. Oxunboboyev tepalikka tizzasiga ta- yanib chiqib ketgandan keyin To‘lanboy Ikromning oldiga keldi. — Ota nima deyaptilar? — Yaxshiyam seni ko‘rmadilar. Qo‘rganlarida seni ham quv- lab qolardilar. To‘lanboy gap nimadaligini bilmay ko‘zlarini pirpiratdi. — Ikkovimiz ajrashadigan bo‘ldik. Oltinchi shalolaga bora- san, deb ketdilar. 0 ‘sha yerda ishlayman, ban bir sizlar bilan yotib-turaman. Orasi ikki qadam, borib kelaveraman-da. Ikromjon tushlikni chala-chulpa qilib, yaktagini yelkasiga tashlaganicha shalola qurilishi tarafga ketdi. Keksa qayrag‘och tagida AU polvon bilan Esh polvon ni- manidir qizishib gaplashardilar. Ikromjortni ko‘rib ilckovi ham birdan jim bo‘lib qolishdi. Ikromjon ular bilan salomlashib, yaktagini so'riga tashladi. — Sherigingiz qani, mehmon? — dedi Ali polvon. — Bir o‘zim keldim, Ota shaqqa bor, dedilar, kelaverdim. — Polvon bola kelmadimi? — Yo‘q, Lug‘umbekda ishlayversin, deyishdi, - deb javob qildi Ikromjon. Ali polvon bilan Esh polvon bir-birlariga ma’noli qarab olishdi. — Men senga nima degandim, Esh. Endi xotirjam ishingni qilaverasan. Ali polvonning bu gapidan xijolat tortgan Esh polvon unga zardali qarab oldi. - N e g a xo‘mrayasan? Aziz polvon keladigan bo‘lsa, men qaytib ketaman, deb hozir obi diyda qilib tuigan eding-ku. Esh polvon etagini qoqib o'midan turib ketdi. — Hech ichingizda gap yotmaydi-da, usta. Esh polvon Ikromjonning betiga qarayolmay qoldi. Yaxna ichishni bahona qilib, sabzi to‘g‘rab o‘tirgan oshpaz tomonga ketdi. — Juda g‘alati fe’li bor-da, bu Eshning. Gapdi old-orqasiga qaramay aytvoraveradi. Keyin nima degani esidan chiqib ketadi. Dilida g‘ubori yo‘q bola. Fonar yog‘iga o‘xshab lop etib bir yo- nadi-yu, pis etib yana o‘chadi. Ali polvon o'tiigan joyga oftob kelib qolgan edi. U o‘mi- dan turib: “Yuring, mehmon, boshqalar kelguncha bitta choyni maydalab turaylik”, dedi-da, chaylaning soya tarafidagi supaga boshladi. 185 Supa balandlikda bo‘lib, shalola qurilishida ishlayotganlar bemalol ko‘rinib turardi. Ikkovi supadagi sholchani beri tortib o‘tirishdi. Ali polvon o'tirgan joyida qichqirdi: — Ho, Esh, qaytishingda bitta achchiq choy damlab kel. Esh polvon ming‘irladi: - Obbo, hali bir ketmon tuproq chiqarmay o‘zini choyga urishini qaranglar. Choy kelguncha ikkovi u yoq-bu yoqdan gaplashib o‘tirish- di. Ali polvonning gapiga qaraganda, shalola qurilishi zarbdor uchastka deb e’lon qilinibdi. Oxunboboyevning o‘zlari brigadir- lik qilarmishlar. Brigadaga Yo‘ldosh mirob nomi berilganmish. Ikromjon, Yo‘ldosh mirob kim bo‘ldi ekan, degan ma’noda Ali polvonga qaradi. — Yo‘ldosh akani bilmaysizmi? Iya, u kishini bilmaganlar ham bor ekan-ku. Shundan keyin polvon mirobni ta’riflab ketdi. - Yo'ldosh akam asli Kampirrovotning Naynavo qishlog'i- dan bo‘ladilar. Butun Farg‘ona vodiysida u kishiga teng keladigan mirob bo'lgan emas. Ruschani qiyib qo'yardilar. Peterburgdagi gimnaziyada o‘qib, suv texnigi degan shahodatnoma olganlar. U kishining suhbatlarida ko‘p bo'lganman. Dono odam edilar. “0 ‘zbekistonda xizmat ko'rsatgan suvchi” degan unvonlari ham bor edi. Xudoning qudrati bilan u kishi Qora daryoga, bu yoqqa yur, desalar yurardi. Har yili Yo'ldosh akam shu daryoga bir ya­ rim ming, ikki mingtadan sepoya tashlardilar. Juda ziyrak mirob edilar, u kishi. Sepoyaga quloq bosib, tagi chirigan, chirimagani- ni darrov aytib berardilar. Suvto‘rani ko‘rgansiz-a. Belyavskiyni aytyapman. Hatto u ham Yo'ldosh akamning maslahatlari bilan ish tutardi. Hozir miroblaming zo‘ri men bo‘laman deb yurgan Abdusamad mirobboshilar u kishining oldilarida hech gap emas- di. Yo‘ldosh akamni ko‘rganda ikki qo‘lini qovushtirib turardi. Unaqa mirob bundan keyin dunyoga keladimi, yo'qmi, xudo­ ning o‘zi biladi. Ikromjon uning gaplarini eshitib o‘tirar, suv bilan, to‘lqinlar bilan olishib daryo o‘rtasida sepoya bog‘layotgan azamat, pahla- von mirobni ko‘z oldiga keltirardi. Esh polvon ikkita piyola bilan ko‘k choy keltirib, supaga chordana qurdi. Endi uning betidan tajanglik, boya aytgan gap- laridan xijolatlik izlari qochgan, iljayib Ali polvonning gaplariga jim quloq solardi. 186 Aravalarga ko‘rpa-to‘shaklarini ortgan polvonlar kela bosh- lashdi. Ular Shahrixon, Asaka, Oltinko‘1 uchastkalarida ishlab nom chiqazgan edilar. Ikromjon bularga men bas kelarmikan- man, Azizxon ham kelganda durust bo‘larmidi, harqalay Zar- kent bilan Zirillamaning obro‘si oshardi, deb o‘ylardi. Oshpaz yigit qayrag‘och tagidagi katta supaga joy qilib das- turxon yozdi. Qovun-tarvuzlami, uzum-u shaftolilami to‘kib tashladi. - Qani, ho‘, polvon akalar, bir tamaddi qilib olinglar. Ota kelganlaridan keyin oshga guruch solaman. Hozircha manavu- lami yeb chanqov bosti qilib turinglar. U gapini tugatmagan ham ediki, orqasidan to‘zon ko‘tarib qora mashina keldi. Undan Oxunboboyev, Teshaboy Mirzayev tushdi. - 0 ‘ho‘, jamoat jam-ku, - dedi Oxunboboyev iljayib. Keyin polvonlar bilan birma-bir ko‘rishib, oshpaz qo‘yib bergan kursiga o'tirdi. Tog‘ni ursa talqon qiladigan azamat pol- vonlaming qomatiga havas bilan bir-bir qarab chiqdi. - Teshavoy, endi ishing yurishadi. Bu azamatlaming har bittasi bittadan traktoming ishini qiladi. U shunday deb Ali polvon uzatgan piyoladagi yaxnani bo‘shatdi-da, mo‘ylovini kafti bilan artib qilinadigan ishlardan gapirib ketdi. - Birodarlar, sizlarga bir erkalik qildik. Xafa bo'lmaysizlar, ammo ikki yuz yetmish kilometrlik kanalni qazish ham bir bo‘l- yapti, shu shalolani qazish ham. Prorab bizni aldab yurgan ekan. Uni ishdan oldik. Brigada boshlig‘i ham bekor bo‘ldi. Gapning ochig‘ini aytsam, bu ishda mening ham, Teshaboyning ham aybi bor. Bitta araqxo‘rga ish topshirib qo‘yib, xotiijam yurgan ekan- miz. Gazetada o'qigan bo‘lsanglar kerak, Moskva bizga katta yordam qildi. 0 ‘n ming tonna sement yubordi. Yigirma million so‘m pul berdi. Ikki yuzta yuk mashinasi bilan oltmish traktor oldik. Partiya hukumat nima desak, yo‘q, demay berib turipti. Biron hafta ichida shalolani qazib bitirsak, u yog'i betonchilar- ga qoladi. Nima deysizlar, shu ishni qilamizmi? Bilaman, char- chagansizlar, bola-chaqalami sog‘ingansizlar. Qirqiga chidagan, qirq biriga ham chidab bersanglar yomon bo‘lmasdi. Esh polvon bir qo‘zg‘alib qo‘ydi. - Bir nima demoqchimidingiz, polvon? - Nima ham derdim. Biz kanalga ishlagani kelganmiz, qan- doqki ish bo‘lsa aytavering, yo‘q degan nomard. Erta-indin ka- 187 nal ham bitib ketadi. Ana undan keyin bunaqa ishni qaydan topamiz, Ota. - Gapning o‘g‘il bolasini aytdingiz, polvon. Sizdan xuddi shunaqa javob kutgan edim. Balli! Shahrixonlik uyg‘ur yigit gapga aralashdi: - Ota, menga bir kungina uyga borib kelishga javob ber- sangiz. Bolalami juda sog‘indim. Undan tashqari, bolalaming onasiga ham jindek gapim bor edi. Hamma barobar gurillab kulib yubordi. Ali polvon uning yelkasiga shapillatib bir tushirdi. - Ha, gaping qursin, qazo bo‘lgan gaplaringni yig‘ib yur, borganda hammasini bir qilib aytasan. Oxunboboyev tizzasiga urib qotib-qotib kular, boplading, boplading, bu lag‘monxo‘r Oxunni, derdi. Uyg‘ur mirob, qiziqchilikni bopladimmi, deb yon-veridagi- larga maqtanib qarab qo'yardi. Polvonlar topshiriqni mo'ljaldagidan ham ziyoda bajarish- larini aytib, Oxunboboyevni ishontirishdi. Ikromjon o‘tirganlaming ko‘pchiligini tanimas, bir chekkada yakkalanib jimgina o‘tirardi. Oxunboboyev uning ahvolini sezib turgan ekan: - Birodarlar, ichingizda mening bitta hamqishloq qadrdo- nim bor. Yolg'izlatib qo‘ymanglar. U ham ishlaydigan bolalar- dan. Ayamasdan ishga bosinglar, g‘iring demaydi, - deb tayin- ladi. Ikromjon qo'lini ko‘ksiga qo‘yib, Oxunboboyevga qulluq qildi. Oxunboboyev oshga turmay ketishga otlandi. - Teshaboy, sen ulaming yotar-turarlarini to‘g‘rilab, ish joylarini ko'rsat. Har kuni bitta qo‘y so'yasan. Poytuqlik ho- fizlardan uch-to‘rttasini shu yoqqa yuboraman. Kino ham ke- ladi. Menimcha, Ali polvonni ish boshi qilish kerak. Sen ertaga shtabga qochasan. Ishni kimdan talab qilishimizni bilib olaylik. Rozimisizlar, polvonlar, Alining ish boshi bo‘lishiga. - Rozimiz, rozimiz, - degan ovozlar chiqdi. Oxunboboyev ular bilan xayrlashib mashina tomon yurar- kan, uyg'ur mirobning gapini eshitib qoldi. “Hofizlami nima qilamiz, artistkalardan kelsin-da!” Oxunboboyev kuldi. - Oxun, o‘zing xotiningdan qochib bu taraflarda yurib- san-ku, nima qilasan gapni aylantirib. 188 Teshaboy Mirzayev unga nimadir dedi. Shundan keyin Oxunboboyev orqasiga qaytib trassa tomonga tuproq kechib ket­ di. Sal nari borganda Uyg‘ur mirobning qo‘shig‘ini eshitib qoldi: “Qashqaming bozorinda, jinimo, Setib og‘an qulingman...” - Zap quvnoq yigit-da, bu Oxun, - dedi Oxunboboyev. Qiziqchilikka toqati yo‘q Teshaboy Mirzayev ming‘irladi: - 0 ‘zi yaxshi bola-yu, sal bachkanaligi bor-da. Oxunboboyev uning fe’lini bilgani uchun, shunaqami, deb qo‘ya qoldi. Orqa tarafdan kelayotgan qo‘shiq va kulgilarga qu­ loq tutib indamay borardi. 0 ‘, Guloyim, Juro‘gim kuydi doyim, Qulingman-u qulingman, Bog‘da bitgan gulingman, Qashqaming bozorinda, jinimo, Setib og‘an qulingman. У Yo‘ldosh To‘xtaxo‘jayev nomidagi zarbdor brigada bir-ikki kundayoq og‘izga tushib qoldi. “Stalincha qurilishda” gazeta­ si deyarli har sonida bu brigada ishlari to‘g‘risida katta-katta maqolalar beradigan bo‘lib qoldi. Ikromjon shalolada kuni bilan ishlab, kechqurun Lug‘um- bekka - hamqishloqlari oldiga kelib yotardi. Azizxonni shalo- ladagi ishlardan ko‘ra Esh polvonning qandoq ishlayotgani qi- ziqtirardi. Ikromjondan uning qancha tuproq qazigani, qancha kilodan yuk ko‘tarib chiqayotganini birma-bir so'rardi. Ikromjon o‘z ishlari qolib Esh polvondan gapirardi, xolos. Azizxon hamon o‘sha qaysarligidan tushmagan. Esh polvon uch yuz kilo ko'tarsa, u to‘rt yuzga chiqazaman deb urinar, aytganini qilmasdan qo‘ymasdi. Shalolaga kelganda Ikromjonni Esh polvon gapga solardi. Azizxonning qancha tuproq qazigani-yu, qancha ko'targanini surishtiradi. “Sen tirranchaga yuk ko‘tarish qanaqa bo'lishini ko'rsatib qo'yaman”, deb inqillab uch yuz kilodan ortiq tuproqni qanorga bosib orqalab yuqoriga intiladi. To‘rt-besh metr baland- 189 ga yetganda inqillab, qanordagi tuproqning yarmini yelkasidan oshirib to‘kadi-da, qolganini do‘ngga opchiqib ketadi. Ali pol­ von unga piching qiladi. - Hoy, Esh, olaqarg‘aning yurishini qilaman, deb chum- chuqning puti yirilgan ekan, chog‘ing keladigan ishni qilsang-chi. Esh polvon baribir uning gaplariga quloq solmaydi. Ikromjon bo‘lsa uyg‘ur yigit bilan biiga ishlaydi. Uning ash ismi Ro‘zi bo‘lsa ham, hech kim otini aytmay, Oxun deb chaqi- radi. Agar u biron soat ko‘rinmay qolsa, darrov o‘mi bilinadi. Ish paytida ham, dam olish soatlarida ham u shirali mayin tovushda o‘zi bilgan o‘sha bitta ashulani aytgani aytgan. Bu ashula hech kimning ko‘ngliga tegmaydi. Agar Oxun jimib qolsa, ishlayot- ganlar orasidan ovoz chiqadi: - Ha, Oxun, nega jimib ketding? “Guloyim” bo‘lsin. Oxun “shoshmasinlar!” deydi-yu, do‘ppisini buklab og‘ziga ko‘ndalang qo‘yadi-da, “Guloyim”ni boshlaydi: 0 ‘, Guloyim, Juro‘gim kuydi doyim, Qandoq qilamiz Guloyim, Qashqaming bozorindan, jinimo, Setib og‘an qulingman. Ikromjon mundoq o‘ylab qarasa, bu artistmijoz sherigi bilan ishlaydigan bo‘lsa, sira kosasi oqarmaydigan. Axir uni Oxunbo­ boyev qancha bayt-u g‘azal bilan maqtab Ali polvonning oldiga qo‘yib ketdi. Endi kelsa nima deyishadi? “Manavu Oxun qo‘shiq aytyapti, zirillamalik polvoningiz unga chirmanda chalib berib turipti”, deyishmaydimi? Ikromjon og‘zi ashuladan bo‘shamay qolgan Oxunga gap- ning ochig'ini aytib qo‘ya qoldi: - Oxun, endi ikkovimiz qozon-tovoqni bo‘lak qilamiz. Baqqa ishlagani kelganman. Oxun nima deyishini bilmay serraygancha qoldi. Bu gap qu- log‘iga kirgan Ali polvon hamma eshitadigan qilib askiyaga oldi: - Ha, Guloyim, nima bo‘ldi? Yana beva bo‘lib qoldingmi? Oxun ham gapga bo‘sh kelmaydigan xilidan edi. Darrov ja­ vob qildi: - Qashqar qizining qo£lidan don yegan chumchuq Mak- katullodan sakkiz marta qaytib keladi. Buning chumchuq ham 190 emas, yuvoshgina musicha ekan, Makkatullodan qaytib kelish u yoqda tursin, uyini topib ketsa ham jon deyaver. Ikromjon askiyaga no‘noq bo‘lganidan javob berolmay odamlaming kulgisidan qip-qizil lavlagi bo‘lib ketdi. Ish joyini o'zgartirib ketmonini chopaverdi. Azizxon Zirillamaning boshini osmonga yetkazib turganda men oyoq osti qilmay, deb jon-jah- di bilan ishga sho‘ng‘ib ketdi. 0 ‘zi tuproq qaziydi, o‘zi qoplab orqalab yuqoriga opchiqib tashlaydi. Kechga borib qazigan yeri- ni o'lchatganda Oxun bilan ikkovi qazigan, yuqoriga chiqazgan tuproqdan bir yarim barobar ortib ketibdi. — Bor ekansan-ku, — dedi Ali polvon. — Ish degan mundoq bo‘pti. Kuchingni Guloyim so‘rib yotgan ekan-da. Eshga yetay deb qopsan. Yasha og'ayni, Otani yerga qaratmaydigan bonding. Bu gap Ikromjonga qanot bo‘ldi. Kechqurun Lug'umbekka bormay shu yerda qoldi. Daryo tepasi ajib bahavo joy. Kechga yaqin havo bir dim- lab keyin g‘irillab shamol esadi. Qoradaryoning loyqa suvla- ri qirg‘oqqa shaloplab uriladi. Kechasi o ‘rdaklar bazmi bosh- lanadi. Tong otguncha g‘aq-g‘uq tovushlari tinmaydi. Shamol esishi bilan quruvchilar pashshaxonalarini ochib tashlab, kechki salqinda orom oladilar. Kuni bilan oftobda lunjlarini shishirib, bo‘yin tomirlarini bo‘rttirib katta avjda xonish qilgan hofizlar dong qotib uxlab qoladilar. Faqat Oxunning shirali, shikasta ovozi allapallagacha eshitilib turadi. U hamon qaydadir qolgan, yuragiga o‘chmas izlar tashlab ketgan Guloyimni qo‘msab, o ‘r- tanib, yonib xirgoyi qilardi. Goho uning ovozi xuddi yig‘laganga o'xshab titrab ketadi. Ikromjon qorong‘ilik qa’ridan kelayotgan bu nolishga astoydil quloq tutadi. Oy qayrag'och panasiga o‘tib ketadi. Bir-biriga ayqash-uyqash bo‘lib ketgan qayrag'och shoxi- da uyqusiragan musicha har zamon bir pitirlab qo'yadi. Daryo shovillaydi. Poytuq bilan Kuyganyor oralig‘ida og‘ir yuk tortgan parovozning kuchanib qichqirgani, vagonlaming bir-biriga urilib shaqirlagani eshitiladi. Zum o‘tmay uning ham ovozi sekin-sekin yo‘q bo‘lib ketadi. Ikromjonni xayol olib qochadi. Uyini, Jan- natni, Tursunboyni o‘ylaydi. Ulaming holi nima kechdi ekan. Daraksiz ketgan Ikromjonni Tog‘a nima deb o‘yladikin? Surish- tirib bilgandir. Ikromjonning xayoli xayoliga ulanadi. Ko‘zidan uyquni haydaydi. Endi u ertaga qiladigan ishini, ko'pchilik o‘r- tasida yuzni yerga qaratmaydigan ish qilish to‘g‘risida o‘ylaydi. Oxiri u ham uxlab qoladi. Kuni bilan chang-to‘zonga to'lgan, odamlaming shovqin-suronlari bilan tinchini yo'qotgan sohilda 191 endi erta kuz shamollari, tuproq uyumlariga o‘zini urar, sirpanib daryo oqimi tarafga yo‘lini burardi. Ertalab hamma gangir-gungir bilan o‘midan turadi. Shalolada mo‘ljaldagi ish yarmidan oshib oxiriga yaqinlashay deb turibdi. Butun shtab, prorablikning ko‘zi shu tarafda. Kim qandoq ishlayapti, kim qancha tuproq qazidi, qancha chiqaz- di, rahbarlarga ma’lum. Oxunboboyev kelganda AU polvon Ikromjonni maqtab qoldi. - Hamqishlog*ingiz durust. Maqtaganingizcha bor ekan. Boyoqish kuchining boricha ishlab, Eshga yetay deb qoldi. Esh hozir Azizxon bilan Ikromjon oralig‘ida turibdi. Sal intilsa Azizxonga yetadi, sal bo‘shashsa Ikromjondan qolib ketadi. Xul- lasi, ikkita zirillamalik Eshni iskanjaga olib turipti. Oxunboboyev mamnun iljaydi-da, choy ichib o‘tiigan Esh polvon oldiga kelib yelkasiga qoqdi. - Oriyatingga balli, Eshmuhammad. Sendan juda xursand- miz. Oxunboboyev shunday deb cho‘ntagidan kaftdek quticha oUb ochdi. Bu kumush yon soat edi. -A tay in Faig‘onadan ismingni yozdirib keldim. Bu senga kanal shtabining mukofoti. Azizxon bilan sening musobaqang minglab quruvchini oyoqqa turg‘izdi. Rahmat, birodar, kanal suvini ichadigan, ekinini sug‘oradiganlar seni sira esdan chiqaz- maydi. Esh polvon faqat ish bilan bo‘lib, Azizxondan o‘taman deb atrofiga qaramagan edi. Birovdan bunchalik iliq-issiq gap ham eshitmagan edi. Oxunboboyevning bu so‘zlaridan keyin bir-ikki marta kiprik qoqdi-yu, ko‘ziga yosh qalqib chiqdi, hiqillab gapi- rolmadi, lablari titrab ketdi. Uning bu holidan Ali polvon qotib-qotib kulardi. - E, nodon, nodon, yosh bola desam, bolaga o'xshamaysan, katta odam desam, kattaga o‘xshamaysan. Oxunboboyev uni xijolat qilmaslik uchun Norin suvi quyi- lishi kerak bo‘lgan kanalning so‘nggi uchastkasini ko‘igani Qora daryo bo'yiga tushib ketdi. Yana uch kundan keyin bu yerda beton ishlari boshlani- shi kerak. Hozir yer qaziyotganlaming chaylalariga betonchilar ko‘chib keladi. Daryo bo‘yiga mashina borolmaydi. Shuning uchun ham arava va brichkalarda taxta, yog'och, qop-qop sement tashil- yapti. 192 Oxunboboyev ketishi bilan Ali polvon Eshni quchoqlab as- toydil qutladi. Do'stining bu martabasi, obro‘si uni chindan ham quvontirgan edi. Eshning qo'lidagi soatni olib buradi, chayla uchiga ilib qo‘ygan shimining cho‘ntagidan uzun zanjirli soatini olib necha bo‘lganligini bildi-da, Eshning soatini unga to‘g‘rila- di. Keyin qulog‘iga tutib ko‘rdi. - Buyursin, oshnam. Bu senga, bola-chaqalaringga bir umr esdalik bo'ladi. Soat qo‘ldan-qo‘lga o‘tdi. Esh polvon endi o‘zini tutib olgan, soatini qulog‘iga tutayotganlarga mamnun iljayib qarab turardi. Ali polvon Ikromjonga imlab qo‘ydi. - Eshning ishlashini endi tomosha qilasan, parovoz bo‘lib ketadi, bu. Darhaqiqat, Esh polvon tushlikdan keyin sher bo‘lib ketdi. Otaning yuzlarini yerga qaratmayman, mukofotga yarasha ish qilaman, deb chunonam ishlab ketdiki, qani endi uni to‘xta- tib bo‘lsa. Xuddi o‘zidan katta ushoq ko‘targan chumoli singari qanor to‘la tuproqni yuqoriga pildiraganicha opchiqib ketar, il- garigidek yo‘lda to‘xtab tuproqning yarmini to‘kib tashlamasdi. Inqillamasdi, qaytishda kaltak yegan odamdek sudralib tushmasdi. Ikromjon undan ancha uzoqda bo‘lganidan uning qilayotgan ishlaridan bexabar, u ham zo‘r berib ishlayotgan edi. Kechqurun qayrag‘och tagiga kelishganda hamma Esh pol- vonni tabriklardi. - Qoyil qilding, Esh. Aziz polvondan o‘tgan bo‘lishing kerak. Tizzasiga daftar qo‘yib nimalarnidir hisoblab o‘tirgan tabel­ chi yigit bir gap aytdi. Bu gap go‘yo lovillab yonib turgan gulxan- ga suv sepgandek bo'ldi. - Esh akam bugun o‘n to‘qqiz yarim kubo tuproq qazib chiqazdilar. Ikromjon amaki chorakam yigirma kubo. Esh polvon qiziq ahvolga tushib qoldi. Boyatdan beri g‘olib- lik nash’asi porlab turgan ko'zlari bejo bo‘lib ketdi. G ‘oz qomati sal bukilgandek, peshanalariga qavat-qavat ajinlar taxlangandek bo'ldi. - Iya, - dedi Ali polvon, — Azizxonning sherigi seni yasab qo‘yipti-ku! Esh polvon Ali polvonga yeb yuborgudek bo‘lib qaradi. - Ishni siz rasvo qildingiz, Ali aka. Qazib qo‘ygan uch qa­ nor tuprog‘im bor edi. Endi bas, yetar deb meni yo'ldan urdin- giz. Agar o(sha tuproqlami ham to'kib tushganimda, bu kelgindi mendan o‘tib bo‘pti edi. 193 - Og‘zingni chakki qilma, nodon, - dedi zarda bilan Ali polvon. - Kelgindi deganing nima deganing?! Tilim suyaksiz, deb gapiraverasanmi?! Esh polvon: “E, qo‘ying-e!” - deb o‘midan turib ketdi. Ali polvon Ikromjonga uzr bildiigan bo‘ldi. - Xafa bo'lmang, mehmon, Esh o‘zi shunaqa. Ikromjon xafa bo‘lmaganini bildirib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib iljaydi. VI Usmon Yusupov muxbirlar iltimosiga ko‘ra matbuot kon- ferensiyasi o ‘tkazmoqda edi. Azizxon bilan Ikromjon ham shu yig‘inga taklif qilingan, ammo ular ot-ulov bo'lmaganidan yo‘lovchi avtobusni kutib, anchagina kechikib kelishgan edi. Bu payt Yu­ supov prezidium stoli oldiga chiqib, nimanidir qizishib gapirardi. Orqa qatorda o‘tirgan keksaroq bir rus skameyka chetiga surilib Ikromjonga yonidan joy ko‘rsatdi. Azizxon joy izlab alanglab turarkan, yuqorida o‘tiigan Bel­ yavskiy uni imlab yuqoriga chiqishni so‘radi. Azizxon keyingi paytlarda prezidiumlarda o‘tirib o‘rgangan, pastda qolib ketgan paytlarda majlisga kelgandek bo‘lmasdi. U takalluf qilib o'tirmay yuqoriga qarab yura boshladi. Odamlar gur etib orqaga o‘girilib qarashdi. Yusupov ham bir dam so‘zni to‘xtatib, uning joy topib o'tirishini kutib qoldi. Muxbirlar ora­ sida; “Aziz polvon, Aziz polvon shu bo‘ladi”, degan shivir-shi- vir eshitildi. Azizxon bu gaplami eshitib sal xijolat bo‘lgandek qaddini bukib o‘ziga joy izlardi. Nihoyat, Do‘nan polvon yoni­ dan joy ko‘rsatdi. Azizxon o‘tirdi. Yusupov kutilmagan bu tanaf- fusdan foydalanib, stol chetida turgan choynakdan yaxna quyib simirdi, keyin qo'lidagi savol yozilgan qog'ozga qarab so'zini davom ettirdi: - ... Shunday qilib, Suvaysh kanali miloddan oldinroq qa- zilib asrlar davomida qum tagida qolib ketdi. Fir’avnlar bosh- lagan kanal 1856-yilga kelib Said poshsho davrida qayta qazi- la boshlandi. Fransuzlar bu kanaldan 99 yil tekin foydalanish sharti bilan qazib beradilar. Kanal qazishda qirq ming falloh ishlagan. 0 ‘n yil mobaynida shulardan yigirma ming kishi og‘ir mehnat azobidan о‘lib ketadi. Yaqinda, ya’ni yana o‘n yetti yildan keyin fransuzlar bu kanaldan tekin foydalanish huquqini yo‘qotadilar. 194 Yana ikkinchi misol. Janubiy Amerika bilan Shimoliy Ame- rika oralig‘ida qurilgan mashhur Panama kanali irrigatsiya ta- rbdda katta o‘rin egallab kelmoqda. Atigi 81 kilometr masofada qazilgan bu kanal o‘ttiz olti yil davomida qurib bitkazilgan edi. To‘rt yilning o‘zida o‘n besh ming quruvchidan 9800 kishi sariq vabo kasalidan qirilib ketgan. Men bu misollami nima uchun keltiryapman? Siz matbuot kishilari har qanday dabdabali so‘zdan ko‘ra haqiqat yuzini rav­ shan ko‘rsatadigan raqamlami afzal ko‘rasiz. Endi hozirgina men misol qilib aytgan kanallar qurilishini hozir biz qaziyotgan Farg'ona kanali qurilishi bilan taqqoslab ko‘raylik. Katta Farg'ona kanali Panamadan uch yarim baravar, Suvayshdan ikki baravar katta. Suvaysh ikki yarim ming yil da­ vomida qurib bitqazildi, Panama o‘ttiz olti yilda, Faig‘ona ka­ nali qirq besh kunda... Panamada 9800 kishi, Suvayshda 20000 kishi halok bo‘ldi. Katta Farg‘ona kanalida bir kishi ham shi- kastlanmadi. Bunday qurilishni, bunday yalpi ko'tarilishni hali tarix ko'rmagan. Bu Sotsialistik tuzumimizning buyuk g‘alabala- ridan biri deb bilaman. Marhamat, yana kimda savol bor? 0 ‘rta yashar rus yigiti o‘midan turdi. - “Pravda” muxbiri Boris Agapov, - deb tanishtirdi u o‘zi- ni. - Marhamat qilib aytib bersangiz, o‘rtoq Yusupov. Siz hozir jahonning eng katta kanallari qanday qazilganini, qanchalab qur- bonlar berilganini aytib berdingiz. “Hozir biz o‘z ko'zimiz bilan ko‘rib turgan Katta Farg'ona kanali o‘z ko‘lami bilan, eksplua- tatsiya qudrati bilan ham buyuk deb atalmish o‘sha kanallardan o‘n barobar buyukdir. Qanday qilib bu ishga jur’at qildingiz? Yo awalroq bu xil ishlar eksperiment tariqasida sinab ko'rilganmi? YUSUPOV. Shunday savolni kutgandim. 0 ‘zbek xalqi qa- dim-qadimlardan buyon hashar usulida juda ko‘p inshootlar barpo qiigan. Beva xotinlar, nochor oilalar uchun mahalla kishi­ lari birlashib uy qurib berardilar, ekin yerlarini haydab, don so- chib berardilar. Hatto bevalaming qizlarini kuyovga chiqazish ham mahalla ahlining vazifasi hisoblanardi. Xorazmda loyqa bosgan suv inshootlari hashar yo‘li bilan tozalanardi. Biz shunday katta ishga qo‘l urishdan awal Log‘on kanalini qazib “repetitsiya” qilib ko‘rdik. Log‘on kanali juda tez muddat- da qurilib ishga tushirildi. Xalq juda ulug‘ ishlami hashar yo‘li bilan bajara olishini namoyish qiigan edi. Biz ana shu ajoyib harakatga suyanib ish boshladik. Natijasini mana, o'zingiz ko‘rib 195 turibsiz. Shuning uchun ham biz buni “Xalq qurilishi” deb ata- dik. Tilla ko'zoynak taqqan oq sariq bir yigit o‘midan turdi. U o‘zini “Pravda”ning maxsus muxbiri Petr Pavlenko, deb tanish- tirdi. Bu mashhur sovet yozuvchisi Osiyo mamlakatlarini ko‘p kezgan. 0 ‘rta Osiyo respublikalari hayotidan anchagina hikoya- lar yozgan, yaqinda uning atoqli kinorejissyor bilan hamkorlik- : da yaratgan “Aleksandr Nevskiy” filmi ekranlarga chiqib juda mashhur bo‘lib ketgan edi. — 0 ‘rtoq Yusupov, quruvchilarga meditsina xizmati to‘g‘ri- sida gapirib bersangiz. Panama kanalida 9800 kishi sariq vabo kasalidan halok bo‘lganini gapirib berdingiz. Janubiy Amerika bilan Shimoliy Amerika oralig‘ida juda ko‘p tropik botqoqliklar bor, chivin, pashshalar turli vabo kasalliklarini tarqatib, quruv- chilaming yarmidan ko‘pini qirib tashladi. Hozir biz ko‘rib tur­ gan Farg‘ona kanali trassalari ham juda ko‘p botqoq yerlardan o‘tadi. Sholikor yerlarda pashsha, chivinlar ko‘p. Yalpi bezgak kasali tarqash xavfi ham bo‘lishi mumkin edi. Bunday xavfni qanday bartaraf qildingiz? YUSUPOV. Biz respublikadagi eng yaxshi meditsina xo- dimlaridan 700 kishini kanal ishiga jalb qildik. Besh yuz qirq ikki medpunkt ishlab turibdi. Uch yuz sakson ko‘chma apteka bu hisobga kirmaydi. Shoshilinch meditsina yordami uchun 260 “tez yordam” mashinasi trassalardagi medpunktlar ixtiyoriga be- rilgan. Respublika sog'liqni saqlash xalq komissari bu ishlarga shaxsan rahbarlik qilib turibdi. Botqoqlik, sholikorlik zonalarida bezgakka qarshi choralar ko‘rildi. Hamma quruvchilarga akroxin tabletkasi berildi. Biz uni “Akroxinlash operatsiyasi” deb atadik. Past bo‘yli, ko'zoynak taqqan, qora to‘ridan kelgan yigit o‘r- nidan turdi. Bu “Qizil 0 ‘zbeldston” hamda “Stalincha qurilish- da” gazetalarining mas’ul muharriri Sulaymon Azimov edi. — 0 ‘rtoq Yusupov, qurilishda olib borilayotgan mada- niy-maishiy ishlar to‘g‘risida gapirib bersangiz. Yusupov bloknotini varaqlab bir oz turib qoldi. Keyin sho­ shilmay gapira boshladi. — 0 ‘zbekiston, Tojikiston va Qirg'izistonning yetakchi san’- atkorlaridan ikki ming kishi trassalarda o‘z talantlari bilan qu- ruvchilami mamnun qilishyapti. Bulardan tashqari, kolxoz va sovxozlaming havaskor san’atkorlaridan ikki mingdan ortiq so- zanda va hofizlar, askiyachi, qiziqchilar tushlik paytlarda, kech- qurunlar tomoshalar ko'rsatib turishipti. Toshkentdan kelgan 196 Hamza nomli Akademik teatrlmiz “Boy ila xizmatchi”, “Uyg‘o- nish”, “Makr va muhabbat” singari dramatik asarlarni, Sverd- lov nomli opera va balet teatri “Layli va Majnun”, “Gulsara”, “Arshin mol-olon” singari muzikali asarlarni ochiq sahnalarda namoyish qilmoqdalar. Ayniqsa, SSSR xalq artisti Halima No- sirova, 0 ‘zbekiston Xalq artistlari Tamaraxonim, Qori Yoqubov, Abror Hidoyatov, 0 ‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artistlar Lut- fixonim Sarimsoqovalar kanalchilarimizni juda mamnun qilish- yapti. Uchastkalarda ochilgan savodsizlik va chala savodlikni tugatish kurslarida o‘qib 14 ming 552 kishi to‘la savodli bo‘ldi. Endi maishiy xizmat masalasiga o‘tsak, bu sohada ham aytishga arzirli gaplarimiz bor. 2 ming 509 savdo tarmog‘i quruvchilarga har o ‘n kunda 35 million so'mlik mol sotyapti. Qurilish boshlan- gandan beri 1 ming 650 vagon mol sotildi. Kun isib ketgan, qilt etgan shamol esmasdi. Yusupov issiqdan lohas bo‘lib, tez-tez yaxna ho‘plab turardi. Kattakon ro‘molchasi bilan bo‘yin terlarini artib gapini davom ettirdi. - Javobimda raqamlar ko‘payib ketdi. Atayin bunday qil- dim. Bu raqamlar har qanday balandparvoz gaplardan qudrat- li va rad qilib bo'lmas faktlardir. Men hatto ikkinchi darajali faktlami aytmadim. Masalan, qurilishdagi ba’zi kashandalaming tashvishini ham ko‘rib qo‘ygandik. 75 ta nosvoy do'koni, 62 pa- piros do‘koni borligini aytsam hayron bo‘lmang. Har bir quruv- chining ehtiyojini oldindan hisobga olganmiz. Kezi kelganda kutilmagan bir gapni o‘rtaga qistirib qoladi- gan G ‘afur G ‘ulom bir ko‘zini qisib gap tashlab qoldi: - Usmon ota, har bir quruvchining ehtiyojini oldindan hi­ sobga olganmiz, dedingiz. Menimcha, ba’zi bir ehtiyojlar unutil- ganga o‘xshaydi. Hamma barobar gurillab kulib yubordi. Yusupov bu luqma va kulgining ma’nosiga tushundi. O'zi ham silkinib uzoq kuldi. - Obbo, shayton-e, - dedi Yusupov G ‘afur G ‘ulomga qa­ rab. — Bunaqa ehtiyojni hisobga olganmiz. Butun Farg‘ona vo- diysidagi jami araq-vinolami vagonlarga ortib tashqariga chiqa- rib yuborganmiz. Kanalga suv quyadigan kunimiz araq-vinolar qaytib keladi. Kulgi bilan charchoq ham, issiq eltgan lanjlik ham tarqal- gandek bo‘ldi. Shoir Hamid Olimjon o'midan turdi. 197 - Usmon aka, Katta Farg‘ona kanali qancha yemi suv bilan ta’minlashini aytib bersangiz. Yusupov bunaqa savolni ko‘pdan kutayotgan bo‘Isa kerak, bloknotiga qaramay darrov javob berdi: - Norin suvi to Qoradaryoga quyilguncha Uchqo‘rg‘on adir- laridan 58 ming 300 gektar yemi, Qoradaryoga qo‘shilib, Kuy- ganyor to‘g‘onidan ko'tarilgandan keyin to Konibodomgacha 209 ming 373 gektar yemi sug'oradi. Bu faqat kanalning dast- labki yillarda sug'oradigan joylari, xolos. Bir-ikki yildan keyin Tolquduq, Yozyovon, Nayman cho‘llarida ming-minglab gektar yerlar sug‘oriladi. Bu kanal Farg'ona vodiysida paxtachilikning keskin rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Seigey Eyzenshteyn o'midan turdi. Bu mashhur kinore- jissyomi butun dunyo tanirdi. Uning “Oktyabr”, “Potyomkin zirhli kemasi” singari kinofilmlari dunyo ekranlarini aylanib chiqqan edi. Sergey Mixaylovich Katta Faig'ona kanali qurilishi to‘g‘risida Pyotr Pavlenko bilan badiiy film olish uchun trassa- lami kezib yurardi. Hatto u Do‘nan Do‘smatov rolini ijro etish uchun mashhur kinoartist Nikolay Cherkasovni ham olib kelgan edi. Eyzenshteyn kanal ishlari to‘g‘risida Usmon Yusupov bilan ko‘p gaplashgan, undan talay maslahatlar olgan edi. - 0 ‘rtoq Yusupov, men savolni qahramonimiz Do‘nan Do‘smatovga bermoqchiman. Ruxsat etsangiz. - Marhamat, marhamat, - dedi Yusupov. - 0 ‘rtoq Do‘smatov, siz oddiy bir dehqon odamsiz. Ham- madan ko‘p yer qazishga, hammadan ko‘p tuproq tashib chiqish- ga sizni nima majbur qildi? Boshqalar qatori kunlik topshiriqni bir me’yorda bajarib yuraversangiz bo‘lmasmidi? Men shuni bil- moqchi edim. Baquwat gavdali, ammo qarashlari muloyim, yoqimtoy chehrali Do‘smatov o‘ng‘aysiz ahvolga tushib qoldi. Bu odam gapga no‘noq edi. Dovdirab Yusupovga qaradi. Hamid Olimjon Eyzenshteynning savolini taijima qilib berdi. - Gapiring, Do'nanboy, — dedi Yusupov unga dalda berib. Do‘smatov o‘midan turdi. Nima deyishini bilmay esankirab turib qoldi. Awal ikki qo‘lini belbog‘iga suqdi, keyin chiqarib, negadir kaftiga tufladi. G ‘afur G ‘ulomning shaytonligi tutib yana gap tashladi. - Gap ketmonmas, kaftingizga tuflamay aytavering, Do‘nan aka. 198 Yana kulgi bo‘lib ketdi. Do‘smatov dovdirab butunlay gapini yo‘qotib qo‘ydi. Yusupov bosh barmog‘ini silkitib shoiiga tahdid qildi. - Sen jim turgin, nima qilasan uni gapdan chalg'itib. Do‘smatov shundan keyin sal o‘zini o'nglab oldi. Yana kaf- tini og‘ziga oborib qantarib oldi. - Biz gapga yo‘qroqmiz-da, Ota. Onamiz ishga tuqqan. Ish­ dan boshqasini bilmaymiz. Bu so‘roqqa nima deb javob beri- shimni bilmay qoldim. Gapning ochig‘ini aytsam, nega shunaqa qilayotganimni o‘zim ham bilmayman. Balkim, sabrim chida- may shunday qilayotgandirman. Ota-bobolarim Norin bo‘yida yashashgan. Butun umr yelkalaridan obkash tushmagan. Eshikka yarim bo‘yra eni o‘sma ekkan bo‘lsalar shuni ham obkashda suv tashib sug'orishgan. Hammamiz daryo bo‘yida tashna yasha- ganmiz. Hukumat yeringga suv chiqarib beraman, ekining endi suvga yolchiydi, ota-bobolaring ichmagan suvni sen ichasan, bo- la-chaqalaring ichadi, ketmoningni ko‘tarib chiq, dedi. Chiq- dim. Mana, ishlayapman. Agar boshqalardan ko‘p ishlayotgan bo‘lsam, bu sevinganimdan, bolalarimning rizqini o‘ylaganim- dan, dalalarimga suv chiqishiga quvonganimdan bo‘lsa, ajabmas. Mening-ku, bitta jonim bor. Agar o‘nta jonim bo‘lganida ham yurtga suv beraman deganga bag'ishlavoraman. Gapim shu. Hamid Olimjon uning gaplarini Eyzenshteynga taijima qi­ lib turardi. U engashib Cherkasovning qulog‘iga nimadir dedi. Cherkasov bosh irg‘ab qo‘ydi. Yusupov yana kimda savol bor, deb atrofga qaradi. Bo‘yniga bir yo‘la uchta fotoapparat osgan yigit o'midan turdi. - Georgiy Zelma, “Ogonyok” jumaUning maxsus fotomux- biriman. Ijozat bersangiz, men yosh polvon Azizxon Ummatali- yevga bir-ikkita savol bersam. Yusupov, marhamat, ma’nosida bosh irg‘ab qo‘ydi. - 0 ‘rtoq Ummataliyev, — siz endi o‘n yetti-o‘n sakkiz yoshga kiigansiz. Boshingizda ro‘zg‘or tashvishi yo‘q. Suvsizlik azobini ham tortmagansiz. Ochig‘ini aytsam, siz bir go‘daksiz. Ammo kanalda eng ko‘p tuproq qaziganlaming bittasi siz bo‘lib turibsiz. Do'smatov orqasidan izma-iz kelyapsiz. Xo‘sh, sizni bunday qahramonlikka nima majbur qildi? Azizxon o‘midan turdi. U muxbirlar bilan uchrashaverib pishib qolgan, prezidiumlarda o‘tiraverib, o‘zini tutib olgan edi. Dovdiramay javob bera boshladi: 199 — Gapingiz to‘g‘ri. Men dunyoning tashvishlarini ko‘rma- ganman. Suvsizlik nima, tirikchilik nima bilmaganman. Dadam- ning qaramog‘ida erka o‘g‘il bo‘lib o‘sganlardanman. Ochig‘i- ni aytsam, kanalga bir kuchimni ko‘rsatib qo‘yay, polvonlami dog‘da qoldiray, deb kelgandim. Boshida shundoq bo‘ldi ham. Ammo keyinchalik qilayotgan ishimning ma’nosiga yetib qol- dim. Odamlaming zavq-shavq bilan ishlashlarini ko‘rib, kanal bitgandan keyin qanaqa bo'lishini, bu ish o'yin emas, juda ulug‘ maqsad bilan qilinayotganini sezdim. 0 ‘zimga o‘zim: “E sen bola chuchvarani xom sanab yurgan ekansan, qilayotgan ishingdan yurtga katta naf tegarkan”, — dedim-u, awalgidan ham ko‘proq tuproq qazishga tushib ketdim. Gap shuki, shu kanal meni odam qildi. Shu kanal meni yurtga qo'shdi. Shu kanal menga obro‘ ber­ di. Mana bu yog'idan o‘zlaring ma’ni chiqarib olaveringlar. Usmon Yusupov uning gaplariga hayron bo‘lib qoldi. Bu bola kanalga yangi kelgan paytlarida gaplari entak-tentak, o‘zi dovdirgina edi. Endi gaplariga ma’ni kirib qopti. 0 ‘zi bosiq, bir chiroyli yigit bo‘pti. Muxbir savollariga qanoatlanarli javob olganini bildirib jo ­ yiga o‘tirdi. Konferensiya to tushgacha davom etdi. Muxbirlar injener- lardan Belyavskiy, Askochinskiy, Azizovlarga ham savollar be- rishdi. Oxirida Yusupov muxbirlarga kanal qurilishini aktiv va haqqoniy yoritayotganlari uchun Markazkom nomidan tashak- kur bildirib konferensiyani yopdi. Azizxon shuncha obro‘, shuncha maqtovlaiga sazovor bo‘lsa ham, bari bir bola edi. U Aleksandr Nevskiy rolida o‘ynagan Cherkasovga engashib qarar, qayoqqa borsa, o‘sha yoqqa borar­ di. Ikromjon qo‘lidan ushlab avtobus tomon yetaklaganda ham u Cherkasovdan ko‘zini uzmasdi. YII Bugun 25-sentyabr. Kechqurun Kuyganyor radiouzeli bu­ tun trassalarga qilingan ishlar to‘g‘risida axborot eshittiryapti. Uchqo‘rg‘ondan Konibodomgacha bo‘lgan ikki yuz yetmish ki- lometrlik trassada ish boshlangan kundan buyon qazilgan tuproq hajmi 15 million 734 ming 275 kubometiga yetdi. Ko‘p quruvchilar qishloqlariga qaytib terimga tushib ketgan, ba’zilari hali topshiriqni bajarib ulgurmagan uchastkalarga o‘tib, 200 jadal ishlamoqda edilar. Uchqo‘rg‘on trassasida ham ish tugab, besh ming kishiga ziyofat berildi. Lug‘umbek uchastkasi to‘qqiz- ta shalolani tamom qilib, ot-arava yurishi uchun kanal yoqalab Uchqo‘rg‘ongacha o‘n to'rt kilometrli yo‘l ochib, tuproqlami yotqiza boshladi. Yo‘ldosh To‘xtaxo‘jayev nomidagi hamda oltinchi Qirg‘iz ovul tashlama qurilishi oldingi uchastkalarga yetib olib ishni tu- gatgan, ajib bir g‘ayrat bUan ishlagan polvonlar velosiped, pa- tefon, soat singari mukofotlar bilan o‘z uchastkalariga qaytib ketgan edilar. Endi Kuyganyor to‘g‘oni bilan Lug'umbek shar- sharalarida beton ishlari jadal boshlanib ketgan edi. Boqiboyeva brigadasining ayollari allaqachon ish kiyimlarini yechib o‘zlarini pardozga urishgan, bir-biriga soch o £rdirib, gajak qo‘yish bilan ovora edilar. Bola-chaqasidan ko‘ngil uzolmagan onalargina dugonalari bilan xayr-ma’zur qilib, Izboskanning har tarafiga - o‘z qishloqlariga qaytib ketishgan edi. Bir yuz oltmish ming kishi ajib g'alati to‘y bo‘lishini sabr- sizlik bilan kutardi. Prorablar, texnik va uchastka boshliqlarining gaplariga qaraganda, yana ikki kundan keyin ish butunlay tugaydi. Azizxon ertalab chodirdan chiqqanda allaqachon kun yo- yilib ketgan, atrof jimjit edi. Har kuni shovqin-suron, odam­ laming baqirib-chaqirishlaridan uyg‘onadigan Azizxon uchun bu jimlik g‘alati tuyuldi. “Oq maktab”dan to do‘ng orqasigacha chang-to‘zonga burkanadigan joylar endi jimjit, yelkada qop bi­ lan terdan sho'ralab ketgan yaktak kiyib, chodir oldidan o‘tadi- ganlaming egnilarida sinkaga solingan oppoq xom surup yaktak, boshlarida yangi do'ppi... To‘lanboy so'rida chordana qurib o'tirib olgan, pichoqni taxtaga taq-taq tegizib sabzi to‘g‘rayapti. Ikromjon guvaladan omonat yasalgan o‘choq tepasida, qo'lida kapgir bilap turipti. — Kalla pishdimi, Polvon? — dedi To'lanboy sabzi taxtadan bosh коЧагтау. Azizxon orqasini o‘girib bir kerishdi-yu, ariq tarafga ketdi. “Oktyabr arigT’ning suvi endi har kungidek loyqalanib oqmas, Maylisoydan qandoq chiqqan bo‘lsa, o‘shandoq tiniq, o'shandoq sovuq edi. Suv bo‘yidagi so'rilarda ozoda kiyingan choyxo'rlar bamaylixotir gaplashib o‘tirishipti. Har bir so‘rida alohida hofiz, sozanda. Azizxon erinibgina bet-qo‘lini yuvib qaytib kelganda, Ikromjon jaz-buz qilib sabzi-piyoz qovurardi. — To‘lan, bu yog‘ini o'zim qilaman. Sen polvonni o4qazib, bir sochini, soqolini qirtishlaysan. Kinochilar, fotochilar uni qi- dirib yurishipti. Suratga sal odamga o‘xshab tushsin. 201 Azizxon keragi yo‘q, deb chodirga kirib ketdi. U bu jim- likka sira ko‘nikolmasdi. Endi nima qiladi? Qishloqqa-ku qay­ tib borish niyati yo‘q. Bu yerda u qiladigan ish endi qolmagan. Birdan-bir ovunchog'i Lutfinisani endi ko‘rmaydi. Agar u bo‘l- ganda yana qaygadir omad izlab ketardi. Azizxonning buguniga, ertasiga Lutfinisa juda-juda zarur edi. Endi uning ko‘ngli huvul- lab qolgan, atrofda hokimlik qilayotgan jimlik sovuq, fayzsiz edi. Otda Jo‘ra polvon kelib Azizxonni so‘radi. Shu yerdaligini bilib egardan tushdi-da, To‘lanboyning yoniga o'tirdi. Jo‘ra pol­ vonning ovozini eshitib Azizxon chodirdan chiqdi. — Horma endi, polvon bola. Mana, kanal ham konchil bo‘l- di hisob. Yasha, o‘g‘il bola. Jo‘ra polvon o‘midan turib, Azizxonni otalarcha bag‘riga bosib, qo'yib yubordi. Azizxon gangib ko‘zlarini pirpiratganicha qimirlamay turardi. Ikromjon qozonga suv quyib, ular oldiga kelib o'tirdi. — Polvon, shunday qilib qurilishda kim birinchilikni oldi? Bizning polvoncha nechanchi o‘rinda? Undan oldin To‘lanboy javob qildi: - Nechanchi bo‘lardi, Azizxon birinchi bo‘ladi-da. Jo‘ra polvon kuldi. — Undoqmas. Do‘nan Do‘smatov birinchi o‘rinni egalladi. Tojimat ota bilan Aziz polvon ikkinchi o‘rinda. Azizxon shoshib so‘radi. — Esh polvon-chi, Esh polvon? — U ham yomonmas. Uchinchi o'rinni yetti kishi barobar egallashdi. Shular ichida Esh ham bor. Ammo lekin Esh qattiq ishladi. Ayniqsa sendan o‘zaman, deb yetti qavat po‘sti shilindi. To'lanboy tomog‘ini taqillatdi. — Voy-voy! Kattalar endi qittak-qittak qilishga ruxsat berish- sa ham bo‘lardi. To'lanboyning bu gapiga sabab bor edi. Kanalda yalpi ish boshlanishidan uch kun oldin Usmon Yusupov savdo tashkilot- larining rahbarlarini to‘plab, ichkilik sotishni man qiigan, agar biron do‘konda do'konchi ichkilik sotsa, qattiq jazoga tortilishini uqtirgan edi. Jo‘ra polvon To‘lanboyning gapiga salmoqlab javob qildi: — Shundaqa sog'inib qoldingizmi? Ichishga men bilan mu- sobaqa qilasizmi? Bellashaman, desangiz yana ikki-uch kun sabr qilasiz. Kuyganyorda yetti ming kishilik bazm bo‘ladi. Ana o‘shanda yayrab qolasiz, og'ayni. 202 Uchqo‘rg‘on, Lug‘umbek, Kuyganyor, Shahrixon, Asaka, Marg‘ilon, u yog‘i Konibodomgacha yana o‘n to‘rt joyda qurav- chilar uchun katta ziyofat tayyorgarligi ko'rilayotgandi. Andijon, Marg‘ilon, Qo'qonning eng yaxshi pazandalari, yuzlab shogird- lari bilan o‘choq tepasida maslahatda edilar. Jo‘ra polvon yonidan daftarchasini olib varaqlay boshladi. — Kelganingdan beri qancha tuproq qaziganingni aytib be- raymi? Hozir aytaman. 0 ‘ttiz to‘qqiz kun ishlabsan. Shu davr ichida 2874 kubometr tuproq chiqazibsan, akasi. Bu hazil gap- mas-a. — Hisoblab yurgan ekansiz-da, a, polvon aka? - dedi To‘lan- boy. — Usmon ota so'ragan edilar. Tabelchilarga hisoblatib, hozir Otaning sekretarlariga berib kelyapman. Indinga bo‘ladigan me- tinkada dakalat qiladilar. 0 ‘shanga kerak bo‘lgandir-da. 0 ‘zlari ertalab Uchqo‘rg‘onga hamma kattalami, injener-u narkomlami olib ketganlar. Hamma trassalami suv quyishga tayyor-tayyor- masligini ko‘rib chiqadilar. Biron soatdan keyin shattan o‘tadi- lar. To Konibodomgacha borishmoqchi. Kuyganyor to‘g‘onining boshlig'ini qattiq koyidilar. Komsomol uchastkasidagi quruv- chilami ertalab Kamolov olib keldi. Chumolidek ishga yopishib ketishdi. Men atayin seni yo‘qlab kelgan edim, Azizxon. Baqqa o‘tir! Jo‘ra polvon shunday deb yonidan qog‘oz, qalam oldi. — Menga tug‘ilgan yihng, ishlaydigan kolxozing, hammasini aytib ber. Yaxshilab yozib olaman. Familiyangni tochniy qilib ayt! Boshputingda qanaqa yozilgan bo‘lsa, o‘shandoq qilib ayt. Katta ro‘yxatga qo‘sMladi bu. Keyin Maskopga ketadi. Azizxon aytib turdi. Jo‘ra polvon shoshilmay, shundoqmi, shundoqmi, deb yozib oldi. — Bo‘pti, shunga kelgandim. Jo‘ra polvon o‘midan turarkan, To‘lanboy so'radi: — Nimaga yozyapsiz? — E, uka, shundoq kanal qaziladi-yu, hukumat taqdirlamay qo‘yadimi! Hukumat yaxshi ishlaganlarga orden beradi. Shunga ro‘yxat tuzilyapti. Jo‘ra polvon otiga beozor qamchi tegizib jilovni siltadi. Azizxonning ko'ngli g‘alati bo‘lib ketdi. Ko‘z oldida dadasi, qishloq ko‘chalari, bolalami to‘plab ko‘rsatgan “tomosha”la- ri, yuz-ko‘zlari ko'karib mushtlashgan paytlari, Lutfinisa bilan jimjit soy bo‘ylarida ko‘ngliga erta kelgan muhabbat to‘lqini- 203 ni to‘xtatolmay aytgan entak-tentak gaplari, Akbarali qo‘lini bog‘lab guzarga opchiqqanidan tortib to‘qayda Lutfinisani nikoh ko‘ylagi bilan yetaklab yurganlarigacha ko‘rinib ketdi. Qani edi Lutfinisa shu topda yonida bo‘lsa... Azizxonning ko‘ngli muz- dek bo‘lib qoldi. Birdan hamma narsa rangini, shaklini yo'qotdi. U bu kunlarga Lutfinisa bilan birga yetishmoqchi edi. Shunga ahd-paymon qilishgan edi. Lutfinisa yonida ekan, gul ham, gi- уоЫаг ham kuylar, yaproqlaming shitirlashi-yu suvlarning jil- dirashi unga g'alati, yuraklami to‘lqinlatadigan, entiktiradigan, hislami tug'yonga keltiradigan ajib bir olam yaratardi. Endi u yo‘q. Bu shodliklarga kim sherik bo'ladi? U yuz oltmish ming kishi ichidan ajralib yurt ko‘ziga ko‘rmib turipti. Butun respubli­ ka kattalari uni izzat qilib to'rga chiqazishyapti. Ko‘ksiga orden taqishmoqchi. Lutfinisasiz bu obro‘-e’tiborlar uning ko‘ngliga shodlik olib kirolmasdi. Ikromjon hali qozonga guruch solmagan edi. Choyxona so‘rilarida maishat qilib o‘tirgan quruvchilar gurra o‘milaridan turdilar. Hamma so‘ridan tushib “Oq maktab” tarafga qarab tu­ rardi. Azizxon ham beixtiyor o‘shaqqa qaradi. Sharshara tepasida o‘ttiz choqli kishi u yoq-bu yoqlarga sin- chiklab qarab nimalamidir qizishib gaplashishardi. Azizxon qo‘l siltab gapirayotgan kishini darrov tanidi. Bu Usmon Yusupov edi. U Oxunboboyevga nimanidir gapiryapti. Kanal chetlari tekislanib suv sepilgan, ozoda edi. Trassani kuzatib kelayotgan rahbarlaming kiyim-boshlariga gard yuqmagan. Yusupov sharsharani kuzatgandan keyin qanoat hosil qildi, shekilli, yo‘lning bu yog'ida turgan Usmonxo‘jayev yoniga kelib to'xtadi. - Ha, Eshon, ishlaring qalay? Horma endi. Usmonxo‘jayev javob qilguncha sabri chidamagan Yusupov so‘zini davom ettirdi. - Yaxnang bormi? Samovarchi yelkada sochiq bilan sirlangan paqirda yaxna ko‘k choyni ko'tarib oldinga intildi. Yusupov u tutgan piyolani paqirga botirib Oxunboboyevga uzatdi. - Oling, Yo‘ldosh aka, cho‘llagandirsiz. Oxunboboyev, oldin siz iching, Usmonali, deb qaytardi. Yusupov unga ma’noli qarab qo‘ydi. Usmonxo‘jayevning shay- ton kulgisi qistab qiqirlab kulib yubordi. Yusupov qalqib ketdi. Yon-veridagilar ham birdan kulib yuborishdi. 204 Yusupov bilan Oxunboboyev o‘zaro askiya qilib turishardi. Ulaming laqablaridan Usmonxo‘jayevning xabari bor edi. Ismi Buzruk bo‘lgani uchun uni ham “Tuya” laqabi bilan atashardi. Oxunboboyevniki ham shunaqa edi. Yusupov Usmonxo‘jayevga qarab bosh barmog‘i bilan tahdid qildi. - Eshon, Yo‘ldosh akam qirq kungacha suvsizlikka chiday- di, demoqchimisan? Usmonxo‘jayev gap kelganda otangni ham ayama, degan qabilda tilga kelganni shartta aytadiganlardan edi. Yusupovning o‘zini ham askiyaga ilintiiib o'tdi. — Endi bu bechora ham nima qilsin, to ho‘k, demaguncha ichmaydi-da. Teshaboy Mirzayev Usmonxo‘jayevga yeb yuborgudek bo‘lib qaradi. Sekin qulog‘iga pichirladi. “Shundoq odamga askiya qi- lasanmi, nodon!” Bu gapni Yusupov eshitib qoldi. — Hoy, Teshavoy, unaqa dema, Eshon hammani bir ko‘zda ko‘radiganlardan. Qiyqiriq kulgi bo‘lib ketdi. Teshaboy Mirzayevning bir ko‘zi sal qisiqroq bo‘lganidan tengdoshlari askiyada “Ko‘r ” deb atashardi. Agar hozirgi gapni Yusupovdan boshqa odam aytganida u, albatta, militsiya chaqirib, berib yuborishdan ham toymasdi. Uning hazilga toqati yo‘q, ko‘z aralashadigan gapni o‘zi sira ishlatmasdi. Hozir qip-qizarib, qisiq ko'zi battar qisilib ketgandi. Boyadan beri ular oldiga kelishga jur’at qilolmay so‘rida turganlar gurra-gurra kulgiga qiziqib, endi ulami o‘rab olishdi. Davra kengayib ketdi. Birpasda uch-to‘rt yuz kishi to'planib qol­ di. Poytuq, Paxtaobod, Haqqulobod askiyachilarini tortib o'rta- ga olib tushishdi. Askiya boshlagan Usmonxo‘jayevning o‘zini buydalab ketishdi. Payrovda birovga sovrin oldirmaydigan Oxun­ boboyev talon bo‘layotgan Usmonxo'jayevni himoya qilaman, deb o‘zi ilinib qoldi. Eski haqqulobodlik Echki laqabli askiyachi chol ming‘irlab-ming‘irlab turib birdan mo‘ljalga urdi. - Yo'ldoshvoy, Buzruk eshonni mahkam ushlang. Bo‘yniga kim qo‘ng‘iroq ossa ketaveradigan bo‘taloqlardan. Oxunboboyev uni yaxshi tanirdi. Bu taraflarda xalqni joni- dan bezor qilgan Azim hoji degan bosmachi yigitlarini tutib be- rishda boldiridan yaralanib Maygir orqasidagi qamishzorda o‘n to'rt kun qonga belanib qolib ketgan edi. Tuzalganidan keyin bir oyog‘i oqsaydigan bo‘lib qolgan. Echki laqabi esa unga soqoli- 205 ning siyrakligi-yu, oqsaganda echkiga o‘xshab sakrab-sakrab yu- rishi uchun qo‘yilgandi. Oxunboboyev kulgi bosilishi bilan dar­ rov javob qildi: — Buzruk eshonga til tegizmang. Buzruk eshonni shamol uchirsa, sizni osmonda ko'ramiz. Odamlar qotib-qotib kulishar, Teshaboy Mirzayev yana as- kiyaga tushib qolmay deb o‘zini panaga olardi. Chamasi yarim soatlar askiyadan keyin Yusupov kula-kula mashina to‘xtagan tarafga qarab yura boshladi. Birdan chetda, birovga aralashmay turgan Azizxonga ko‘zi tushib to‘xtadi. - Beri kel, bolam! Omonmisan? Azizxon ildam yurib uning istiqboliga keldi. Odob bilan sa- lom berdi. U Yusupov bilan birinchi marta uchrashganda yo­ nida Lutfinisa bor edi. Yusupov uni gapga solib, to‘ydan kelin opqochib kelganini bilgan edi. Yusupov kanal bitganda katta to‘y qilamiz, deb uni yupatgan edi. Bo‘lib o‘tgan voqealardan Yu­ supovning xabari bor, yosh, navqiron qizning o‘Umidan qattiq qayg'uigan edi. Hozir Azizxonni tasodifan uchratib, shuncha odam oldida uni yupatishni lozim ko‘rmadi. Yelkasiga qo‘lini qo‘yib aytadigan gapini o‘ylab, andak turib qoldi. - Rahmat, o‘g‘lim. Qiigan ishlaringning hammasidan xa- barimiz bor. Yurt, hukumat, aslo bu xizmatlaringni unutmay- di. Insonning boshida ko‘p savdolar bo‘ladi. Sen endi hayotga kiryapsan. Birinchi zarbdayoq beling bukilmasin. Hali oldinda imtihon ko‘p, o‘g‘lim. Azizxon kiprik qoqmay unga qarab turardi, Yusupov Oxun­ boboyevga qaradi. — Yo‘ldosh aka, xalqimizning qanaqa azamat o‘g‘lonlari bor-a! Bunaqa azamatlar bor ekan, yukimiz yerda qolmaydi. Yusupov Azizxonning yelkasiga qoqib mashina oldiga bor- di-yu, hech kimga qaramay eshikni ochib o‘rindiqqa chiqdi. Endi uning yuzi jiddiy, boyagi tabassumdan asar ham qol- magan edi. Oxunboboyev yoniga o‘tirgandan keyin mashina jo- yidan qo‘zg‘aldi. YIII Tog‘a odam yuborib To‘lanboy bilan Ikromjonni oldirib ket­ di. Tengdik bilan Beyshenali otalari boshqa yaylovga ko‘chganini eshitib, Azizxon bilan og‘a-inilarcha xayrlashdilar. Chodirda Azizxonning bir o‘zi qoldi. 206 Lug'umbek choyxonalarida oshxo'rlik, askiyabozlik alla-pal- lagacha davom qilardi. Ko‘p vaqtdan beri va’da qilinib olib kelinmagan kino bugun keldi. Hamma uchastkalarda bu kino ko‘rsatib bo‘lingan, negadir Lug‘umbekka kechikib kelgan edi. Bu kinoniig ta’rifini Azizxon eshitgan edi. Qurilish boslilangandan beri o'ralishib yurgan kino- operatorlar Toshkentga borib, hamma olingan lentalarni ishlab yaxlit kino qilib kelgan edilar. Jo‘ra polvon: “Kinoda sen ham borsan, juda antiqa chiqibsan”, deb aytgan edi. 0 ‘shandan beri Azizxon bu kinoni kutardi. “Oq maktab” devoriga chodir osib kinochi tatar yigit qa- chon qorong'i tushadi, deb o'tirardi. Oxirgi pardoz ishlarini qilib yurgan quruvchilaming biri yerga chordana qurib, biri tik turib, boshqasi o‘zi ko‘tarib kelgan kursiga o‘tirib, kino boshlanishini kutardi. Azizxon borganda tumonat odam hamma joyni egallab ol­ gan, tik turib olganlar pardani ko‘rsatmay qo‘ygan edilar. Azizxon u yoq-bu yoqqa yurib, oraga kirishga qulay joy qidi- ra boshladi. Sen u yoqqa tur, sen bu yoqqa tur, deb korchalonlik qilib yurgan Mulla Umrzoq uni ко‘rib qoldi. - E, polvon bola, baqqa yur! U Azizxonni qo‘lidan ushlab odamlar orasini yorib ichkari­ ga boshladi. Egnida oq xalati bilan kursida o'tirgan nowoyning yelkasiga qoqib turg‘izdi. — Xah, sen kino ko‘rmasang nima edi. Joyni polvon bolaga ber! — Nowoy norozi bir qiyofada to‘ng‘illab-to‘ng‘illab o‘mi- dan turdi. - 0 ‘tir, polvon! Azizxon xijolatlik bilan bir nowoyga, bir Mulla Umrzoqqa qarab kursiga o‘tirdi. Mulla Umrzoq mexanikka qarab qichqirdi. — Boshla! Davay, boshla! Apparat awal shipirlab, keyin yong‘oqqa ilingan kamayi g‘i- rilladi. Oppoq chodirda yomg‘ir yog'ayotgandek tomchilar juda tez o‘ta boshladi. Keyin ekranda ot-aravalar, poyezdlar, mashi- nalar ko'rindi. Poyezddan, aravalardan, mashinalardan ko‘rpa orqalagan, ketmon yelkalagan kishilar tusha boshladi. Baland bir tepalik portladi. Chang-to‘zon osmonga sapchidi. Norin daryosi tog‘ oralaridan buralib, ko‘pirib oqib chiqyapti. Qora daryo loyqalanib qirg‘oqlami o‘pirib oqyapti. Ekranda yozuv paydo bo‘ldi: 207 “Azamat xalq mana shu о‘jar daryoga jilov solgani otlandi”. Son-sanoqsiz kishilar ketmon bilan yer qo‘poryapti. Yuz minglab kishilar zambilda tuproq tashishyapti. Ekranda yana yo- zuv: “ LJchqo‘rg‘ondan to Konibodomgacha ikki yuz yetmish ki- lometrlik masofada bir-biriga zanjirdek ulanib ketgan yuz olt- mish ming quruvchi kechani kecha, kunduzni kunduz demay yer qaziyapti”. Kinoning shu joylari samolyotda olingan bo‘lsa kerak. Kuy- ganyordan boshlab pardada keti uzilmay uzoq vaqtgacha trassa- dagi odamlar chumolidek bo‘lib ko‘rinaverdi. Ekranda yana yozuv: “Kanal qurilishi yangi qahramonlar yaratdi”. Do‘nan Do‘smatov ko‘rindi. Bo‘yi, eni besh metrdan kela- digan oppoq pardada Do‘nan polvonning basharasi. U kulyapti, peshanalaridagi terlari yaltiraydi. Kulganda oppoq tishlari yana- da oqarib ko‘rinadi. Tomoshabinlar birdan qarsak chalib yubordilar. Azizxon ham beixtiyor chapak chalardi. Endi ekranda Tojimat ota Xidi- rov ko'rindi. Kino shabada paytida olingan ekan. Uning oppoq soqollari hilpiraydi. Siyraklashib qolgan tishlarini ko‘rsatib ku- ladi. Ekranda yozuv: “Do‘nan Do'smatov, Tojimat ota Xidirovlar qurilishda kun- lik topshiriqni ming protsentdan ado etdilar. Bu ajoyib vatan- parvar quruvchilaming oliyjanob tashabbuslari qurilish bo‘ylab qanot yozdi”. Ekranda Azizxon paydo bo‘ldi. Chapak ustiga chapak yang- radi. Azizxon o‘zini ko‘rib hayron bo‘lib qoldi. Kinoga chang- to'zon ichida olishgan ekan, basharasi g'alatiroq chiqqanga o‘x- shaydi. Kipriklari, qoshlari tuproqdan oqarib, ikki ko‘zi miltirab turipti. Kulganda tishlari yaltiraydi. Ekranda yana yozuv: “Do‘nan Do'smatovning shogirdi, ajoyib polvon Azizxon Umm.italiyev kunlik normasini to‘qqiz yuz o'ttiz protsentdan ado etib, o‘n minglab yosh quruvchilami ajoyib mehnat namu- nalari ko‘rsatishga chorladi”. Yana Azizxon ko‘rindi. Uning yelkasida kattakon qanor to‘la tuproq, ustidan o‘rtacha qopda yana tuproq bilan taxta pillapo- yadan yuqoriga ko'tarilyapti. Atrofda odamlar hayrat bilan qarab turishipti. Diktor ovozi yangradi. 208 - “Siz ко‘rib turgan ushbu damda Aziz polvon butun quri- llsh bo‘yicha rekord hisoblangan yuk bilan yuqoriga intilmoqda”. Azizxon shoshilmay yuqorilayapti. Oyog'i tagidagi taxta lapanglaydi. Ana, u bir qalqib ketdi. Yelkasidagi qanor tepasi- dan tuproq to la qop bir tarafga og‘a boshladi. Azizxon bir yelka qoqib uni o‘nglab oldi. Ammo yelka qoqqanda do‘ppisi pesho- nasidan sirpanib ikki ko‘zini berkitib qo‘ydi. Atrofdagilar, tash­ la, yukni tashla, deb qichqirishyapti. Azizxon yo‘lni paypaslab topib yuqoriga chiqyapti. Azizxon oldida Lutfinisa paydo bo‘l- di. Ko‘ziga tushib qolgan do‘ppisini olib kaftiga urib qoqdi-da, yana kiydirib qo‘ydi. U ham Azizxonga nimadir deb qichqirdi. Azizxon unga qaramay yuqoriga ildam chiqib ketdi. Kinoning bu yog‘ida nimalar bo‘ldi, kimlami ko'rsatdi, bil- maydi. Lutfinisa ko'rinishi bilan yuragi orqaga tortib, ko‘zi tin- gan, quloqlari hech narsani eshitmay qo‘ygandi. Lutfinisa tirikday ko‘rindi. U Azizxon oldida orqasi bilan yurib do‘ppisini qayta kiydirdi. Nimadir dedi. 0 ‘shanda unga nima degandi? Azizxon o‘tirgan joyida yerga singib ketgandek hech narsani sezmasdi. Ko‘z oldida faqat Lutfinisa qolgandi. Kino tugab chiroq yondi. Hamma o'm idan turib Azizxon­ ni qidira boshladi. Azizxon davradan chiqib ketgan, o‘z chodiri oldidagi omonat skameykada panjasini iyagiga tiragancha qimir- lamay o‘tirar edi. Kinodan qaytayotganlar unga qarab, yasha polvon bola, xuddi o‘zingni tushiripti, deb olqishlaganlarga qaramas, niyatiga yetmay xazon bo'lgan Lutfinisani o‘ylar edi. Endi uni yupatadi- gan To‘lanboy ham, Ikromjon ham yo‘q. Ular allaqachon Ziril­ lamaga ketib qolishgan. Lug‘umbek choyxonalarining so‘rilarida yana o ‘yin-kulgi, hofizlaming xonishi boshlandi. Hamma bugungi ko'rgan kino- si, qilgan ishlari, erta-indin bo‘ladigan katta to‘y to‘g‘risida al- laqanday yayrab gaplashardi. Faqat Azizxon bu suhbatlarga, bu shodliklarga aralasholmay bir chetda, chiroq yoqilmagan chodir oldida aftodahol o‘tirardi. Yana uning ko‘zi oldida Lutfinisani yetaklab chiqqan kuni- dan boshlab bosgan izlari, qilgan ishlari birma-bir o‘tardi. Ikkovining qanchadan-qancha orzulari bor edi. Ikkovi qan- doq baxtiyor edi. Shu kichkinagina, qisqagina vaqt uni bola- likdan, sho‘x, olov, faqat sho'xlik bilan yomon otliq bo‘lgan, bebosh bolani yurt ko‘zida nomdor kishiga aylantirgan edi. 209 Mana shu o‘tgan qaynoq kunlar, olam shodliklariga teng quvon- chi odamlar xotiridan sira o‘chmaydigan nom, somon yo‘lidek olislarga chorlagan, yigitlik qalbini to‘lqinlatgan sevgi daqiqalari, hammadan ham yurt ishiga yaroqli qilgan zavqli mehnat damlari yurakni o‘rtovchi og‘ir judolikdan xira tortardi. Mana u nim qorong‘i do‘ng ustida yolg'iz o‘y surib o‘ti- ripti. Ko‘zlaridan oqayotgan alam yoshlarini to‘xtatolmas, hech qachon Lutfmisasiz tasawur qilolmagan ertangi kunni qandoq kutib olishni o‘ylardi. Azizxon uzoq vaqt ko‘z yoshlariga erk berib qimirlamay o‘tirdi. Adir orqasidan oy salmoqlanib ko‘tarildi. Awal qip-qi- zil bo‘lib ko‘ringan oy asta bo'zarib rangini yo‘qota boshladi. Sarg‘imtil tusga kirdi, undan keyin ko‘m-ko‘k shisha tusiga kirib qoldi. Azizxon ikki tizzasiga tiralib mashaqqat bilan o‘midan turdi. Qayoqqa borishni o‘ylamay do‘ngdan tushdi. Asta keta boshladi. Allaqachon chirog‘i o‘chgan choyxona oldidan o‘tdi. So‘ri tepa- sidagi to‘rqovoqda bedana tipirchiladi. Qovoq silkindi. Gilamga shitirlab don to‘kildi. Nowoyxona tandirining pramonidan lop etib alanga ko‘tarildi. Hamma yoqni birdam yoritdi-yu, yana so‘ndi. Azizxon hech qayoqqa qaramay bitta-bitta bosib ketardi. U Tuyachi mahallasidan o‘tganda devorlari nuragan jimjit qabris- ton tepasidagi chinorda boyqush xunuk sayradi. Azizxonning eti jimirlab ketdi. To‘xtadi. Mana shu devor- ning naryog‘ida Lutfinisa yotibdi. Azizxon hozir devor nahra- sidan o‘tib, hali giyoh o‘smagan qabmi quchib o‘kirib-o‘kirib yig‘lamoqchi. Dildagi alamlarini faryod urib chiqazmoqchi. Muyulishdan chiqqan mashina chirog‘i yalt etib uning butun gavdasini yoritib yubordi. Azizxon oldida paydo bo‘lgan ikkita nurli doiraga bardosh berolmay qo‘llari bilan ko‘zlarini to‘sdi. Mashina uning yonginasida to'xtadi. Eshik ochilib, baland bo‘yli bir kishi tushdi. — Nima qilib yuribsan bemahalda? Bu Usmonxo‘jayevning ovozi edi. Azizxon ko'zlaridan qo‘lini oldi. Nima deyishini bilmay esankiradi. - Chiq, mashinaga! Azizxon bir so‘z demay mashinaning orqa o‘rindig‘iga chiq­ di. Usmonxo‘jayev dimog‘ida allaqanday bir kuyni xirgoyi qi- 210 lardi. U orqada Azizxon o‘tirganini unutib qo‘ygan, hamon o‘z qo‘shig‘i bilan band edi. Birdan esiga tushib qoldi-yu, o‘girildi. - Bunaqa kechalarda devonalarga o‘xshab daydib yurmagin. - U Azizxonning nima niyatda yurganini payqagan edi. Gapi- ning bu yog‘ini birdan aytolmay turib qoldi. — Chidamay ilojing yo‘q. Qaytib kelsa boshqa gap edi. Sal esingni yig‘ib ish tut. Azizxon indamadi. Yo‘lning bu yog‘iga ikkovi ham indamay ketishdi. Mashina boya to‘rqovoq silkingan choyxona oldida to‘xtadi. Ikkovi tushishdi. Usmonxo‘jayev shofyorga: “Sen yotib uxlayver”, - dedi-da, Azizxonni yetaklab nowoyxonaga kirdi. To‘rt-besh nowoy tapir-tupur qilib chakich urishar, iyagini qiyiq bilan bogiab olgan nowoy, ichi laxcha cho‘g‘ bo‘lib tuigan tandirga boshi bilan sho‘ng‘ib non uzardi. - Eshon aka, kechroq yo‘qlab qoldingiz? - dedi nowoy uz- gan nonini savatga tashlarkan. Usmonxo'jayev og‘zining tanobi qochib javob berdi: - Yangi mehmon ko‘rdim, o'rtoq. - Iya, iya, qutlug‘ bo‘lsin! 0 ‘g‘ilmi? - Salomat bo‘l. Qizaloq. Ishqilib umrini bersin. Poytuqdagi tug'ruqxonada, yaxshi gap eshitib ketay, deb kutib qoldim. Bitta achchiq ko‘k choy damlanglar. Polvon bola bilan qaymoqlashay- lik. Bolalaming onasi bilan ovora bo‘lib tuz totiganim yo‘q. Tandir og'ziga qo‘yilgan qumg‘ondan choy damlab hoziigi- na uzilgan nonni ushatib qo'yishganda Usmonxo'jayev o‘tirgan yerida mudrab xurrak ota boshlagan edi. - E, turing, Eshon aka, choy sovub qoladi. Tuqqan ayammi yo o‘zlarimi? Nowoyning hazilidan Azizxon piqillab kulib yubordi. Us- monxo‘jayev ko‘zini ochdi. - Choydan quy, bola! Azizxon choy quyib uzatdi. Usmonxo‘jayev qaynoq choyni ho‘plab-ho‘plab uyqusini qochirgandan keyin Azizxonga qaradi. - Sen bolaning hech gapdan xabaring yo‘q. Bugun Qizil Armiya Polsha chegarasidan o‘tdi. Polsha hukumati German qo‘shinlarining zarbasiga bardosh berolmay qochib ketdi. Huku- matimiz Polshaga o‘tib qolgan Ukraina va Belorussiya yerlarini ozod qilish uchun armiyaga farmon berdi. U tarafda juda ko‘p ukrainlar, beloruslar yashar ekan. Molotov radioda gapirib ham- masini tushuntirib berdi. Azizxon hushyorlandi. Entikib so‘radi. - Urush boshlandimi? 211 - Shunaqa desa ham bo‘ladi. Ammo armiyaga qarshilik qi­ ladigan Polsha qo‘shinlari parokanda bo‘lib qolgan. Qo‘mondo- ni qochgan qo‘shinning qo‘lidan nima ish kelardi. Azizxonning o‘sha taraflarga borgisi keldi. Shoshib so‘radi: - Armiyaga odam olishadimi? - Unisini bilmadim, — dedi Usmonxo‘jayev. - Yana kim biladi, deysan. Bo‘pti, qaynoq-qaynoq choy ich-da, borib yot. Ertaga qurilishda yer qazish tugagani to‘g‘risida raport beriladi. Hamma uchastkalarda miting bo‘ladi. VKP(b) Markaziy Ko- mitetiga shoirlar she’riy xat yozishgan, mitinglarda G ‘afur G ‘u- lom, Hamid Olimjonlar o‘qib berishadi. Soqol-poqollaringni olib, yaxshi kiyimlaringni kiyib, tayyor bo‘lib tur. Hamma nom chiqargan polvonlami minbarga chiqarishadi. Azizxon qo‘lidagi piyolani bo‘shatib, xayrlashib chiqib ketdi. To‘ppa-to‘g‘ri chodirga keldi-yu, o‘zini to'shakka tashladi. Allaqachon oy og‘ib ketgan. Chodir tirqishidan tong yo- rug‘ligi asta o'rmalab kirardi. IX Azizxon kun bo‘yi yer parchin bo‘lib yotdi. U o‘zini boshi berk ko‘chaga kirib qolgandek sezardi. Bir haftaga qolmay kanal­ ga suv ochiladi. Sharsharalardan, tashlamadan gurillab oqqan suv Qora daryoga quyiladi. Kuyganyorda yana yo‘li to'silib, asosiy ka­ nal orqali vodiy bo‘ylab oqib ketadi. Oftob tig‘ida yer qo‘porgan kishilar qishloqlariga qaytib, uylariga, bola-chaqalarining bag‘riga boradilar. Azizxon-chi? U qayerga boradi? Endi u Zirillamaga qaytmoqchi emas. Hamqishloqlari, nomard, Lutfini qayga tash­ lab kelding, deyishmaydimi? Axir Zirillama Lutfinisasiz unga o‘z ma’nosini yo‘qotgan, bog‘lar, soy bo'ylari, pastqam ko‘chalar, yulduz to‘la qishloq tunlari endi fayzsiz, ma’nosiz unga. Bulaming barchasidan ko‘z yumib, nima bo‘lsa bo‘ldi, odamlar ikki-uch kun javrab, jag‘i tolgandan keyin barini unuti- shadi, deyish ham mumkindir? Ammo nikoh to'yidan opqochib, osmoni falakdan baland baxt, oftobdan issiq muhabbat va’da qilgani - Lutfinisa ona qishlog‘idan uzoqda, jimjit qabristonda qoladimi? Axir Lutfinisa Azizxon deb jonidan kechmadimi? Uni tashlab ketish mardlikdan bo‘larmikin? Azizxon Lug'umbekdan uzoqqa ketmaslikka ahd qilib qo‘ydi. Lekin bu yerda nima qiladi? Lutfinisa yonida bo'lganda boshqa gap edi. Ikkovi o‘z xayollari, orzularidan tiklagan nurli qasr ichi- 212 da yashardilar. Endi u qasr qulagan, vayron bo‘lgan. Yolg‘iz o‘zi qolgan. Yonida Tengdik bilan Beyshenali ham yo‘q. Ikromjon bilan To'lanboy kolxozda paxta terimi bilan band. Har zamon kelib turadigan Jo‘ra polvon ham hozir Buloqboshida. Birgina Eshon aka har zamon kelib holidan xabar olib turadi. Azizxon kanalga suv quyilish kunini sabrsizlik bilan kuta boshladi. Kuyganyor to‘g‘oni tezroq bita qolsa edi, suv quyilar- di. Ana undan keyin Azizxon Eshon akadan shu yaqin oradagi kolxozlardan birida qolib ishlashni so‘raydi. Azizxon shunday o'ylar bilan kechqurun chodirdan chiqdi. Hamma yoq jimjit. Azizxonning yuragi siqilib ketdi. Shunday kezlarda, Lutfinisa yodi o'rtagan, yuragining tub-tubida o‘t yonayotgan paytlarda samovarlami to‘ldirgan kishilar bilan ovunardi. Qirg‘iz bola­ lar uning dardini sezib qo'mizni qo'lga olib sho‘x bir qo'shiqni boshlab yuborishardi. Azizxon ba’zan yuragini alam o‘rtaganda uyqusi qochib chodirdan chiqardi. Birgina uyg'oq kishilar nov- voylar oldiga borib, ular bilan gaplashib ko‘nglini yozardi. Endi nowoylar ham yoeq. Azizxon o‘z alamlari bilan o‘zi qolgandi. U kanal bo‘ylarida ancha vaqtgacha aylanib yurdi. Azizxon dunyoda bironta yaqin odami yo‘q kishidek ezilib qaytarkan, chodir oldida birovning sharpasini sezdi. Kim bo‘li- shi mumkin? Ildam chodir oldiga keldi. Kursida tizzasiga tugun qo‘yib bir ayol kishi o'tirardi. — Kim? — dedi Azizxon hayronlikda. — Men, men, polvon aka. Bu Vaziraning ovozi edi. Azizxon undan ikki-uch qadam berida to‘xtadi. 0 ‘zini yo'qotib, tili gapga kelmay qoldi. Bu xotin nima qilib o'tiripti? Unda nima ishi bor? Chodir atrofi qorong‘i. Qalin tollar orqasiga o‘tib ketgan oy- ning bu yerga nuri tushmasdi. — Nima qilib yuribsiz? — deya oldi Azizxon. Vazira javob qilmadi. Ohista o'midan turib tugunini kursiga qo‘ydi. Ikkovi anchagacha so'zsiz turib qolishdi. Azizxon zarda bilan orqasiga burilmoqchi bo‘lib turgandi, Vazira titrab-qaqshab gapira boshladi. — Nahotki sezmasangiz? Axir bir oydirki, yurak-bag‘rim yo- nadi. Axir siz yigit kishisiz-ku, qani erligingiz, qani mardligin- giz... Keyingi so‘zlar uning og‘zidan yig'i aralash otiUb chiqdi. Gapirolmay ho‘ngrab yubordi. 213 Azizxon esankirab qoldi. Ho‘, o‘sha yaktagiga tugma qadagar oqshomdan buyon u Vaziraga ro'para kelmaslikka, bo‘lib o‘tgai voqeani butunlay unutishga urinardi. Lekin baribir ba’zi-ba’zidi xayolidan lip etib o‘tib qolardi. Azizxon o‘zini kuch bilan bosdi; Asta unga yaqin kelib yo- tig‘i bilan gapira boshladi: — Opajon, siz uyli-joyli xotinsiz. Unaqa aldamchi xayollar- ga bormang. Mendan nega umid qilasiz? Kechagina boshimgi tog'dek kulfat tushgan odamman. Bir odam men uchun jonini fido qildi. Nahotki uning xotirasi bir oy bo‘lmay unutilsa. Hali Lutfinisaning tuprog'i sovugani yo‘g‘-a! 0 ‘zingizni tuting! Vazira yig‘idan to‘xtab qaddini rostladi. — Azizxon aka, dunyoda hamma narsa unutiladi. Kim dun- yodan toq o'tibdiki, siz o‘tasiz. Sizni deb uyinmi tashlab chiq- dim. Hech qaytib bormas bo‘lib chiqqanman. Qayoqqa yur, de- sangiz - boraman. Dunyoning u burchagigacha borishga rozi- man. Faqat, faqat siz bilan bo‘lsam bo‘lgani. Azizxon uning gapini bo‘ldi: — Men hech qayoqqa ketmayman. Lutfinisani tashlab ketol­ mayman. Endi umrimni Lug‘umbekda o‘tkazishga qaror qildim. Vazira unga tomon intildi. Yelkasiga qo‘lini tashladi. Bar- moqlaridagi uzuklar tollar orasidan o‘tib tushgan oy tangalari- ga urilib chaqnab ketdi. Azizxonning dimog‘iga qalampir mun- choqqa omixta atir hidi urildi. Bir dam o‘zini yo‘qotib esankirab oldi. Yelkasidagi qo‘lni bilagidan ushlab asta olib qo‘ymoqchi bo‘ldi. Vaziraning qo'llari otashdek qizigan, quloqlari ostida uning qaynoq nafasi ufurib turardi. Undan hiss-u hissiyot ota- shida kuyayotgan ayol isi kelardi, Azizxon qizib tuigan yumshoq bilakni darrov qo‘yib yuborolmadi. Nega ushladi, nima qilmoq- chi edi, unutib turib qoldi. Shunda ro‘parasiga Lutfinisa kelib turib oldi. Azizxon shoshib Vaziraning bilagini qo‘yib yubordi. Vazira hansirar, qisqa-qisqa nafas olardi. Azizxon seskanib ketdi. — 0 ‘zingizni bosing, opajon, - dedi u keskin tovushda. Vazira yana uning yelkasiga qo‘l tashlab, ko‘ksiga boshini qo'ydi. Uning to‘zg‘ib ketgan sochlari Azizxonning iyagiga uril­ di. Azizxon asta tirsagidan olib o'zidan nari itardi. Azizxonning bu harakati ayolning izzat-nafsiga tekkandek bo‘ldi. Koptokdek sapchib nari ketdi. Hurpayib oldi. Endi u alamdan titrab-qaq- shab gapirardi: — Seni deb uyimdan, ro‘zg‘orimdan kechdim. Kechalari ux- lamay seni o'yladim. Yursam ham, tursam ham, ko‘z oldimdan 214 bir nafas nari ketmading. Endi meni arosatda tashlab ketmoq- chimisan. Qayoqqa borsang, orqangdan soyadek ergashaman. Seni deb yo‘limga jonini tikkan ne-ne o‘ktam yigitlami tashlab kelyapman. Nega boshingga qo‘ngan baxt qushini kaltak olib quvlaysan. Senga vafodor xotin bo‘laman degan, boshingga kela- digan baxtni ham, kulfatni ham birga baham ko'raman, deb ahd qiigan ayolni, butun ayollik g‘ururini oyog‘ing tagiga tashlayot- gan bir bechoraning ko‘kragidan nega itarasan, noshukur banda. Bu ko‘z yoshlar, bu nolishlaming uvoli tutmaydimi?! Azizxon bu juvonning ichida shuncha gap borligiga, o‘z ni- yatlariga yetishmoq uchun har qanday sinovga tayyorligiga hay- ron bo‘lib qolgan edi. Azizxon tabiatan ko‘ngilchan yigit, ikki og‘iz gapdan yog'dek erib ketadiganlardan edi. Ammo Vazira­ ning gaplari qanchalik ta’sirchan, toshni ham eritadigan haro- ratga ega bo'lmasin, Azizxon Lutfinisa xotirasini oyoq osti qilol- masdi. Hozir uning Vazira tomonga bir qadam bosishi Lutfini­ saning qabrini bosish bilan teng edi. U ehtifos olovida jizg‘inak bo‘layotgan juvonga yotig‘i bilan tushuntirmoqchi bo‘ldi: — Menga qarang, axir men sizni umidvor qiladigan biron gap aytmagan bo‘lsam, nima qilasiz o‘zingizni ham meni ham qiynab. Axir men azador odamman. Oy tollar orasidan o‘tib chodiming old tarafini kunduzdek yoritib turardi. Vaziraning yelkalari, boshidagi zar ro'moli, qu- loqlaridagi baldoqlari yaltirardi. Ko‘ylak burmalarini turtib tur­ gan ko'kraklari qisqa-qisqa nafas olganidan tinmay qalqirdi. Azizxon yigitlik hissiyoti girdobiga tushib qolmaslik uchun: — Qo‘ying! — dedi keskin tovushda, - Yaxshilikcha do‘st bo‘lib xayrlashaylik-da, qayta yuz ko'rishmaslikka so‘z beraylik. Ammo Vazira undan ko'ngil uzolmasdi. Ayollik nazokati, ishvalari bilan yigit qonini ko'pirtirmoqchi, yoidan toydirmoq- chi bo‘ldi. — Shunaqa deng, — dedi u bo‘shashib. — Men sizni yigit deb o'ylagan edim. Onangiz o‘g‘il bola qilib tug‘maganidan bexabar ekanman. Qandoq qilay, peshanam shu ekan. Birovning ko‘ngli- ga zo‘rlik bilan ega chiqib bo‘lmaydi. Xo‘p mayli, xayrlashaylik. Vazira shunday deb Azizxonning bo‘yniga osilib, yuz-ko‘z- laridan o‘pa boshladi. Azizxon serrayib turar, dimog‘iga endi na atir, na qalampir munchoq hidi kirardi. Uning yelkalariga, bo‘yinlariga ayolning qaynoq ko‘z yoshlari tomar, issiq nafasi iyaklari tagida sezilib turardi. Azizxon yengildi. Baquwat bilak- 215 larini ayolning bellaridan o‘tkazib o‘ziga tortdi. Vazira yelkalaiit ni silar, to‘zg‘ib ketgan sochlarini uning bo‘yniga o'rardi. > Bir payt Azizxon uyqudan uyg'onib ketgandek hushyor tort» di. Ayolning belidan qo'lini shart oldi-yu, yulqinib bag‘ridait chiqdi. Xuddi mast odamdek gandiraklab-gandiraklab chodirdan uzoqlashdi. To‘xtadi. Keskin o'girilib Vaziraga qaradi. — Keting, keting, bo‘ldi! Vazira yolvorgandek iltijo bilan u tomon qo'llarini cho'zdi. Azizxon unga qaramasdi. Faqat bir so'zni qaytarardi. — Keting! Keting! Vazira joyidan qimirlamadi. Azizxon qo‘l siltab qorong‘ilik qa’riga kirib ko'zdan yo‘qoldi. Vazira turgan joyida piq-piq yig‘lar, rad qilingan, yuzaga chiqmay xazon bo‘lgan sevgi alamidan xo'rligi kelib, boshi quyi solinganicha taqdirini qarg‘ardi. Qanchalar ishq dard-alamlari bitilgan, ko‘z yoshlari tomgan maktublami javobsiz qoldirgan, ne-ne bo‘z yigitlami oppoq tong otguncha yulduzlaiga tikilib oh urdirgan, ne-ne oshiqlami rad qilgan bu go‘zal juvon, endi bir bo‘z bolaning ikki og‘izgina shi­ rin so‘ziga zor bo‘lib, qorong‘ilik qa’riga umidsiz tikilib turardi. Vazira bo'yiga yetib ko‘zga ko‘rinib qolgan yillari yigitlar uning eshigi oldidan qo'shiq aytib o‘tishardi. Shu topda o‘sha qo‘shiqning bir bandi qulog‘i ostida yangragandek bo‘ldi: Oh urarman, oh urarman, Ohlarim tutgay seni. Ko‘z yoshim daryo bo‘lib, Baliqlari yutgay seni. Bir vaqtlar uning ishqida yigitlami qon-qon yig‘latgan bu qo‘shiq endi o‘z tilidan uchayotgandek, bag'rini o'rtayotgandek bo‘lardi. X Shahar tarafdan chiqqan bir yuk mashinasi yo‘l berkligi uchun chirog'ini o'chirib to'xtadi. Passajir poyezdi gurillab o‘tib ketdi. Azizxon shofyordan Poytuqqacha olib ketishini so'radi. Shofyor uni tanir ekan, iljayib yonidan joy ko'rsatdi. — Ha, polvon bola, hormang endi. Men sizni allaqachon ketib qolgan, deb o‘ylagan edim. Hali shatta ekansiz-da. 216 Azizxon kanalga suv qo‘yilganidan keyin ketishini aytdi. - Uchqo‘rg‘ondagi kurashda ko‘rinmadingiz. Esh polvon rosa ish ko‘rsatdi. Ikki polvonni urdi. 0 ‘tiiganlar, oh, qani endi Aziz polvon bo'lgandami, Eshning bir jig'ini ezib qo'yardi, deb ko‘p kutishdi. Hozir to‘ppa-to‘g‘ri Poytuqqa borasizmi? Lug‘umbekka boraman. Ayrilishda tashlab o'tsangiz bo‘l- di, u yog'iga o‘zim ketaveraman. — Iya, qiziqmisiz, polvon. G'ildirak degan narsa aylanave- radi. Boradigan joyingizgacha oborib qo‘yaman. Yo eshikka olib ketaymi? Xohlasangiz yuring. Gaplashib yotamiz. Shiyponga joy qilib beraman. Ertalab bir anjirxo'rlik qilamiz. Anjir rosa bo‘lib beigan. Jonvoming shirasi oqib turipti. Asal deysiz, asal. Azizxon minnatdorchilik bildirdi. Mashina Poytuq ayrilishi- ga kelganda to‘xtadi. Shofyor kabinadan bosh chiqazib, kuzov- dagi to'niga o‘ralib o‘tirgan yo‘lovchiga qichqirdi: - Xo‘, birodar, yetdingiz. Biz Lug‘umbek tarafga ketamiz. Yo‘lovchi yigitning, men ham o‘shaqqa, degan ovozi eshi­ tildi. Mashina yana silkinib yo‘lga tushdi. Shofyor orqavoratdan Azizxon bilan tanishishni, bir yayrab gaplashishni diliga tugib qo‘yganlardan ekan. Og‘zi gapdan bo‘shamadi. — Hozir turgan joyingizni ko‘rib kelaman, keyin bir kelib olib ketaman. Boqib yurgan bitta qo'zim bor, shuni so'yib bir mehmon qilaman. Ammo-lekiniga yo‘q demaysiz. Suvratingizni ko‘p ko‘rganman, dovrug'ingizni ko‘p eshitganman. Muni qa- rang, niyati xolis bolalardanman-da, o‘zingizga ro'para kelib tu- ripman. Yo hah ham bo'lsa eshikka qaytamizmi? Bu payt mashina sovxoz ko‘chasidan o‘tib Tuyachi mahal- lasiga kirgan edi. Azizxon shofyordan mashinani to'xtatishni so‘radi. — Bu yog‘iga oyoqning chigilini yozib, piyoda ketay. Shofyor noiloj tormoz berdi. - Va’dangizni olib qolay, qachon gaplashamiz? Azizxon qachon kelsangiz “Oq maktab”dan topasiz, deb u bilan xayrlashdi. Kuzovda mudrab kelayotgan yo'lovchi ham gup etib o‘zini yerga otdi. Mashina devor-toshlami yoritib burildi-da, orqaga qaytib ketdi. Azizxon ikki qo‘lini orqasiga qilib shoshilmay borarkan, no- tanish yo‘lovchi unga ergashib qorama-qora kelardi. Azizxon uni o‘tkazib yubormoqchi bo'lib qadamini sekinlat- di. Yo‘lovchi unga yonma-yon kelganda to‘xtadi. 217 — Birodar, Azizxon degan polvon bolani qaydan topsam bo‘ladi? Qorong‘i bo‘lganidan Azizxon uning betini ko‘rolmadi. Ammo ovozi juda tanish tuyuldi. — Nima ishingiz bor edi? — dedi Azizxon qiziqib. — Uchrashmoqchi edim. Atayin Maig‘ilondan kelyapman. Juda zarur gapim bor edi. Azizxon darrov esladi. Bu Lutfinisaga uylanmoqchi bo‘lib to‘yi buzilgan kuyov Normat edi. Azizxon hushyor tortdi. Nima niyatda keldikin? Lekin uzoq o‘ylanib turmay: — 0 ‘sha siz yo‘qlab kelayotgan Azizxon men bo‘laman. Nima gapingiz bor edi? - dedi dadil. Normat tasodifiy uchrashuvdan hayratlanib, darrov gapirol- madi. — Yo‘g‘-e, muni qarang-a, o‘zingizmi? — Ha, ha, - dedi Azizxon. - Gapingizni aytavering. Normat go‘yo ulaming gaplarini birov eshitib qoladigandek ovozini pastlatib asta dedi: — Xotirjam aytadigan gap. Ammo juda zarur gap. Azizxon Normatning Lug‘umbekka kelganini esladi. 0 ‘shanda u kattakon pichoqni uning oyog‘i tagiga tashlab, niyatimdan qaytdim, deb chiqib ketgan edi. — Ha, — dedi Azizxon afsusli ohangda, — ahmoqlik qildim. Lutfinisani asrab qololmadim. 0 ‘zimni o‘ylabman-u, undan xo­ tirjam bo‘lib yuraveribman. Endi qanaqa gapingiz bor? Bo‘lar ish bo‘ldi. Lutfinisa tuproqda yotibdi. Normat asta kelib uning bilagidan oldi. — E, uka, hali sizning ko‘p gaplardan xabaringiz yo‘q. Bo‘lar ish bo‘ldi, o‘lgan o‘ldi, qolgan qoldi. Ammo mening boshimni baloga qo‘ydinglar. Shu kecha siz bilan gaplashib olaman-da, orqaga qaytaman. Menga javr bo‘ldi. Ikkovi qorong‘ida ancha joygacha indamay borishdi. — Menga qarang, - dedi to‘xtab Normat. - U yog‘iga men bormay qo‘ya qolay. Aytadigan gapimdi shatta aytib orqamga qaytay. Keling, o‘tiraylik. Ikkovi yo‘l chetidagi ajriqqa o'tirishdi. — Bir haftadan beri meni melisa so‘roq qilyapti. Lutfinisani sen o‘ldirgansan, deb ayb qo‘yyapti. Yo‘q, desam sira ishonish- maydi. Bir hafta qamab, tilxat olib qo‘yib yuborishdi. Marg‘ilon- dan bir qadam ham nariga chiqmaysan, deb tayinlashgan. 218 Azizxon Lutfinisani u o'ldirmaganini biladi. Undan bekor shubhalanishibdi. — Agar kerak bo‘Isa, meni so‘roq qilishsin, shundoq deb ay- tavering. Uni akasi Akbarali o‘ldirdi. 0 ‘zi ham jazosini tortdi. Asfalasofilinga ketdi o‘ziyam. Normat boshini ko‘tardi. — Nima dedingiz? Yo‘q, yanglishibsiz. U tirik. Azizxon sapchib o‘midan turib ketdi. — Nima?! — Shundog4, - dedi afsus bilan Normat. - Akbarali tirik. Endi u sizning payingizga tushgan. — Tirik qolishi mumkin emas, — dedi Azizxon o‘zining ga­ piga o‘zi ishonqiramay. Normatning yelkasiga oy nuri tushib turar, basharasi ko‘rin- masdi. — 0 ‘sha xunuk voqeani eshitib nima bo‘ladi, deb tashvish- lanib yurgan edim. Uch kunmi, to‘it kunmi o‘tib, kechasi me- lisa olib ketdi. So‘roq qildi. Men Marg‘ilondan chiqmaganim- ni aytdim. 0 ‘sha voqea bo‘lgan kuni samovarda edim. Kechasi o‘n birlarda eshikka qaytib borgan edim. Samovarchidan, o‘sha kuni choyxo‘rlik qiigan jo'ralarimdan so‘ranglar, dedim. Ular- dan so'rashmabdi, paqqos, meni qiynashadi. 0 ‘tgan kuni qoq yarim tunda eshik tiqillab qoldi. Yana melisa olib ketgani kel­ di, deb diqqatim oshib chiqsam, Akbaralining qaynisi olazarak bo‘lib turipti. Ichkariga olib kirdim. Qo‘limga bir xat tutqizdi. Shoshib chiroqqa solib o‘qisam, tezda yetib kel, deb yozipti. Qayoqqa boraman, deb so‘ragan edim, qaynisi men bilan yura- vering, dedi. Oldiga tushib indamay ketaverdim. — Xat kimdan ekan? - dedi sabri chidamay Azizxon. — Kimdan bo'lardi. Akbaralidan-da. — Undan keyin qayoqqa bordinglar? Normat entikib-entikib gapira boshladi: — Katta ko‘chaga chiqsak, tol panasida bitta eski emka mashinasi turipti. Ikkita qizil o‘ttiz so‘mlikka gaplashib qo‘y- gan ekan. Shu mashina bizni 01tinko‘lga tashlab qaytib ketdi. Piyoda allaqanday qishloqlardan o‘tib to‘qayga kirdik. Qamish oralab ancha yurganimizdan keyin yalanglikka chiqdik. Qaynisi shu yerda qamish buzib qovun ekkan. Tong oqarib atrof yorishib qolgan edi. Akbarali qumg‘on tagiga o‘t qalayotgan ekan. Bizni ko‘rib o‘midan turmoqchi bo'ldi. Turolmay ingrab yana o‘tirib qoldi. Uning a’zoyi badani ko‘karib ketgan, yaktagining ochiq 219 yoqasidan yelkalari bog‘langani ko‘rinib turardi. Birga nonushta qildik. Qaynisi arava qo'shib kechqurun uzib qo‘ygan qovunlari- ni ortib jo‘nab ketdi. Chaylada ikkovimiz qoldik. U mendan yo- rug‘ jahonda nimalar bo‘layotganini so‘radi. Men aytib berdim. U betimga qarab turib birdan: - Sen o‘g‘il bola emassan, hezalaksan, deb qolsa bo‘ladimi? Jon-ponim chiqib ketdi. Yevorgudek bo‘lib betiga qaradim. - Seni deb shu ahvolga tushib o‘tiribman. Seni deb, sing- limni chavaqlab tashladim. Seni deb qishloq betini, bola-chaqa- larimni ko‘rolmaydigan bo‘ldim. Sen nima qilding? Niyatingdan qaytding. Qo‘lingdagi pichoqni tashlading. Uyatsiz! Hezimkash! Bilasanmi, yalang'och suvdan toymas, deydilar. Qo‘lga tush- sam, peshanamdan otishadi, shundoq ekan, bittasini o'ldirdim nima-yu, ikkitasini o'ldirdim nima. Yaramas Azizni o'ldirma- guncha armonimdan chiqmayman. 0 ‘ldirmasam, go‘rimda tikka turaman. Akbaralining-ku, niyati ma’lum. Ammo men unga nega kerak bo‘lib qoldim? Bilolmay hayron edim. Xo‘sh, siz-ku uni o‘ldirmoqchisiz, men nima qilay? Odam o ‘ldirish qo‘limdan kel- maydi, dedim. U indamadi. Yer chizib o'tirdi. Keyin betimga afsuslangan- dek qaradi. - Shundaqami? Chuchvarani xom sanabsan, Azizni sen o‘l- dirasan. Agar uni o‘ldirmasang, seni o‘zim o'ldiraman. Jon-ponim chiqib ketay dedi. - Sal kuchga kiray, mendan qutulib bo‘pti, u yaramas. Akbaralining ko‘zlari chaqnardi. Alamiga chidamay o‘rnidan turib ketmoqchi bo‘lardi-da, yana ingrab joyiga o'tirib qolar- di. Chaylada ikkovimizdan boshqa hech kim yo‘q. Atrof sho- villagan to‘qay. Qayoqdan ham qaynisiga ergashib keldim, deb o'zimni o‘zim so'kaman. Axir men bu ishlarga nega aralashib yuribman? 0 ‘z alamim o‘zimga yetmasmidi? Qarindosh-urug‘, mahalla-ko‘y, guzaiga sharmanda bo‘lganim kammidi? Endi bir kamim odam o‘ldirishmidi? E, Xudo, qandoq kunlarga qoldim, deyman. Akbaralining fe’li menga ma’lum. U yaramas, bir kun emas bir kun o‘ldirib ketishdan ham toymaydi. Akbarali boshini ko‘tarib qat’iy qilib dedi: - Uch kun yo to‘rt kunda o‘zimga kelaman. Odam borishini kutmay shatga kelasan. Ikkovimiz borib uni bir yoqlik qilamiz. Gap shu. Agar yo‘q desang, yo sotib qo‘ysang, bu dunyo bilan xayrlashaver. 220 Shu gapni eshitib ko‘zlarim tinib ketdi. Unga yolvorish, o‘ti- nib tavba qilishning foydasi yo‘q edi. Ko‘nishdan boshqa ilojim yo‘q. Xo‘p, dedim. 0 ‘sha kuni tushga qolmay orqaga qaytdim. Ikki kundan beri o‘ylayverib boshlarim yorilib ketay dedi. Uxla- sam ham, ko‘zimni ochsam ham, allaqanday azroillar to‘g‘rimda turib oladi. Oxiri o‘ylab-o‘ylab bu gaplardan sizni xabardor qi- lishga ahd qildim. Kechlatib yo‘lga chiqdim, mana, bo‘lgan gap shu, akasi. Azizxon bu gaplardan hang-mang bo‘lib qoldi. U yoq-bu yoqqa asabiy yurib so‘kindi. Oxiri bir fikrga kelgandek, yurish- dan to‘xtadi. Normatning to‘g‘risiga kelib turib oldi. - Bir yaxshilik qilasiz, aka. Hozir men bilan borasiz. Akba­ ralining oldiga olib borasiz. Hoziroq olib borasiz. Normat hayron bo‘lib qoldi. U Akbaralining ko‘ziga ko‘rin- moqchi emasdi. 0 ‘zini charchaganga solib ko‘rdi. Azizxon ga- pida turib oldi. Hali tong otishiga ancha bor. Oy ancha og‘ib qolgan. Azizxon Normatni qo‘lidan ushlaganicha katta yo‘l o‘rtasida sudragandek shitob bilan borardi. - Hoy, sekin, sekinroq yuring, uka, men charchaganman. Ikki kundan beri uxlamayman-a! Azizxon uning gaplariga quloq solmas, ko‘zlaridan o‘t chaq- nab, g‘azab otashida kuyib-yonib yugurar edi. XI Qaynisi bir arava qovun ortib tong qorong‘isida bozorga ketib, Akbaralining o‘zi chaylada yolg‘iz qoldi. U kuni bilan chayladan chiqmas, poxol ustiga to‘shalgan eski ko‘rpada u yoq- dan-bu yoqqa ag‘darilib o‘ylagani o'ylagan edi. Uning bu yerga kelganiga ham ancha bo‘ldi. Gaplashadigan biron odam yo‘q. Qaynisi bozorga ketganicha kechlatib yegulik u-bu olib qaytadi. Kechasi ham u bilan gaplashgani qo‘li tegmaydi, yetilgan qo- vunlami uzadi, yig'adi, jo'yakka suv ochadi, yarim kechasigacha urinib, yotadi-yu, darrov uxlab qoladi. Ertalab nonushta ham qilmay jo ‘nab ketadi. Bugun Akbaralining tushiga marhuma onasi kiripti. Egnida allaqanday juldur ko‘ylak, sochlari to‘zg‘ib ketgan emish. 0 ‘g‘li- ga o'pkali qarab, nega singlingni yubording, endi o‘zing kel, de- yarmish. 221 Akbarali uyqudan juda lanj uyg‘ondi. Xuddi onasining arvo- hi shu atrofda chirqillab aylanib yurganga o‘xshayverdi. Yuragi siqilib tashqariga chiqdi. Atrof jimjit. Bu yurakni siqadigan jim- likdan u dod deb yuboray dedi. Birdan uyiga, bolalarining oldiga borgisi keldi. Ular nima qilishayotganikin? Qaynisi opamga xa­ bar qilaymi, deganda u rozi bo‘lmagandi. Xotin kishining ko‘ngli bo‘sh bo‘ladi, ichida sir yotmaydi, deb qo‘rqqan edi. Endi bo‘l- sa o‘sha tarafga borgisi kelib, birpas bo‘lsa ham tug‘ilib o‘sgan uyini, onasining qo‘li tekkan buyumlami ko'rgisi keldi. Biroq u taraflarga endi umrbod yo‘l berkilgan edi. Akbarali shulami o‘ylaganda siqilib ketar, bu ishlarga sababchi bo‘lgan Azizxonni g‘ajib tashlagisi kelardi. Singlisini o‘ldirgan tunda u Azizxonga duch keldi. Nega unga pichoq sanchmadi? Nega qo‘li qaltiradi? 0 ‘sha tundagi yegan kaltagini eslaganda tishlari g'ichirlab, tani larzaga tushardi. Azizxon uni to'nkaga otib urdi. Undan keyin nima qildi, Akbarali eslayolmasdi. 0 ‘ziga kelganda daryo cheti- dagi qumda yotardi. Og‘riq azobidan ingrab ko‘zini ochganda, tong yorishib qamish popuklari oftob tig‘ida lov-lov yonayotgan- ga o'xshab ko‘zni olardi. Uning tani zirqirab og‘rir, ayniqsa beli shunday og'rirdiki, aslo chidab bo‘lmasdi. Kiyimlari ho‘l. Xuddi yonginasida daryo suvi ko'pirib, buralib-buralib oqardi. Bu yeiga qanday kelib qolgan, buni u bilmasdi. Pishqirib oqayotgan daryo to‘lqinlari uni allaqancha joyga- cha oqizib kelib qumga irg‘itib tashlaganidan bexabar edi. Akbarali ming mashaqqat bilan o‘midan turdi. Atrofga qa­ radi. Notanish joylar. Uzoqdan qandaydir kuy eshitilardi. Quloq soldi. Qanday kuyligini bilolmay qirg'oqqa chiqishga intildi. Tiz- zasi bukilmay pastga quladi. Ildizga osilib qoldi. — Hoy, ehtiyot bo‘l, bola. Daryo bilan hazillashib bo‘lmay- di-ya! Akbarali qo‘rqib ketdi. Kim bu? Bu ovoz qaydan keldi? U ildizlarga osilib-osilib tepaga chiqdi. Yowoyi jiyda orqasi- da bir chol belkurak bilan aravaga qum tashlardi. Akbarali unga hayron bo‘lib qaragancha qoldi. — Nima qilib bu taraflarda ivirsib yuribsan, bola, — dedi chol ishidan to‘xtamay. Akbarali indamadi. Chol uni baliqchilardan bo‘lsa kerak, deb gumon qildi shekilli, iljayib so‘radi: — Qalay, ilinaman deydimi? — deb qoldi. Akbarali uning gapiga tushunmay hamon tikilgancha turar­ di. Shamol to‘g‘on tarafdan yana boyagi kuyni olib keldi. Chol o‘sha tarafga quloq tutib boshini sarak-sarak qildi. 222 - Joni jannatda bo‘lsin! Kanalga suv quyilganini ko‘rmay ketdi-ya! Akbarali uning gaplariga tushunmadi. Chol gapira boshladi: — Bir istaxanopchi qizni kechasi bitta yaramas o‘ldirib ketib- di. Akbarali bir chayqaldi, gandiraklab-gandiraklab jiyda tana- siga suyanib qoldi. — Bola bechoraning umri qisqa ekan. Akbarali kecha qilgan ishining butun dahshatini endi sezdi. Tanidagi titroqni yashirish qiyin edi. Asta sirg‘ilib yeiga o‘tirib qoldi. Chol uning ahvolini ko‘rib hayron qarab turardi. - E, yoshlar-a, yoshlar-a, shu ichkilik senlami bir kunmas, bir kun xarob qiladi. Ichkilikka muncha ruju qilmasalaring. Ik- kita qiltiriq baliq tutish bahona ichishga pana joy qidirasanlar. Mana, sheriklaring mast-alast qilib, tashlab ketibdi-ku. Bo‘ri yeb ketsa nima bo‘lardi? Bilasanmi, bu taraflarda naq eshakdek ke- ladigan bo‘rilar bor-a. Tag‘inam Xudo bir asrabdi. Araq degan o‘lgur shishaning ichida jim turadi. Hamma hunarini shishadan chiqqandan keyin ko‘rsatadi. Sho‘r daryoni ham yutaman, de­ gan ne-ne zo‘rlar shisha tagiga yetolmagan. Cholning qo‘li belkurakda aravaga qum tashlar, tili gapdan to'xtamasdi. - Bilasanmi, bu daryoda yiliga nechta o‘lik oqadi? Sanab sanog‘iga yetolmaysan. Bitta qarmoqni ko‘tarib baliq tutaman deb kelishadi, jindek ichib olgandan keyin zo'rligi tutib, narigi yoqqa suzib o'tgisi keladi. E, bunaqalardan qanchasini suv yut- gan. Chol “Yashil ko‘prik” tomonga yana bir qarab oldi. - Qaysi uying kuyguming qo‘li bordi ekan, tig‘ urishga. Hu­ kumat anoyi emas. Topmay qo‘ymaydi. Topadi. Bunaqa oqpa- dar, kallakesarlaming peshanasidan otish kerak. Akbarali ko'zini undan olib, oyog‘ining tagiga qaradi. Shun- da bir poy etigining yo'qligini bildi. Chol qumni ortib bo'lgan, cho‘nqayib shaloplab oqayotgan loyqa suvda betini yuva bosh- lagan edi. Akbarali ovozidan titroqni sezdirmaslikka urinib asta so‘radi. — Ota, manavi yo‘l qayoqqa olib boradi? — E, sho‘ring qursin. Rosa piyonista ekansan. Kelgan yo‘lingni ham bilmaysan-a. Manavi yo‘l Kuyganyorga, manavi qiig‘oqdan ketgan yo‘l qamish oralab 01tinko‘lga, Chinobod- ga olib boradi. Arava yurolmaydigan yo‘l bu. Piyoda qatnaladi. 223 Mast nima-yu, ko‘r nima. Undoq desam, ko‘r ham bir mar yurgan yo‘lini topib ketadi. Ammo, mast topolmaydi. Chol ot jilovidan olib, chu, dedi. Ot kuchanib aravani yuq< riga tortib ketdi. Akbarali unga angraygancha qarab qoldi. Yolg'izoyoq yo‘l 01tinko‘lga olib borsa, Akbarali uchun ayi muddao. Uning qaynisi shu tarafda to‘qaydan yer ochib qovu ekkan. U Kuyganyorga kelishidan ikki kun oldin qaynisining ol diga ot bilan kelgan, chaylada bir kecha yotib qishloqqa ikk xurjun qovun olib ketgan edi. Akbarali sevinganidan bir oyog'i da qolgan etikni yechib tashlashni ham unutib, oqsoqlanganichi qamishlar oralab ketdi. Kun peshindan oqqanda to‘qay tugab, yalanglik boshlan-i di. Qamish buzib, ochilgan yerlar bo‘lsa kerak, ekilgan g‘o‘zalai zahkashlik qilib ola chiqqan, bir-ikki qarich bo‘lib ko‘sak tukkan edi. Uzoqda ikki-uch ayol beliga etak tutib paxta terib yuripti. Akbarali ulaming ko‘ziga tushmaslik uchun o‘zini yana qamish orasiga oldi. Nima qilishini bilmay uzoq turdi. Qayerdandir tez- tez mashina gurillagani eshitilardi. Demak, yaqin orada katta yo‘l bor. Nima bo‘lsa ham kech kirishini kutish kerak. U yon so- atini olib qaradi. Ichiga suv kirib to‘xtab qolgan ekan. Shimining yon cho'ntagidan charm hamyonini oldi. Ochgan edi, ichidan bir hovuch suv to'kildi. Unda sakson so'mga yaqin pul bor edi. Ivib ketibdi. Akbarali biron kunimga yarab qolar, degan niyatda pullami olib oftobga yoydi. 0 ‘zi pullarga tikilganicha ikki tizza- sini quchoqlab to kun botguncha qimirlamay o'tirdi. Qomi och, tanasi kechqurungi kaltaklardan hamon zirqirab og'rir, uyqusiz- likdan vujudi karaxt, ho‘l qumda yotib qolganidan bellari chidab bo‘lmas darajada og'rirdi. Akbarali bu og'riq, bu karaxtliklar- ga sabot bilan tishini tishiga qo'yib chidardi. U kechagi bo‘lib o‘tgan ishlami o'ylamaslikka, o‘zini alahsitishga urinardi. To‘qay ustiga tun qorong‘iligi asta bostirib kelayotgan paytda u qamishlar orasidan chiqdi. Boya mashina ovozi kelgan tarafga yura boshladi. Yo‘l yaqinginada ekan. Onda-sonda ot yo eshak mingan, goho velosiped egariga bedami, o‘tmi ortgan kishilar uchrardi. Qorong‘i tushganidan birov-birovni tanimasdi. Akba­ rali razm solib qarasa, bu Andijondan Oltinko‘1 orqali Chinobod- ga o‘tadigan katta yo‘l ekan. U Oltinko‘1 guzariga yetmay o‘ng tarafga burildi-da, qaynisining polizi tarafga qarab ketdi. Chaylada fonar miltirardi. Atrofni qovun hidi tutib ketgan. Chayla oldidagi guvala o‘choqdan buralib-buralib tutun ko'tari- ladi. Qaynisi cho'nqayib o‘tirib nimadir qilyapti. 224 Odam sharpasini sezgan kattakon oq it chayla orqasidan o‘q- dek otilib chiqdi. Akbarali cho'chib ketdi. Qaynisi o'midan turib It yugurib ketgan tarafga qaradi. It Akbaralidan ikki metrcha narida to'xtab, old oyoqlari bilan yer timdalab hura boshladi. Akbarali jon achchig'ida Ali, Ali, deb qichqirdi. Pochchasining ovozini tanigan yigit yugura kelib itni quvib yubordi. - Iya, pochcha, nima qilib yuribsiz? Akbarali, ot mashinadan hurkib olib qochdi, deb bahona qildi. Ana o‘sha kundan beri Akbarali chaylada. Qaynisi qishloqqa tushganda nima gapligini bilib chiqdi. Ammo Akbarali unga, mening bu yerdaligimni hech kim bilmasin, opangga ham ayt- ma, deb tayinlagan. Hozir Akbarali bo'lgan voqealarni eslab endigi ishlariga reja tuzish bilan band. Indinga Normat keladi. Ana unda ikkovi bir bo‘lib Azizxonni bir yoqlik qilishadi. Shundagina u alamidan chiqadi. Keyin boshi oqqan tarafga ketadi. Olam keng, biron joyda rizqini terib yeb yuraveradi. Akbarali endigi hayotini ana shundan tasawur qilardi. U yaktagini yechib chayla orqasidagi oftob qizdirgan tuproqqa haligacha og'rib, jonini qiynayotgan yonboshini bosib yotgan edi, zanjirdagi it bezovta hura boshladi. Akbarali bironta odam kelyapti gumon qilib, jon talvasasida o‘midan turdi-yu, yo‘lga qaradi. Yolg'izoyoq yo‘l boshida bir odam kelardi. Akba­ rali tikilib qaradi. Qaradi-yu, yuragi shuv etib ketdi. Bu Azizxon edi. Akbarali belbog'iga qo‘l yubordi. Azizxon shoshilmay kelar­ di. Akbarali besh-o‘n qadam oldinga bosib to‘xtadi. Qochsam- mikin, degan ocy xayolidan yalt etib o‘tdi. Biroq u qochishni o‘ziga ep ko'rmadi. Nima bo‘Isa bo‘ldi, bu oxirgi to‘qnashuvim bo'ladi, deb qat’iy o'yladi. Azizxon ellik metrcha masofaga kelib qolgan edi. Zanjirdagi it tinmay akillar, yer timdalab tuproqni to‘zg‘itardi. Akbarali Azizxonga qarab g'azab bilan qichqirdi: - Yaqin kelma, kelma, joningdan umiding bo‘lsa, yaqin kel- ma! Azizxon pinagini buzmay unga tomon kelardi. Akbarali kes- kin burildi-yu, kelib itni zanjirdan bo'shatdi. - Bos. Qoplon! It shamoldek uchib ketdi. Uning orqasidan Akbarali bos, bos, deb ovozining boricha qichqirardi. It bir yarim metrcha beridan Azizxonning betiga sapchidi. Azizxon epchillik bilan 225 qo‘lini oldinga uzatib orqaga sal chekindi. Shunda panjalari it- ning kekirdagidan qopqondek qisib qoldi. Azizxon ikkinchi qo‘li bilan orqa bo'ynidan tutdi. It yag‘dni bilan yerga gurs etib tush­ di. Azizxon shu topning o‘zidayoq etigi bilan itning tomog‘idan bosdi. It xirillab to‘rt oyog‘ini baravar silkita boshladi. Azizxon kuchining boricha tomog‘idan bosardi. Akbarali qo'lida pichoq bilan unga yaqinlashib qolgan edi. Azizxon it tomog‘idan oyog'i- ni oldi. It xirilladi. Boshini ko'tarib arang o‘ngarildi-yu, xuddi is tekkandek sudralib chayla tarafga keta boshladi. Akbarali Qop- lonni ko‘rib to‘xtadi. Yuragi shuv etib ketdi. Azizxon u tarafga tishlarini g‘ichirlatib borardi. Akbarali orqasiga chekindi. - Kelma, yaqinimga kelma! Azizxon unga yaqin kelib qoldi. Akbarali birdan shart buril- di-yu, orqasiga qarab qocha boshladi. Chayla yaqiniga yetganda qumg‘onga qoqilib yiqildi. 0 ‘midan turib Azizxonga qaradi. - Bizni xonavayron qilganing yetmaganmidi. Yana nima qasding bor? Bu gaplar Azizxonning qulog'iga kirmas, alam-sitam bilan u tomon borardi. Birdan Akbaralida kuch paydo bo‘lgandek dadil- lashdi. Azizxon tomon bir-ikki qadam bosdi. - Xo‘sh, niyatingni ayt? — dedi butun g‘azabini, nafratini to'kib. Azizxon indamadi. Ko'zlari chaqnab unga tikildi. Uning bu qarashida yaqin bir oy ichida tortgan iztiroblari, to‘lg‘anib chiqqan uyqusiz tunlari, yetolmagan orzularining alami bor edi. Akbarali hansirar, panjalari pichoq dastasiga shunday qattiq qisib ushlagan ediki, bo‘g‘inlari ko'karib, qon talashib ketgan edi. - Joningdan umidingni uz, jallod! - deb baqirdi Azizxon. Akbarali pinagini ham buzmadi. Uni ermak qilgandek baq- rayib qarab turaverdi. - Bir marta qo'limdan omon qutulib ketgan eding. Bu oxirgi uchrashuvimiz. AkbaraU unga yeb yuborgudek bo‘lib o'qraydi. - Chuchvarani xom sanabsan, iflos. Meni onam o‘g‘il bola qilib tuqqan. Birovning qo‘lida jon beradigan anoyilardan emas- man. Meni otam dunyoga keltiigan, ammo bu dunyoda turishim ham, ketishim ham o‘z ixtiyorimda! Azizxon endi gapirmadi. Qo‘llarini oldinga cho‘zib unga to­ mon intildi. Shunda birdan AkbaraU tutib turgan pichoqni o‘zi- ning yalang'och ko‘ksiga sanchdi. 226 - Mana, mana! U pichoqni shart sug‘urdi-yu, kindigi tepasidan suqib ko‘ksi- tomon zarba ЬДап tortdi. Azizxon qon sizib chiqayotgan qor- niga qarayolmay beixtiyor orqaga chekindi. Endi uning qo‘lidan pichoq tushgan, o‘zi chayqalib turardi. Gavdasini tutolmay boshi zizxon tomonga o‘girildi. - Xudoyimga ming marta shukur. Dushmanimga oyoq osti 10 ‘I may, tig‘ini tanimga tegizmay ketyapman... U shunday dedi-yu, yonboshiga yiqildi. Azizxonning ko‘z oldi qorong‘i bo‘lib ketdi. Oyoq-qo‘li !)o‘shashib gandirakladi. U shu alpozda qancha turdi bilmasdi. V^aqin oradagi to‘qaydan o‘q ovozi eshitildi. Kimsasiz qamish- Korda ovozi qaldirab, ancha vaqtgacha aylanib yurdi. 0 ‘q ovo- iidan cho‘chigan bir gala o‘rdak hushtak chalgandek chiyillab, ;hayla tepasidan o‘tib ketdi. Azizxon asta burildi-yu, boya kelgan tarafga asta keta bosh­ ladi. Akbaraliga ro‘para bo‘lishga yuragi dov bermay jiyda orqa- iida qolgan Normat boyadan beri bo‘lgan voqealami ko‘rib, 3yoq-qo‘lida darmon qolmay, qalt-qalt titrab uni kutib turardi. Azizxon unga qaramay o‘tib ketdi. To‘qay orasiga kiiganda Normat orqada qolib ketgandi. Birdan Azizxonning o‘pkasi to‘lib tomog‘iga bir nima qadal- ;andek bo‘ldi. Xo‘rsinib-xo‘rsinib, o‘kirib yig‘lab yubordi. Qamishlami qayirib, qulagan jiyda to‘nkalariga qoqilib bo- rarkan, ko‘zlaridan duv-duv yosh oqardi. XII Suvga to‘ymagan daraxtlar tagida xazon oralab qoldi. Ipak- dek yaltiroq mezon iplari shoshilmay uchib keladi-da, daraxtlar bo‘yniga osiladi. Tong sahar tushgan shabnam to oftob yalab olguncha maysa qiyoqlarida titrab turadi. Bog‘lardan behi hidi keladi. Dehqon chaylasi tepasida qip-qizil qalampir shodasi oftob tig‘ida lov-lov yonadi. Osmoni falakda hakka yong‘oq otib o‘ynaydi. Og‘zidan tushirib yuborgan yong‘oqni ilib ololmaydi, tunuka tomga taraqlab tushishini alam bilan kuzatib qoladi. Azizxon shabnamdan og‘irlashgan tuproqdan asta yurib bo­ rardi. Haqqulobodning pastqam ko‘chalari sokin. Guvala devor- larga tirsagini qo‘ygan olma shoxlari qisirlaydi. Oldi shox-shab- ba bilan to‘silgan chorboqlardan mevasini ko‘tara olmay qaddi 227 bukilgan anorlar, so'rilarga terib tashlangan oshqovoq, qirqma qovunlar ko'rinadi. Bir kampir lippa urib tandirga g‘o ‘zapoy* qalab gugurt chaqdi. Tandir pramonidan awal ko‘m-ko‘k tutuflj burqsib, keyin lop etib alanga sapchidi. Yoshgina bir juvon dorgi kir yoyadi. 0 ‘rta yashar xotin ko‘ylak yenglarini bilagigacha shte marib, to‘q-to‘q qilib kelida sholi oqlaydi. Bu uylar, odamlar, chorboqlar Azizxonga qadrdon uyini es- latdi. Dadasi ham unga sholi oqlatib, o‘zi ko'zoynak bilan kur- mak terardi. Onasi tandirga o‘t qalab to u oqarguncha supada kaftlarini iyagiga tiragancha nimalamidir o‘ylab o‘tirardi. Sholi oqlayotgan xotinga qarab turib Azizxon beixtiyor iljaydi. U dadasining qiyin-qistovidan keyin, kelini hovliga opchiqib zarda bilan dastani to‘qillatib “sholi” oqlardi. Dadasi uning das* tani zarb bilan urishini ко‘rib: - Hoy, sekin, asta-asta ur. Kelini yorvorasan, — deb yolvo- rardi. Azizxon bir gal shunaqa sholi oqlashda dastani shunday kuch bilan urgan ediki, tut to‘nkasidan qilingan keli ikkiga ajra- lib ketgan edi. Shunda dadasi, qachon odam bo‘lasan, deb uni ostonagacha quvib chiqqandi. U jimjit qishloq ko‘chasidan shoshilmay kelarkan, hassasi- ning uchi bilan yo‘l chetlaridagi qog‘oz parchalarini titib kela- yotgan cholga ko‘zi tushib to‘xtadi. U bukchayib qolgan bo‘lsa ham qo‘lidagi hassaga og‘irligini tashlamas, juda yengil yurardi. Azizxon unga salom berib, Esh akaning uyi qayda, deb so'radi. Chol yuraver, deb ishora qildi-yu, boyagicha yo‘lda uchragan qog‘ozmi, gugurt qutisimi, hassa uchida titkilab yo‘lida ketaver- di. Muyulishga yetganda hassasi bilan ikki tavaqali eshikning bir qanotini itarib ichkariga qichqirdi: - Ho, Eshmuhammad! Eshmuhammad hoy, bolam, meh- mon keldi, baqqa chiq! Ichkaridan, labbay, degan ovoz chiqqandan keyin chol yana yo‘liga ketaverdi. Yerda yotgan bir burda nonni olib ko‘ziga surt- di, paxsa devor kovagiga qo‘yarkan, to‘ng‘illadi. - Ha, bolasi tushmagurlar-a, bolasi tushmagurlar-a! Eshik orqasida gurs-gurs qadam tovushi keldi, zum o'tmay ostonada Esh polvon ko'rindi. U Azizxonni ko‘rib hang-mang bo‘lib qoldi. Nima deyishini biknay, iya, anavini qarang, iya, iya, deyardi, xolos. ^ Ikkovi bir muddat hayron qarab turishgandan keyin Esh pol­ von uni qo‘lidan siqdi: 228 - Ке, ке, uka? Tinchmisan, omonmisan? Zap kepsan-da. Qani, qani, ichkariga kiraylik. Azizxon kirishga unamadi. Xayrlashib ketmoqchiligini aytdi. - Jinni bo‘ldingmi, Esh akangnikiga kelgan mehmon bir pi- yola choyini ichmay ketgan emas. Azizxon ko‘nmadi. - Shatta jindek o‘tirib gaplashaylik, aka, — dedi. Esh polvon noiloj yo'lak oldidagi supaga o'tirdi, yonidan unga joy ko‘rsatdi. U Azizxonning betiga qarab o‘ylanib qoldi. Azizxon u ko‘rgan kundan beri butunlay o‘zgarib ketganga o‘x- »hab tuyuldi. Yuzlari cho‘zilib, ko‘zlari sal ichkariga cho‘kkan- dek, iyaklari bo‘rtib qolgandek. Azizxon u ko‘rgandagi norasta bolaga o'xshamasdi. Bosiq ovozida, o'ychan boqishlarida yurt ko'rgan, tirikchilikning achchiq-chuchugini totigan erkak nuqsi sezilib qolgandi. - Xo‘sh, gapir! - dedi Esh polvon. Azizxon peshanasini uqalab gapni nimadan boshlashni bil­ may andak o'ylanib turdi-da, gapira boshladi: - Esh aka! Tentak ukangizni kechira olasizmi? Esh polvon nimadir demoqchi bo‘lib labini gapga juftlagan ham ediki, Azizxon uni gapirgani qo'ymadi. - Yo‘q, awal ayting, kechira olasizmi? Men sizni ko‘p qiy- nadim. Davra to‘rlarida yurgan, birovga so‘zini bermagan sizdek odamni yurt oldida uyatga qo‘ydim. Esh polvon yalt etib unga qaradi. - Esi yo‘q bola ekansan. Nahotki, Esh akangning kimligini shu paytgacha bilmading. Fe’lim shundoq, bir pov etib yona- man-u darrov o'chaman. Aksincha, sen meni kechirishing kerak. Nodonlik qilib qo‘yib, pushaymonim ichimda edi. Mana bugun ko'zingga qarab turib aytyapman. Azizxon shu paytgacha Esh polvonni yuragida gina saqlay- digan odam deb yurardi. Uning hoziigi aytgan gaplaridan juda ta’sirlanib ketdi. - Aka, - dedi u ko‘zlari yashnab, - Men endi ketyapman. Ehtimol qayta yuz ko‘rishmasmiz. Ko‘nglingizda mendan bir xiralik qolmasin, deb atayin xayrlashgani, uzr aytib ketgani kel- dim. Esh polvon qayoqqa deb so‘ramadi. Uning yelkasiga qo'lini qo‘yib, mehribon bir tovushda ta’sirlanib, dedi: - Ukajon, qayda bo‘lsang omon bo‘l. Boshing toshdan bo‘l- sin. Men ko‘p davralarda bel olishganman. Yiqitganman, yiqil- 229 ganman. Polvonchilik ham bir omad ish. Yiqitsang poshshosan, yiqilsang bir-ikki kun ich-etingni yeb yurasan-u, yana kurashni qo‘msab qolasan. Azizxon uning gaplarini indamay eshitdi. - Bir iltimosim bor. Ertaga Maygirda kurash bor. Shunda oxirgi marta bel olishsak. O lay agar, turib beraman. Bir yiqitib xumordan chiqing. Men ham xotiijam bolay. Shunday qiling, aka! Esh polvon bosh chayqadi. — Sendek azamatni yiqitadigan polvonning bo‘yni uzilsin. Bu gapingni qaytib ol. Aslo yelkang yer iskamasin. Davradan bosh egib chiqqulik qilmasin, Xudoyim. Roziman, ming marta roziman sendan. Azizxon shart o‘midan turdi-yu, Esh polvonni supadan yulib oldi. Belidan baquwat bilaklarini o‘tqazib yerdan uzdi. Ikki ay- lantirib yerga qo‘ydi. Qo‘ydi-yu, bag'ridan bo'shatmadi. Yuzla- rini yelkasiga ishqab turib qoldi. Shunda yaktagiga Azizxonning ikki tomchi ko‘z yoshi tushdi. Esh polvon uning bu bolalarcha qiliqlaridan ta’sirlanib ketdi. — Bo‘ldi, boldi, tentak. Bolamisan, deyman, bo‘ldi. Azizxon uni bag'ridan qo‘yib yuborib, yuzini teskari o‘girdi. - Xayr endi, aka. Azizxon orqasiga qaramay jadal yurib ketdi. Esh polvon ni­ madir demoqchi boldi, aytishga ulgurmadi. Azizxon ko‘prikdan o‘tib, tut nihoUari orqasida ko‘rinmay ketgan edi. Oftob yoyilib, yerdan shudring ko'tarilgan. Ertalab kiyilgan to‘nlar endi buklab yelkaga tashlangan payt edi. Azizxon qa- chonlardan beri dilini ezib yotgan g‘amdan qutulgandek, yengil yurib katta yo‘ldan ketmoqda edi. U biron odam orqasidan yo- monlab gapirishini istamasdi. Hech qayda o‘zidan yomon xotira qoldirgisi ketmasdi. Tortgan ozorlar uni shunaqa qilib qo‘ygan edi. U shu topda kimning diliga ozor bergan bo‘lsa, oyog‘iga yiqilib uzr so‘rashga tayyor edi. Haqqulobod — To‘rtko‘l yolidan tinmay paxta ortgan ma- shinalar o lib turibdi. Azizxon avtobus bekatiga shoshilmay ke­ lardi. Oldidan “Tez yordam” mashinasi shitob bilan oldi-yu, birdan zarb bilan to‘xtadi. Orqadan kolarilgan chang mashina ustiga yopirildi. Azizxon nima b o ld i ekan, deb qarab turgan edi, mashina eshigi ochilib oq xalat kiygan Vazira tushdi. Azizxon nima qilishini bilmay serraygancha qoldi. U xuddi o‘g‘rilik qilib qolga tushgan kishidek esankirardi. Vazira ko‘pdan 230 yo‘qotgan kishisini tasodifan uchratib qolgandek u tomonga qu- vonch bilan ko‘zlari yashnab kela bosliladi.. - Voy, qayoqlarda yuribsiz? - dedi Vazira ko‘rishgani qo‘l uzatarkan. - Lug‘umbekka ikki marta borib topolmadim-a! Shu- naqayam bo£ladimi. Azizxon uning dardini bilganidan sovuqqina javob qildi: - Yuribman, tuproqdan tashqarida. - Qayoqqa ketyapsiz, yuring, yuring, oborib qo‘yaman. Tayyor mashina bor! Azizxon qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib minnatdorchilik bildirdi. Vazira oq xalat yengidan bog‘ichlarini yechib bilagigacha ko'tardi. Tangadek tilla soatiga qaradi. Uning bilaklari oppoq, er kishining ishtahasini qo‘zgaydigan ajib edi. - 0 ‘ho‘, men hozir... - U shunday dedi-yu, “Tez yordam” tomonga ketdi. Yum- shoq tuproqda tuflisi poshnasidan hassa uchidek izlar qoldi. Va­ zira xalatini yechib kabinaga uloqtirdi. Shofyorga nimadir dedi. Shundan keyin mashina gurillab jo ‘nab ketdi. Vazira qaytib kel­ di. - Piyoda ketamiz. Smenam tugadi. Endi kechgacha birga bo‘lamiz. Xo‘p-a? Azizxon hayron edi! Bu juvon nega bunchalik ishonch bilan gapiradi. Axir Azizxon unga biron marta bo‘lsin iliq muomala qilmagan edi-ku! Azamat qayrag‘ochlar soya tashlagan katta yo‘l chetidan ik­ kovi jimgina keta boshlashdi. Vaziraning egnida shaftoU guliga monand ko‘ksi ochiq, yel­ kasiga paxta qo‘yib tikilgan yoqasiz shohi ko‘ylak. Yengi tirsagi- dan to‘rt enlik yuqoridan. Mashina kabinasiga motor tafti urib uning yuzlari, bo‘yinlari xuddi hozir hammomdan chiqqandek bo‘g‘riqib ketgan. Vazira dugonalari bilan Arslonbobga borganini, o‘ttiz metrli showani borib ko‘rganini, tog‘dan yowoyi jambil terganini enti- kib-entikib gapirardi. Bu gaplar Azizxonni qiziqtirmas, u ko‘rgan joylarni tasawur qilib ko‘rishga urinmasdi ham. Kolxoz o'rikzori oldiga kelishganda Vazira to‘xtadi. 0 ‘n gek- tarcha keladigan o'rikzor jimjit edi. Iyul o‘rtalarida o'riklar terib olingandan keyin bu joyga hech kim kelmasdi. Hozir shoxlari bir-biriga tutashib ketgan, suv quyilmaganidan taglaridan o‘tlar qovjirab qolgan bu xilvatgohda endi to‘rt-beshta qo‘y o‘t qidirib boshini yerdan ko‘tarmay tentirardi. 231 - Shatta jindak dam olmaymizmi? - dedi Vazira Azizxonni qo‘lidan ushlab. Uning qo‘llari issiq edi. Azizxon bir lahza o'zini yo'qotdi. Vazira paxsa devoming qulagan joyidan uni ichkariga boshladi. Ikkovi endi bir so‘z demay salqin bog‘ ichida ketishardi. Betini ko‘m-ko‘k baqa to‘ni bosib ketgan hovuz bo'yidagi so‘ri usti xazon bilan bekilib ketgan. Azizxon xazonlami qo‘li bilan sidirib ikki kishi o'tirsa bo‘ladigan sahna ochdi. - 0 ‘tiring, charchadim deyapsiz-ku, - dedi Azizxon bepar- vo. Vazira sumkasini xazon ustiga iig'itib, chambarak qilib olgan sochini yechib yubordi-da, boshini bir silkib, ko'ksiga tushgan ikki o‘rim sochini yelka oshirib orqasiga tashladi. Shunda birdan g'alati, juda ham g'alati hid, faqat ehtiros qonini gupirtiradigan, navqiron ayol kishidagina bo‘ladigan bir hid atrofni tutib ketdi. Bu hid Azizxonning boshini aylantirdi. Zimdan Vaziraning bo'ynilariga, yoqasiz ko‘ylagining tugmalari- ni itarib turgan ko‘kraklariga qaradi. Ko‘zi tinib ketdi. Vazira uning holatini sezib turardi. U shunday bo'lishini awaldan bilar, shu paytgacha o‘zini beparvo tutishga uringan, iltijolarini nazariga ilmay qiynagan yigit yuragiga o‘t solmoqchi, qiynab-qiynab o‘ziga bo'ysundirmoqchi edi. Azizxon sehrlan- gandek ko'zini undan ololmay turardi. Vazira so'riga o‘tirib bir tizzasini ko'tardi. Boldirigacha ochib ipak paypoqni tugib turgan rezinkani “Voy, jonim qiynalib ketdi-ye”, deb pastga surib qo‘y- di. Rezinka izlari sonlarini qontalashtirib, qizg‘imtir binafsha iz qoldirgan edi. Vazira etagini beparvo tushirib tizzasini yashirdi. Keyin Azizxonga o'pkali qarab “boring-e, qarab turganmidin- giz, uyatsiz”, deb lablarini burdi. 0 ‘tirgan yerida Azizxonning chap yonboshidagi xazon uyumida yotgan sumkasiga yonboshlab qo‘l uzatdi. Tirsagi Azizxonning tizzasiga tiralib, yelkasi ko'ksiga to‘g‘ri kelib qoldi. Vaziraning bo'ynidan yana boyagi iliq hid taraldi. Azizxon ikki qo'lini orqasidagi taxtaga tiraganicha qimir- layolmasdi. Vazira sumkasini oldi. Ochib ichidan cheti gajimli qulupnaygul ro'molcha chiqazdi-da, terlagan peshonalarini art- di. Endi atir hidi hamma yoqni tutib ketdi. Azizxon yana qimir etmadi. Vazira birdan chayon chaqqan kishidek sapchib turib ket- di-da, sochlarini changallab o‘zini xazon uyumi ustiga otdi. U yotgan yerida ilondek to‘lg‘anar, betlarini xazonga ishqab, ing­ rab yig'lardi. 232 Azizxon qo‘rqib ketdi. Tepasiga kelib, sizga nima bo‘ldi, dedi titragan tovushda. Vazira boshini ko‘tardi. Endi uning sochlari to‘zg‘ib ketgan, ko'zlarida o‘t chaqnardi. Shu payt o‘rikzor tepasidan juda pastlab aeroplan uchib o‘tdi. Azizxon osmonga qaradi. Bir-biriga tutashib ketgan qu- yuq, serbaig shoxlar orasidan aeroplanni ko‘rolmadi. Uning qu- loqni qomatga keltiradigan kuchli gurillashi zum o‘tmay tindi. Uzoq-yaqinda yosh-yalanglaming qiy-chuvi boshlandi. Azizxon bir dam hayron bo‘lib qoldi. Hushini yig‘ib yana Vaziraga qa­ radi. Uning kipriklaridagi surma yoshdan erib qovoqlariga, ko‘z ostlariga surkalib ketgandi. — Sizga nima bo‘ldi? — dedi past ovoz bilan Azizxon. Vazira o‘midan turdi. Uning betiga afsus-nadomat bilan boqib nari ketdi. Endi u orqasini o‘girib olgan, yelkasi tinmay silkinardi. - Essiz yigitlik, essiz boshdagi do‘ppi-yu, beldagi qiyiq. E, Xudo, dardi yo‘q kesakka meni muncha zor qilmasang. Uning bu nidosi niyatiga yetolmagan, armoni ichida qolgan, yurak-bag‘rini o‘rtagan tuyg‘ulari poymol bo'lgan ayol kishining nidosi edi. 0 ‘rikzor etagida bolalaming shovqini boshlandi. Ular nima- lardir deb qichqirishardi. Azizxon hurpayib tuigan Vaziraga so‘nggi bor bir qaradi-da, oyoq ostidagi ajriqlami ayamay bosib o‘rikzordan chiqib ketdi. Vazira ikki qo‘lini u tomonga cho'zganicha iltijo bilan piq-piq yig‘lab qoldi. Azizxon katta ko‘chaga chiqqanda hammaning ko‘zi osmon- da edi. Azizxon ham beixtiyor osmonga qaradi. Kuzning zangori osmoni tip-tiniq, unda son-sanoqsiz oppoq qog‘oz parchalari uchardi. U awal, bu nima ekan, degan o‘y bilan turib qoldi. Keyin xayoliga boya uchib o‘tgan aeroplan keldi. Aeroplan qishloqlar, shaharlar ustida qog'oz sochib yurardi. Azizxon Yozyovon cho‘lida, Qirg‘iz o‘tovi oldida turgan paytda aeroplan tashlagan qog‘ozlami esladi. 0 ‘shanda kanal qurilishiga chorlagan varaqalar cho‘l osmonini to‘ldiigan edi. Endi bu qa­ naqa varaqa bo‘ldi ekan? 0 ‘rikzorlardan bolalar yana chuvillashib chiqishdi. Ulaming qo‘llarida dasta-dasta qog‘oz. Kimniki ko‘p, deb chug‘urlashardi. Terak beli balandlikka tushib qolgan bir varaq qog'oz Azizxonning tepasida qayiqqa o‘xshab chayqalib-chayqalib 233 yo‘l chetiga qarab suzib kelardi. Azizxon do‘ppisini qo‘liga olib qog‘oz tushayotgan tarafga yura boshladi. Nihoyat qog‘oz ariq bo‘yidagi chim ustiga ohista qo‘ndi. Azizxon shoshib uni ol- di-yu, u yoq-bu yog‘iga qaradi. Bu kanalda chiqadigan “Stalincha qurilishda” degan gazeta- ning eng so‘nggi soni edi. Birinchi sahifada 0 ‘zbekiston huku- mati rahbarlari imzo chekkan Moskvaga, Markazkomga yozilgan raport bor edi. Azizxon tik turgancha o‘qiy boshladi. Raportga ikki yuz yetmish kilometr masofadagi Katta Farg‘ona kanalida yer qazish ishlari tamomlangani, qurilish boshlangandan buyon qirq besh kun ichida o‘n olti million kubometr tuproq qazib chiqazilgani, Katta Faig‘ona kanali Norin daryosidan suv olish- ga tayyor qilib qo‘yilgani yozilgan edi. Azizxon gazetaning ichki sahifasini ochdi. Unda G ‘afur G ‘ulom bilan Hamid Olimjonning quruvchilar nomidan YKP(b) Markaziy Komitetiga yozgan she’riy xatlari bosilgan edi. Azizxon orqa sahifaga qaradi. Qaradi-yu, g‘alati bo‘lib ket­ di. Sahifa tepasida Do‘nan Do‘smatov bilan uning surati yon- ma-yon bosilgan edi. Surat tepasida katta-katta harflar bilan shunday yozuv bor: “Kanal bahodirlariga shon-sharaflar bo‘lsin!” Azizxonning ko‘zlaridan yosh chiqib ketdi. Tiniq, beg‘ubor kuz osmoniga qaradi. Qittak ham bulut yo‘q. Juda olislarda, da- lalarning ufqqa tutashib ketgan joylarida ham oppoq qog‘ozlar kapalakdek pildirab uchar, goho yengil shamol bog‘lar ustidan ulami ochiq dalalarga qarab surib ketardi. Shu qog'ozlar betiga surati tushirilgan o‘n minglab Azizxon butun vodiy tepasida, bulutlardan ham balandda, olmos cho'qqi- lar, sap-sariq adirlar, sonsiz jilg‘alar ustida suzardi. Azizxon entikdi. Hamisha iyagini ikki kaftiga tirab o'tiradi- gan dardchil onasi, qachon odam bo‘lasan, tentagim, deb noliy- digan dadasi ko‘z oldida paydo bo‘ldi. “Ayajonim, dadajonim, mana, odam bo‘ldim-ku, endi koyimang!” deb qichqirgisi keldi. Osmoni falakda qog‘ozlar uchardi. Bolalar qichqirardi. Bu­ tun vodiy og‘zida doston bo‘lgan Azizxon yo‘l chetida yig‘idan ko‘zlari qizarib, hiqillab borardi. Kuyganyor, 1974-yil. 234 HURON KUN LARI IK K IN C H I KITOB BIRINCHI BO‘LIM I Charosga rang kirib qoldi. Oftob qizdirgan dala yo‘lida chap qo‘lini shohi qiyiq bilan bo‘yniga osib olgan yigirma yoshlardagi bir yigit sog‘ qo‘U bilan velosipedini yetaklab kelmoqda. Dala jimjit. Devor-toshlardan lip-lip alanga chiqadi. Qush- laming ham ovozi tingan. Qizigan tuproqqa bag‘rini berib yot- gan musicha erinib kukulaydi. Paxsa devoiga chaplangan qovun urug‘ini ari talaydi. Ustiga oftob kelib qolgan sigir orqaga tisari- lib arqonni uzmoqchi bo‘ladi. Yo‘l yoqasidagi qovun poliz chay- lasining soya tarafida yotgan kattakon it tilini osiltirib hansiraydi. Yigit nihoyatda isib ketgan. Peshanasi, yuzlaridan tinmay ter quyiladi. Qulog‘iga tegay-tegay deb uchib o‘tgan qaldirg‘och orqasidan sarg'imtir ufqqa qarab qoladi. Saraton qizdirgan dala o‘rtasida bilqillab yotgan tuproq yo'lidan kelarkan, u tezroq anhorga yetib olishga shoshilardi. Anhor hali olisda. Yigit velosipedni yonboshlatib turib egaiga mindi-da, bir qo‘llab rulga tiralib pedalni bosdi. G ‘ildirak qaynoq tuproqda sassiz pildirab ketdi. Yigitning ochiq ko‘ksiga issiq shamol urildi. U chumchuqlar chirqillagan qayrag‘och tagida sariq tumshuq jo ‘jalarini qanoti tagiga olib yotgan tovuqni qaqalatib o'tdi. Nihoyat, ko'prik oldiga kelib egardan tushdi. Chetlarida jiydalar, majnuntollar o'sgan anhorga havas bilan qaradi. Suv qirg‘oqqa shaloplab urilib, osilib qolgan novdalami tortqilab oqmoqda. Yigit velosipedni maysaga yotqizib, suv bo‘yiga tushdi. Bo‘y- nidan shohi qiyiqni olib yuzlarini, bo‘yinlarini muzdek suvda yu- 237 vib oldi-da, anhoming beozor oqishiga havas bilan qarab qoldi. Birdan nimadir shitirlab ketdi. Yigit u yoq-bu yoqqa alang- ladi. Uning ko‘zi to‘nka ustida yotgan chit ko'ylakka tushdi. Bu kimniki ekan? Yana alangladi. 0 ‘n-o‘n besh minut kutdi, ko‘ylak egasidan darak bo‘lmadi. U endi ketmoqchi bo‘lib bu- rilayotgan edi, majnuntol novdasi silkindi. Yigit beixtiyor o‘sha tarafga yura boshladi. Uning qarshisida to‘zg‘ib ketgan sochlari bilan yalang‘och ko‘kraklarini to‘sib bir qiz turibdi. Qo‘rqqani- dan qizning ko‘zlari dum-dumaloq bo‘lib ketgan edi. — Qarama! Qarama, deyapman, Nizom! Yigit esankirab yana bir-ikki qadam oldinga yurdi. — Nizom, Nizomjon, kelma, dod deyman! Qanaqa uyatsiz bolasan!.. Nizomjon turgan joyida qotib qoldi. U nima qilishini, nima deyishini bilmasdi. Qiz tol tagidan chiqib yugurganicha o‘zini suvga otdi. Nizomjon uning orqasidan oppoq boldirlarini savala- gan to'ziq sochlarini ко‘rib qoldi, xolos. Ana shundan keyingina Nizomjonning hushi o ‘ziga keldi. Bu qiz uning sinfdoshi Dildor edi. Dildor suvdan boshini chiqa- rib g‘azab bilan unga qaradi. Qizning sochlari suv betida xuddi qora soyabondek doira hosil qilgan edi. Nizomjon undan xijolat bo‘lib, ko‘prikning naryog‘iga o‘tib ketdi. Dildor bilan Nizomjon orasida ishq-muhabbatga o‘xshash- roq g'alati munosabat o‘ninchida o‘qib yuigan paytlaridayoq boshlangan edi. Sodda qishloq bolasi diliga tugilgan gaplami aytolmay, ko‘p vaqt ich-etini yeb, sarosimada yurdi. Uning yu- ragida bo‘layotgan gaplami qiz sezardi-yu, ammo unga sir boy bermasdi. Umuman, Dildor uning ma’yus boqishlariga, uchrashib qol­ gan paytlarida gap topolmay esankirashlariga beparvoroq qarar- di. Nizomjon birovga aralashmaydigan, kamgaproq bola bo‘lga- nidan sinfdoshlari uni “Indamas” deb chaqirishardi. Umsh boshlangan kunlariyoq ko‘pgina o‘rtoqlari frontga ke- tishdi. Maktabdosh qizlar bitta zveno bo‘lib dalaga chiqishdi. Shaddod, gapini birovga bermaydigan erkakshoda Asrora zveno- ga boshliq bo‘ldi. Dildor zveno qizlari orasida ham eng ko‘hligi, ham eng bo‘shashgani edi. U husniga ortiqcha bino qo‘yganidanmi, har qalay zvenoda erkaroq edi. Ammo Asrora uning noz-firoqlariga qaramay turtki- lab-turtkilab ishga solardi. Nizomjonning eng qalin oshnasi Ka- 238 rimjon ham frontga ketdi. Sinfdoshlari orasidan bitta o‘zi ajraUb, Nizomjon qolib ketdi. Bir qo‘li mayib bo‘lgani uchun uni harbiy xizmatga olishmadi. Nizomjon dalada ketmonini chopib yura- verdi. U dalada kezarkan, o‘zidan-o‘zi dovdirab qizlar zvenosiga borib qolar, qizlar bir-birlarini turtishib: “Ana pochcha kelyapti- lar!” deb kulishlarini bilmas edi. Shunday dovdirab kelishlaridan birida Asrora yo‘lini to‘sib: - Sen o‘lgur nima qilib xira pashshadek battan ketolmay qolding? — dedi. Adolat degan qiz unga ko‘zini qisib, ma’noli iljayib qo‘ydi: - Hoy opa, unaqa dema, Nizom pochchamiz-ku. - Hali shunaqami? Unaqa bo‘lsa, hu anavi bog‘dan shaftoli o‘g‘irlab kelsang, pochcha qilamiz. Adolat uni jo‘rttaga ermak qildi. - Pochchaning yuraklari sal quyonchasigaroq. Nizomjonning jahli chiqib ketdi. - Opchiqolmaymanmi? Opchiqolmaymanmi? Mana ko‘ra- sanlar. U shunday dedi-yu, g'irillaganicha bog‘ tarafga qarab chopdi. Orqadan qarab qolgan qizlar Asroraning bu ishidan sal ran- jigandek bo'lishdi. - Nimaga unaqa qilasan? Bog'bon amaki ushlab olsa, cha- toq qiladi. - Atayin qildim, - dedi Asrora. - Shaftoli opchiqolmaydi. Bog'bon amaki naq govron bilan tiriqtiradi. Sal o'tmay bog‘ tomondan it vovillagani, bog‘bonning so'kingani eshitildi. Devordan sakrab tushgan Nizomjon jon ho- latda terakzorga qarab qochdi. Ombordan chiqqan it uni ancha joygacha quvib bordi. Keyin tilini osiltirib orqaga qaytdi-da, qo­ yil qildimmi degandek, u yoq-bu yoqqa qarab oldi. Asrora qotib-qotib kuldi. Dildor qoshlarini chimirib shiy- ponga chiqar ekan, Asroraga ginali qarab oldi. - Ha, pochchamni xafa qilganimiz sizga yoqmadimi? - Yaxshi emas-da birovni shunaqa qilish. - Obbo, - dedi Asrora uni masxara qilib. Shu-shu bo‘ldi-yu, Nizomjon qizlar zvenosiga yo‘lamay qo‘ydi. Bu orada Dildomi ikki-uch marta ko‘rib, uyalganidan boshini egib o‘tib ketdi. Mana, bugun qizni juda noqulay paytda, cho‘milayotganida ko‘rib qoldi. U o‘zining behayoligidan juda-juda xijolat bo‘ldi. Nizomjon nima bo‘lganini awaliga esankirab bilolmagan edi. Albatta, undan uzr so‘rash kerak, degan o‘y bilan orqa- 239 siga qaytganda, Dildor suvdan chiqib kiyinib olgan, xarsangg cho‘nqayib oyog‘ini yuvayotgan edi. Nizomjon uning yuziga qa ramay ming‘illadi: - Kechir, Dildor, bexosdan shunday bo‘lib qoldi. - Uyatsiz, endi betingga qandoq qarayman, - dedi Dildo va indamay katta yo‘lga chiqib dala tarafga qarab ketdi. Ana shu voqeadan keyin Nizomjon bilan Dildor uchrashil qolgudek bo‘lsa, bir-birining ko‘ziga qarayolmas edi. Umuman Dildor Nizomjonga ko‘rinmaslikka harakat qilardi. Ammo Ni zomjon uning to‘zg‘igan qop-qora sochlarini, marmardek oppo< bilaklarini xayoldan ketkazolmasdi. U dala yo‘llarida kezib qiz ning yo‘lini poylar, butun vujudidan yoshlik - balog‘at tarovat barq urib turgan qizni tinimsiz qo‘msardi. Olisda qonh urush bormoqda, shaharlar yonmoqda, odamla yovuz dushman bilan jon talashmoqda edilar. Bu osoyishta qish loq ham yurt qatori urush dahshatlarini kechirardi. Qishloqninj azamat yigitlari frontda, dala ishlari ayollar-u yosh bolalaig; qolgan. Har qanday sharoitda ham hayot o‘z oqimini davom ettiradi 0 ‘tdami, suvdami umr o‘taveradi. Bolalar balog‘atga etaveradi keksalar umrini o‘tkazaveradi. Nizomjonning ham balog‘at yoshi urush boshlanib hamqish loqlari olis yurtlarda jon olib, jon berayotgan paytga to‘g‘ri kel gan. Yurt boshida tashvish, Nizomjon yuragida tushunib bo‘l maydigan g‘alati hislar. Yigitchaning uyqusi buzildi. Kechalari yulduz to‘la osmongj tikilib, tunni tongga ulab, qushlar nag‘masidan, suvlar shildira- shidan ko‘ngilga allaqanday yupanch izlardi. Uning ko‘ziga bu­ tun bir olam Dildor bo‘lib ko‘rinardi. Nizomjon chidamadi. Yuragida to'lib-toshgan gaplami uzil-kesil to‘kib solmoqchi bo‘lib, qizni izlab yana dalaga qarab ketdi. Dildor dala shiyponida bir bosh husayni uzumni oldiga qo‘yib erinibgina g'ujumlab yeb o‘tirardi. Qizlar paykal oralab g‘o‘za chopiq qilib yurishibdi. Dildor Nizomjonni ko‘rib sekin shiy- pondan tushdi-da, yer suzgancha ariq tomonga o‘tib ketmoqchi bo‘ldi. 0 ‘sha anhor bo'yidagi voqeadan keyin u Nizomjonning yuziga qarolmasdi. Nizomjon uni to‘xtatdi. Qiz yerdan ko'zini uzmay turib qoldi. 240 Yigit gapini yo'qotib chaynaldi. Qizga yalingandek javdi- rab qaradi. Dildor sochini boshiga chambarak qilib olgan. Orqa sochlari yuqoriga tortilib, kishini mast qiluvchi bo‘yni allaqan- day ko‘rinardi. - Nima ishing bor edi? - 0 ‘zim shundoq... - dedi tutilib Nizomjon. - Ishing bo‘lmasa keta qol. Qizlaming ko'ngliga gap keladi. Nizomjon gapini aytolmay hamon esankirardi. - Senga bir gap aytmoqchi edim. Bilmadim, aytsam nima derkinsan. Urishmaysanmi, xafa bo‘lmaysanmi? - Yomon gap bo‘lmasa, nega xafa bo‘lay. Ayt! - Keyin aytaman. Vaqt topib, kechroq huv o‘sha anhor bo‘yiga bor. Borasanmi? Rost ayt, borasanmi? Bora qol! - N i­ zomjon keyingi gaplami o‘pkasi to‘lib aytdi. - Gaping bo‘lsa hozir ayta qol. - Xotiijam aytadigan gap. Borasanmi, a? Dildor o‘ylanib qoldi. Uning boshini bir tomonga sal egib- roq, uzun kipriklari juftlashguncha ko‘zlarini yumib, o‘ylanib turishi biram chiroyli, biram chiroyliL Nizomjon unga mahliyo bo‘lib, qimirlamay javob kutardi. Oxiri qiz uning ko‘ziga emas, tut kesayotganda tesha uzib ketgan barmoqlariga qarab javob berdi: - Xo‘p, mayli, boraman. Nizomjon ayasidan hayitlik olgan boladek dikonglab kunni kech qildi. U yoqqa bordi, bu yoqqa bordi, kalovlab samovarga kirdi. Choy chaqirib qo‘yib chiqib ketib qoldi. U uyga kelganda hali qorong‘i tushmagan edi. Akasidan xat kelibdi. Dadasi kim- ga o‘qitishini bilmay turgan ekan. 0 ‘qib berdi. Akasi A’zamjon yarador bo‘lib gospitalda yotganini, biror oylardan keyin otpus- kaga borib qolishini yozgan edi. Nizomjon konvertni dadasining qo'liga berdi-yu, g‘izillagancha chiqib ketdi. Uzoq-yaqindagi chaylalarda chiroq miltirab qolgan. Anhor qirg‘og‘i g‘ira-shira yorug‘. Nizomjon u yoqdan-bu yoqqa yura- di, sal tovush kelsa darrov alanglaydi. Mana, nihoyat, DUdor- ning qorasi ko'rindi. Ikki soya bir-biriga juda ham yaqin turibdi. Na undan, na bundan sado chiqadi. Shoshilmay oy ko‘tarildi. Uning oppoq likopchasi anhorga tushib chil-chil sindi. Shunday shoirona, shunday oshiqona manzaraga “xol” bo‘lib, go‘yo bu oshiq-ma’shuqlami masxara qilib yaqinginada bir eshak hangrab yubordi. 241 Nizomjon yuragida tugilib yotgan gaplarini aytolmay du- duqlanar, gapirish o‘miga nuqul xo‘rsinar edi. Negadir yig‘lagisi kelardi. Dildor majnuntol novdasini sindirib bir siqim bargni uning boshidan sochib yubordi-da, qiqirlab kulib qochdi. Nizomjon uni quvib ketdi, Shu bahona bo‘ldi-yu, Nizomjon qizni shartta quchoqlab, o‘pib oldi. Shu oqshom Nizomjon diliga tugilib yotgan chigilni yechib tashladi. Shundan keyin qancha bayt-u g‘azallar о‘qildi. “To o‘l- guncha!” degan ahd-u paymonlar bo‘ldi. Hatto ular tanish-bi- lishlardan yashirincha Oltiariqning guzariga tushib boshlarini boshlariga tirab surat . oldirib ham kelishdi. Kelayotib Nizomjon qizni qo‘ltiqladi-da, astoydil ta’kidladi: — Seni hech kimga bermayman. Qiz tegajaklik qildi: — Boshqa odamga tegib ketsam-chi? -A g a r shunaqa qilsang, o‘sha odamni bolta bilan chopib tashlayman. Ikkovlari qotib-qotib kulishdi. Dunyoda ulardan baxtiyor, ulardan zo‘r yo'qdek edi. Nimaga uzatsa qo‘li yetadigandek, ko'nglilariga kelganning hammasini qila olishadigandek... Sal kun o'tmay A’zamjondan: yaqinda borib qolaman, degan xat keldi. Nizomjonlar uyi bir kunda shodlikka to'ldi. Dadasi Inoyat oqsoqol bozor-o‘charini yig‘ishtirib, odamlardagi nasiya- larini undirish bilan ovora bo‘lib qoldi. — 0 ‘g‘lim frontdan kelyapti. Chiqim ko‘p bo'ladi. Pulimni beringlar. Ko'pchilik stansiyaga chiqib A’zamjonni kutib oldi. Dildor ham chiqdi. Uning egnida o‘sha paytlarda endi rasm bo'lgan pushti krepdeshin ko'ylak, oyog‘ida baland poshnali tufli. Bo­ shiga sochlarini turmaklab olgan edi. A’zamjon vagondan tushib hamma bilan quchoqlashib ko'risbdi. Nizomjonni bo‘lsa yerdan azod ko‘tarib oldi-da, bir aylantirib yana yerga qo‘ydi. — 0 ‘h-ho‘, juda azamat bo‘lib ketibsan-ku, uylanib olganing yo'qmi? Qo‘lingga nima qildi? U ukasidan javob kutmay, Dildorga qaradi: — Voy puchug‘-ey, barishna bo‘p ketibsan-ku!.. U shunday derdi-yu, Dildoming bo‘rtib qolgan ko'kraklari- dan, tirsillab turgan bilaklaridan ko'zlarini uzmasdi. Nizomjon o‘z boshiga tushadigan savdolaming xuddi shu daqiqadan boshlanishini qayoqdan bilsin. Yigitcha frontchi aka- sining kelishidan, uyi to‘lib qolishidan quvonchi ichiga sig‘masdi. 242 Keldi-ketdi bo‘lib Nizomjon uch-to‘rt kun Dildor bilan ba- fuija uchrasholmadi. Yo‘l ustida shoshib ko‘rishish, bir-ikki og‘iz so'rashishlardan nari o‘tisholmadi. Nihoyat, uydan mehmonlar- ning oyog‘i uzildi. Akasi ham qishloq aylangani chiqib ketadigan bo‘ldi. U o‘zi ishlagan dalalarda, bog‘ va qirlarda kechgacha aylanardi, qaytib kelganda yuzlari, ko‘zlari allaqanday quvonch- dan porlab turardi. Albatta, bu sog'ingan qishlog'i manzaralariga to'yishdan, yor-birodarlar bilan diydor koMshishdan. Mana bugun Nizomjon yana Dildor bilan uchrashdi. Ik- kovlari kech salqinda adir etagida bitta-bitta yurib ketishyap- ti. Nizomjon yig‘ilib qolgan gaplarini entikib, shoshilib gapirar, Dildor bo‘lsa beparvogina uning gaplariga quloq solib borar edi. Umuman, Dildor keyingi kunlarda sal boshqacharoq bo‘lib qolgan edi. Nizomjonni ko'iganda bir qizarib olardi-da, pildirab qochib ketardi. Bugun u bunday qilolmadi. Noiloj qoldi. Shu payt juda yaqinda mototsikl patiUab tindi. Bir ozdan keyin past- dan A’zamjon chiqib keldi. U nimadandir hayajonlanar, Dildor- ga yomon qarar edi. Nizomjon nima bo'layotganini bilmay hayron bo'ldi. Akasi bir unga, bir Dildorga qarab turdi-da, birdan orqasiga burilib pastga qarab chopib tushib ketdi. Dildor uning orqasidan qarab turarkan, shamol ko‘ylagini badaniga qapishtirdi. Nizomjon dadillanib, uning ikki bilagidan mahkam ushlab o‘ziga qaratdi. Dildoming gavdasi o‘girildi-yu, yuzi, ko‘zlari hamon A’zamjon ketgan tomonda edi. — Qo‘y, qo‘y, jinni bo‘lma. — U Nizomjonni ko‘kragidan itarib tashladi. Dildor uning changalidan yulqinib chiqdi-da, oldinga qarab chopdi. Nizomjon uni quvdi, yetolmadi. Qiz etaklarini hilpiratib oldinda shamoldek yeUb borardi. Nizomjon o‘sha kuni allaqanday lanj kayfiyat bilan uyga qaytdi. Akasi supada etigini yechayotgan edi. — Baqqa kel, etikni tortib yubor! Nizomjon xohlanqiramay akasining oldiga bordi-da, etikni tortdi. Akasi unga sinovchan ko‘zlarini tikib turardi. — Ha, muncha qovoq-tumshug‘ing osilib qoldi? — Hech-da, - dedi Nizomjon. Keyin u ko‘zlarini yumib nimanidir o‘ylab ketdi. — Dildor yaxshi qiz bo‘pti. Ammo... Nizomjon akasining gapiga tushunmadi. 0 ‘midan turdi-da, hardamxayollik bilan ko‘chaga chiqib ketdi. 243 Kech kirib atrofni qorong‘ilik bosgan. Osmonda birin-ke- tin yulduzlar ko‘z ocha boshlagan yoz kechasi. Nizomjon og‘ir iztirobli o‘ylar bilan jimjit bog‘ ko‘chalardan o‘tib dala yo‘liga chiqdi. Chigirtkalar tinimsiz chirillaydi. Shabada qurib-qovjirab qolgan o'tlami yoqimsiz shitirlatadi. U o'ylardi. Sog‘intirgan akasi kelib uyi obod bo‘ldi, yor-bi- rodarlari oldida ko‘pni ko'rgan akasi bilan faxrlanadi. Bu yaqin orada undan baxtli odam yo‘q... Akasi nima qilmoqchi? Dildor bilan yaqinligi unga yoqma- yaptimi? Balki Dildoming biror qilig'i akasiga o‘tirishmayotgan- dir... Nizomning kallasiga kutilmaganda bir o‘y keldi. Yo aka­ si Dildomi sevib qoldimikin? Yo‘g‘-e! Ehtimol, uning sevishini bilmas? U miyasiga kelgan bu o‘ydan qo‘rqib ketdi. Bordi-yu, u Dil­ domi sevgan bo‘lsa, eshitganlar nima deydi? Akasi nima deydi? Nizomjon o‘ylayverib qiynalib ketdi. 0 ‘yining oxiri shu bo‘ldi. Uch-to‘rt kun akasining ko‘ziga ko‘rinmay qo‘ya qoladi. Ikki kundan keyin Nizomjon o‘roqchilarga qo‘shilib qirga ketib qoldi. Qirda odamlarga zor bo‘lib turishgan edi. Qora teiga botib bug‘doy o‘rdi. Chodir oldida kechalari yulduzlaiga qarab xayolan Dildor bilan gaplashdi. Iliq qir shabadasi unga allaqan­ day afsonalami so'zlab berayotganga o‘xshar, uni yanada Dil- dorga yaqin qilib qo‘yar edi. Yigirma kun deganda Nizomjon qorayib, ozib qirdan qaytib keldi. Eshikdan kirib kelishi bilan dadasi uni koyiy boshladi: - Qanaqa beg‘am bolasan? Ertaga to‘y bo‘lsa-yu, bu tentak allaqayoqlarda daydib yursa. - Qanaqa to‘y? - Akangni uylantiryapmiz. Kecha to‘y yubordik. Ertaga tu- monatni boshimizga yig'amiz. Nizomjon birdan sevinib ketdi, akasi uylansa o‘zi bilan o‘zi ovora bo'lib uni ortiqcha tergamay qo‘yadi. U dadasidan sekin so‘radi: - Akam kimni olyapti? -X abaring yo‘qmi? Yunusali otaning qizini kelin qilyap- miz... Bu - Dildor edi! Dadasining gapi og(zida qolib, Nizomjon sapchib o‘midan turib ketdi-yu, beixtiyor bir-ikki qadam bosdi. Uning bu holatidan Inoyat oqsoqol hayron edi. 244 - Nima gap o‘zi? Jinni bo‘lib qoldingmi, bola?! Nizomjon gapirolmas, dir-dir titrar edi. Shu payt kuyovlik sarpolarini kiyib olgan A’zamjon kirib keldi. Ukasining vajohatini ko‘rib hayron bo‘ldi. - Senga nima bo‘ldi, uka, tobing aynib qolmadimi? A’zamjon uning yelkasiga qo'lini tashlab, mehribonlik bilan yuziga tikildi. Nizomjon zarda bilan uning qo‘llarini olib tash- ladi. - Esing joyidami? Nizomjon uning ko'zlariga g‘azab bilan tikildi-da, ko‘chaga otildi. Aka bilan uka bir-birining ko‘nglini bilmasdi. Nizomjon muhabbat bilan nomus o‘tida qovurilardi. A’zamjon bo‘lsa to‘y, tantana havosida o'zini qo'yarga joy topolmasdi. 0 ‘lim yoqasida jon olib, jon beigan yigit bu kunlami ozmuncha o'ylaganmidi! U niyatiga yetdi. Qishloqning tamtam qiziga uylanyapti. A’zamjon ko‘rkam yigit. Hozir u kuyovlik sarpolarida chinakam ochilib ketgan. Uni shu turishida ko‘rgan har qanday qiz ham hushini yo'qotishi turgan gap. Ammo ulaming to'ylari bu qadar tezlashib ketishi sababini Nizomjon tushunmasdi. Hamon o‘z yog‘iga o‘zi qovurilar, ala- mini kimdan olishini bilmas edi. Hatto u akasining ko‘ziga tik qarab: “Dildomi men sevaman, uni o‘z holiga qo‘y!” - deb aytishga tayyor. U uyidan chiqishi bilan telbadek kalovlab Dildoming uyiga qarab chopdi. Bu beor, bu subutsiz qizni og‘ziga kelgan alamli gaplar bilan haqorat qilmoqchi, birga tushgan suratini ko‘zi ol­ dida burda-burda qilib yirtib tashlamoqchi bo‘ldi. U jahl bilan ko‘cha eshikni ochganda supani to‘ldirib o‘tir- gan keksalami ko‘rib to‘xtadi. O'tirganlardan biri: , - E, kel, quda bola, - deb yonidan joy ko'rsatdi. Nizomjon nima qilishini bilmay serrayib turib qoldi. Keyin o'tirganlami hayron qoldirib yana chiqib ketdi. Birov undan, nega kelding-u, nega ketyapsan, deb so'ramadi. U guzarga chiqdi. Hamma o‘z ishi bilan band. Samovarlarda osoyishtalik. Radio qo‘shig‘ini bosh egib tinglayotganlarning ham ichida unikiga o'xshagan dard bormikan? Birgina Nizomjonning- gina ichini ari talayapti. 245 II Asrora Nizomjonning gapini eshitib hayron qoldi. -V o y , pismiq, voy, ichingdan pishmay o‘lgur Dildor! Ming‘irlab yurib qilgan ishini qaranglar. Ertalab Asrora pravleniyega ketganida Dildor zvenoga kelib hamma qizlami to‘yga aytib ketgan edi. Dildoming Nizomjon qolib A’zamjonga tegayotganini eshitib jig'ibiyroni chiqdi. - Hoy, qizlar, — dedi Asrora shiyponda nimchasini kiya tu­ rib, — senlar ishlaringni qilaverlaring, hozir borib u beburdning dodini berib qo‘yay. Voy, tusingni yel yegur. U pirillaganicha qishloqqa qarab uchdi. Dildoming uyida tumonat odam. Birov o‘choq kavlayapti. Birov o‘tin yoryapti. Nowoy chol peshanasini boylab tandirga o‘t qalayapti. Asrora hovliga kirishi bilanoq endi ishni to'xtatib bo‘lmasligini payqadi. Shunday boclsa ham, Dildomi uzib-uzib olmoqchi bo‘ldi. Tomorqadagi supada Nizomjonning opasi Risolat Dildomi tik turgizib qo‘yib atlas ko'ylakning yoqasini o‘lchayapti. Dildor uni ko‘rishi bilan sevinib ketdi: - 0 ‘rtoqjonginamdan aylanib ketay, qarashgani keldingmi? - To'yingni buzgani keldim. Uning gapini hazilga olgan Risolat hiringlab kuldi: - Bitta shunaqa odam topolmay turgan edik. Asrora to Risolat ko‘ylakning beli, yengini o'lchab bo‘lgun- cha qarab turdi. Oxiri Risolat ishini bitkazib chiqib ketdi. Ikki qiz yolg'iz qolishdi. - Nima qilib qo‘yding? - dedi Asrora. - N ima qilibman! - Yur, baqqa! Ish bor. Dildor, zvenoda bir gap bo'pti, deb o‘ylab, indamay uning oldiga tushib ko'chaga chiqdi. Yong‘oqzorga yetishganda Asrora nimchasini yechib maysaga tashladida, yonboshladi. - 04ir! Dildor o'tirdi. Asrora o‘zining sho‘xligi, og‘zi botirligi bilan butun qish- loqda nom chiqargan edi. U xonasi kelganda hech kimni aya- masdi. Majlislarda kimning kamchiligi bo'lsa, shartta yuziga aytaverardi. Undan rais ham hayiqardi. Qizlar-ku zirillashardi. Asroraning zvenosida biron qiz ishdan kech qolmasdi. Qizlar Asrora, tur, desa turishardi, o‘tir, desa o‘tirishardi. 246 Bu shaddod qizning bilmagan hunari, qilmagan ishi yo‘q edi. Rais ba’zan: “0 ‘g‘il bola bo‘lib tug‘ilishingga bir bahya qol­ gan ekan”, deb kulib qo‘yardi. U yoshligida tekkanga tegib, tegmaganga kesak otardi. At­ las ko‘ylagini qoramoyga belab traktorchining orqasida eigashib yurar, u tushlikka chiqqanda so‘ramay traktomi haydab qolardi. Raisning shofyori sal ko‘zi shamg'alat bo‘Isa, mashinasini g‘izil- latib haydab qolardi. Qishloq ko'chalarini changitib, tovuqlami qaqalatib yana joyiga keltirib qo‘yib, g‘oyib bo‘lardi. Qiz bolani yomon gap bilan so‘kib bo‘lmasa, urib bo‘lmasa, shofyorlar ichida so‘kinib, musht o'qtalib qo‘ya qolishardi. Uning bunaqa ishlarini ko‘rganlar: - Bu qizdan bir balo chiqadi. 0 ‘nta o‘g‘ilning o‘mini bosa- di, — deyishardi. Asrora Nizomjonlar bilan bir sinfda o‘qigan. Ular bir-bir- lari bilan senlashib gaplashishardi. Uning Nizomjonga alohida yaqinligi bor edi. Asrora Nizomjonning eng yaqin o‘rtog‘i Karimjon degan bolani yaxshi ko‘rardi. Karimjon — bo‘sh-bayovgina, o‘lgudek sodda, bo‘shashgan edi. Hatto qishloqdagilaming o‘zlari uni “qishloqi” deb masxara qilishardi. Shu bo‘shashgan qishloqi bo­ lani ham Asrora odam qildi. Soch qo‘ydirdi, galstuk taqadigan qildi. Asrora unga kashta tikilgan dastro‘mollar tikib berdi. Daz- molsiz ko‘ylak kiysa, egnidan yechib olib ayasiga bildirmay uyida dazmollab chiqib kiydirardi. Karimjon urushga ketgach, Asrora biron oy telbanamo bo‘lib yurdi-yu, darrov o‘zini o‘nglab oldi. Nizomjon bilan dardlashadigan, kelgan xatlami birga o‘qiydigan bo‘lib qolishdi. Chunki Karimjon Asrora odamlar oldida xijolat bo‘lmasin, deb unga yozgan xatini ham Nizomjonga jo‘natar edi. Dildor Asroraning yoniga o'tirdi. Ikkovi ancha vaqtgacha indamay qolishdi. - Gapir, - dedi Dildor. - Nima gaping bor? Nimani cha- toq qilib qo‘yibman. Asrora unga g‘azab bilan qaradi: - A’zamjonga tegyapsannri? - H a . - Ukasiga o‘ptirib, akasiga tegasanmi? Dildor cho‘g‘dek qizarib ketdi. Yuzini o‘girib oldi. Ammo churq etolmadi. - Gapirsang-chi, nega unday qilding? 247 Dildor unga qaramay javob berdi: — Bilmadim, bilmadim... — Nizomning yuziga qandoq qaraysan? Dildor javob bermadi. — Aka-ukaning bir-biridan begona bo‘lib ketishini o‘yla- dingmi? Dildor bir seskandi-yu, gapirolmadi. — Bu gaplar A’zamjonning qulog‘iga yetib qolsa turmushing zahar bo‘lishini ham o‘ylaganmisan? Dildor bu to‘g‘rida o‘ylab ko‘rmagan edi. Ko‘z oldi qo- rong'ilashib ketdi. Asrora nima qilishini bilmay uning tepasida ikki qo‘lini beli- ga tirab urishishga chog‘langan xo'rozdek turardi. — Hozir to'yni to'xtatasan. To‘xtatmasang, qishloqni bo- shimga ko‘tarib shovqin solaman, sharmandangni chiqaraman. Unga javdirab boqqan Dildoming ko‘zlaridan duv-duv yosh oqardi. Uning bu holini ko‘rgan Asrora qarshisiga cho‘kkaladi. — Ayt, nima bo'lgan? — To‘y bo'lmasa, sharmanda bo‘laman. Bir hafta bo‘ldi, bir hafta... A’zamjonga tekkanman... — Sharmanda! Nizomjon qiiga chiqib ketgan kunlarda, A’zamjon Dildor- ning yo‘lini poylaydigan bo‘lib qolgan edi. Qora qosh, ko'krak- dor, xushbichim bu yigit Dildoming ham hushini o‘g‘irlagan edi. Ayniqsa, A’zamjon harbiy formada juda alomat ko‘rinardi. Dildor A’zamjonni ko‘rdi-yu, Nizomjon ko‘ziga bir yosh bola, go‘dak bo‘lib ko‘rindi-qo‘ydi. Qoq tush payti edi. Dildor daladan qaytayotib yo‘lni yaqin qilish uchun ataylab tutzor oralab kelardi. Kela turib tut tagida- gi qoq kesakka qonga o‘xshash bir nima tomganini ko‘rdi-da, to'xtadi. Birontasi chug‘urchiq otgan bo‘lsa, qoni tomgandir, deb o‘yladi. Shu payt tepadan kimningdir yo‘talganini eshitib yuqoriga qaradi. Tut tepasida maykachan bo‘lib olgan A’zamjon shotut yeb turardi. U bir qo‘li bilan shoxga osilib kaftida shotut uzatdi. Qiz uni iymanib oldi-yu, bitta-bitta og‘ziga sola boshladi. A’zamjon pesh terganini unga pesh uzataverdi. Oxiri o‘zini gup etib yerga otdi. Uning maykalari, bilaklari shotut sachraga- nidan dog‘ bo‘lib ketgan edi. A’zamjon Dildorga yaqin kelib il- jaydi. U shunday qulay uchrashuvni ko'pdan niyat qilib yurardi. Mana bugun niyatiga yetdi. Titrab-qaqshab qizning bilagiga qo‘l uzatdi. Qiz awaliga qarshilik ko'rsatdi. Keyin ikkovi boshlashib 248 kimsasiz tutzor oralab ketishdi. 0 ‘sha kuni ular tutzordan kechga yaqin chiqishdi. Dildoming qovoqlari qizargan, ko‘zlari birovga dadil qarayolmasdi. Ertasi A’zamjon yana uning yo'lini poyladi. Qilmishi uchun undan uzr so‘radi. Dildor yig‘ladi. A’zamjon shu sir sirligicha qolishini, yaqin orada to‘y qihb unga uylanishini aytib, qizni tinchitdi. Asrora olislaiga termilib turib allanimalami o'ylardi. Asrora bir narsa to‘g‘risida fikr yuritsa darrov qarorga kelardi-yu, shartta aytib qo‘ya qolardi. Dildor qiigan ish uni ham o‘ylantirib qo‘y- gan, nima deyishi, nima qilishini bilmasdi. Oxiri u shunday dedi: - Sharmandalikni bo‘yningga olibsan. Aka bilan ukani bir-biridan judo qilibsan. Dildor o‘midan turishga turdi-yu, ketolmay unga baqrayib qarab qoldi. Birdan ho‘ngrab yig‘lab yubordi. Dilidagi gaplami o‘pkasi to‘lib ketganidan ayta olmasdi. Asroraning o‘tli ko‘zlari- ga boqib turib gapira ketdi: - Nima qilay, nima qil, deysan? A’zamjonni yaxshi ko‘rib qoldim. U frontdan kelgan kundan beri telba bo‘lib yuribman. Ko‘zimga undan boshqa hech narsa ko‘rinmaydi. - Nizom-chi? - dedi Asrora. Dildor yerga qaradi. Asrora o‘ylab qarasa, ko‘ngil ishi nozik narsa ekan. U Dil- domi nima deb ayblaydi? Ikkovi bir-birini sevibdi. Allaqachon er-xotin ham bo‘lib oUshibdi. Ikki orada Nizomga qiyin... Asrora Dildor bilan xayrlashmay o‘tlami rahmsiz bosib yong‘oqzordan chiqib ketdi. Shiypon oldida uni Nizomjon kutib o‘tirardi. Asrorani ko‘rib biron yaxshi gap topib keldi, degan o‘y bilan o‘midan turdi. Asrora uning yuziga ham qaramay shiyponga chiqib ketdi. - Ko‘rdingmi, gaplashdingmi? - E, bor-e, - dedi ensasi qotib Asrora. - Og‘zingdagi oshni oldirib qo'yib, obidiyda qilasan-a. Otingni ertaroq qamchilasang o‘larmiding! Kechikding! Nizomning boshi egildi. - Yigit kishi ham shunaqa latta bo‘ladinri! Nizomjon bo'shashib, keta boshladi. Asrora uni to‘xtatdi. - Qayoqqa? - Ketaman. - Qayoqqa ketasan? Qochyapsanmi? - Bilmadim. Bu uyda, bu qishloqda turolmayman. - Qishloq senga nima gunoh qildi? 249 Nizomjon nima deyishini bilmay esankiradi. Asrora qarab turib rahmi keldi. “Nima qilsam uning ko‘nglini olarkinman?” deb tikilib qoldi. - Menga qara, ketma. Qochgan bilan darding yengillash- maydi. 0 ‘zingni ishga ur. Ish bilan ovunasan. Ish kimlami ovut- magan. Nizomjon javob bermadi. Boshini egganicha indamay so‘q- moqdan ketdi. U nima qilishini bilmay, yana dovdirab guzarga kelib qoldi. Keksa qayrag‘och tagidagi ko‘rimsizgina bufetga kirdi. Bu yerda ham hech kim yo‘q. Bufetchi armani chol bir chekkada mudrab o‘tiribdi. U Nizomjon kirishi bilan boshini ko‘tarib hayron bo‘lib qaradi. - Kel, o‘g‘lon! Akang yubordimi? To‘y vinosini olib keta- sanmi? Nizomjon indamadi. Shisha balondagi vinodan stakanga quya boshladi. - Ichmoqchinrisan? - Ha, ichmoqchiman. - Manating vor? Nizomjon yonidan pul chiqarib stolga tashladi-da, stakanda- gi vinoni simirib, chiqib ketdi. U ichkilik degan narsani hali og'ziga olgan bola emas edi. Ichaklarigacha lovillab ketdi. Birpasda boshi guvillab, ko‘ngli g‘alati bo‘ldi. Ko'ringan kishiga dardini aytgisi kelaverdi. Tanishlarini ko‘rsa gandiraklab oldiga borar, endi gap ochishi bilan og‘zidan gupillab vino hidi kelardi-da, uchratgan kishi qo‘l siltab ketib qolardi. - Hech kim dardimni eshitmaydi. Hamma shunaqa. Hamma o‘zini o‘ylaydi. Birdan zardasi qaynab, birov bilan urishgisi kelaverdi. G ‘ay- rati qo‘zg‘ab uyga qarab chopdi. U borib akasining yoqasidan bo‘g‘ib olmoqchi, uni to qo‘li og‘riguncha do‘pposlamoqchi. Gandiraklay-gandiraklay uyga kirib bordi-yu, supaga yetmay yiqildi. A’zamjon ukasining ahvolini ko‘rib dast ko‘tardi-da, ayvon- ga olib yotqizib qo‘ydi. - Ahmoq. Senga kim qo‘yibdi ichishni! - Opasiga ta’na qil­ di. - Uni rasvo qilibsizlar. Na gapga kiradi, na ish buyursang qiladi. Taltaytirib yuboribsizlar, opa! 250 Qo‘li xamir yuqi Risolat oshxonadan chiqib ayvonda yotgan Nizomjonning tepasiga keldi. - Buni hech kim taltaytirgani yo‘q edi. 0 ‘zi uch-to‘rt kun­ dan beri g'alatiroq bo‘lib yuribdi. Nizomjon nimadir demoqchi bo'ldi. Gapirolmay g‘o‘ldi- radi. Ana shundan keyin u nima bo'lganini bilmaydi. Ko'zini ochsa, oy tepaga kelgan ekan. Uzoq-yaqinda xo'rozlar bir-birini chaqirishardi. Uydagilar allaqachon dong qotib uxlab qolishgan. Atrof jimjit. Nizomjon o'midan turib choynakdan sovub qolgan choyni shimirdi. Ayvonning labida o‘y o‘ylab ketdi. Nima qilsin? Taqdirga tan berib o‘tiraversinnri? Ertaga Dildor shu hovliga ke­ lin bo‘lib tushadi. Bundan bu yoq bir umr shu uyda akasi bilan yashaydi. Nizomjon uning yuziga qanday qaraydi? Nizomjon o‘rnidan turib supada uxlab yotgan akasining te­ pasiga keldi. Hozir uyg‘otadi, hammasini aytadi, to'yni to‘xta- tadi. Ammo akasini uyg‘otish uchun uning yelkasiga qo‘l cho'z- ganda jur’atsizlik qilib shashtidan qaytdi. Akasiga qarab turib unga rahmi kelgandek bo‘ldi. Tamom, ketishi kerak. Qishloqdan bosh olib ketishi kerak. U qorong'ida timirskilanib kiyim-boshlarini yig‘ishtirdi-da, ko‘cha eshikni lang ochgancha, katta yo‘l tomon o‘qdek uchib ketdi. U yugurardi. Diliga ozor bergan muhabbat tuyg‘ularini orqada qoldirib akasini, opasini, dadasini tashlab qochardi. Tug‘ilib o‘sgan qishloq, diliga birinchi muhabbat uchqunini tashlagan soy bo'ylari qolib ketdi. Ill Qirq birinchi yilning qishi kirdi. Janubiy front qo‘shinlari shiddatli janglardan keyin Rostov-Don shahrini ozod qildilar. Partizan qiz Zoya Kosmodemyanskayani fashistlar dorga osdi. Bir varaq kepak qog‘ozda kechikib chiqadigan respublika gaze- tasi Marg'ilonga ikki kundan keyin kelardi. Birdan-bir yangilikni radio aytib turibdi. Kombinat darvozasi oldida har kuni ertalab soat sakkiz yarimda odamlar g‘uj bo‘lib simyog‘ochdagi kamayga quloq solishadi. Hamma o‘z o‘yi bilan bo‘lib, jimgina sexlarga kirib ketadi. Nizomjon shu yerda. Qiladigan ishi pillakashlaming qozo- niga o‘t qalash. U necha marta frontga intildi, bo‘lmadi. Yurt 251 ishida ham, shaxsiy hayotida ham uning omadi kelmadi. Uyi, joyi, izzat qiladigan qishlog‘i bo‘la turib begona joylarda yuribdi. Uzun qish kechalari boshlandi. Nizomjon kattakon pech- da qoramoy aralashtirilgan ko‘mir kukunining lovillab yonishiga qarab jimgina o4iribdi. Tashqarida qor bo'ralaydi. Shu payt frontda nimalar bo'layotgan ekan? Sovuq bo‘ron- larda okopda yotgan tengqurlari nimalar qilishayotgan ekan? Karimjon nima qilayotgan ekan? Nizomjon bo‘lsa issiqqina huj- rada, lang‘illab yonayotgan pech oldida o'tiribdi. Agar barmoq- lari butun bo'lganda shunday qilib o'tirarmidi? U shunday xayollarga berilgan onlarda vijdoni qiynalib ke­ tardi. Taqdirdan dod deb yuborardi. Uning ustiga deyarli har kuni biron ishchi ayol qora kiyinib kelardi. Nizomjon ulami ko‘rib turibdi. Qoraxat olgan xotin bosh egib jimgina dastgohi tepasiga kelar, ko‘z yoshini atrofdagilardan yashirib qabr ustiga engashgandek bosh ko‘tarmay ishiga unnab ketar edi. Urush, g‘am odamlami bir-biriga hamdard qilib qo'ygan edi. Bugun bolasidan yo eridan qoraxat olgan xotinni ovutgan ayolning o‘zi ertasiga o ‘g‘lidan qoraxat olardi. Hamma bir-biridan ko‘z yoshi­ ni yashirardi. Shu tariqa qish ham yarimladi. Nizomjon kechasi sex bosh- lig‘ining kabinetida, jildi to'zib ketgan divanda yotardi. Kecha­ lari uxlamay radio kamayga quloq tutib, olis frontda bo'layotgan xabarlami eshitardi. Mana, bugun Yangi yil. Odamlar urush nasibasi - g'aribgina dasturxon ustida ko‘p umidlar va’da qilgan qirq ikkinchi yilni kutib Moskva radiosiga quloq solmoqdalar. Qishloqdagilar nima qilishayotgan ekan? Ular ham hozir dasturxon atrofida Moskvani eshitishayotganmikan? Nizomjon o4gan dam olish kuni etik olgani Marg‘ilon bozoriga tushganda qariyalar choyxonasi oldidan o4ib ketayotgan Adolatni uchrat- gan edi. Adolat A’zamjonning yarasi tuzalib, bundan bir yarim oy oldin yana frontga ketganini aytgan edi. Radioda tanish diktoming ovozi tantanali yangramoqda edi: “Qo‘shinlarimiz ICavkaz frontida ilgari siljib borib, qattiq janglardan so‘ng Feodosiya shahrini hamda Kerch qal’asini ish- g‘ol qildilar. Kaluga nemis bosqinchilaridan tamomila tozalan- di”. Nizomjon to‘nini apil-tapil kiyib sexga yugurdi. Tungi sme- na tanaffusga chiqqan, hamma bir-birini Yangi yil bilan tab- riklayotgan edi. Nizomjon u yoqdan-bu yoqqa yugurib radioda 252 eshitgan gaplarini aytar, ulami o‘z quvonchiga sherik qilmoqchi bo‘lar edi. Bu quvonch ham uzoqqa bormadi. Darvoza oldida po'stinga o‘ralib o‘tirgan qorovul chol unga bir qog'oz tutqazdi: — Bir shofyor berib ketdi. Bu yozuv unga tanish. Asroraning dastxati. Nizomjon xatni ko‘rdi-yu, quvonchmi, alammi, bilib bo‘lmaydigan bir his vuju- dini qamrab oldi. Xatni o‘qirkan, qo‘llari qaltirab, ko'zlari bejo bo‘lib ketdi. — Nima gap, tinchlikmi, bolam? Nizomjon gapirolmadi. Qo‘lidagi qog‘ozni g'ijimlab elektr lampasi atrofida kapalakdek aylanayotgan qor uchqunlariga ti- kilgancha turib qoldi. Chol tashvishlanib yana so‘radi: — Gapirsang-chi, tinchlikmi? — Akam... U gapirolmadi. Tomog‘iga bir nima tiqildi-yu, entiktirdi. Shu ko‘yi ancha turgach, bitta-bitta bosib kombinat darvozasi- dan chiqib ketdi. Asrora A’zamjonning halok bo‘lgani haqida xabar kelganini yozgan edi. Nizomjon urushda eri, o‘g‘li halok bo'lgan ayollami ko‘r- gan. Ularga ich-ichidan kuyinardi. Ammo bu judolik o‘z boshi- ga tushishini, tushgan taqdirda qandoq qilib chidashini xayoliga keltirmagan ekan. Mana endi akasi yo‘q!.. Nizomjon qanday qilib tong ottirganini bilmadi. Nizomjon sex boshlig'idan ijozat olib Oltiariq yo'liga chiqdi-yu, o‘tkinchi mashinaga qo‘l ko‘tardi. U Chorterakka kun yoyilganda kirib bordi. Tom-toshlar- ni qor bosib yotibdi. Izg‘irin ko‘z ochirmaydi. Anhor bo‘yida- gi majnuntol butunlay qorga ko‘milib ketgan. Ko'prik ustidagi qayrag‘och novdalarini bulduruq o‘rab tanasigacha oppoq qilib qo'ygan. Ammo Nizomjon bu sovuq, noxush manzaraga parvo qilmasdi. U uyga, jigarining motamiga shoshardi. Yo‘lda odam uchramasdi. U mahalla ko‘chasiga buril- gandagina ora-chora odamlar yo‘liqa boshladi. Ular ko‘pdan beri ko‘rinmay ketgan Nizomjonga sovuqqina qarab qolishardi. Ba’zilarining ko‘zida achinishmi, rahmdillikmi, allaqanday ifoda bor edi. Uning qadami tezlashdi. Muyulishda uyning bir tavaqali eshigi ko'rindi. 253 Ammo u ostonaga kelganda yemi bosib yotgan qor ustida sa- noqsiz oyoq izlari borligini sezmagan edi. 0 ‘qdek otilib hovliga kirdi. Kirdi-yu, oshxona oldida beli bog'liq opasiga ko‘zi tushdi. - Voy, akangdan ayrilib qoldik! Jigarimdan ayrilib qoldik! Risolat yugura kelib uni bag‘riga bosdi-yu, to‘lib-to‘lib yig‘ladi. Ichkaridan bukchayib qolgan dadasi Inoyat oqsoqol chiqdi. U Nizomjonga sovuq bir nazar tashlab, joyidan qimirla- may turaverdi. - Qayoqlarda tentib yuribsan? Arslonimdan judo bo‘ldim. Nizomjon ham karaxt bo‘lib qolgandek joyidan qimirlamasdi. -A kangdan ajraldik. Olis yurtda, begona tuproqda qol­ di. 0 ‘z qo'ling bilan jigaringni qabrga qo‘ymading. Bu kunlar dilingga armon bo‘lib qoladi. Risolat uning yelkasidan qo‘lini olib dadasiga qaradi. - Nima qilasiz, dada, bolaning yuragini ezib. Har qancha gap bo‘lsa, mana keldi. Bafiuja gaplashasiz. Nihoyat, oqsoqol bir so‘z demay ichkariga kirib ketdi. Sal o‘tmay uydan qorining Qur’on tilovat qilgani eshitildi. Nizomjon hamma narsani unutdi. Xuddi shu soat, xuddi shu daqiqadan boshlab, o‘zining bolaligi tamom bo‘lganini, birdan katta bo‘lib qolganini sezmasdi. Orqa tomondan oyoq tovushini eshitib Nizomjon beixtiyor o‘girildi. Ostonada sochini yozib, belini bog‘lagan Dildor turardi. Uning qovoqlari shishgan, uyqusizlikdan bo‘Isa kerak, rangi op­ poq oqarib ketgan edi. Nizomjon beixtiyor orqasiga tisarilib unga yo‘l berdi. Dildor boshini egib gunohkorona bir vaziyatda yonidan o‘tib ketdi. Qorining ovozi tindi. Uydan kishilaming yo‘talishi eshitildi. Nizomjon ichkariga kirdi. Derazalari qirov boylaganidan qo- rong‘i bo‘lib qolgan xonada to‘rtta chol g‘o‘ng‘ir-g‘o‘ng‘ir gap- lashmoqda edilar. Inoyat oqsoqol poygahda choy quyib o‘tiribdi. Nizomjon kirishi bilan chollar o‘rinlaridan qo‘zg‘alib qo‘yishdi. Kursisi olib tashlangan sandal cho‘g‘iga qo'lini tovlab o‘tirgan chol Nizomjonning dadasini yupatardi: - Endi, qandoq qilaylik, Inoyat. Peshanaga shundoq bi- tilgandan keyin ilojimiz qancha? Uch-to‘rt oygina bo‘lsa ham diydoriga to ‘ у dirib ketdi. To‘yini ko‘rib qoldingiz. Biz sho‘ring qurg‘urlaming Olio taolo oldida shuncha gunohimiz bor ekan- miki, dog‘i hasratda yotibmiz. Bolaginamni ko‘rmadim. Bolala- rimizning qabri qayda, jasadi qayda, bir Olloning o‘zi biladi. Shu 254 bir parcha qog‘ozga qarab aza ochib o‘tiribmiz. Eh-he, siz bilan mendaqalardan qanchasi qon-qora qaqshab o‘tiribdi. Cholning yuzlari bujmayib, serajin betlari kichkina bo‘lib ketdi. Nizomjon cholning o‘g‘li halok bo‘lganidan bexabar edi. Nizomjon uni yaxshi tanirdi. Urushdan oldin MTSda gruzo- vik haydardi. Juda chiroyli yigit edi. U kirgan uy to‘lib ketardi. Samovarda u o'tirgan so‘riga odam yopirilardi. U bilmaydigan Afandi latifasi yo‘q edi. Ko‘chada bironta tanishni uchratib qol- sa, mashinani to‘xtatib: “Bitta yangisini topib qo‘ydim, aytib beraman”, deb latifa aytib kuldirib o‘tib ketardi. Ashulani ham yaxshi aytardi, ovozi shirali edi. Shunday quvnoq, shunday ko‘r- kam yigit ham halok bo‘libdi. Chollar fotiha o‘qib o‘rinlaridan turishdi. Nizomjon dadasi bilan ulami ostonagacha kuzatib chiqdi. Qaytib dadasi uni uyga boshlab kirdi-yu, o‘tqizib tergov qila ketdi. - Qayoqda yuribsan, ahmoq? Senga nima gunoh qilgan edik? Qani ayt? Nizom engashib tek o‘tiraverdi. Chol boshini sarak-sarak qilib, uning javobini kutardi. 0 ‘g‘lidan javob bo‘lmagach, yana o‘zi gap boshladi: - Xo‘sh, shuncha tentib yurib nima orttirding? Ust-boshing- ning isqirtligidan nima orttirganingni ko‘rib turibman. Qari- ganimda qo‘ltig‘imga kirarsan, ro‘zg‘orimning bir chekkasidan ko‘tarisharsan, degan edim. E, esiz, esiz bergan tuzim. Sen ten- gilar pul topib ro‘zg‘or tebratyapti, bola-chaqa boqyapti. Qani, ayt, endi nima qilmoqchisan? Shu payt opasi dasturxon yiqqani kirdi. Ota-bola o‘rtasida o‘tayotgan gapning ma’nosiga tushunib, u ham o‘tirdi. - Opaginang aylansin. Bittangning dog‘i hasrating ham yetar. Nimadan, kimdan diling og‘riganini bilmayman. Akang dadam bechoraning belini bukib ketdi; endi sen kuydirma. Es- hushingni yig‘. Yoniga kir. Bu urush o‘lgur hammayoqni qiy- ratyapti. Dadamning ham besh kunligi bormi, yo‘qnri, yonida bo‘l. Akangning azasi deb bor bud-shuddan ayrildik. Yotib ye- ganga tog‘ ham chidamaydi. 0 ‘zimizning kolxozda ishla. Dildor - kelin ayang, og‘iroyoqli. Ishga yaramay qolgan. Ertami-indin ko‘zi yorisa, bir-ikki yil kolxoz ishini qilolmaydi. Dadam o‘zing- ga ma’lum. Mendan umid qilmanglar, bolalarimni o‘zim eplab, qo‘llaringga qaramay turganimga shukur qilinglar. Jon uka, shu yerda qol. Hozir birovdan gina qiladigan payt emas. Yaxshi gap- dan boshqa yordamim yo‘q. 255 Nizomjon opasining gaplarini chin yurakdan eshitib o‘tirar- di. To‘g‘ri, qolib shu yerda ishlashi kerak. Ro‘zg‘omi o‘zi qo‘lga olishi kerak. Biroq, biroq Dildor yashayotgan uyda turishni u o‘zini-o‘zi haqoratlash deb bilardi. Dildoiga ham u bilan bir joyda turish oson bo‘larmikan? Qanchalik qiyin bo‘lmasin, Nizomjon qishloqda qolishga, keksayib qolgan dadasiga tiigak bo‘lishga ahd qilib qo‘ydi. - Xo‘p. Qolaman, opa. IV Nizomjon Maig‘ilonga tushib, uydagi ahvolni tushuntirib, ishdan bo‘shab keldi. Otasi Inoyat oqsoqol yana tirikchilikning payiga tushib, ertadan-kechgacha qo‘liga ombur, sim olib su- purgi boyladi. Eshakka ortib o‘zi piyoda qor kechib Marg‘ilonga qatnadi. Risolat hamon ta’ziyaning rasm-rusmlarini to‘la-to‘kis qilaman, deb ro‘zg‘orda borini barbod bermoqda. “Shunday ukam tuproqda yotaveradimi, hech bo‘lmasa o‘z topgani o‘zi- ning ma’rakasiga yarasin”, deb Dildoming bisotidagi borini bit- talab bozorga chiqaryapti. Inoyat oqsoqol yoshligidan bir gapini ikki qilmagan qizini bunaqa xarjlardan tiyolmasdi. Oila izmini butunlay uning qo‘liga topshirib qo‘ygan edi. Nizomjon Karimdan kelgan xatni Asroraga olib borgan edi. U bilan ancha gaplashib, tushga yaqin tabiati ravshan tortib uyga keldi. - Dunyoda nima gaplar bor, bolam? - deb qoldi otasi. Nizomjon entika-entika gap boshladi: - 0 ‘tgan kuni g‘arbiy frontdagi qo‘shinlarimiz poytaxt yaqi- nidagi Mojaysk degan shaharni ozod qilishgan edi. Endi Moskva oblasti dushmandan butunlay tozalanibdi. Chol bu gapdan og'zini ochganicha angrayib qoldi. - Shu bilan urush tamom bo‘ladimi? - Yo‘q, dada. Nemis hali bizning yerimizda. Cholning yuzlari yana burushib ketdi. U soqolining uchini barmog‘iga o'raganicha tizzasiga tikilib qoldi. Risolat Nizomjonning oldiga bir kosa mastava keltirib qo‘yib, ayvon ustuniga suyanganicha uning xo‘rillatib ovqat ichishiga qarab turardi. Oqsoqol hassasini do'qillatib ko‘chaga chiqib ket- gandan keyin ko'rpachaga o‘tirib, ukasiga tikildi. 256 - Nizomjon, menga qara, ukajon, - dedi u jur’atsizlik bilan, — jigar jigaiga yomonlik ravo ko‘rmaydi-a? Nizomjon uning nima demoqchiligini bilolmay hayron bo‘l- di. Yelkasini qisdi. - Yo‘q, awal shuni menga ayt. Jigaming jigarga yomonlik ravo ko‘rganini eshitganmisan? Nizomjon bosh chayqadi. - Balli, uka. Men opangman-a? Men ham senga yomonlik qilmoqchimasman, dadam ham shundoq. Ko‘p o'yladik. 0 ‘y- lab-o‘ylab bir qarorga keldik. Endi gap senda qoldi. Yo‘q desang, illo-billo yuz ko‘rmas bo‘lib ketamiz. Nizomjon opasining fe’lini yaxshi biladi. U tutgan joyidan kesadigan xotinlardan. Uning dastidan pochchasi dod derdi. Qil- dan qiyiq topib, janjal chiqarardi. Shu fe’lidan ikki marta qo‘y- di-chiqdi bo‘lib, uyga ko‘chini ortib kelgan, besh bolasini ko‘zi qiymagan pochchasi yalinib-yolvorib yana ko‘chirib olib ketgan edi. Albatta, u Dildorga ham ko‘p ko‘rgiliklami solgan bo‘lishi kerak. U Dildor ko‘chaga chiqdimi, darrov uyga kirib qutisini kovlab nimasi bor, nimasi yo‘qligini bilib olardi. Unga qaynaga- chilik qilib ish buyurar, qilgan ishidan, albatta, xato topib, koyir edi. Nizomjon opasining gapni uzoqdan boshlab, daromad qila- yotganidan biron ko'ngilsiz gap borligini bilib, yuragi shuv etib ketdi. Agar shunchaki gap bo‘lganda u bobillab gapirib tashlardi. Yo‘q, u yalinganga o‘xshab, shartini awal o‘rtaga tashlab gap boshlayapti. Nima gap ekan? Opasi gapdan oldin jindek ko‘z yoshi qilib ham oldi. - A’zamjonginam qandoq yigit bo‘lgan edi, qandoq yi­ git bo‘lgan edi-ya. Qarchig'aydek ukamdan ayrilib o‘tiribman. Menga oson tutma, uka. Sen hali yoshsan, bittagina bolaga ota bo‘lgin, judolikning qanaqa bo‘lishini bilasan. U ketdi. Undan nima qoldi? Xuddi dunyoga kelmagandek ketdi. Suqsurdekkina xotini qoldi. Ertami-indin Dildor, albatta, ketadi. Bisot-bag‘alni shipirib, uyni shipshiydam qilib ketadi. Yosh umrini bevalikda xazon qilarmidi? Ukamdan homilasi bor. Bola dunyoga kelsa, kimlaming qo'liga qaraydi? Uning gaplari Nizomjonning jigar-bag‘rini ezib yubordi. Boshini eggancha piq-piq yig‘lardi u. - Oydekkina juvon qo‘ldan chiqib ketmasa, deyman. Uka- ginamning bolasi birovlaming eshigida xor bo‘lmasa, deyman. 257 Nizomjon opasining gaplaridan, Dildomi ketqizma, shu uyda turaversin, degan ma’no anglab: - Shu uy uniki, da’vom yo‘q, — dedi. - Yo‘q, boshqa gap aytmoqchiman. Shariatda sharm yo‘q. Dildor qo‘limizdan chiqib ketmasin, deyman. Akangning bola- siga ota bo‘lib, peshanasini silasang deyman. Shariat bunga yo‘l beradi. Dadam ulamolar bilan gaplashib kitob ko‘rib keldi. Nizomjonning tanasiga elektr toki urgandek vujudi zirqirab ketdi. Opasi nima deyapti? Akangning xotiniga - kelin ayang- ga uylan, deyapti! Bu qanday gap! Bu gapni birov eshitsa nima deydi? Uning, yurt urushda jon olib, jon berayotgan paytlarida biron xizmati bilan shu kurashga hissa qo‘sholmay, mayda ish­ lar bilan urinib yurgani yetmagandek, endi akasining xotiniga uylanishi qolganmidi? Nahotki, unda vijdon bo‘lmasa, nahotki, izzat-nafs degan narsa bo‘lmasa! U opasining, dadasining gapiga kirib shu ishga rozi bo‘lsa, bir umr vijdon azobida qohb ketmay- dimi? Qanday yashaydi? Odamlaming ko‘ziga qanday qaraydi? Erta-indin umsh ham tugab qoladi. Omon qolganlar qaytib ke- lishadi. Shunda ular: “Sen nima qilding?”, deb so‘rashsa, nima deb javob beradi? “Kelin ayamga uylanib, burchak-burchakda tirikchilik qilib yurdim”, deydimi? Hech kim so‘ramasa ham, Karim so‘raydi. Nahotki, opasi Dildorga shunchalik mehribonchilik qilayot- gan bo‘lsa? Nahotki, akasining hali tug'ilmagan bolasiga shun­ cha mehribonlik qilsa? Yo‘q, uning dardi boshqa. Nizomjon opasining dardini biladi. Dildor keksayib qolgan Yunusali otaning yolg'iz bolasi. Ota qizini to‘kis-tugal mol bilan uzatgan. Uning ustiga dard- chil cholning besh kunligi bormi, yo‘qmi? Oq tunuka tomli ich- kari-tashqarili hovliga Dildordan boshqa merosxo‘r yo‘q. Opasi ana shulami o‘ylab, uni ukasiga ravo ko‘ryapti. Nahotki, Dildor bu gaplaiga rozi bo'lgan bo‘lsa? Nizomjonning sukutga ketganini opasi rizo alomati deb o‘y- ladi-da, uning yelkasiga qoqib gapirdi: - X o ‘p deyishingni bilardim. Endi gap shu. Dildoming ko'nglini ol. Uni bundan bu yoq kelin aya, deb chaqirma... Nizomjon sherdek bo‘kirib o'm idan turib ketdi. U qalt-qalt titrar, ko‘zlari qinidan chiqay deb opasiga o'qrayib qarar edi. - Meni kim deb o‘ylayapsiz? Shu gapni nima deb gapir- dingiz? Odamgarchilikdan chiqqan, deb o‘ylayapsizmi? Vijdon- 258 siz, deb o'ylayapsizmi? 0 ‘zimni osib qo‘ysam qutulamanmi?! 0 ‘zimni chavaqlab tashlasam qutulamanmi? Uning bo‘g‘iq, alamli baqirishidan yo‘lakda turgan dadasi hassasiz, engashganicha ariq labiga keldi. - Nima gap? Nimaga baqiryapsan, ahmoq? Uning vajohatidan qo'rqib ketgan opasi qochib dadasining orqasiga yashirindi. - Musulmonman deysiz, dada. Shumi musulmonlik?! - Baqirma! Bitta-yarimta eshitib qolsa nima deydi? - Akam go‘rida tik turmaydimi? Hech bo‘lmasa arvoh xoti- ra qiling! - Arvoh xotirasi deb shu ishni qilyapmiz. Rahmatlik akang- ning birgina yodgori yot-begonalar qo'lida xor-zor bo‘lsa, may- limi? - Bu zamonda hech kim xor bo‘lmaydi, zor bo‘lmaydi. Shu payt chorbog‘dan echki yetaklab Dildor kirib keldi. U ota-bola o‘rtasida nima gap bo‘layotganini bilolmay eshik oldida to‘xtab qoldi. U, Nizomjonning shuncha vaqt yo‘q bo‘lib ket- ganiga chol uni endi qiyin-qistoqqa olyapti, deb o‘yladi. Inoyat oqsoqol unga yomon o‘qraydi. - Bolam, sen ishingga qarayver. Bu o'zaro gap. Dildor echkini behiga bog‘lab, yana chorboqqa yura boshla- gan edi, chol unga o‘dag‘aylab berdi: - Hoy, echki behining po‘stlog‘ini shilib tashlaydi-ku! Dildor churq etmay, echkini yechib ko‘chaga olib chiqib ketdi. - Bola, shuni yaxshi bilib qo‘yki, mening aytganimni qila- san. Nizomjon shu yoshga kirib dadasining gapini ikki qilgan bola emasdi. Hammavaqt nima desa bosh egib, xo‘p, deb kel­ gan. Inoyat oqsoqol bolalarini ayamasdi. Ulami biron marta iliq-issiq gap aytib erkalatmagan. Akasi A’zamjon gojroq edi. U dadasining gapiga xo‘p derdi-yu, keyin o‘zi bilgancha ish tutib ketaverardi. Nizomjon unaqa emas, soddaligidan, to‘g‘riligidan dadasiga chap berolmasdi. Mana, u umrida birinchi marta ota yuziga tik qarayapti. Uning yomon qarashidan Risolat bezovtalanib qoldi. Biron kori hoi bo‘lmasin deb, ota-bola o‘rtasiga kirdi. - Hoy bola, jinni bo‘lma. Xo‘p, de! - Yo‘q! - u dadasiga yuzlandi. - Dada, uyalmaysiznri, an- disha qilmaysizmi? Akamning tuprog‘i hali sovimay turib-a? 259 — Dadangga shunaqa deysanmi, yaramas! Chol unga o‘dag‘aylab yaqin keldi. — Xo‘p, desang, deganing, bo‘lmasa... Yuragining allaqayerida bir nima uzilib ketgandek Nizomjon entikdi. Ko'zlari tinib, olam qop-qora zimistonga aylangandek bo‘ldi. Ikki tizzasida darmon qolmay og‘ir kaltaklardan shalayim bo‘lib yiqilib, o‘midan turganga o'xshardi. Dadasi nima qilmoq- chi, oq qilsa-ya?! Unda dunyoda kimi qoladi? Nimasi qoladi? Endi uning odam bo‘lib yashashidan nima ma’no chiqadi? Ni­ zomjon ko‘zlarini javdiratib dadasiga qaradi. — Dadajon, o‘ylab ko‘rsangiz-chi? 0 ‘z bolangizga shu kunni ravo ko‘rasizmi? Bunaqada meni tiriklayin ko‘masiz-ku. Akam- ning o‘miga men o‘lib ketsam bo‘lmasmidi! — Koshki edi... Nizomjon ho‘ngrab yig‘lab yubordi. — Jon dada, niyatingizdan qayting. Baribir men bunga ko‘n- mayman. — Shunaqami? — Durustroq o‘ylab ko‘ring... — Shunaqami? Nizomjon iztirob bilan qichqirdi: - H a ! — Oq qildim, seni! Sendaqa bolam yo‘q! Oqpadarsan! Yo'qol bu uydan! U bir muddat dadasining o‘t chaqnayotgan ko‘zlariga ma’yus boqib turdi-da, bitta-bitta bosib yo‘lak tomonga yurdi. U birdan to‘xtab orqasiga o'girildi. Yosh to‘la ko'zlari bilan tug'ilgan uyi- ga, hovliga, bolalik yillarida emaklab borib suv ichgan ariqqa, chumchuq bolasini olaman deb tirmashib chiqqan keksa o‘rik shoxlariga, varrak uchirgan tom bo‘g‘otlariga tikilganicha turib qoldi. Og‘ilxona oldida zanjirlangan Olapar unga qarab dumini likillatar edi. Nizomjon borib uning bo‘ynidan quchoqlab, bosh- larini, quloqlarini ezg‘iladi. Ziyrak it bir nima sezgandek, N i­ zomjonning ezg‘ilashlariga turib berdi. Nizom uning bo‘ynidagi zanjirini yechib yuborganda ham joyidan qimirlamay ma’yus qa­ rab yotaverdi. Nizomjon uyga kirib onasining ramkaga solingan suratini olib chiqdi-da, ko'kragiga bosganicha hech qayoqqa qa- ramay ko‘chaga yugurdi. U qayrag‘och tagiga yetganda devor raxnasidan oshgan bo‘l- sa kerak nimchalari, tirsaklari tuproq bo‘lib ketgan Dildoming yo‘l o‘rtasida turganini ko‘rdi: 260 - Nima bo'ldi? Nizomjon unga yomon qaradi. - Ayt, nima bo‘ldi? - Xonadonimizga kulfat olib kelding, shumqadam! Nizomjon yo‘lini to‘sib tuigan Dildoming yuziga qaramay o'tib ketdi. U alam bilan yig‘lab qolgan Dildorga qayrilib qara- madi. Shamoldek yelib borarkan, qulog‘ida hamon “oqpadar”, “oqpadar”, “oqpadar” so‘zi takrorlanardi. U mahalla ko'chasidan chiqib, dala yoliga o‘tishi bilan qa- dami sekinlashdi. Ichidan kelgan kuchli xo‘rsinish tomog‘ini kuydirdi. Bir nima shitirlagandek bo‘ldi. 0 ‘girilib qarasa, orqa- sida boshini egib Olapar eigashib kelyapti. U yana uning bo‘y- nidan quchdi. - Sen qol, sen qol. Sen oqpadar emassan. Qol! Qol! It uning gaplariga tushunmadi. Yana eigashaverdi. Nizomjon yerdan kesak olib unga otdi. Tegmadi. It yana ergashdi. Oxiri u kattakon toshni oldi-yu, kuchining boricha unga uloqtirdi. It angillab orqaga qaytdi-da, nariroq borib o'tirib oldi. Nizomjon ko‘zdan yo‘qolguncha orqasidan ma’yus tikilgancha qoldi. Qishloqdan uzoqlab ketgan Nizomjon qo'ynidan ona surati- ni oUb tikildi-da, hasrat-nadomat bilan ingradi: - Aya, ayajonL 261 IKKINCHI BO‘LIM I Yerdan qor ketgan bo‘lsa ham, ko'lmak suvlaming beti ertalabga yaqin piyoz po‘stidek muz boylardi. Bahor bahor ekan. Olisda o‘t yonishiga qaramay, shahar- lar vayron bo‘lishiga, odamlar o‘qqa uchishiga qaramay, baribir bahor odamlar ko‘ngliga allaqanday iliqlik olib kirardi. Har yakshanba to‘n kiyib, etigini moylatib Marg‘ilonga tu- shadigan qishloq yigitlari endi olisda - urushda. Bu tomonlarga endigina rasm bo‘lgan baland poshnali tufli- lar sandiqqa tushgan. Kiyganda ko'zni oladigan qichiqatlas endi qizlaming ko'ngliga sig‘maydi. Hammaning ko‘zi front yo'lida. Zirillama guzaridagi katta qayrag‘och shoxiga ilingan radio- kamay tagiga kuniga to‘rt mahal odam yig‘iladi. Odamlar jim. Har kim sukut ichida front yo‘llaridan, vayron bo‘lgan qish- loqlardan, olingan shaharlardan o‘z bolasini, akasini, ukasini qi- diradi. Shunday sukut bilan yana tarqab ketadi. Mana, tag‘in bahor keldi. Huvillab qolgan daraxt shoxla- riga qushlar cho‘p tashib in qura boshladilar. Zirillama guzari ham sekin-sekin gavjum bo‘la boshladi. Bahor odamlami uy- dan yetaklab chiqqan, oftob zax uylaming derazasidan mo‘ralab qishdan qolgan rutubatni haydamoqda. Devorlari nurab qolgan hovlining kungay tomonidagi ayvon- da keksagina bir xotin kamzuliga tugma qadab o£tiribdi. Oftob qizdirgan qora ko‘rpachada hurpayib yotgan mushuk uning qa- tim tortayotgan qo‘llariga qarab xurillaydi, g‘altak ipni olib qo- chishga payt poylaydi. 262 — Qo‘y, Mosh, bu senga o‘yinchoq emas. Yo‘qotib qo‘y- sang, keyin ipni qayoqdan topaman? Mushuk uning gaplariga tushungandek, yana xurillaydi. — Sen o‘lgur gapga tushunarmiding, senga o‘yin bo‘lsa. Xotin ishini bitkazib o‘midan turdi. Ustun oldiga kelib bo‘y cho‘zib ko‘cha tomonga qaradi. Ko‘chadan gupchagiga moy tegmagan arava g‘ichillab o‘tayotgan edi. Egarda o‘tirgan kishi bukchayib nimanidir ming‘illab xirgoyi qiladi. Arava eshik oldiga kelib to'xtadi. Egardagi kishi arava shotisiga oyoq tirab devordan qarab qichqirdi: — Ho, Jannat xola, uydamisiz? — Kiravering, Ummatali, kiravering. Ummatali gup etib o‘zini yerga tashladi-da, hovliga kirdi. — Rais yubordi, — dedi u, u yoq-bu yoqqa alanglab. -Aravangizni devoiga to‘g‘rilang. Ana, olib ketavering! - Jannat xola devor tagidagi bug‘i chiqib tuigan go‘ng uyumini ko‘rsatdi. Ummatali tashqariga chiqib aravani to‘g‘riladi-da, qaytib ki­ rib panshaxa bilan raxnadan oshirib aravaga go‘ng ota boshladi. Xotin unga razm solib turib ichi ezilib ketdi. Qandoq yurardi-ya! Qishloqda uni kattadan-kichik “Ummatali paratka” derdi. Kiy- gan kiyimiga gard yuqmasdi. Chiy baxmal nimchasining ko'krak cho‘ntagidan soat zanjiri osilib turardi. Endi bukchayib qopti. Kiyimlari ham bir holatda. Azizxoni urushga ketdi-yu, shu ko‘y- ga tushdi. Jannat xola ayvon labiga o‘tirib unga tikilarkan, ko‘ngli alla- nechuk bo‘lib ketdi. 0 ‘midan turib oldiga keldi. — Azizxondan xat bormi, o‘rgilay? Ummatali panshaxa dastasiga bag‘rini berib ancha turib qol­ di, unga qaramay, bir xo‘rsinib oldi-da, dedi: — Ancha bo‘ldi kelmaganiga. Jannat xola negadir bosh qimirlatdi. — Menikidan ham xat yo‘q. Qandoq qilamiz, o‘rgulay. — Ikromjondan-chi? - dedi Ummatali yerga qarab. — Yaqinda xat kelgan edi. Tinchman, debdilar. — Xayriyat. Ummatali boshqa gap so‘ramadi. Ishini bitkazib egarga min- di-yu, xayr ham demay jo‘nab qoldi. Hovli jimjit. Mushuk hamon xurillaydi. Kampir ayvonda kaftini iyagiga tiraganicha o‘tiribdi. 263 Bolasi turmay-turmay, yakkayolg‘iz arzandasi Tursunboyni shamolni ham ravo ko‘rmay avaylab boqib katta qildi. Kecha- lari uxlamay, shu yolg'izimning umrini uzun qil, deb Xudoga nola qilib chiqardi. Hozir qayerlarda yurgan ekan? Diydorini bir ko‘rib, Tursunboyning alpdek qomatini bag'riga bir bosib o‘lsa armoni qolmasdi. Kampiming dilida, tilida kecha-yu kunduz shu gap. Ammo Tursunboydan xat ham, xabar ham kelmadi. Dadasi har xatida: “Tursun qalay, armiyaga chaqirilmadimi? Kasal-pa- sal bo'lgani yo‘qmi, nega xat yozmaydi?” deb so‘radi. Ota uning armiyaga ketganidan bexabar edi. Tursunboy ketayotgan kuni onasiga qarab tuiganda ko‘zlari- da yosh yiltiragandek bo'lgan edi. Jannat xola haligacha bilmay- di — o'shanda o‘g‘li yig'laganmidi yo peshanasidan tomgan ter yiltirab shunaqa ko'ringanmidi? Ona ko‘zi oldida o‘g‘lining qop-qora qoshlari, chaqnagan ko'zlari qoldi. Yigirma bir yil atrofida parvona bo‘lib, ayla- nib-o‘igilib boqqan bolasini urush bag'ridan yulib oldi. Hozir u qayoqlarda yurgan ekan? Ochmikan, to‘qmikan? Lekin ona ko'ngliga taskin berardi: “Bolam yurt ishiga yarab qoldi. Ko‘pga kelgan to‘y ekan, qandoq qilay, qirq yil qirg‘in bo‘lsa, ajali yet- gan o‘ladi, ishqilib, yolg'izim sog‘-omon kelsin!” Jannat xola o ‘midan turdi-da, bitta-bitta bosib ko‘cha eshi- gidan tashqariga qaradi. Dala oftobda yashnardi. Kimdir to‘q-to‘q tesha urib ish- komga poya kesyapti. Katta yeming oxiridagi tosh yo'ldan yuk mashinasi gurillab o‘tib ketdi. Kampir avtomobil ovozini eshit- maganiga ham ancha bo‘lib qolgan edi. Bu tovush negadir unga urushdan awalgi paytni eslatdi. U Tursunboy bilan shunaqa mashinada Marg‘ilonga tushgan edi. Eri Ikromjon Moskvadan kelayotganda ona-bola uni o‘sha yerda kutib olishgan. Kampir ko'chaga chiqdi-yu, beixtiyor guzarga qarab yura boshladi. Bugun negadir Zirillama juda gavjum. Idora oldida qora mashina turibdi. Kallaklangan tollarga sakkiz chog‘li ot boylan- gan. Kampir hayron bo‘lib samovar so'risiga o‘tirdi. Choyxo‘r- lardan biri: — Ota ancha ozib qopti-ya, — dedi. - Yo‘ldoshvoyga ham oson tutib bo‘lmaydi, - dedi unga bir mo'ysafid. - Boshida yurtning tashvishi, uyqusining mazasi 264 yo‘qdir. 0 ‘zimiz misol, kichkinagina ro‘zg‘or deb ne kunlami ko‘ryapmiz. Kampir ulaming gapidan Zirillamaga Yo‘ldosh Oxunbobo­ yev kelganini bildi. U Oxunboboyevni yaxshi tanirdi. Akasi bilan biiga katta bo‘lishgan. Ikromjon bilan bo‘lsa yaqin og‘ayni edi. U har gal Marg‘ilon kelganida, albatta, Ikromjonni surishtirib, o‘zi Zirillamaga kelolmasa, albatta, oldirib ketib, Ыфав chaq- chaqlashib, Andijonga o‘tib ketar edi. Zirillamaga kelgan paytla- rida Ikromjonni chaqirtirib o ‘tirmay, o ‘zi to‘ppa-to‘g‘ri eshikni ochib kirib kelaverardi. 0 ‘tgan yili Jannat xolaning akasi So- diqjon vafot qildi. Yo‘ldosh ota eshitganmikan? Idoradan Oxunboboyev bilan Rayimberdi tog‘a chiqdi. Ularga ergashgan raislar sal orqaroqda qolishdi. Ota Tog‘ani qo'ltiqlab olib choyxona tomonga yura boshladi. Ular qandaydir zarur gapni qizishib so‘zlashardi. Oxunboboyev nimadandir jahli chiqqandek, Tog'aga qattiq-qattiq gapirardi. Ular so‘riga yaqinlasharkan, hamma o‘midan turdi. Birdan otaning ko'zi Jannat xolaga tushdi. - Iya, iya, singlim, tinchmisan?.. Eshitdim. Ikrom frontda ekan. Xat bormi? Erkatoy qalay, yaxshi yuribdimi? Ustma-ust savol berganidan Jannat xola nima deb javob be- rishni bilmasdi. — Tursunboyingiz ham ketdi. - Bitta o'zing qolibsan-da? Sodiq ham qazo qilibdi... - Oxunboboyevning kulib tuigan yuzi birdan jiddiy bo‘lib qoldi. Ikki qoshining o'rtasiga tugunchak tushdi. Ko‘zlari bir nuqtaga tikilganicha indamay turib qoldi. Keyin dard-alam bilan so'riga kelib o‘tirdi. — Ko‘pni ko‘igan kishi edi. Yaxshi odam edi. Boshqa gap aytmadi. Uzatilgan piyolani olib indamay o‘ti- raverdi. Kim biladi, u Sodiqjon bilan o'tkazgan yigitlik yillarini esla- yotibdimi, yo'qotgan aziz og'aynisi uchun ichidan yig'layaptimi. U shu ko‘yi ancha jim o‘tiigandan keyin sovib qolgan choyni ho‘plab, Jannat xolaga qaradi: - Yakka qolganing yomon bo‘libdi. Ular kelguncha Tosh­ kentga olib ketaymi? Biznikida tura turasan. Jannat xola bosh tebratdi. Oxunboboyev o‘midan qo‘zg‘aldi. — Mayli, o‘zing bilasan. Rayim, xabar olib tur. Zoriqtirib qo‘yma. Ikrom kelganda uyatli qilma bizni. Menga gaping yo‘q- mi, singlim? — Yo‘q. Sizni ko‘rib akamni ko‘rgandek bo‘ldim. 265 Yo'ldosh ota o‘tirganlar bilan hazillashib o‘tib ketdi. Ular negadir shahar tomonga emas, dalaga qarab ketishdi. Jannat xola o‘midan turdi. Yana uyga qarab yo‘l oldi. U endi negadir o‘zini sira yolg'iz qolganga o‘xshatmasdi. Bu yerda kimidir borga, kimningdir nafasi dimog‘iga tegib turganga o‘x- shayverdi. Xayolidan yomon o'ylar nari ketdi. Huvillab qolgan uyda yolg‘iz yashash qiyin. Hovli yutaman deydi. Ammo Jannat xola yolg‘izlikka ko‘nikib qolgandi. Kech kirdi. Chiroq yoqib ayvonda yana kundagi o‘tirishi boshlandi. U yolg‘iz emas. Xayolida eri bilan, arzanda bolasi Tursunboy bilan xuddi to‘g£rima-to‘g‘ri o‘tirgandek gaplashardi. Oy chiqdi. Yalang‘och novdalar orasidan o‘tguncha beti timdalangandek horib-charchab terak uchiga chiqib oldida, qi- mirlamay turib qoldi. Qo'shni hovhda xo‘roz qichqirdi. Qayerdadir it ulidi. Kim­ ningdir bolasi big‘illab yig‘ladi. Birdan eshik tagida it vovilladi. U go‘yo uyga kirib qolgan notanish kishini talamoqchidek jon-jahdi bilan vovillardi. Jan­ nat xola cho'chib ketdi. Yana eshik tomonga quloq soldi. Eshik halqasini kimdir qoqardi. - Kim? - dedi Jannat xola bezovtalanib. - Men, men, Jannat. Och! Bu eri Ikromjonning tovushi edi. Jannat xola qanday qilib eshik oldiga borganini bilmaydi. Zulfinni topolmay dovdiradi. — Ochsang-chi, nima bo‘ldi? — Hozir, hozir. Jannat xola titrab-qaqshab arang zulfinni topdi-da, eshikni lang ochib yubordi. Yog'och oyoqli Ikromjonning boshi va yelkalarini oy yoritib turardi. II Ertalab Rayimberdi tog‘a keldi. U Ikromjonning bir oyog‘i yo‘qligini ko‘rib, yuragi jiz etib ketdi. Ammo buni unga sezdirmadi. Quchoq ochib ko‘risharkan: “Xayriyat, xayriyat, tirik ko‘rdim!” — dedi. Hovlida xotin-xalaj ko‘p. Erkaklar biri kirib, biri chiqib tu- rishibdi. Hali nami ko£tarilmagan supaga ham bo‘yra to‘shab, sholcha yozilgan. Erkaklar shu yerda. Samovarga tarasha tashla- 266 yotgan chol raisga chakkasidagi bir dasta binafshani olib uzatdi. Tog‘a olib hidladi-da, Ikromjonga berdi. - Mana, bahor nishonasi. Hidla, sog‘ingandirsan. Binafsha qo‘ldan qo‘lga o‘tdi. Shu binafsha bahona bo‘l- di-yu gap bahor, dala, bu yilgi qilinadigan ishlar to‘g‘risida ketdi. - Tog‘a, - dedi choy quyib o‘tirgan Ummatali Rayimberdi- ga qarab, - kecha Ota kelgan ekanlar. Tinchlikmi ishqilib? — Tinchlik. Yozyovonga chiqib keldik. Ish katta bo‘ladigan. Bizga Naymandan yer berishyapti. Nayman - cho‘l to‘qayining o‘rtasida. U tomonlarda dehqonchilik qilish oson ish emas. — To‘qayda nima qilamiz? Paxta bitarmidi? Turgan-bitgani botqoq, pashshaning uyasi!.. Rayimberdi endigina oq oralab kelayotgan mo‘ylovini silab iljaydi: - Hukumat bir ish qilsa bilib qiladi. Cho‘lga chiqamiz-u, paxta ekib ketaverarmidik? U joylarda paxta bitishiga ikki qovun pishig‘i bor. Ikromjon gapga aralashmay bir chekkada jimgina o‘tiribdi. Rayimberdi choyni shimirib, piyola chetini yengiga artdi-da, dasturxonga qo‘ydi. — Azbaroyi kolxozchiga madad bo‘lsin, yeguligi o‘zidan chiqsin, deb shunday qilyapmiz. Awal ikki yilgina sholi eka- miz. Ammo-lekin, Naymanga ko‘chish ixtiyoriy. Ota aytdilarki, cho‘lga ко‘chib chiqqan oilalarga kuzga qolmay boshpana qilib beriladi. Har brigadadan ikki oila ketsa — o‘ttiz to‘rt xo‘jalik bo‘ladi. Binoyidek qishloq qurish mumkin. Ammo kuzgacha chaylada yashab turishga to‘g‘ri keladi. Har bir oilaga o‘n olti sotix tomorqa, o‘ziga sholi ekib oladi. Daromad taqsimotida qanchadan tushsa, boshqalar qatori yana oladi. Meningcha, bu ishga ko‘nmaydigan odam bo‘lmasa kerak. Ammo-lekin, boshqa kolxozlar ham shunday qilyapti. Raisning bu gapi ko‘pchilikni o‘ylantirib qo‘ydi. Choyga fo- tiha o‘qilgach, hamma o‘midan turdi. Shu kuni keldi-ketdi bo‘lib Ikromjon ko‘chaga chiqolmadi. U tug‘ilib o‘sgan dalalariga chiqqisi kelardi. Frontda yurarkan, bu yerlarni tushida ham, o‘ngida ham ko‘z oldidan nari ketka- zolmagan edi. Sal oyoq uzildi deguncha ostonaga chiqib dala tomonga qaradi. Hali barg yozmay so‘rraygan yalang‘och novda- lar dalaning yiroq-yiroqlarini to‘solmas, ufqqacha aniq ko‘rinib turar edi. 267 Kech kirib, keluvchilaming oyog‘i uzilishi bilan, u ko'chaga chiqdi. Dala jimjit. Tanga yoqadigan erta bahor shabadasi g‘ir-g‘ir esib, odam ko‘ngliga allaqanday tuyg‘ular soladi. Ikromjon ay- lanib yurib anhor oldidan chiqib qolganini sezmadi. Kech g‘i- ra-shirasida suv qo‘rg‘oshinga o‘xshab qorayib oqardi. Ikromjon bu anhorda necha martalab cho‘milgan. 0 ‘g‘li Tursunboy bir nafas ko‘zdan yiroq bo‘lsa, uni qidirib shu yerdan topardi. Bola kamgap, qiladigan ishini birovga aytmasdi. Ota-bola jimgina uyga qaytishardi-da, ikkovi ikki uyga kirib ketishardi. Er-xo­ tin supada o‘tirib, yolg'iz bolaga uzoq umr tilab uxlamay tunni tongga ulashardi. Tursunboy qayoqlarda yurgan ekan? Ketar oldida Ikromjon uni bag'riga bosolmadi. Bu kunlar diliga armon bo‘lib qolmasin ishqilib. Ikromjon o‘z xayolidan o‘zi qo‘rqib ketdi. Qizil barkashdek oy shoshilmay osmonlay boshladi: Ikromjon frontda, okopda yotganida ham oy shunaqa bo‘lib chiqardi. 0 ‘shanda u allaqanday bola xayollarga berilib, shu oy Zirillama tepasida qanday ko‘rinayotganini o‘ylardi. U jimib qolgan dalada yaralanib, qonsirab yotarkan, tepasida dum-dumaloq bo‘lib turgan oyga qarab, shunaqa xayollami ko‘p surgan edi. 0 ‘shanda ham oy qonga belangandek qip-qizil bo‘lib ko‘ringan. Anhor suvi awal qizg‘ish bo‘lib, keyin bir qorayib oldi-da, jilvalari eritilgan kumushdek oqarib ketdi. Suv sekin shildiramoqda. Yoshligini, sho‘x olov bolaligini oqizib ketgan shu anhor kimlamingdir bolaligini oqizardi. U go‘yo: yur, olislarga qarab olib ketay, deb Ikromjonni chaqira- yotganga o'xshardi. Saraton oftobi tanini kuydirgan o‘t bolalar qiy-chuv, shov- qin-suron bilan bu qirg‘oqlarda javlon urishardi. Bir-birlariga suv sochib quvlashishardi. Suvdan tez chiqqanlaming tanasiga loy surtib qochib uni boshqatdan cho‘milishga majbur qilishardi. Ulaming sho'xliklari ana o‘shanda shu to‘lqinlarga minib uzoqlarga oqib ketgan. Endi ulg‘ayib biri urushda jon olib, jon beryapti. Biri qandaydir yurt ishini qilyapti. Tursunboy-chi? U ham urushda! Urushning nimaligini Ikromjon yaxshi biladi. U kamgap, hammavaqt kimningdir rahnamoligi bo‘lmasa o'zini eplolmaydigan bolasini sherga aylanib ketganini sezdi. 268 Tursunboy hammadan oldinda, arslondek na’ra tortib yov ustiga tashlanayotgandek tuyuldi. Otalar o‘z bolalarini dunyodagi bolalaming eng zo‘ri, eng xushbichimi, deb bilishadi. Darhaqiqat, Tursunboy nihoyatda ko‘rkam yigit bo‘lgan edi. U o'zining shunaqaligini bilib ko‘p bino qo‘yardi. 0 ‘zini sipo tutardi. Qizlarga zimdan nazar tashlab, ulaming qarayotganini bilib gerdayibroq, pisand qilmayroq turardi. Unga kiyim juda yarashardi. Hozir shinelda qandoq yurgan ekan? Yarashgandir. Otaga u savlatli komandirlardek bo‘lib ko‘rinardi. Ikromjon bolalik izlari tushgan yo‘llardan, tor ko‘chalardan yog‘och oyoq bilan allavaqtgacha kezib uyiga qaytdi. Xotini ux- lamay, tiq etsa, eshikka qarab o'tirgan edi. Ikromjon yotmadi. Er-xotin choyni maydalab shu bir-ikki yil ichida bo‘lib o‘tgan voqealami gaplashib o‘tirishdi. — Ummatalining Azizxoni ham ketdi degin? Cho‘kib qopti bechora Ummatali... Aytmoqchi, Qo‘chqoming o‘g‘li mendan oldin ketgan edi, xat-xabar bormi undan? — Qishda qoraxat kelgan. Aza ochishdi. Ikrom bir nafas jim qoldi. Keyin yana so'radi: — Olimdan-chi, Olimdan xabar bormi? — Yarador bo‘lgan ekan, bir oycha turib ketdi. Ikromjon yog‘och oyog‘ini chiqarib qo'ygan edi, surilib bo­ rib ayvon ustuniga tirab qo‘ygan qo‘ltiqtayog‘ini tushirib yubor­ di. Uni olib, tut tagiga borib maxorka o‘radi-da, joyidan qimir- lamay tek turib qoldi. Jannat xola erining qo‘lidagi qorong'ida nurli chiziq bo‘lib qimirlab turgan cho'qqa qarab o‘ylanib qoldi. Eri chekmasdi, frontdan chekadigan bo‘lib kehbdi. Unga oson emas. Bir yoqda oyog'i bu ahvolda, bolasi urushda. Ne-ne niyatlari bor edi be- choraning, bu yil to‘y qilmoqchi edi. Ishqilib, ko‘p qatori bo- laginamning rizqi uyidan uzilmagan bo'lsin. Voy oting o'chgur urush, ne-ne yostiqlami ko‘z yoshdan ho‘l qilmayapsan-a! Ikromjon chekib bo‘lgan maxorkani yerga urdi. Ojiz uchqun- lar atrofga sachrab, so‘ndi. Keyin Ikromjon ayvonga kelib bir qo'liga tiralib o'tirdi. — Menga qara, xotin. Bunaqada siqilib ketamiz, bir nimadir qilish kerak. Jannat xola uning gapiga tushunmadi. Nima qilish kerak ekan? U eriga ko‘zlarini katta-katta ochib qaradi. — Tog‘aning gapini eshitdingnri? 269 Tog‘a, bu - Rayimberdi. Ko‘pchilik uni shunday deb atardi. Jannat xola uning boyagi gaplarini eshitmagan edi. Shuning uchun boshini chayqadi. — Kolxoz Naymandan yer opti. Yaqinda o‘ttiz to‘rt oilani ko‘chirma qilarmish. Boraylik, xotin. U yerda ish ko‘p, zora ovunsak. Jannat nima deyishini bilmadi. Qandoq bo‘larkin? Borsa du­ rust bo‘larmikan? U eriga savol nazari bilan qaradi: — Ne niyat bilan uy qiigan edik. Bolam kelsa qidirib sarson bo‘lib qolmasmikan? Shundoq joyni tashlab cho‘lda, to‘qayda nima qilamiz? Yaxshiroq o‘ylab ко‘ring, dadasi. — E, xotin. Imorat, uy ko‘zga ko‘rinadigan paytmi. Ne-ne sa- roylaming kul bo‘lganini ko‘rib keldim. Odamlar yerto‘lada och- nahor yashashyapti. Menga qolsa, boiganimiz durust. To‘g‘ri, cho‘lda tayyor uy yo‘q. Bu yoz chaylada kun ko‘ramiz. Kuzga borib bitta boshpana tiklab olarmiz. Uying ham turaveradi. Jannat xola erining ra’ymi qaytarolmay ko‘nsa-da, uyni tashlab ketgisi kelmasdi. Hovlining har burchidan, uyning har xonasidan Tursunboy ko‘rinib turgandek. Sandiqni ochib uning kiyimlariga kuyadori sepgisi kelmasdi. Nazarida, bolasining hidi ketib qolayotgandek. Shuning uchun ham kiyimlarini oftobga yoymay uyning o‘zida qoqib, shamollatib, yana sandiqqa solib qo‘yardi. Oshxona qurganlarida dadasining do‘qi bilan Tursun­ boy devorga o‘zi loy chaplagan edi. Qo‘lining izi shundoqqina turibdi. Jannat xola uni yaqinda ko‘rdi. Shundan beri har gal shu devor oldiga kelganda: “Qo‘lginangdan o‘rgulay”, deb shuvoqqa yuzlarini surtardi. 0 ‘g‘lining hidi kelib turgan, devorida bolasining qo‘l izi qol­ gan uyni tashlab qayoqqa ketadi? — Yaxshilab o‘ylab qarang. Zirillamadan Tog‘a ish topib be- rar, — dedi u yalingansimon. — Ish har yerdan topiladi. Qayoqqa borsang, bag‘rini ochib kutib oladi. Hali Tog‘a unaydimi, unamaydimi. Ishning bu to- moni ham bor. Mayli, yotaylik endi. Ertaga bir maslahat chiqib qolar. Ikromjon yechinib o‘miga kirdi-yu, qattiq charchagan ekan, dam o‘tmay xurrak torta boshladi. Ammo Jannat xolaning uyqu- si qochib ketdi. Dam u yonboshiga, dam bu yonboshiga ag‘da- rilardi. Oy tomdan hatlab o‘tib, tut soyasini ariq bo'yiga olib borib qo‘ydi. Ariqda suv qo‘ng‘iroq chalib oqib yotibdi. Behi shoxida mudrayotgan tovuq qanotini bir patillatib, jim bo‘ldi. 270 Hamma narsa - jonli, jonsiz uyquda. Faqat Jannat xolaning ko'ziga uyqu kelmaydi. U kiprik qoqmay yalang'och novdalar- ning yengil shabadada bir-biriga beozor urilishiga quloq solib yotibdi. Uning xayollari juda olislarda. Yo‘lga kirmay tuproqqa qo'ygan bolalari, erining bola yetaklaydigan kunlarini kutib o‘tkazgan paytlari, nihoyat, Ikromjon Tursunboyning qo'lidan yetaklab Zirillamaga olib chiqib ketgani, bolaning guzardan etagi to‘la shirinliklar bilan chug‘illab kirib kelgani, ana 0 ‘shanda eri­ ning yuzidagi bir chiroyli tabassum, Tursunboy ertaga maktab- ga boradi, degan kuni er-xotin kechasi bilan kiyim dazmollab chiqqanlari, o‘sha oqshom erining bolani sartaroshga olib chiqib sochini oldirgani, bola darsdan chiqquncha maktab ostonasi- da o'tirganlari, erining frontga ketishi, uning yo‘liga ko‘z tikib o‘tgan kecha-kunduzlari, Tursunboyga povestka kelganda yig‘la- ganlari, shular hammasi bir-bir ko‘z oldidan o‘taverdi. 0 ‘z oyog‘i bilan uydan chiqib ketib eri yog‘och oyoqqa su- yanib kirib keldi. 0 ‘g‘li nima bo‘ladi? Omonmikan? Butun qay- tarmikan? Shu uylarda to‘y-tomosha bo‘larmikan? Bolasini ku­ yovlik sarposida ko‘rarmikan? Ill Urush chaqmog‘i chaqib, odam o‘lib, shaharlar yonayot- gan kunlaming birida kimsasiz Nayman cho‘liga qarab ikki otliq borardi. Qamishlar orasida ulaming boshi goh ko‘rinadi, goh suvga sho‘ng‘igandek yo‘q bo‘lib ketadi. Bo‘rilaming etni jimirlashtiradigan ulishi, to‘ng‘izlaming ko‘ksov yo‘talidek yoqimsiz tovushi, echkemarlaming murda nigohidek sovuq boqishi, har yer-har yerda qolgan ilon po‘stla- rining ojiz yiltirashi va nihoyat, do'ngliklarda haykaldek qot- gan sahro sultoni — cho‘l burgutlarining: bu mening maskanim, odamga yo‘l yo‘q, degandek viqorli boqishi bu ikki yo'lovchining yuragiga vahm sololmasdi. Oldingi otda Rayimberdi tog‘a. U yelkasidagi qo‘shtig‘ni qo'liga olib olislarga bo‘y cho'zib qarab qo'yadi. Orqada ko'pdan beri sukut ichida allanimalami o‘ylab, maxorka tutatib kelayot- gan Ikromjonga har zamonda bir o'girilib qaraydi, uning xayo- lini bo‘lmaslik uchun yana otga beozor qamchi tegizib jimgina ketaveradi. Yo‘l goh quruq, goh botqoq oralab o‘tadi. Ot har botqoq kechganda qomiga sarg‘imtir ko‘lmakning muzdek suvi 271 sachrab tegayotganidan eti dirillaydi. Quloqlarini silkitadi. Tog‘a Ikromjonga qandaydir juda zarur bir gap aytmoqchi, ammo ayt- gani yuragi dov bermaydi. Shu bir gapi uning butun vujudini larzaga solishi, hatto taqdirini o‘sha onda yo u yoqli, yo bu yoqli qilishi mumkin. Aytsinmi? Yaqinda harbiy komissarlikdan odam kelib unga Tursunboy- ning frontga jo‘nayotgan eshelondan qochganini aytib, bu to- monlarga kelgan-kelmaganini surishtirgan edi. Aytsa, Ikromjonning holi nima kechadi? Mana shu qochoq - uning bitta-yu bitta bolasi. U faqat shu bolasi uchun yashab yuribdi. U shu o ‘g‘lini yurt ishiga yaroqli mard bola bo‘lganidan faxrlanadi. Eh-he, uning ko‘nglida hali qancha orzulari bor. Agar Tog‘a shu gapni aytsa... Yo‘q, aytmagani durust. Vaqti kelib, mavridi kelib o‘zi bilib olar. Tog‘a ot jilovini do‘nglikka burdi. Yowoyi jiyda shoxlari- ni, qurib qolgan qamishlami qasir-qusur bosib ot tepaga chiqdi. Do'ngda chakmonini yelkasiga tashlab o‘tirgan odamdek turgan vahimali burgut beozor qanot silkib, xuddi suvda suzayotgandek tik osmonga ko‘tarildi. U ikki otliq tepasida bir aylandi-yu, qa- mishzorga sanchilgandek sho‘ng‘ib ketdi. Ular turgan do‘nglikdan cho‘lning uzoq-uzoqlari ko‘rinar- di. Yilning bu faslida cho‘lning hamma yog‘i bir tusda bo‘la- di. Qum ham, to‘qay ham, botqoq yuzida zardob bo‘lib yotgan ko‘lmak ham sap-sariq. Sal kun o‘tmay bahor jalalari boshlana- di. Qamishzorlar yashillanadi, qirlarda lolaqizg‘aldoqlar gulxani yonadi. Ammo qum malla to‘nini yechmay tura beradi. Hozir hammayoq sap-sariq bo‘lganidan cho‘l qayerdan boshlanib, qayerga tutashishini bilib bo‘lmasdi. Rayimberdi tog‘a bu tomonga ko‘p kelmagan. Yoshligi- da bolalar bilan mol boqqani uncha uzoq bormasdi. Bo‘ridan, echkemardan qo‘rqardi. Keyin kolxoz tuzilgan yillari bu yoqlar- ga kelishga qo‘h ham tegmadi, kelishga zarurat ham yo‘q edi. Mana, har ish o‘z mavridi bilan bo‘larkan. Endi ketyapti. Butun boshli bir qishloq tuzgani ketyapti. Qishloq qayerda bo‘ladi, qa­ yerga nima ekiladi, shu bugun hal bo‘lishi kerak. Sog‘ oyog'ini uzangiga tirab ot ustida tik turib cho‘lga tikila- yotgan Ikromjon uning xayollarini bo‘lgisi kelmay, yana egarga o‘tirdi. Xaltachasidan maxorka olib o‘ray boshladi. Tog‘a o ‘giri- lib unga ma’noli qarab qo‘ydi. — Ikrom, ilgari kelganmisan? 272 Ikromjon maxorkasini o‘t oldirib bo lib bir-ikki tortgach, ba- fuija javob berdi. — Kelganman. Ko‘p kelganman. Qumga yetmasdan chapga burilsak, katta yalanglik bor. Ana o'sha yerda Yoldoshboy akam ikki tup tol ekkanlar. Qurib qolmagan bolsa, katta tol bolib ketgandir. Kanal qurganimizda, bir kun yur, deb qoldilar. Unda kunlar isib, lolaqizg‘aldoqlar qovjirab qolgan payt edi. Ikki kun shu cho‘lning u boshidan kirib, bu boshidan chiqqanmiz. 0 ‘sha tolni topsak boldi. Agar boshqa kolxozlar bizdan oldin kelib tanlab qo‘ymagan bo Isa, o'sha joy bizniki. Undan tashqari, ka­ nalga yaqin joy, suv olib kelish oson boladi. Kun yoyilib, yelkani oftob qizdira boshladi. Uzoq-yaqindan o'rdaklaming g‘aq-g‘uqi eshitildi. Qayerdadir bo‘ri ulidi. Rayimberdi otdan tushib, xurjunni ajriqqa tashladi-da, k o l- makda q o l yuvib, belboglga arta boshladi. - Tush, Ikrom, nonushta qilib olaylik. Qoming ham och- gandir. U xuijunni titkilab tunuka choynak bilan krujka olib o‘rtaga qo'ydi. Ikromjon ham egardan tushdi. Ikkovlashib jiyda shoxi- dan uch oyoq yasab choynakni ilishdi. Xurjunning bir ko‘zidagi katta shisha ballondagi suvni avaylab olib choynakni suvga to‘1- dirib, tagiga o l qalab yuborishdi. — Juda ovbop joylar, - dedi Ikromjon. - 0 ‘rdakning koni. - Baliqni aytmaysanmi! - Ha. Baliq ham, quyon ham, to‘ng‘iz ham bor. Qum to- monlarga o‘tsang kiyik serob. Awal ko‘chib olaylik, go‘shtga qiynalmasmiz. Suv sal taxchil b o lar deyman. Tog‘a o‘ylab olirm ay javob qildi: — Ishni kanaldan ariq ochib kelishdan boshlash kerak. Choy qaynadi. Ikromjon belboglning uchiga tuguglik choy- dan bir chimdimginasini choynakka tashladi. Tog‘a non ushatar- kan, Ikromjonning yog'och oyoglga qarab bir muddat nimanidir o‘ylab qoldi. — Ko‘p qiynaldingmi? — dedi u allaqanday achinish ohangida. - Qirt-qirt kesyaptiyamki, tentak Tursunboyim ko‘zimga ko‘rinadi. Xuddi meni kimga tashlab ketyapsan, deyayotganga o‘xshayveradi. Yo‘q, yolglzimning toleiga olmadim, omon qol­ dim. Kelsam, u ham ketibdi. Ketar oldida diydorini ko‘rolmay qoldim. Ishqilib, omon qaytsin. Agar Xudo ko‘rsatmasin, unga bir nima bo Isa, tamom bolaman... — Ikromjonning ovozi titradi. Tog‘a unga qarab turib ich-ichidan yonardi. 273 Bilmaydi, bilmaydi bechora, Tursunboyning qochganini u bilmaydi. Qidirib yurishganini bilmaydi. — Ishqilib, men bu yoqlarda yurganimda bolam qaytib kelsa, uydan topolmay sarson bo‘lib qolmasin-da. Kelib qolsa, Tog‘a, o'zing Naymanga boshlab kelasan-da. Rayimberdi bosh irg‘ab qo‘ydi. 0 ‘milaridan turishdi. Yana to‘qay, botqoq oralab ketishdi. To‘qay orasiga suqilib kirgan qumlikdan o‘tishgach, olisda hali barg yozmagan daraxtning novdalari chuvalashgan qizg‘imtir ip- dek bo‘lib ko‘rindi. — Tol, o‘sha tol! — dedi Ikromjon. — Yo‘ldoshboy akam ekkan tol. Tog‘a otga qamchi bosdi. Ular yetib kelgan joy olti-yetti gektarlardan mo‘lroq yalanglik edi. Shu sayhonlikning har yer- har yerida to‘dalashib qamishlar o‘sib yotardi. Ikromjon ot jilo- vini egar qoshiga omonatgina chulg‘ab tol tagiga keldi. Ikkala tolning tanasi ham yo‘g‘onlashib, shoxlari tarvaqaylab ketibdi. Tog‘a tolning bujur tanasiga shapatilab urib qo‘ydi. - Mana shu yerda qishloq bo‘ladi! Keyin u yoqdan-bu yoqqa yurib atrofni tomosha qila boshla­ di. Shu yurishida u ko‘p narsalami xayolidan o‘tkazardi. Bu botqoqlarda tirikchilik qilish oson bo'lmas. Chiviniga chidashni ayting. Boshpana tiklash, uskuna tashib keltirish. Ke­ lishga kelib qo‘yib, qochib ketadiganlar ham chiqib qolar. Qiyi- ni shu bir yil. Bir yilda epaqaga keltirib olishsa marra ulamiki! Imorat uskunasini qaydan topsa ekan? Uning xayoliga urush boshlanishi oldidan devori ko‘tarilib, usti yopilmay qolib ketgan madaniyat saroyi keldi. Saroy uchun allaqancha taxta, yog‘och tunuka oldirib qo‘ygan. - Ikrom, esingda bormi, Novosibirga ikki vagon uzum, bir vagon anor olib borganing? - Esimda, esimda, - dedi Ikrom. - 0 ‘shanda rosa yog‘och bosib kelgan edik. — Ha, balli, o‘sha yog‘ochlaming bittasini ham begona qil- maganman. Saroy qurishga asrab yurgan edim. Urush tugasin, saroy ham bo‘lib ketadi. 0 ‘sha yog‘ochlami shu yoqqa tashi- tamiz. Nima deysan? Yetmaganiga terak kestiramiz. Tunuka bor-u, yetmaydi. Mayli, tunuka bo‘lmasa ham, hozircha qog‘oz yopib turamiz. Ikkovlari ham qizishib ketishdi. Qayerdan ko‘cha ochiladi, qayerga uy tushadi, qayerga kontora bo‘ladi, qayerga quduq qaz- dirish kerak, u yoqdan-bu yoqqa yurib joy tanlashardi. - Poydevorga semon quymasa, g‘isht sho‘r bosib uqalanib ketadi. Semonga qalaysan, Tog'a? Rayimberdi kulib qo‘ydi: - Bu tomonidan xotiijam bo‘laver. Quvasoydan tashitamiz. Nima semon ketardi, o ‘n besh mashina keltirsak bemalol yetadi. lirtagayoq Abduxalilni Quvasoyga jo‘nataman. Shartnoma qilib kelsin. Mayli, ishchilaiga nima kerak bo‘lsa, biz ham yuboraylik. Qovun deyishsa qovun, uzum deyishsa uzum. Yo‘q, deyishmas. G'isht kerakmas, semon poydevoming ustiga paxsa ursa juda antiqa chiqadi. Ammo-lekin, hamma o‘z devorini o‘zi uradi. Bola-chaqasi bilan unnasa, bo‘lib ketadi. Bo‘ldi. Ish bitdi. Quyosh tepaga kelgan. Qumlik tomondan iliq shabada esardi. - Bilyapsanmi, Ikrom, ko'klam shabadasi yurib qoldi. Endi kurtaklar uyg‘onadi. Yer urug‘ so‘raydi. Dehqonning ishi endi boshlanadi. Qani, ketdik. Tog‘a uzangiga oyoq qo‘ya turib yana qaytdi. - Bitta ishni chala qilibmiz, shoshma! U ko‘krak cho‘ntagidan daftar-qalam olib tizzasiga qo‘y- di-da, yo‘g‘on-yo‘g‘on harflar bilan shunday deb yozdi: “Bu joy Zarkent kolxozining Nayman uchastkasidir”. Keyin u Ikromjonga qarab, qalay, degandek iljaydi. - Shunday qilmasak, boshqa kolxozlar ham bugun-erta joy qidirib kelib qolishadi. Olib qo‘yishmasin-da. Oxunboboyev ota- ning gaplariga qaraganda, yuzdan ortiq kolxoz cho‘ldan joy olar- kan. U tomoni Anjon, bu tomoni Namangan, Qo‘qon taraf, xullas, cho‘lni doira shaklida o‘rab, o‘zlashtirib kelinaverarkan. Bizniki shu joy. Tamom! Xat yozilgan qog‘ozni tol kovagiga suqib bir qarashda ko‘ri- narmikan, degandek orqaroqqa qaytib qaradi. Qog‘oz bemalol ko‘rinib turibdi. Shundan keyingina xotiijam otga minib orqaga qaytishdi. Ular yo‘lning yarmiga yetmasdanoq, quyosh botib ketgan, osmon-u falakda suzib yurgan uvada bulutlami qip-qizil cho‘qqa aylantirgan edi. Zum o‘tmay bu shafaqlar ham so‘ndi-yu, butun olam qora chodirga o‘ralgandek bo‘ldi-qoldi. - Yo‘ldan adashmadikmi? - so‘radi Tog‘a. - Yo‘q, ot adashmaydi. Kelgan yo‘ldan ketyapmiz. Bolalar qo‘lidagi shardek qip-qizarib oy asta ko‘tarila bosh­ ladi. Bo'rilaming vahimali ulishi avjiga chiqdi. Chirildoqlar te- mir egovlagandek tovush chiqaradi, qamishlar orasidan chiya- bo‘rilaming ko‘kimtir ko‘zlari o‘chadi, yonadi... 275 Rayimberdi vahimali tovushlarga quloq solib borar ekan, al­ laqanday g‘urur yo ichki bir turtki olib chiqqan tovush bilan dedi: — Esingda bo‘lsin, oshna. Mana shu tovushlar qulog‘ingda tursin. Shu joylarda qamish yoqib, botqoq qazib, chivinga tala- nib qishloq quramiz. Bolalarimiz urushda jon olib, jon berisha- yotganda biz bekor turganimiz yo‘q. Shu esingda tursa bas. Ikkovlari hamon qamishlami shitirlatib yo‘l bosishar, hali qishloq chiroqlari ko‘rinmas edi. Oldinda ham, orqada ham bo‘rilaming uvillashi-yu, chirildoqlaming tovushi hokim edi. Ammo Ikromjon na bo‘ri tovushini eshitar, na yuzlariga uri- layotgan qamishlaming shitirlashini sezar edi. U fikran o‘g‘li bi­ lan gaplashar, goh uni yo'qotar, goh olovlar ichidan topib bag'ri- ga bosar edi. IV Tumanli osmonda oy xuddi doka chodir orqasida yoqilgan shamdek shaklini yo‘qotgan. Zirillama guzaridagi bittagina sim- yog‘ochda elektr chiroq yonib turibdi. Dvijokning bir maromda aylanmaganidan u ham ko‘z qisayotgandek lipillaydi. Chetlarida teraklar o‘sgan ko‘chadan ikki otliq chiqdi. Ulaming biri Tog‘a, biri Ikromjon. Tog‘a pravleniye oldida otdan tushdi-da, kutib turgan qorovulga otning jilovini tutqazib Ikromjon bilan xayr- lashib qorong‘i yo‘lka bo'ylab ketdi. Ikromjon sovqotganidan bir piyolagina achchiq ko‘k choyga zor bo‘lgan edi. Shuning uchun ham u ot jilovini samovar tomonga burdi. Choyxo‘rlar yo‘qligidan choyxona barvaqt yotgan, ichkarida samovarchi tog‘oraga qaynoq suv quyib jo ‘mragiga jez qoplagan choynaklami, chegalana berib olapes bo‘lib ketgan piyolalami yuvayotgan edi. Ikromjon otni tolga boylab ichkariga kirmoqchi bo‘lib turgan edi, so‘rida mukka tushib g‘ujanak bo‘lib o‘tirgan bir odamga ko‘zi tushib to‘xtadi. Unga yaqin keldi. Ikromjon biron yo'lovchi bo‘lsa kerak, o‘tkinchi mashinani kutib uxlab qolgan bo‘lsa ajab emas, deb o‘yladida, indamay ichkariga kirib ketdi. — Baxayr, bemahalda yo‘qlab qopsan, inim, — dedi samo­ varchi chol uni ko‘rib. — Bitta achchiqqina qilib damlab bering! — Xo‘p, xo‘p, inim! Endigina damlab qo‘rga tiqib qo‘ygan edim. 276 U otashxonadagi choynakni olib, tagini kir sochiq bilan ar- tib, Ikromjonning oldiga qo‘ydi. - Sovqotibsan, inim. Ma’longa tushganmiding? - Naymandan kelayapman, otaxon. Tog‘a bilan o‘shaqqa borgan edik. - Ov qildinglarmi? Qashqaldoq serob payt hozir. Chol o‘zining bola paytlarida Nayman cho‘liga ko‘p borga- nini gapirib ketdi. - U paytlarda to‘qayga odam kirolmasdi. Yowoyi to‘ng‘iz demagan qaynab yotardi. 0 ‘rdak ov qilaman degan mergan Naymanga borsin. Ma’londa kombinat endi qurilayotgan paytlar edi. 0 ‘ris texniklar valasapit minib yelkasida qo‘sh miltiq bilan Naymandan to‘ng‘iz urib kelishardi. Bilmadim, hozir Nayman qandoq bo‘lib ketgan ekan. To‘qayda o ‘n qadam oldinroq yur­ gan otliqning boshi ko‘rinmay ketardi. Ikromjon choy ho'plar ekan, tashqaridagi so‘rida o‘tirgan kishi esiga tushdi. Bironta nogiron frontovik bo'lmasin, tag‘in. U piyolani namatga qo‘yib, tashqariga chiqdi. Tuman sal tarqab, g‘ira-shira oydin bo‘lib qolgan edi. Nota- nish kishi endi ikki tizzasini quchoqlab qorong‘ilikka sokin tikil- ganicha qimirlamay o'tirardi. - Ha, mehmon, yo‘l bo‘lsin? — dedi Ikromjon unga yaqin kelib. Notanish kishi boshini ko‘tarib unga qaradi: yoshgina yigit. Bu — Nizomjon edi. - Marg‘ilondan kelayotgan edim. Anjon tomonga mashina bo‘lib qolarmikan, deb kutib o'tiribman. Nizomjonning ovozi titraganidan Ikromjon uni sovqotgan gumon qilib ichkariga taklif qildi. - Bemahalda bu yerda o‘tirma. Ichkariga kir, uka. Biron piyola choy ich! Nizomjon itoatkorlik bilan o‘midan turib yonboshidagi tu- gunchasini ko'tarib unga ergashdi. Ikromjon yorug‘da bolaning basharasiga qarab qo'rqib ketdi. Bolaning yuzlari sarg‘aygan, o‘zi titrardi. - Bola, bezgak tutganga o‘xshaydi seni. Ikromjon uning peshanasiga qo'lini qo‘yib ko‘rdi. - Isitmang baland-ku. — Unga qaynoq choy tutdi. Ich, ich buni! Anjonda kiming bor? - Hech kimim yo‘q. - Qayerliksan? 277 — Chorterakdanman. Tarixim uzoq, amaki. Boshim oqqan tomonga ketyapman. Akamning ta’ziyasidan kelyapman. Undan qoraxat kelgan. Ikromjon uning bu gaplaridan hech narsa tushunmadi. Shu ahvolda, isitma jazava qilib turgan paytda qayoqqa boradi? Qo‘nadigan boshpanasi bo'lmasa. — Ahvoling chatoq, bola. Qani, tur bo‘lmasa, seni uyga olib ketmasam, biron dardga chalinib qolasan. Nizomjonning ko‘pdan beri endi iliq so‘z eshitishi edi. Qay- ga borsa, oyog‘ining tagidan biron falokat chiqib turadi. Hali oq-qorani durustgina tanimagan yigitcha bu qiyinchiliklar, vij­ don iztiroblari oldida savdoyidek kalovlab, taqdiming ayovsiz o‘yinidan garang bo‘lib qolardi. 0 ‘z uyiga sig‘magan, jigarlari bag‘ridan joy topolmagan Nizomjon bu notanish kishining uyiga sig‘armikan? U ming xil xayollar bilan kichkinagina tugunchadan ibo- rat bisotini qo‘ltiqlab Ikromjonning orqasidan tashqariga chiqdi. Nizomjonni chinakamiga bezgak tutgan edi. U qorong‘ida nota­ nish kishi orqasidan borarkan, ikki tizzasida mador qolmagani- dan yurayotganga emas, sudralayotganga o‘xshardi. ...Ular bir tavaqali eshik oldida to‘xtashdi. Ikromjon qamchi dastasi bilan eshikni beozor taqillata boshladi. Xotin-kishining “Huv!...” degan tovushi eshitildi. — Keldik, uka, — dedi Ikromjon ot egaridan xuijunni olar- kan. Eshik ochildi. — Qayoqda qolib ketdingiz, xavotir olib o‘ldim. — Mehmon boshlab keldim, xotin. Ikromjon shunday dedi-yu, jilovdan tortib, otni yo‘lakdan boshlab kirdi. — Mehmonni uyga olib kir, men otga picha yem tashlab qo‘yay. Ayvonda chiroq yonib turganidan Nizomjon xotinning yu- zini aniq ko‘rdi. U ellikka yetmagan bo‘lsa-da, yuzlarini ajin bosgan edi. — Qani, yuravering bolam, yuravering. Oldiga brezent chodir tutilgan ayvon chetida sandal bor edi. Xotin ildam chiqib yangi yakandoz yozdi-da, Nizomjonni yuqoriga undadi. Nizomjon poygahga omonatgina o‘tirdi. Hali qorong‘ida Nizomjon sezmagan ekan, Ikromjon ayvonga chiqa- 278 yotganda bir oyog‘i yog‘och ekanini ko‘rdi. Urushda bo‘lganini payqadi. — Kampir, achchiqqina xo‘rda qilib ber, mehmon bolani bezgak ushlab qolibdi. Ko‘ryapsanmi, a’zoyi badani qaqshab ketyapti. Kampir Nizomjonga bir nazar tashlab shoshib oshxona to­ monga ketdi. Ikromjon sandal ko‘rpasini ko‘tarib bosh suqdi-da, olovni ochib qo‘ydi. — Bola, sen unaqa iymanib o‘tirma. Mana bu yoqqa o‘tib joylashib o‘tir. Hozir bezgak ko‘p. Qo‘yaver, tashvish qilma. Da- vosi oson. Achchiq xo‘rdadan ichib, bitta terlasang, zora tuzalib qolsang. Sandal issig‘i badaniga o'tishi bilan Nizomjonning ko‘zi ili- naverdi. To xo‘rda suzilib kelguncha u bir tomonga qiyshayib uxlab qolgan edi. — Uyg‘otmay qo‘ya qol. Ertalab isitib berarsan. Bola ko‘p uringan ko‘rinadi. — Kim o‘zi, bu bola, dadasi? — dedi Jannat xola sekingina. — Bir bandayi mo‘minning bolasi-da, kim bo‘lardi. Bechora ko‘p uringanga o'xshaydi. Boshidan ko‘p savdolar o‘tgan ko‘ri- nadi. — Hali uni tanimaysizmi? — Guzardagi samovar so‘risida g‘aribgina bo‘lib o‘tirgan ekan. Ko‘rib yuragim ezilib ketdi. Yetimga o‘xshaydi. Akasining ta’ziyasidan kelayotgan ekan. Ikromjon kuni bilan to‘qay kezib qattiq charchagan edi. Ovqat ichib turib ham ikki marta esnab oldi. — Joy qilib bera qol, xotin, yotay. Jannat xola oyoq tomonini sandalga to‘g‘rilab unga joy so­ lib berdi. Nizomjonning boshini ko'tarib yostiq qo‘ydi. Ustiga ko‘rpa tashladi. U bolaning boshiga yostiq qo‘yayotganda yuragi jiz etib ketdi. Nazarida, Tursunboyi kelgan-u, charchab sandal chetida yotib qolgan... Xuddi ayozda hovlida qolgan chelak betidagi muzdek oy ko‘kda tanho, g‘aribgina suzayotgan kechada Jannat xolani xayol allaqayoqlaiga sudrab ketdi. 0 ‘z bolasining nafasi, hidi kelib turgan bu begona bola bo- shida o‘tirib yolg‘izi Tursunboyini o'ylardi. Tursunboyga qizamiq chiqqanda er-xotin kechalari uning boshida ana shunday tong ottirishardi. Yolg‘iz o‘g‘il Tursunboy- ni yer-ko‘kka ishonishmasdi. U salgina isitma chiqazsa, er-xo- 279 tinning rangida qon qolmas, yegan-ichganlari ichlariga tushmas edi. Tursunboy qizamiq chiqqanda ulami ko‘p qiynagan edi. Erka o‘sgan bolani parhezda tutish juda qiyin bo‘lgan. U tufayli er-xotin ko‘p urishishardi. Dadasi koyisa, onasi uni puf-puflab ovutar, onasi koyisa, dadasi bola qolib onasiga yopishar edi. Tursunboy sog'lom o‘sdi. Ulaming toleiga u har qan­ day dardni ham yengil o‘tkazardi. To ko‘kyo‘tal bo‘lguncha Ikromjon dalama-dala kezib ko‘kqarg‘a ovladi. Ona, bolam hali xom, shu ko‘kyo‘taldan ham omon-eson o‘tib olsa edi, deb tash- vish tortardi. Tursunboy bir-ikki kun yo‘talish bilan bu dardni ham o‘tkazdi. Ko‘kqarganing pati ham darkor bo‘lmay qoldi. Peshanadagi bitta-yu bitta bolani er-xotin ana shunday tash- vish, ana shunday mehribonchilik bilan katta qilishdi. Urush bo'lmaganda allaqachonoq uylantirib qo'yishardi. Mana, sha- molni ham ravo ko‘rmagan yolg‘izlari urushda. 0 ‘qlar portlagan, har daqiqa o‘lim tahdid qilib turgan frontda holi nima kechdi ekan? Jannat xola begona, notob bola tepasida o‘tirib o‘z bolasi­ ni o‘ylarkan, ko'zlaridan dumalab tushayotgan qaynoq yoshlari ajinli yuzlarini kuydirardi. Nizomjon ingradi. Jannat xolaning hushi o‘ziga keldi. Be- ixtiyor peshanasiga oriq panjalarini qo‘ydi. Hali ham kuyib- yonyapti. Nizomjon alahlay boshladi. — Dildor, Dildor! Qanday chiroylisan! Kasofat Dildor! Sen bizni xonavayron qilding. Aka, ana Dildor! Dadamga ayting, aka, dadamni yo'lga soling. Opamni urishib qo‘ying. Ayting, Dildor ko‘nmasin! Dildor. Dildor... Oqpadar! Kim oqpadar? Ket, ket, Olapar! Ket, ket, Olapar! Qayt uyga, sen oqpadarmassan!.. Qayt! Yo‘limni to‘sma, Dildor... Jannat xola uning gaplaridan hech narsa tushunmadi. Dar­ rov o‘midan turib sochiqni ho‘llab peshanasiga bosdi. Nizomjon yana nimalardir deb jim bo‘ldi. Ingradi. U har ingraganda Jannat xolaning yuragi ezilar, ko‘ziga Tur­ sunboy bo'lib ko‘rinib ketar edi. Tursunboy qonga belanib bego­ na kishining uyida yotibdi. Notanish xotin uning boshida o‘tirib yarasiga malham qo‘yyapti. Onalar shunday bo‘ladi. Ular uchun bolaning begonasi bo‘l- maydi. Bola zotiki bor, ona ko‘nglini eritadi. Onalar bolasini chertgan kishini, “qo‘ling singur”, deb qarg'aydi. 280 Bola hatto keksayib necha-necha bolaning otasi, bobosi bo‘lganda ham boshi yostiqqa yetgundek bo‘lsa, tani sal og‘ri- gudek bo‘lsa dastawal, “ona” deb chaqiradi. Allaqachon qabrga qo‘yilib, tuprog‘i sovugan onasini chaqiradi. Nizomjon u yonboshidan bu yonboshiga ag‘darilarkan, “aya, ayajon!” deb ingradi. Jannat xola, beixtiyor: — Enaginang aylansin, bo‘tam, senga nima bo‘ldi? — deb yuborganini sezmadi. V Nizomjon ko'zini ochganda ayvonda hech kim yo‘q edi. Brezent chodir orqasida kimdir to‘q-to‘q qilib o‘tin yorardi. U qayerda yotganini, bu yerga qanday kelib qolganini bilma- di. Sandal.chetida ko'zini ochmay uyg‘oq yotganicha shu yaqin kunlarda ko‘rgan-kechirganlarini unutib, awalgidek o‘z uyimda- man, deb o'ylagan edi. Ko‘zini ochsa, begona uyda ekan. Dar- hol, tanini zirqiratgan, yuragini burda-burda qiigan kechmishini esladi. Tushiga uyi, dadasi, akasi, Dildor kiribdi. A’zamjon hovlida o‘rikka suyanib, ma’yus turganmish. Da­ dasi bilan opasi uning yuziga qarasholmasmish. Dildor deraza oldida piq-piq yig'layapti. Onasi ko'cha eshigida turib ostonadan o‘tishga unamay A’zamjonni chaqiryapti. — Yur, yur, bolam, ketaylik, kech bo‘lib qoldi. U ota bilan aka o‘rtasida nima qilishim bilmay turgan N i­ zomjonga tashvishli bir qarab qo‘ydi. — Endi senga jabr bo‘ladi, bolam, o‘z yo'lingni o‘zing top, ketimizdan borma! Nizomjon marhum onasi va akasining yuzlarini shundoqqina ko‘rdi. O'zgarmagan, ammo negadir ikkovining ham bo‘yi juda uzun bo‘lib ketganmish. Nizomjon xomush o‘tirib onasini eslab ketdi. Nazarida onasi hozir oshxonada o‘tin yoryapti. Nega o‘zi о‘tin yoradi? 0 ‘tinni hamisha Nizomjon yorib berardi-ku? Shu payt ko‘ylagini lippa urgan Jannat xola xokandozda lang'illab turgan cho‘g‘ olib keldi. -V o y , ko‘zingni ochibsan-ku, bolam. Hozir sandalni bo- zillatib beraman. - U olov solayotib, sandal ichidan g‘o‘ng‘illab gapirardi. - Kechasi juda qo‘rqitvording, isitmang baland edi. Kasaling bezgak, bolam. Men ham bu o‘lguming dardini ko‘p tortganman. Amaking guzarga chiqib ketdi, hozir dori olib keladi. 281 Amaki, kim bo'ldi? Nizomjon u odamni ko‘rmagan, eshit- magan-ku! Kecha Ikromjon uni samovar so'risida g‘ujanak bo‘lib o‘tir- ganda olib kelganini eslayolmaydi. Marg‘ilondan Zirillamagacha uzoq yo‘lni isitma aralash piyoda bosib kelganidan qattiq char- chagan, kechadan beri tuz totmagani ham o‘z kuchini ko‘rsatgan edi. 0 ‘shanda Nizomjon o‘zini bilmasdi. Hozir u shu o‘tirishda o'ylab o‘yiga yetolmadi. Bu mehribon kishilaming kimligini bilolmadi. — Kechasi xo‘rda-mastava pishguncha uxlab qolding. 0 ‘sha- ni isityapman, serqalampir qilib ichib olsang, terlab tuzalib qo- lasan. Bezgakning davosi shu, bolam. Nega amaking hayallab qoldi-ya. Bu aptekdan topolmagan bo‘lsa narigisiga ketdimikan?! Jannat xola tokchadan kosa olib, bir ozdan keyin mastava ko‘tarib keldi. — Murchini ko'proq sepib qo‘yibman, mayli, foyda qiladi. Nizomjon iymanib kosani qo‘lidan oldi. Kampir, bola tor- tinmasin, deb o‘zi tashqariga chiqib ketdi. Nizomjon qoshiq solib mastavani xo‘r-xo‘r icharkan, tishiga qumga o‘xshash bir nima tegib g‘ichirlardi. U, guruchida mayda tosh ko‘proq ekan, deb o‘yladi. Shunga qaramay xo‘rdani tagigacha ichdi. Nizomjonning xabari yo‘q, bu oddiy xo‘rda emas edi. Jannat xola qoraqo‘ng‘izni otashkurakda kuydirib kukunini murchga aralashtirib sepgan. Buni Nizomjonga bildirmagan edi. Nizomjon birdan lohas bo‘lib yana yostiqqa bosh qo‘ydi. Badani go‘yo kuyib ketayotgandek bo‘ldi. Bu odamlarga ortiq- cha tashvish bo‘ldi-ku. Endi ko‘rmagani shu qoldimi? Ko‘zi ilinib uyquga ketdi. Jannat xola uning ustiga Ikromjon­ ning to‘nini yopib yostig'ini tuzatdi. Nizomjon g‘arq terga pish- gan, chakkalaridan maijon-maijon ter quyyapti. Ertalab shoshganidan yog‘och oyog'ini kiymay, qo‘ltiqtayog‘i bilan chiqib ketgan Ikromjon chap tomoniga zarb bilan tashlab ariqdan hatlab o‘tdi. Hali nami ketmagan yerga qo‘ltiqtayoqning uchi botib eshikdan to ayvongacha chuqur izlar qoldirdi. — Muncha hayallab ketdingiz? — dedi Jannat xola pichirlab. — Isitmasi qaytdimikan? Jannat xola erining tashvishli ko‘zlariga qaradi. — Xotiijam bo‘ling, hozir dori qildim. Endi tuzaladi. Ikromjon sholcha ustida emaklab borib Nizomjonning peshanasidan ushladi. Labini tishlaganicha ancha vaqtgacha bir qo‘liga tiralib turib qoldi. 282 - Birovning arzandasi, ishqilib, shifo topib ketsin-da, xotin. Er-xotin ayvon labida pichirlab gaplashib o‘tirishardi. - Bilaman, - dedi Ikromjon, - sen boshqa narsani o‘yla- yapsan. Qanaqa bola, biron nobop odam emasmikin, deb gu- monsirayapsan. Jannat xola yana indamadi. — Yomon yo‘lga kirgan bola bo‘lsa ham, odamga o'xshab gapirsang, odamga o‘xshab muomala qilsang, yomonligini qil- maydi. Zada bo‘lgan odam yomonlik qiladi. Bilasanmi, frontda ko‘rganlarimni aytsam, og‘zing ochilib qoladi. Nemisning qo‘li- da qolib ketgan yurtlardagi xotinlar nimalar qilishayotganini sen bilmaysan, xotin. Qurshovda qolib ketgan askarlarimizni, sen kimsan, millating qanaqa, kimning bolasisan, deb so‘ramay uy- lariga yashirishyapti. 0 ‘limdan, dordan qo'rqmay eski qo‘rg‘on- larga yashiringan askar bolalarimizga ovqat tashib berishyapti. 0 ‘q-dori tashib berishyapti. Yaradorlami yerto‘lalariga yashirib parvarish qilishyapti. Ana shunaqa, xotin. Boshiga mushkul tush­ gan kishilaming qo'lidan tutish kerak. Bu bolaning ham boshida og‘ir mushkuli bor. Keyinchalik bilib olarmiz, bilishimiz ham shart emasdir. Bir kun o‘zi ham aytib qolar. Eshik qattiq taqillab Ikromjonning gapi bo‘lindi. Jannat xola shoshib yo‘lakka yugurdi. Bir ozdan keyin ko‘- chadan erkak kishining tovushi eshitildi: — Kechqurun idorada majlis bor, soat yettida. Albatta, boringlar. Jamiki a’zolaming borishi majburmish. Jannat xola qaytib keldi. — Eshitdingizmi? Tinchlikmikin? - Tinchlik, xotin. Naymanga ko‘chadiganlar masalasi bo‘lsa kerak. Keyin, frontdan kolxozimizga xat bor, deyishadi, shuni o‘qib berishsa kerak. Hay, mayli, Tog‘a yo‘qlatgan ekan, idoraga bir chiqib kelay, bolaning isitmasi tushmasa, menga xabar qil, doktor chaqirish kerak bo‘lib qolar. Sening turkana doringdan bir ish chiqadimi, yo‘qmi. Bu doring bir tavakkal gap. Ikromjon taxmon chetiga tirab qo‘yilgan yog‘och oyog‘ini kiyib ko‘chaga chiqib ketdi. Sal o‘tmay eshikdan Ummatalining xotini uch burchak xat bilan ko‘zoynakni qo'shib ushlaganicha kirdi. — Azizxonginamdan xat oldim. Jannat xola ko‘z qiri bilan sandal chetida yotgan Nizomjon­ ni ko‘rsatdi. Ummatalining xotini shoshib-pishib shivirladi: - Xat keldi, xat keldi, aylanay! 283 Jannat xola so‘rining sholcha yozilmagan taxtasiga ko‘rpa- cha yozib uni o‘tqizdi. - Nimalar depti Azizxon? Ishqilib, omon-eson bo‘lsin. Bo- laginangizga qasd qilgan past bo‘lsin, To‘tixon. Ummataligina ham kutaverib adoyi tamom bo‘ldi. Yaqinda ko‘rgan edim, ozib cho‘p bo‘lib ketibdi. Shundoq rind, shundoq paratka odam go‘ng tashiyapti. 0 ‘qing, o‘qing, Azizxonginaning xatini. To'tixon ko‘zoynagini taqib xatni qo‘liga oldi. Azizxon xatda ular xizmat qilayotgan qism uch oydan ortiq qurshovda qolib ketgani, qurshovdan chiqish uchun ko‘p janglar bo'lganini yozardi. To'tixon xatni o‘qishdan ko‘ra ko‘proq yig‘lardi. Olis yo‘l bosgan bu uch burchak xat unga bolasining nafasini, bo‘yini olib kelgan edi. Shu uringan, sarg‘ayib ketgan g‘ijim qog'ozdan o‘g‘li ko'rinib turardi. To'tixon xatni ko‘zlariga surtar, o‘par, hidlar edi. Ikki hijronzada xotinning ko'zlari jiqqa yoshga to‘ldi. To‘tixon ko‘z yoshlarini artib, Jannat xolaga taskin bera boshladi. - Ko‘p tashvish qilmang, aylanay, Tursunboyingizdan ham xat-xabar kelib qoladi. Mana, meni aytdi, dersiz. - Aytganingiz kelsin, yolg‘izginamning to'yini ko‘rib o'lsam degan niyatim bor. Oh, o‘sha kunlarni ко‘rarmikanman. - Ko‘rasiz, ko‘rasiz, o‘rgilay. Hali nevara-chevaralar orasida qolib ketasiz. Ulaming har ikkovi ham indamay qolishdi. To‘tixon Azizxo- nini, Jannat xola Tursunboyini o‘ylab ketgan edi. Bu jimlikni To'tixon buzdi: - Eshitdingizmi, aylanay, rayonimizdan armiyaga ketgan bir bola qochib kelganmish. - Xabarim yo‘q. Kim ekan? - Bilmadim. Kimligini aytishmadi. Shunaqasidan Xudo as- rasin. Ota-onasiniyam, butun qishlog'iniyam sharmanda qila- di-ya. Ummatalingiz kecha shu gapni topib keldi. Ummatalin- gizning gapiga qaraganda, qochganlami otishga hukm qilarmish. Ha, nomard bola! Ota-onangning yuzini yerga qaratib qo‘y- ding-a! VI Urushdan oldin Tog‘a soqolini oldirmay, ish kiyimi bilan kelganlami klubga kiritmasdi. Mabodo shunaqalardan bironta- 284 si kirib qolgudek bo‘lsa, ko'pchilik o‘rtasida uyaltirib chiqarib yuborardi. Endi Tog'aning o‘zi soqol-mo'ylovi o‘sgan, tirsaklari qirilib ketgan misr to‘nda o‘tiribdi. Zaldagilar to‘ppa-to‘g‘ri daladan kelishgani uchun loy bo‘lib ketgan etik, taqir quloqchin, telpaklarda o‘tirishardi. Zal jimjit. Tog‘a haUgacha majlisni ochmay, yon soatini dam-badam olib chiroqqa solib qarar, kimnidir kutmoqda edi. Eshikdan leytenant formasini kiygan yigit kirdi, hamma o‘gi- rilib unga qarab oldi. Leytenant sahnaga qarab yurdi. U Tog‘a- ning oldiga kelib o‘tirarkan, uzr so'ragandek qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib, nimadir dedi. Tog‘a o‘midan turib zalga qaradi: - Ummatali shu yerda bo‘lsa sahnaga chiqsin! Ikromjon, sen ham chiq! Ikromjon old qatomi aylanib sahnaga chiqdi. Ummatali zal- da yo‘q ekan, kimdir uni tashqaridan chaqirib keldi. U ham chiqib prezidium stolining chetiga omonatgina o ‘tirdi. Tog‘a yana o‘midan turdi. — 0 ‘rtoqlar, majlisimizni boshlashdan oldin rayon harbiy komissarligimizning xodimi leytenant o‘rtoq Ismoilov front ah- voliaridan gapirib berishlarini so‘raymiz. Leytenant o‘midan turib shinelini yechdi-da, o'tirgan stuli- ning suyanchig‘iga tashlab qo‘yib, qog‘ozga o ‘rog‘liq bir narsani ko‘tarib minbarga chiqdi. U so‘zini G ‘arbiy-Shimoliy front qo‘shinlari Staraya-Russa rayonida dushmanning o‘n oltinchi armiyasini qurshab olgani- dan boshladi. Hamma jim bo‘lib qoldi. Notiq sovet jangchi- larining Smolensk oblasti shaharlarini ozod qilishda ko‘rsatgan mislsiz qahramonliklari haqida gapirar ekan, tinglovchilar na- faslarini ichlariga yutib tek qotib turishardi. Leytenant endi Le­ ningrad fronti to‘g‘risida gapirardi. U qurshovda qolgan azamat shahar aholisining ahvoli, ulaming eng dahshatli kunlarda ham jonajon shahar uchun jon olib, jon berib kurashayotganlarini ba- tafsil aytib berardi. - Qurshovda qolgan shahar ahlining bolalari 0 ‘zbekistonga keltirildi. 0 ‘zbek xalqi Leningrad uchun oziq-ovqat esheloni yu­ bordi. Leytenant frontning boshqa uchastkalaridagi ahvol haqida ham gapira boshladi. — Kerch yarimoroli atrofida ham shiddatli janglar bormoq- da. Bu janglarda boshqa qardosh xalqlar qatori o‘zbek xalqining farzandlari ham jasurlik namunalarini ko'rsatmoqdalar. 285 Leytenant frontda nom chiqargan bir necha qahramon o‘z- bek jangchilarining nomini sanab o‘tdi. U so‘zining oxirida shunday dedi: - Bu azamat jangchilar orasida sizning kolxozingizdan ket­ gan yigitlar ham ko‘p. Ulardan biri — Azizxon Ummataliyev. Hamma baravariga Ummataliga qaradi. Ummatalining o‘zi bu kutilmagan gapdan esankirab o‘midan turib ketdi. Chapak ustiga chapak. Odamlarga qo‘shilib Ummatalining o‘zi ham chapak chalardi. Leytenant qo‘lini ko'tarib shovqinni bosdi. — Kalugani ozod qilishda ko'rsatgan mardligi, jasorati uchun Azizxon Ummataliyevga Sovet Ittifoqi Qahramoni degan faxriy unvon berildi. U Lenin ordeni hamda “Oltin Yulduz” medali bilan mukofotlandi. — Leytenant minbardan tushib Ummatali­ ning oldiga keldi-da: — Shunday qahramon o£g‘il o‘stirganingiz uchun rahmat! - deb uni quchoqladi. Bir necha kishi sahnaga chiqib Ummatalini o‘rab oldi. Ular Ummatilini birma-bir o‘pib, quchoqlashishgandan keyin, Tog‘a ulami haydagandek qilib sahnadan tushirib yubordi. Leytenant yana minbarga chiqdi. — 0 ‘rtoqlar, kolxozimizning keksa a’zosi, Vatan urushining qatnashchisi Ikromjon Usmonov Moskva ostonalaridagi janglar- da ko‘rsatgan mardligi uchun “Qizil Bayroq” ordeni bilan mu- kofotlangan edi. U yarador bo‘lib qaytib kelgani sababli, qism unga mukofotni topshirolmagan. Ruxsat etasiz, o‘rtoq Ikromjon Usmonovga mukofot topshirishni. Ikromjon mukofotlanganidan bexabar edi. Hayron bo‘lib o'midan turdi. Leytenant qizil qutichadan ordenni olib unga tomon kela boshladi. Ikromjon bo‘lsa sahna o‘rtasida to‘xtab, mengamikan, adashayotgani yo‘qmikin, degandek ikkilanib tu­ rardi. Leytenant kelib uning ko‘kragiga ordenni taqib qo‘ydi. Zalda yana g‘ovur-g‘uvur, to‘polon, qarsak bo‘lib ketdi. Ikromjonning ko'zlaridan yosh dumaladi. Shu qisqagina muddat ichida bolaligidan to shu kungacha ko‘rgan-kechirganla- ri ko‘z oldidan o‘tdi. Urush ko‘chalarida qolib ketgan bir oyog'i yana o‘miga bitgandek, to‘kilgan qonlari yana tomirlariga qaytib kelgandek bo‘ldi. Mana, do‘stlari, bolalik o‘rtoqlari, birga ket­ mon chopishgan jo‘ralari unga qarab chapak chalishyapti. Zal sal tinchigandan keyin Tog‘a Ummatali bilan Ikromjon­ ni tabriklab, so‘zni bahorgi ishlarga burdi: - Birodarlar, dalaga qo‘sh chiqarishdan oldin qiladigan ish- larimiz bor. Yozyovonning Naymanidan yer oldik. Shunga o‘ttiz 286 xo‘jalik ko‘chirma qilishimiz kerak. 0 ‘z ixtiyori bilan yozilganlar ellik to‘rt xo‘jalikka yetdi. Shuncha xo‘jalikni bu yil yuborol- maymiz. Kolxoz ishi orqaga surilmasligi kerak. Ekishni vaqtida boshlamasak, keyingi ko'radigan rohatlarimiz tatimay qoladi. Men pravleniye bilan kelishib yigirma to‘rt xo‘jalikni ro'yxatdan o‘chirdim. Indinga Naymanga yurish boshlaymiz. Hozircha bo- la-chaqani olib ketish shart emas. Erkaklaming o‘zlari borishadi. Yotar-turar joyni eplashtirganimizdan keyin bola-chaqani olib ketamiz. Shu masala yuzasidan so'raydigan gaplaring bo‘lsa, so'ranglar. Orqa qatordan o‘rta yashar kishi qo‘l ko'tardi. - Nayman to‘qayiga bu yil sholi ekiladi, degan gap bo'lgan edi. Shu gap rost bo‘lsa, omborda urug‘lik bormi? Tomorqaga ekadigan a’zolar urug'likni qayoqdan olishadi? Shuni tushuntirib ber, Tog‘a! - Bu juda to‘g‘ri savol, — dedi Tog‘a. - Yer to‘qay, botqoq bo‘lgani sababli bu yilcha unga paxta ekib bo‘lmaydi. Sholi eka- miz. 0 ‘rtoq Oxunboboyev kelganlarida shunday deganlar. Har bir a’zoga qirq sotixdan yer beriladi. Urug'lik sholi to hosil ol- guncha a’zolarga qarz beriladi. Bundan tashqari, a’zolar mehnat kunlariga ham sholi oladilar. Pravleniyeda o‘tirib xomcho't qilib ko‘rdik. Tomorqasidan olgan hosildan tashqari, mehnat kuniga olgan sholining choragi qarzga bemalol yetarkan. Tomorqadan olingan hosil uchun hech qanday qishloq xo‘jaligi solig'i to‘lan- maydi. Yana qanday savollar bor? Bolasining choponini boshiga yopinib olgan xotin o‘tirgan yerida so‘radi: - Naymanga ko‘chganlaming bu yerdagi uy-joyi nima bo‘la- di? - 0 ‘zida turaveradi. Hech kim tegmaydi. Xohlasa sotib ke- tishi ham mumkin. Kolxoz haqini to‘lab oladi. Agar boshqa sa- vollaring bo‘lmasa majlisni yopamiz. Eshik oldida turgan qorasoqol kishi gap tashladi: - Bitta gap chala qoldi, Tog‘a. Ikki-uch kundan beri qish- loqda duv-duv gap yuribdi. Rayonimizdan bir odam armiyadan qochib kelganmish. Mana, voyenkomat ukamiz shu yerdalar, aytsinlar, kim ekan o‘sha qochgan yaramas? Tog‘aning qoshlari chimirilib ketdi. U hech kimdan bunaqa savol kutmagan edi. Nima qilishini bilmay, ancha vaqtgacha jim turib qoldi. Butun zal go‘yo bitta quloqqa aylanib uning og‘ziga qarab turardi. 287 - Bunaqa gap yo‘q! - dedi Tog‘a qat’iy. Tog‘a shunday dedi-yu, qizarib ketdi... * * * Baxtiyor odam hammani o‘ziga o‘xshatadi. Ikromjon hozir shunday kayfiyatda edi. Yor-birodarlari oldida yuzi yorug‘ bo‘l- di. Vatan uchun qiigan xizmatlari oliy mukofot bilan taqdirlandi. U bu mukofotni o‘z qishlog‘ida, birga mehnat qiigan, birga ter to‘kkan jo ‘ralari oldida ko'kragiga taqdi. Hozir uning ko‘ziga boshqalar ham xuddi shunday baxtiyor, shunday shod tuyulardi. Hali majlisda qandaydir yaramas bir bola to‘g‘risida gap bo‘l- di. U yaramas bola armiyadan qochgan. Qishlog‘ini, ota-onasini xijolatga qo'ygan. Negadir Ikromjon bunga uncha parvo qilmadi. Bu gaplaming unga mutlaqo aloqasi yo‘q. U taqdirlangan, zoye ketmagan mehnatlarining gashti bilan mast edi. Klubdan chiqqan kishilar to‘da-to‘da bo‘lib simyog‘och ta- gida gaplashib turishibdi. Xotin-xalaj allaqachon tarqab ketgan. Tog‘a harbiy komissarlikdan kelgan leytenant bilan pachog‘i chiqqan qora “emka” mashina oldida nimanidir shivir-shivir gaplashib turibdi. Ikromjon ulaming gapiga xalal bermaslik uchun yonlaridan tez o‘tib ketdi. U hozir samovarga kirib bitta choy ichmoqchi. Klub ichi dim bo‘lib ketganidan terlab, chanqagan edi. Sholcha yozilmagan yaydoq so‘rida choy ichib o‘tirganlar oldidan o‘tib ichkariga kirayotgan edi, g'alati bir gap eshitib to‘xtadi. Deraza tarafga qarab o‘tirgan yigit nimadir deyapti. Ikromjon tarafga qarab o‘tirgan keksaroq kishi unga yuz-ko‘zi bilan qandaydir ishora qildi. Yigit uning ishorasiga tushunmadi, gapini davom ettiraverdi: - ...Dunyoning ishlari qiziq ekan-da, lekiniga Tog‘a mala- des, aytmadi. Aytganda Ikrom po‘st tashlavorardi. Bitta-yu bitta bolasi qochoq bo‘lib o‘tirsa-ya. Voy, mening bolam shunaqa qil- sa, shartta kallasini uzib tashlardim... Yigit gapini to‘xtatmaganidan diqqati oshib ketgan hamsuh- bati jahl bilan: - E, qo‘ysang-chi, qanaqa befahm odamsan, — deb o‘midan turib ketdi. Shundagina yigit o‘girilib orqasiga qaradi-da, Ikromjonni ко‘rib qizarib ketdi, juda katta gunoh qilib qo‘yganini bilib bo­ shini egib o ‘tiraverdi. 288 Ikromjon garang bo‘lib qolgan edi. Yelkasida og‘ir yuk bor- dek mashaqqat bilan uning oldiga keldi. — Nima deding? Ayt, aytaver! Yigit gap topolmay uning yuziga qarab angraygancha tura­ verdi. — Senga aytyapman, - dedi Ikromjon baqirib. - Ayt, nima deding, ayt! Ikromjon uning yoqasidan bo‘g‘ib oldi. Birpasda ulaming atrofini odam o‘radi. Bu mojaro ustiga yetib kelgan Tog‘a yigit- ning tirsagidan tortib Ikromjonning qo‘lidan bo‘shatdi-da, uni koyidi. Ikromjon javdirab Tog‘aga qaradi: — Rostmi, Rayim... bu qanaqa gap? Tog‘a unga juda ham bosiq javob qildi. — Rost gap, do‘stim, rost gap. Birpasda Ikromjonning qaddi bukildi-qoldi. Tog‘a atrofni o'raganlarga jahl bilan qaradi. Uning bu qarashidan nima de- moqchiligini anglagan kishilar sekin-sekin tarqab ketishdi. Bir- gina Ummatali Ikromjonning yelkasidan omonat ushlab turardi. Tog‘a Ummataliga qaradi. — Siz borib kampimi suyintiring, Ummatali. Ummatali ikkilanib turdi-da, og‘ir-og‘ir qadam bosib nari ketdi. — Bo‘ldi, oshnam, - dedi Tog‘a titroq tovushda. - Shunaqa bo'lishini bilganimdan aytmagan edim-da. Qandoq qilasan, chi- daysan, chidaysan-da, og‘ayni!.. - Tog‘a shundan boshqa gap topolmadi. Ikromjon boshini sarak-sarak qildi, jahl bilan ko‘kragi- ga mushtladi. Mushti qattiq bir nimaga tegib og‘ridi. Engashib ko‘kragidagi ordenni ko‘rdi. U orden olganini unutib qo‘ygan edi. Jonholatda ordenini ko‘ksidan yulib oldi. — 01, olib qo‘y, Tog‘a. Taqishga haqqim yo‘q. — Jinni bo‘lma! — Ha, shunday. Bosh ko‘tarib qishloqda yurishga ham haqqim yo‘q. Odamlaming yuziga qanday qarayman? Nima de­ gan odam bo‘ldim endi? I-ix! Qani endi, u yaramas shu topda oldimda bo‘lsa, tilka-tilka qilsam. Bo‘g‘ib o‘ldirsam. — Yur, yur, Ikrom, bas endi, ketaylik. Tog‘a uning tirsagidan ushlab yo‘l boshladi. Ikromjon bir silkinib undan tirsagini bo‘shatdi. — Qo‘yaver, o‘zim ketaman. 289 - Birga ketaylik, unaqa qilma, oshna. - Yo‘q, o‘zim ketaman. Ikromjon dadil yurib qorong‘i ko‘chaga kirib ketdi. U eshi- giga yetganda to‘xtadi. “Xotinimga nima deyman?” degan o‘y boshidan yalt etib octdi-yu, u yoq-bu yog‘ini tuzatdi. Qaddini rostlab ostonadan hatladi. Ayvonda Jannat xola bilan Nizomjon gaplashib o‘tirishardi. Jannat xola sandal ustida turgan suratni qo'liga oMb Nizomjonga ko‘rsatar, o‘g‘lining bolalikdagi sho‘xliklarini kulib, yig‘lab gapi- rar edi. Ikromjon ayvon labiga o‘tirib yog‘och oyog'ini yecha bosh­ ladi. U o‘tirganda qizil qutichani yoniga qo‘ygan edi. Nizomjon buning nimaligini bilardi. Hamqishlog'i Asrora orden olganda ko'rgandi. Jannat xola erini charchagan bilib sekin so'radi: - Maylisinglar uzoq cho'zildi, chog‘i. Charchabsiz. Meh­ mon bola ham, Xudoga shukur, tuzalib qoldi. Aytdim-ku, me­ ning dorim darrov tuzatadi deb. Unga Tursunboyginamning su- ratini ko‘rsatayotgan edim. Ikromjon undan ko‘zini yashirdi. - Bolaginam, shundoq erka edi, shundoq erka edi, to mak- tabga borguncha ham dadasining yelkasidan tushmadi. Opichib guzarga olib chiqardilar, opichib magazinga olib kirardilar. Ikromjon g'ayritabiiy intilish bilan bir oyoqlab o‘midan turib ketdi. - Bas qil! Ovozingni o‘chir! Jannat xola qo‘rqib ketdi. U o‘ttiz yil birga yashab eridan birinchi marta bu xil gap eshitishi edi. - Bunaqa o‘g‘lim yo‘q! Befarzand odamman! - Voy, nega unaqa deysiz! Tavba deng! Sizga nima bo‘ldi? Sizga nima bo‘ldi? Jannat xola nima bo‘lganini bilolmay, devorga suyanganicha dag‘-dag‘ titrab turardi. Ikromjon bir oyoqlab uzoq turolmadi. Gandiraklab ayvon oldiga terib qo‘yilgan g‘ishtga yonboshi bilan yiqildi. Nizomjon sapchib turib uning oldiga keldi-da, azod ko‘tarib ko'rpachaga yotqizdi. U behush edi. Jannat xola nima gapligini bilmay devorga suyanib rangi qum-qum oqarib turardi. 290 VII Zirillama qishlog‘i bu tong uch voqeaning shohidi bo‘lib uyg‘ondi: Azizxon - Sovet Ittifoqi Qahramoni, Tursunboy - qochoq, o‘ttiz xo‘jalik - Naymanga ko'chadi. Hammaning og‘zida shu gap. Azizxonning jasorati qishloq ahlini qanchalar quvontirgan bo‘lsa, Tursunboyning qilmishi shuncha xafa qilgan edi. Erta bilan dalaga ketish oldidan Ummatalining uyiga uni muborakbod qilgani hamqishloqlar tumaqator bo‘lib oqib keli- shardi. Ikromjonning uyidan ikki hovli naridagi bu uyda to‘y. Tog‘a ham shu yerda. Tut tagidagi so‘rida sozandalar, hofiz- lar o‘tirishibdi. Olma shoxiga oyog'idan osilgan qo'yning terisini qassob shilib olmoqda. Yero‘choqdan g‘o‘zapoyaning alangasi gurillab ko‘tariladi. To‘ti xola hali u uyga kiradi, hali bu uyga ki- radi. Kirgan-chiqqanlarga: “Qulluq, aylanay! Qulluq, o‘rgilay!” deb yana oshxonaga o‘tib ketadi. Supada respublika gazetasining Farg‘ona muxbiri tizzasiga daftarchasini qo‘yib Ummatalini gapga solmoqda. Ummatali ko‘zlarini yumib Azizxonning bolaligini ko‘rayot- gandek sekin-sekin gapirmoqda. Muxbir tez-tez yozib turibdi. Tashqaridan mashina ovozi keldi. Hamma gurr etib ko‘cha eshigiga qaradi. Eshik oldida obkomning moylanaverib toshbaqa nusxasiga kirib qolgan eski “emka”si turardi. Undan bo‘yniga apparat osgan “foto Penson”, g‘ilof kiydirilgan tanburini ko'tarib Ma’muijon hofiz tushdi. Tog‘a ulami eshik oldida kutib oldi. Ko‘pchilik o‘midan turib ularga so‘ridan joy ko‘rsatdi. Ma’muijon hofiz sozandalar to‘dasiga qo‘shildi. Shu payt pochtalon kirib odamlar orasidan Tog‘ani topib telegramma uzatdi. Tog‘a telegramma qatini shoshib ochib o‘qiy boshladi. Ham­ ma unga qarab turardi. - Ummatali, seni o ‘rtoq Oxunboboyev tabriklab telegramma yuboribdilar. Ma, ol, o‘qi! Ummatali undan qog‘ozni olarkan, qo‘llari qaltirardi. Penson paytdan foydalanib uning har bir harakatini chiq-chiq suratga olib turardi. Hofizlar qo‘shiq boshlashdi. Odamlar jimgina bosh egib tinglashardi. Qo‘shiqning avjini shirali ovoz bilan Ma’muijon hofiz yakka aytardi: 291 Ur, deganda nomard qochur, Mard qolur maydon ichinda... Bu qo‘shiq, hammadan ham Ummatalining yuragini ezib yu­ bordi. Uning ko'ziga hovlisidan chiqolmay g‘aribgina bo‘lib o‘tir- gan Ikromjon ko‘rinib ketdi. Chunki qo‘shiq xuddi shu qishloqdan chiqqan bugungi to‘y va bugungi xijolatlik haqidadek edi. Mard maydonda qoldi, nomard qochdi. Bu Azizxon, bu Tursunboy. Hofizlaming ovozi Ikromjonlar uyigacha eshitilmoqda. Ikromjon o‘sha o‘zi doim o‘tiradigan ayvon labida qo‘ltiqta- yog‘ini tizzasiga qayiq eshkagiga o'xshatib qo‘yib olganicha, yog‘och oyog‘iga belini ko'tarib suykalayotgan mushukning shi- koyatli miyovlashiga loqayd qarab o‘tiribdi. Nizomjon supa oldida tik turibdi. U sal darmonga kirsa, bu yaxshi, mehribon odamlarga mingdan-ming rahmat aytib yana boshi oqqan tomonga qarab ketmoqchi edi. U ketishini o‘yla- ganda xotiriga darrov GES qurilishi kelardi. Qurilish odamga zor. U borsa, jon deb qabul qilishadi. Balki, Nizomjon baxtini o‘sha yerdan topar. Ammo bu ikki alamzada, yakka-yu yagona bolasi yetkazgan alamdan bukchayib qolgan qariyalami tashlab qayoqqa boradi? Ulaming yonida bo'lishi, hamdard bo‘lishi ke­ rak. Begonaga uyidan joy bergan, xasta joniga jonini payvand qiigan kishilami shu ahvolda tashlab ketish insofdan bo'lmas, deb o'ylardi u. Hofizlar hamon qo‘shiqni balandlatishardi. Ular ishq, vafo, mardlik haqida kuylashardi. Ko'chadan Ummatalining uyiga qarab oqayotgan kishilaming gaplari, oyoq tovushlari eshitilib turibdi. Ikromjonning nazarida, ular uning eshigi oldidan o‘tayot- ganlarida nechundir ovozlarini pasaytib gaplashayotgandek tu- yulardi. Hatto bu yerdan oyoq uchida yurib o‘tishayotgandek. Yigirma bir yil surgan eng ezgu o‘ylari, har soatini baxt tilab o'tkazgan kunlari shu kecha tugaganday. Ikromjon adoyi tamom bo‘lgan edi. U bir kechadayoq qarib qolganga o'xshardi. Bu kecha u ko‘z yummadi. Tursunboyning bolalik yillaridan tortib o£zi frontga ketayotganida stansiyada qo‘llarini silkib qarab qolganicha hammasi ko‘z o‘ngidan o‘tdi. U bolasini mard bo'ladi, deb o'ylardi. Yuzimni yerga qara- tadi, deb hech o‘ylamagan edi. Mana, yor-do‘stlarining yuziga qarolmay qoldi. Uy ostona- sidan hatlab ko‘chaga chiqolmay qoldi. Nega, nima uchun? 292 Sen uchun, sen uchun, yaramas bola! Sen juvonmargni bo- laligingda akalaring qatori dard olib ketsa bo‘lmasmidi! Seni opichlab ko'targan otangning bellari qarsillab sinib ketsa bo‘l- masmidi! Qandoq qiladi, qandoq qiladi? Endi qandoq yashay- di? Sen juvonmargni yaxshi yashasin, deb urush ko‘chalariga bir oyog‘ini tashlab keldi! Laxta-laxta qon yutdi. Muzlar ustida emaklab dushmanning yoqasidan bo‘g‘di! Sen juvonmarg tug‘il- gan kuningdan boshlab nimaiki qilgan bo‘lsa hammasi sen uchun, seni odam qilish uchun urindi. Har bir tomchi peshana teri sen juvonmargning baxting bo‘larmikan deb qilindi. Mana, mehnat- larining mukofoti! Ikromjon ich-ichidan, ovozini chiqarmay yig‘lardi. Yig'lar- di-yu, bu bedavo darddan qutulish ilojini ham qidirib ko'rardi. Sen juvonmargning dog'ingni nima bilan yuvadi? Qani, oyoqlari butun bo‘lsa-yu, shamoldek uchib urush bo‘ronlariga kirsa, fashist uyasiga olov bo‘lib otilsa, gazandalaming kekirdagi- dan tishlab, miyasini majaqlab xumordan chiqsa. Afsus, bunday qilolmaydi. Endi u yigitlik qayda, endi u oyoqlar qayda! Keksay- ganida tiriklay go‘rga tiqding-a! Go‘rga tiqding-a! Evoh, evoh, bevafo dunyo, birgina boshiga shuncha tosh otasanmi? Uning ko‘zlari hovli yuzini ma’nosiz kezardi. Birdan oshxo- na devoriga tikilganicha to‘xtab qoldi. Unda Tursunboyning loy chaplaganidagi besh panjasining izi qolgan edi. Jannat xola kuniga necha marta bu barmoq izla- rini tabarruk narsadek qo‘llari bilan siypab ko‘zlariga, yuzlariga surtardi. Ikromjon shahd o‘midan turib o‘sha yerga bordi. Barmoq izlariga uzoq tikilib turdi. Keyin burilib tandir tagida yotgan ket- monni oldi-yu, devomi gursillatib chopa boshladi. Jannat xola o‘qdek otilib kelib uning qo‘llariga yopishdi: — Nima qilyapsiz, nima qilyapsiz?.. — Tegma menga, tegma menga! Bu uyda uning iziga ham o‘rin yo‘q. Izlarini qirib tashlayman! Sidirib tashlayman!.. U siltaganda Jannat xola yarim metr joyga otilib borib o‘ti- rib qoldi. Birpasda devor o'pirilib oshxonaning ichi ko'rindi. Ikromjon ketmonni chetga otib joyiga borib o ‘tirdi. Nizomjon nimalar bo‘layotganiga tushunolmay, hamon supa oldida garang turardi. Ikromjonning alami bosilmasdi. U endi nima qilishini bil­ may, ayvon tokchalariga ko‘z yugurtira boshladi. Birdan sandal ustida turgan Tursunboyning suratiga ko‘zi tushdi. Yana sap- 293 chib turib suratni qo‘liga oldi. Oyna solingan ramka ichidan qora qosh, yuzlari xuddi mohir haykaltarosh bor san’atini ishga solib yasagan haykaliga o‘xshash juda ham ko'rkam Tursunboy ku- limsirab turardi. Ikromjon suratni yuzlariga surtib ho‘ng-ho‘ng yig‘ladi. Oynada uning ko‘z yoshlari dumalab ramka chetida halqob bo‘lib turdi-da, pildirab pastga oqib ketdi. Uning ma- yin tabassumi Ikromjonni ermak qilayotganga o'xshardi. Suratni yuz tomoni bilan yog‘och oyog‘ining tizzasiga bir urdi. Oyna chil-chil bo‘lib ketdi. Jannat xola dodlab kelib uning qo‘lidan suratni tortib oldi. U tortayotganda shisha sinig‘i Ikromjonning qo‘lini qonatib yuborgan edi. Alamiga chidayolmay peshanasiga shapillatib uraverdi. Qonli panjalar yuzini ham qonga belab, qi- zartirib yuborgan edi. Jannat xola suratni olib, dag‘-dag‘ titrab turardi. Oxiri Ikromjon charchab sandal kursisiga o‘tirib qoldi. Jannat xola suratni ko‘ksidan olib tikildi. Ota qoni Tursunboyning betlariga ham sachragan edi. U sin- gan, parcha-parcha bo‘lib ketgan oyna orasidan hamon iljayib qarab turardi. Uning bu qarashi vayron bo'lgan, qonga belangan uyning siniq derazasidan mo‘ralab ermak qilayotganga o‘xshardi. Hama qilganda ham ona - ona. U o‘z bolasini bir parcha etdan katta qilguncha ne mashaqqatlar tortmagan! Bolasining yaxshiligi ham, yomonligi ham unga unchalik bilinmaydi. Ona hamma narsani unutsa unutadiki, bolasini unutolmaydi. 0 ‘z bo­ lasini o'limidan, baxtsizligidan quvongan ona hali dunyoga kel- magan, kelmaydi ham. Eshik taraqlab ochilib sochlari to‘zg‘ib nimchasining ustidan bellarigacha osilib tushgan bir qiz kirdi. U uzoq joydan yugurib kelganidan bo‘lsa kerak, nafasini rostlayolmay hansirardi. Qiz ariqdan hatlab o‘tib to‘xtadi. Awal sandal ustida yuzini panja­ lari orasiga olib o‘tirgan Ikromjonga, supa oldida tik turgan Ni­ zomjonga, devorga qapishib suratga tikilib qolgan Jannat xolaga qarab nima qilishini bilmay qoldi. Keyin uxlab yotgan odamlar- ni uyg‘otib yuborishdan qo‘rqqandek, oyoq uchida yurib Jannat xolaning oldiga bordi. Bu Tursunboyning sevgilisi — Zebixon edi. Bu xunuk xabami eshitganda qiz butun borlig‘ini unutgan, esankirab nima qilishini bilmay tong otguncha yurib chiqqan edi. Ertalab u bekitib qo‘ygan joydan Tursunboyning bir yarim oy burun yozgan xatini olib dalaga chiqib ketdi-da, soy bo‘yiga tushib yig‘lay-yig‘lay yana o‘qib chiqdi. 294 Bu xatda Tursunboy samimiy yurak dardlarini izhor etgan edi. Bu xatlarga samimiy, insoniy tuyg‘ular bitilgan edi. Bu xat Zebixonga anhor bo‘ylarida teraklaming allaqanday sirli shitir- lashlariga quloq solib jimgina kechirgan oydin kechalami eslat- di. 0 ‘shanda oy xuddi oq qog‘ozdan doira qilib qirqilgandek ko‘rinardi. Saraton kuydirgan kunlarda anhor yoqalab qamishlar orasidan oqimga qarshi qirg‘oq bo‘ylab ketganlarida Tursunboy uni birinchi marta bag‘riga bosib o‘pgan. “Sevaman, sendan boshqaga qayrilib qaramayman!” degan edi. U armiyaga jo ‘nab ketarkan, Zebi bilan yana shu ko‘m-ko‘k qamishlar orasida uchrashgan edi. Ehtimol, hozir shunday tuyulyaptimi, negadir o‘shanda Tursunboyning ko'zlari bejo edi. Ilgarigi qaynoq so‘zlar o‘miga sovuq, juda sovuq gaplar aytar edi. Ko‘zlari ilgarigidek chaqnamagan edi o‘shanda. U Zebixonning bilagini ushlaganda ilgarigidek qo'llari qaynoq emasdi. Xuddi g‘assol qo‘lidek sovuq edi. 0 ‘shanda Tursunboy bir gapni qayta-qayta takrorlagan edi: — Kelaman, qaytib kelaman. Meni kut, Zebi. Sen uchun qaytib kelaman. Zebixon o'shanda bu gaplaming ma’nosiga tushunmagan ekan. Zebi uning bu gaplarini, g‘olib bo‘lib qaytib keladi, deb anglagan ekan. Tursunboyning o'shandayoq armiyaga jur’atsiz- lik bilan ketayotganini, yurt uchun jonbozlik qilgani ketayotgan emasligini sezmagan ekan. Zebixon endi bu gaplaming chin ma’nosini chaqdi. Tur­ sunboy o'zining qo'rqoqligini sevgi niqobiga yashirmoqchi. Qo‘rqoqlikdan emas, Zebixonning visoliga yetishmoq uchun qaytishi kerak emish. Yo‘q, u qochoq! Bu xil nomardlar sevgi qadriga yetmaydi. 0 ‘z ota-onasini, yurtini sevmagan odam mu- habbat hislarini ardoqlay olarmidi? Zebixon bu uyga, nomard bola tuqqan onaga, xoin bola o‘stiigan otaga alamli so‘zlar aytgani kelgan edi. Hozir u o‘z yog‘iga o‘zi qovurilib yotgan bu baxtsiz, bolasi tufayli sharmandai sharmisor bo‘lgan oilaning iztiroblarini ко‘rib shashtidan qaytdi. Bir so‘z demay orqasiga burildi-da, eshikka qarab yura boshladi. U ostonaga yetganda to‘xtadi. Cho'ntagidan buklangan qog‘oz olib burda-burda qilib yirtib tashladi. Bu Tursunboyning xati edi. Shamol qog'oz burdalarini hovli tomonga supurib ketdi. 295 VIII Rayimberdi tog‘a Ummatalining uyida hofizlaming xoni- shiga quloq solib tizzasiga urib tebranib o'tirardi. Goh baland, goh past pardalarda faryod qilayotgan ohanglar urush olovlarini, tinch-osuda kunlami ko‘z oldida gavdalantirardi. Rayimberdi tog‘aning ham o‘g‘li urushning boshidayoq frontga ketgan. 0 ‘g‘li Toshkentda universitetning ikkinchi kursida o'qirdi. Noyabming boshlarida undan ketdim, degan xat keldi-yu, ikki oy o‘tib, jangga kiryapman, degan ikkinchi xatni oldi. Tog‘a o‘g‘lidan, yaralandim, gospitalda davolanyapman, degan maz- munda oxirgi xatni qishda olgan edi. Sal kun o‘tmay, harbiy ko- missarlikdan, o‘g‘lingiz Vatan uchun janglarda qahramonlarcha halok bo'ldi, degan xat oldi. Tog'a o‘z yog'iga o‘zi qovurildi. Ozib, cho‘p bo‘lib ketdi. Ammo bu simi xotiniga bildirmadi. Xotini, xat-xabar kelmay qoldi-ya, deb bezovta bo‘la boshlashi bilan u birovga o‘g‘li nomidan xat yozdirib eski konvertga solar- di-da, kelib o'qib berardi. Qishdan beri ahvol shu. Hozir u kuy maqomiga tebranib o‘tirarkan, ich-ichidan ezi- lib o‘g‘lini o'ylardi. Bolaginasining bir siqim tuprog'i qayerlarda qolib ketdi ekan?.. Urushdan oldin tikdirgan sheviot kostyumni, yangigina tax- takachdan chiqqan do‘ppisini kiyib olgan Ummatali kelib uning qulog'iga shivirladi: - Obkomdan aytishibdi, birinchi sekretaming o‘ziga telefon qilarmishsiz. Tog'a o‘midan turdi. Qo'lini ko'ksiga qo‘yib, ashula paytida turib ketayotganiga sozandalardan uzr so‘radi-da, hech qayoqqa qaramay chiqib ketdi. U Ikromjonning uyi oldidan o‘tib keta- yotganda eshikka kelib quloq soldi. Jimjit. Nima bo‘ldi? Birdan uning yuragini vahm bosdi, ostona hatlab ichkariga kirdi. Bu payt Nizomjon oshxonada o'choqqa o ‘t qalab, nimadir pishirayotgan edi. Ikromjon hali ham sandal ustida bir qo‘lini peshanasiga tiragancha o'tiribdi. Jannat xola supada bir tizzasi­ ga boshini qo‘yib, devor tagida don talashayotgan musichalaiga xomush tikilib qolgan edi. U Tog'ani ko‘rib boshini ko‘tardi-da, orqasiga yig'ilib qolgan etaklarini tushirib o'midan turdi. Tog‘a o‘n bir yildirki, kolxozga rais. U ko‘p to‘ylaiga bosh­ chilik qiigan. Ko‘p azalarda oldinga tushib tobut ko‘targan. Qan- chadan-qancha yetimlaming boshini silab ovutgan. Adashgan- lami yo‘lga solgan. 296 Ammo Ikromjonni ovutishga u ojizlik qilardi. Uni nima deb yupatadi? Odamzodning bisotida bu dardni yengillatadigan gap bormi? Ikromjonning yagona tayanchi, yagona umidi shu bola edi, Endi u yo‘q. Mabodo u dardga chalinib o‘lganda, unda yupatish uchun biron so‘z topilib qolishi mumkin edi. Bu yaramas bola o‘z otasini sharmandalikka tashlab ketdi. U bir umr bu dog‘dan qutulolmaydi. Shuning uchun ham Tog‘a garang edi. Jannat xola unga salom berib, eriga qaradi. — Dadasi, turing, Tog‘a keldilar. Ikromjon boshini ko‘tarib uni ko‘rdi-yu, mashaqqat bilan o'midan turdi. U charchaganidan, uyqusizligidan darmonsiz edi. Ammo o'zini tutdi. Hovliga tushib Tog‘aning istiqboliga chiqdi, Tog‘a uning kechadan beri uxlamaganini, o'sha mudhish xabami eshitgandan beri shu ahvolda telba bo‘lib yurganini sez- di-da, boshqa biron narsaga alahsitmoqchi bo‘ldi. — Yur, senda gapim bor, — dedi, o‘zi eshikka qarab yurdi. Ammo unga nima demoqchi, qayoqqa olib bormoqchi - buni hali bilmasdi. Ikromjon ariqda betini yuvib, qiyig'iga arta-arta unga itoat- korlik bilan ergashdi. Ko'chaga chiqishdi. Havo toza. Osmonda qittak ham bulut ko'rinmaydi. Paxsa devor kovagida baqa qurillayapti. Tog‘a oldinda, Ikromjon keyinda bir-biri bilan gaplashmay katta ko'chaga yetishdi. Tog‘a to'xtadi. — Ertaga Naymanga odamlarni o‘zing olib ketasan! Ikromjon darrov javob bermadi. U o‘ylardi. Borgani durust bo‘larmikan? Yo qishloqdan boshini olib ketsinmi? Qayoqqa bo­ radi? Qayoqqa bormasin, bari bir, bu alam uni tinch qo'ymaydi. Naymanga borgani ma’qul bo‘lar. Har qalay, odamlaming ko‘zi- dan, ta’nasidan uzoqroq bo‘ladi-ku. — Mayli, Tog‘a, sen bir narsani bilib aytayotgandirsan. Men­ ga yomonlikni ravo ko‘rmaysan-ku. Xo‘p. Ikkovlari boshlashib idoraga kirishdi. Tog‘a stol tortmasidan ro‘yxatni olib unga uzatdi. — Boradiganlar shular. U shunday dedi-yu, tmbkani olib kommutatordan Farg‘o- naga ulashni so‘radi. To Farg'ona javob berguncha Ikromjonga qancha odam borishi, ishni awal nimadan boshlashini tushun- tirdi. 297 - Ishni nowoyxonadan boshlaysan. Har kuni qishloqdan non tashishga arava topib berolmayman. Ikkitagina mashinaning boshqa ishlari ko‘p. Qurilish brigadasidan o‘n besh kishini ol- dinroq ohb ketasan. Oshxona, nowoyxona, choyxona qurasizlar. 0 ‘ttizta palatka-chodir toptirib qo'ydim. Uni ham ola ketasizlar. Xotinlar hozir borishmaydi. Bordon to'qishga besh kishi ajrat- dim, boboylardan. Oziq-ovqat masalasi ham hal bo‘lgan... — Te­ lefon jiringlab, Tog'aning gapi og'zida qoldi. U shoshib trubkani oldi. - Men, salom. Rahmat, yaxshi. Ha, endi xursand bo‘lmay- mizmi? Kolxozimizdan geroy chiqadi-yu, biz xursand bo‘lmay, kim xursand bo‘lsin! Ha, albatta. Qachon? E, otaning o‘zla- ri o'tkazadilarmi? Xo‘p, xo‘p. Albatta boraman. Ha, boraman. Kim keladi, deysiz? Bugunmi? Bo'pti... Bo'pti. Kutib olamiz. Idoradan jilmay turaman. Albatta, shunday qilamiz, xotiijam bo‘Ung! — Tog‘a trubkani joyiga qo‘yib Ikromjonga qaradi. — Ro‘yxat bilan tanishib chiqdingmi? Qalay, bo'ladimi? Hamma- sini olib ketarsan-a? Yo yoqmaydiganlari ham bormi? Ikromjonning odam tanlaydigan holi yo‘q edi. 0 ‘zimdan boshqa shumshuk odam atrofda yo‘q, deb o‘ylardi. - Agar ro‘yxat ma’qul bo'lgan bo‘lsa, kechqurun Abduxalil- ning oldiga borasan. Topshiriq olgan. Hamma narsani taxt qilib qo‘y. Aravalar ham ertalab idora oldida bo'ladi. Ketadiganlar hozir dalada. Ishdan qaytganlarida uylariga borib ertaga ketishlarini bil­ dirib qo‘y. Idish-tovoq, bir sidra kiyimdan boshqa narsa olish- masin. — Tog‘a o'ylanib turib qoldi. U nimanidir unutgandek barmog‘i bilan stolni chertib o‘tirardi. — Ro'yxatga qo‘shtig‘i borlardan ham qo'shganman. Ov qilishlaring mumkin. 0 ‘zing ham berdankangni ola ket. Xafa bo'lmasang, senga bitta ish bu- yurmoqchiman. - Buyur, Tog‘a. Nima xizmat? - Bizning eshikka aytib o‘tib ketsang, mehmon kelarmish, tayyorlik ko‘rib qo‘ysin. Gap shu. Boraver, oshnam. To'xta, ke­ tadiganlar bilan gaplashib bo'lganingdan keyin, qay mahal bo‘lsa ham meni topib uchrash. Ikromjon idoradan chiqib to‘ppa-to‘g‘ri Tog‘aning uyiga qarab ketdi. Tog‘a unga shuncha ko‘p ish topshirgan ediki, bo- shiga tushgan tashvishni ham unutayozdi. Uning fikri zikri Nay­ man cho'lida bo‘lib qoldi. Ishni nimadan boshlash kerak? Oldin to‘qayga o‘t qo'yishdanmi, zovur qazishdanmi? Palatka qurgan bilan zax yerda yotib bo‘larmikan? Aytgancha, Tog‘a, qariyalar- 298 dan besh kishini bordon to‘qishga qo‘shib beraman, dedi. Tog‘a tadbirli odam. Har baloga aqli yetadi. Olisni ko‘radigan odam bu Tog‘a! Ikromjon raisning uyiga mehmon kehshini tayinlagach, to‘ppa-to‘g‘ri kolxoz saroyiga kirdi. Omborchi Abduxalil qayoq- qadir chiqib ketgan ekan, uni kutib, saroy ichida aylanib yurdi. Bundan uch-to‘rt kun oldin Tog‘a bilan Naymanga borishganda, u madaniyat saroyiga atab Sibirdan olib kelgan yog‘ochlami til- dirmay asrab qo'yganini aytgan edi. Shu gap esiga kelib Ikromjon temir-tersak uyib tashlangan maydonga o‘tdi. Haqiqatdan ham, o‘sha yog‘ochlar qanday taxlab qo‘yilgan bo‘lsa o'shanday tu­ ribdi. Ikromjon bu yog'ochlardan qancha taxta tildirish mum- kinligini chamalab ko‘rdi. Boradigan xo‘jaliklarga quriladigan uylardan ortib qoladi. Yo‘g‘-e, taxta bo‘ladi-yu, ortib qoladimi? Ko‘prik, otxona, molxonaga ham kerak bo‘ladi. Gap hali Tog‘a- ning bu yog‘ochlaming hammasini berishida qolgan. Beradi. Bermaganga qo‘ymaydi Ikromjon. Otlaming yemi nima bo‘ladi? Tog‘a bu maslada hech gap aytmadi-ku. Hali uyga borganda eslatish kerak. Yerdan giyoh qiyoq cho‘zib chiqquncha yetadigan yem olib ketishmasa bo‘l- maydi. U saroyni aylanib kelsa, Abduxalil ombomi endi ochayotgan ekan. U omborga boshlab kirib ertaga cho'lga olib ketiladigan narsalami ko‘rsatdi. — Tandir yo‘q. 0 ‘zingiz toping, xarajatini buxgalteriya to‘laydi. Qozon bor, samovar bor. Quruq choy yo‘q. Olmachoy beraman. Boshqa hamma narsa bor. Xotirjam bo‘ling. Ertaga hammasini aravaga ortamiz-u, ketaverasizlar. Ikromjon uning oldidan ancha ko'ngli xotiijam bo‘lib chiq­ di. Endi ketadigan a’zolami ogohlantirish kerak. Tayyor bo‘lib turishsin. Ancha kech kirib, salqin shabada etni junjita boshlagan edi. Ikromjon samovarga kirib bitta choy ichdi-da, qo‘lidagi ro‘yxat- ga qarab ketadiganlaming uylariga jo'nadi. To ishini bitkazib qaytguncha qorong‘i tushib qolgan edi. Ro‘yxatdagilaming birontasi ham “yo‘q” demadi. Buning sa- babi bor edi. U kim bilan gaplashmasin, bechora alahsib qopti. Tog‘a ishga sho‘ng‘itib qo‘yibdi, yo‘q, desak ko‘ngli ranjiydi, deb “xo‘p” deyaverishgan edi. U ishlaming yaxshi yurishganidan tabiati ravshan tortib Tog‘aning uyiga keldi. 299 Katta uyda notanish bir kishi stolga qo‘lda yasalgan xaritani yozib Tog‘aga nimalarnidir ko‘rsatardi. Ikromjon ichkariga kirish- ga istihola qilib, derazani chertdi. Tog‘aning o‘zi eshikni ochdi. — Keldingmi, kir, kiraver! — Yo‘q, shettan qayta qolay. — Jinni bo‘ldingmi, kiraver. Tog‘a uni qo‘yarda-qo‘ymay ichkariga boshladi. Mehmon unga o'girilib qaradi. Ikromjon u bilan salomlashib bir chekkaga o'tirdi. Mehmon Ikromjon kirib uzilib qolgan so‘zini davom et- tirdi. Uning gaplaridan Oxunboboyev hozir Farg‘onada ekanini, bir-ikki kundan keyin Yozyovon masalasida katta yig‘in bo‘li- shi kerakUgini angladi. Tog‘a Ikromjonga choy quyib uzatdi-da, eshikka chiqib ketib ancha hayallab qoldi. Mehmon Ikromjonga qaradi. — 0 ‘zlari ham shu kolxozdan bo‘ladilarmi? — Shundoq, - dedi Ikromjon. — Sizlarga qoyilman. Kolxozlaringdan qahramon chiqdi. Butun respublikaga dovruqlaring ketdi. Ertaga gazetani ko‘rasiz- lar, hammasi sizlarga bag‘ishlanib chiqadi. Qiziq, biri qahramon, biri qochoq. Ikromjonning yuragi shuv etib ketdi. Uni kimdir go‘yo elektr toki bilan urgandek bo‘ldi. Tili gapga kelmay, nimalardir deb g‘o‘ldiradi. Keyin qizarib ketdi. Ikromjon qanday qilib eshikka chiqib qolganini bilmaydi. Osh olib kirayotgan Tog‘aga urilib ketdi. 0 ‘girilib unga bir qara- di-yu, o‘qdek otilib ko‘chaga yugurdi. Atrof qorong‘i. Osmonda na oy, na yulduz bor. Nazarida, bu qora kecha bir umr oqarmaydigandek edi. IX Ikromjon har qancha iztirob chekmasin, er kishi sifatida xo­ tini oldida o‘zini dadil tutishi, ko‘z yoshini yashirishi, biron ha­ rakati bilan alam chekayotganini bildirib qo‘ymasligi kerak. Bu qiyin. Ammo iloji qancha? Ikromjon eshikdan chehrasini ochib kirdi. Jannat xola kecha- dan beri supurgi tegmay ivirsib ketgan uyni yig'ishtirayotgan edi. Erining avzoyini ко‘rib ko‘ngli sal taskin topgandek bo‘ldi-da, ayvon labiga kelib, yakandozni qoqdi. — Kech haddida nima qilasan uy supurib, - dedi Ikromjon uning ko‘zlariga qarashga botinolmay. — Bu ishlaringni qo‘y, xo- 300 tin. 04ir, ishdan gaplashaylik. Tayyormisan? Ertaga Naymanga ketamiz. Jannat xola erining yoniga kelib o‘tirdi-da, hardamxayollik bilan javob berdi: - Qandoq bo'larkin? Durustroq o‘ylab ko‘rdingizmi? - Durustroqmi, durustroqmasmi, ishqilib, o‘shaqqa ketsak yomon bo‘lmaydi. Meni aytdi dersan. Shu ish menga ma’qul tushib turibdi. Endi ko'nglingga kelmasin-u, gapning sirasini ay­ tib qo‘yganim durust. - Ikromjon gapining davomini o‘ylab bir muddat jim qoldi. Keyin Jannat xolaning ko‘ziga tik qaradi. — Urushda har nima bo'ladi. Birov o‘qqa uchadi, birov yarimjon — mayib bo‘lib qaytadi. To'rtserkalik muallim oshnam bor edi- ku, taniysan, oti G'anijon, o‘shaning o‘g‘lidan qoraxat kelganda bechora yig'lab-siqtab aza ochgan edi. Yo‘q, yaqinda o‘g‘lining o'zidan xat kepti. Ko‘rdingmi, urushda shunaqa chalkashliklar bo‘lib turadi. Ajab emaski, Tursunboy masalasi ham shundoq bo‘lib chiqsa. Jannat xolaning ko‘zlari chaqnab, allaqanday umid uchqun- lari yongandek bo‘ldi. Yalt etib eriga qaradi. — Aytganingiz kelsin, aytganingiz kelsin, iloyim. — Endi gapning bu yog‘ini eshit. Rostmi, yolg‘onmi, shu gap bo‘lib turganda el oldida bosh ko'tarib yurishga qiynalyapmiz. Naymanga ketsak, shu ta’nalardan sal uzoqroq turarmikanmiz, deyman-da. - Mayli, - dedi Jannat xola. Ikromjon bir chekkada g‘arib bo‘lib o‘tirgan Nizomjonga qaradi: — Bu yoqqa kel, bola. 0 ‘z tashvishlarimiz bilan bo‘lib, ho- lingdan xabar ololmay qoldik. Xo‘sh, endi sen nima qilmoqchi- san? Nizomjon o'midan turdi. Sekin kelib boshini egib javob berdi: — Tuzingizni ichdim. Hech kim qilmagan mehribonchilik- lami qildinglar. - Bu gaplami qo‘y. Nima qilmoqchisan, shuni ayt. Nizomjonning ovozi titradi. U qattiq hayajonga tushganidan gapini yo‘qotib, tuigan joyida og'irligini goh o‘ng oyog'iga, goh so‘l oyog'iga tashlab entikardi. — 0 ‘tir, o'tirib gapiraver, bolam. Nizomjon ular qatoriga qo'shilib ayvon labiga o'tirdi. - Kimligimni aytib beray, ketib qolsam, u kim edi, nima qilib yurgan edi, deb o‘ylab yurmanglar. Mening ham boshimda 301 sizlamikicha bo‘lmasa ham anchagina ko‘rgiliklar bor. Uyimdan qochib kelyapman. U boshidan o‘tgan voqealami ipga tizgandek birma-bir ga- pira boshladi. Dildomi sevgani bormi, unga akasini uylangani bormi, jahl bilan uydan ketib qolib, akasi o‘lgandan keyin qish- loqqa qaytib kelgani bormi, hammasini gapirdi. Uning sarguzashtlarini kampir hayajon bilan tinglardi. Ikromjonga bu voqealar qanchalik ta’sir qilmasin, yuzida, ko‘zi- da ortiqcha ajablanish sezilmasdi. Nizomjon opasi va dadasi­ ning Dildorga, o‘z kelin ayasiga uylantirish niyatida uni qiyin- qistoqqa olganlarini aytganda Ikromjon yagona tizzasiga shapa- tilab urib o'midan turib ketdi. - Oq qildimi, a? Dadang oq qildimi, a? Yo tavba bu qandoq sharmandalik! Nima uchun bunday qiladi? Yo yaxshi kelinni qo‘ldan chiqarib yuborgisi kelmaganmi? - Gap unda emas, amaki. Dadam bilan opam Dildoming mulkiga ega chiqishmoqchi. - E-ha, gap hali bu yoqda degin. Xo‘sh, endi nima qilmoq- chisan? Nizom peshanasini uqalab, birpas jim turdi-da, javob berdi: - GES qurilishiga borsam deyman. U yerda odamga zor bo‘lib turishibdi, deb eshitdim. - To‘g‘ri, bizning Zirillamamizdan ham yigirma odam ket­ gan. 0 ‘sha yoqqa borsang yomon bo‘lmaydi. Buni yaxshilab o‘y- lab ko‘rishimiz kerak. Menga qara, biz bilan Naymanga keta qolmaysanmi? Yaxshi yigit ekansan, yolg'izlatib qo‘ymaymiz. Baxting ochilsa, shu yerda uy-joyh bo‘lib ketarsan. Jannat xola gapga qo‘shildi: - Shunaqa qila qol. Amakinglar bilan bo‘lsang, bir-birlaring- ga dalda bo‘lasizlar. Issiq-sovug‘ingdan ham xabar olib turadi- ganlar bor bu joyda. Shu ma’qul gap, bolam. Nizomjon o‘ylab qarasa, darhaqiqat, bu jo‘yali gap ekan. Har qalay, bu odamlar bilan ancha sirdosh bo‘ldi. Birov, shu yerda qol, deb qo'ynini, ko‘nglini ochib tursa-yu, u qayoqqa ketadi? Bormagan, ko'rmagan oUs joyda hali nima gap-u nima so‘z. Undan tashqari, o'zidek dili shikast bu oilani tashlab keti- shi ham insofdan emas. - Xo‘p, amaki, qolaman. Sizlar sabab bo‘lib zora yo‘limni topib ketsam. Illo, yuzlaringizni yerga qaratmayman. Ikromjon unga qarab iljaydi. 302 - Halitdan to‘n bichma, bola. Birga turgandan keyin ach- cliiq-tizziq gaplar bo‘lmay iloji yo‘q. Urishamiz, so‘kishamiz, ya- rashamiz. Hammasi ham bo‘ladi. Ish bor joyda janjal ham bo‘lib turadi. Odamlar hozir juda asabiy bo‘lib ketishgan. Ularga ikkita gap ko‘plik qiladi, bitta gap kamlik qiladi. Chidamay choramiz yo‘q. Senga ham maslahat shu. — Ikromjon Jannat xolaga qaradi. - Ovqat-povqating bormi, opkelsangchi, o‘ldirding-ku, sirib. Jannat xola o‘midan turib oshxonaga ketdi. Chiroq yoqib, o‘choqqa o‘t qaladi. Oshxona eshigidan bosh chiqazib dedi: — Shavla qilgan edim, sovib qopti. Hozir isitib beraman, jin- dek sabr qilib turing, dadasi. Ikromjon ariqdan qo‘l yuvdi-da, yakka-yu yagona oyog‘ini sandalga tiqib o‘tirib oldi. Nizomjon qaynog'i o‘lgan samovarni silkib otashxonada kul bosib qolgan cho‘g‘ni alangalatib yubordi. Zum o‘tmay samovar sumay chalayotgandek nola qilib jig'illadi. Jannat xola tovoqqa shavla suzib keldi. Bu oilaning ikki kundan beri endi dasturxon atrofiga yig'i- lishi edi. Ikromjonga charchoq bilindi. Sandal issig‘i badaniga o'tib ko‘zi ilina boshladi. U ovqatdan keyin ikki piyola choyni qay- noq-qaynoq ho‘pladi-da, mudrab ketdi. Orqasidagi yostiqni yo- niga tortib birpasda uxladi-qoldi. Jannat xola Nizomjonga ham o‘rin solib berdi-da, chiroqni o‘chirib ichkari uyga kirib ketdi. Ammo Nizomjonning ko‘ziga uyqu kelmasdi. Xayoli uni hali u yoqqa, hali bu yoqqa sudrab ketaverdi. U o‘z taqdirini o‘ylardi. 0 ‘lmasa, dardga chalinib qolmasa, bu saxovatli kishilarga bir yaxshilik qilsin, shunday yaxshilik qil- sinki, bu nogiron - xasta kishi diliga o'chmas alam solgan bola- sining dog‘ini unutsin. Unga bolasidan afzal yaxshiliklar qiladi. Hech kim unga xoinning otasi deb ta’na qilmasin. Unga otiladi- gan ta’na toshlariga Nizomjon ko‘ksini tutib beradi. Shunda u, o‘g‘lim bor ekan, u mana, deya olsin. Nizomjon boshiga kelgan bu o‘ydan ruhlanib ketdi. Boshini bolishdan sekin ko‘tarib Ikromjon yotgan tomonga qaradi. Ke­ cha qorong‘i bo‘lganidan u ko‘rinmasdi. Faqat pish-pish nafas olayotgani aniq eshitilib turardi. Nizomjon yana bolishga bosh qo‘ydi. Esiga qishlog'i, uyi, dadasi keldi. Ular nima qilishayotgan ekan. Uni eslashayotgan- mikan? Dildor ketib qolmadimikan? Birga katta bo'lgan o‘rtoqlari bir-bir ko‘z oldidan o'tardi. 0 ‘qigan maktabi, oxiigi imtihon, urush boshlangan kundagi 303 qishloqdagilaming hayajonli ko‘zlari, dadasining o‘sha kuniyoq magazindan ikki qop shakar, besh qop un, oltmish litr paxta moyi olib kelgani, opasi omonat kassaga qo‘ygan hamma pul- larini qaytarib olgani, hammasi, hammasi xayoliga keldi. Ay- niqsa, o‘sha kuni Karimjon degan o‘rtog‘i uyga kelganda choy damlab patnisda ikkita non olib chiqib oldiga qo‘yganda, dadasi uni chetga chaqirib, yuziga ikki tarsaki urib, patnisdagi nonni qaytarib uyga olib kirib ketgani sira esidan chiqmaydi. “Endi ocharchilik bo‘ladi. Oshxonada qattiq non bor, ikki burda olib chiqib qo‘y!” degan edi dadasi. 0 ‘shanda Nizomjon xo'rligi ke­ lib ko‘z yoshini oqizmay yig‘lagan. Bu hangomani ko‘rib turgan Karimjon sekingina kulib qo‘ya qolgan edi. Do‘sti Karimjon frontda. Nizomjon uni Asrora bilan har- biy komissarlikda gruzovoyga chiqib jo‘nab ketguncha kuzatib qolgan. Undan Nizomjon olti marta xat oldi. Boshqa o'rtoqlari qayoqda? Hammasi frontda. Bitta Nizomjon qilar ishining tayini bo‘lmay tentib yuribdi. Yo‘q, endi u tentimaydi. Frontga bo­ rib dushman bilan olishishga yaramasa ham shu yerda, mehnat frontida jang qiladi. 0 ‘rtoqlari qaytib kelishganda ular oldida yerga qaragulik bo‘lmaydi. Ishlaydi. Bor kuchi bilan ishlaydi. Rohatidan kechadi, uyqusidan kechadi. Ishlaydi, ishlaydi... Nizomjon ana shunday xayollar bilan uxlab qoldi. ... Ayasi boshini silaydi. “0 ‘kinma, bolam, yo‘lingni topib yur!” deydi. Allaqaydan Dildor paydo bo‘ladi, unga qarab jirtak chalayotgandek iljayadi. Nizomjon tikilib qarasa bu iljayayotgan Dildor emas, bugun ertalab ko‘rgan qiz... U mototsikl ushlab turibdi... Nimaningdir pat-patlaganidan uyg'onib ketdi. Ariq bo‘yida bo‘ynini cho‘zib turgan xo‘roz ikki qanotini sil­ kib, birdan qichqirib yubordi. Nizomjon boshini ko'tarib hovlida ivirsib yurgan Jannat xolaga qaradi. Uning onasi ham shunaqa barvaqt turib hovli supurardi. Nizomjon tushida onasini ko‘rdi. Uning bolalik xotirasida qolgan uzuq-yuluq qiyofasi ravshan- lashib ko‘z oldida namoyon bo‘ldi. Nizomjon sapchib o'midan turdi-yu, uyga kirib tugunchakdan onasining suratini olib deraza oldiga keldi. Alam, xo‘rlik, iztirob bilan unga tikildi. Nizomjonlar oilasi juda nochor yashardi. Inoyat oqsoqol ro‘zg‘omi, oila a’zolarini xuddi qisimlab ushlab turgandek sira panjasini yozib erkin qo'yib yubormasdi. Birgina Nizomjon o‘zi- ni erkinroq tutardi, xolos. U sho‘xlik qiigan, so'ziga kirmagan kezlarda dadasi tutaqib ketardi. Xotiniga o‘dag‘aylardi: 304 — Bolani rasvo qilyapsan. Ko‘rarsan, buning bola emas, balo bo‘ladi!.. Marhum onasi har jihatdan dadasiga mute edi. Uning bir gapini ikki qilishga qo‘rqardi. Nizomjonning onasi rangsizgina, yuzlariga juda erta ajin tushib, qaddi bukilgan xotin edi. U eri­ ning fe’lini yaxshi bilgandan achchiq gaplami eshitganda ham chidab turaverardi. Oqsoqol ko‘chadan kelib omborxonaga kalit soUb ovqatga masalhq olib bermaguncha, ayvon labida ma’yus o‘tiraverardi. Oqsoqolning izmisiz bu ro‘zg‘orda o‘choqqa o‘t yoqilmasdi. U doimo eshak minib, qishloqma-qishloq chorbo- zorchilik qilardi. Hech qachon birovnikida yotib qolgan emas. Qayerda bo‘lsa ham, uyga yetib kelardi. Oqsoqol faqat hovlidagi ashtarxon gilos bilan oq o‘rik pishib tugamaguncha uydan ko‘chaga chiqmasdi. Ulami terib, savatga bittalab joylab, irigan-chiriganlarini uydagilarga qoldirib bozorga olib ketardi. Lekin ro‘zg‘orda har qanday qiyinchilik paytida ham ular- ning qozoni qaynab turardi. Omborxonada hamisha bir-ikki oyga yetadigan masalliq bo‘lardi. U doimo bir gapni takrorlashni yaxshi ko‘rardi: — Oziqlik ot horimas. Nafsini tiygan uzoqqa boradi. To- ma-toma ko‘l bo‘lur, bugun bir burda tejasang, ertaga noning ikki burda bo‘ladi. Oqsoqolning deyarli har kuni omborxonadan shisha bankada mosh yo no‘xat o‘lchab berayotganda aytadigan gapi xotinining jon-jonidan o‘tib ketardi. Hatto bir kuni chidamay nolib ham qoldi: — E, tejalmay o‘lsin. Dunyoga odam ikki marta keladimi? Eshikdan birov kirsa yuragim o‘ynab ketadigan bo‘pti, odamlar- ga o‘xshab birovning oldiga ikkita non qo'yolmasam. Bu qanaqa tirikchilik bo‘ldi. Boshqalar binoyidek to‘kin-sochin yashashyap- ti. E, osh avliyo-yu, non payg‘ambar bo‘lmay qurib ketsin. Oqsoqol o‘shanda xotinining gapiga javob topolmay o'shqir- gan edi. — Hoy, ahmoq xotin, hoy, nodon xotin, azizlaiga til tegiz- ma! Bu kuningni ham ko‘p ko‘rib qo‘ymasin!.. Mahallada to‘y yo aza bo‘lsa o‘sha kuni ulaming uyida qo­ zon osilmasdi. Oqsoqol ma’raka o‘tguncha qozonning tepasidan ketmasdi, bolalardan uyga bir-ikki tovoq osh chiqarardi. 0 ‘zi qaytishda qiyig‘iga ushatilgan burda nonlami tugib kelardi. 305 Nizomjon ana shu oilada, hamisha tarang ro‘zg‘or ichida o'sgan. Shu topda u suratga qarab o‘tirib, munis, hammavaqt ko‘zi- da hayotidan nolish sezilib turgan onasini eslab ketdi. Ona­ si kamdan-kam kulardi. Kulganda ham ichida kulardi. Ba’zan u Nizomjonni yetaklab tog‘alarinikiga olib borardi. Nizomjon o'sha yoqlarga borganda sira uyiga qaytib kelgisi kelmasdi. Mana hozir ona suratiga tikilarkan, uning yuzidagi tanish, ko‘p voqealarning shohidi bo‘lgan ajinlar, hech qachon kulma- gan qisiq lablar, hasrat to‘la ko‘zlar Nizomjonga: “Bolaginam, mensiz holing ne kechayotgan ekan, yo‘lingni topguningcha bag‘rimda tutolmadim. Qayda bo‘lsang omon bo‘l. Yomonga yondashma!”, deyayotgandek. Osmon xuddi yangigina ohak surtilgan devordek sekin-sekin oqarib kelardi. Ko‘kka bo‘y cho‘zgan yalang‘och teraklaming uchi birdan xuddi o‘tda qizdirilgan simdek qip-qizil bo‘lib ketdi. Ko‘chadan oyoq tovushlari ham eshitilib qoldi. Atlasdek tovlangan osmon, beg‘ubor havo Nizomjon ko'ksidagi og‘ir, ha- zin o‘ylami tarqatib yuborgandek bo‘ldi. X Zebixon u qadar chiroyli emasdi. Ammo uning ikki ko‘zi... Bu ko‘zlar qaraganni kuydirardi. Zirillamalik yigit borki, uning eshigi oldidan tegajaklik qilmasdan o‘tolmasdi: Surma qo‘ymay muncha ham, jonon qarodir ko‘zlaring, Har biri jon qasdiga boqqan balodir ko‘zlaring. Oshno begonalarga, bir umr xush-xush nigoh, Oshnolarga g‘araz nooshnodur ko‘zlaring... Zebixon supada bu qo'shiqlami eshitib yotardi. Opasi uning tepasiga kelib bir yostiq bo‘lib to‘zib ketgan sochlarini yig'ishti- rib unga mehr bilan tikilardi-da, hamisha bir gapni aytardi: - Sen o‘lgur, noz qilavermay bittasini tanlasang bo‘lardi. Pochchangni bilasan-ku, gap ko‘tarmaydi. Zebixon pochchasining fe’lini juda yaxshi biladi. U opasi aytgandek tajang odam emas, juda muloyim. Opasi unga te­ gib ikki bolalik bo‘ldi hamki, ulaming orasida bironta sovuq gap o‘tganini bilmaydi. Jahli chiqib turganda ham gapiga ma- tal qo‘shib gapirardi. Opasi bir kuni o‘rtog‘i erga tegayotganida 306 to‘yga ketib yarim kechasigacha qolib ketdi. Aksiga olib Zebixon ham majlisda edi, kelsa pochchasi qo‘liga hali yo'lga kirmagan bolani ko‘tarib olib hovlida alia aytib yuribdi. Erkak kishiga alia aytish shunaqayam yarashmas ekanki, Zebixon hiringlab kuUb yubordi. Katta o‘g‘li — to‘rt yashar Omonjon dadasining eta- gidan ushlab ergashib yuribdi. U dod deydi, chaqaloq chirillab yig‘laydi, pochchasi do‘rillab alia aytadi. — Nima gap, tinchlikmi, pochcha? Pochchasi indamadi. Bir ozdan keyin to‘ng‘illadi: — Egachim ovga chiqdi, ketidan g‘ovg‘a chiqdi. Qilgan ishi­ ni qarang, bolalarga ovqat-povqat qilmay ketaveribdi. Qozonga o‘t qalay desam, manavi qo‘limdan tushmaydi. Bunisi etagimga yopishib oldi. Jonimdan to‘yib ketdim. Zebixon darrov ovqat pishirib, jiyanlariga yedirdi. Bolalar ochiqqanlaridan yig‘lashayotgan ekan. To‘yib darrov uxlab qo- lishdi. Opasi ikki xo‘roz chaqirganda keldi. — Qayoqda qolib ketding, opa, pochcham bechora qiynalib ketibdi-ku? Opasi bo‘ynidan marvaridini, quloqlaridan isirg‘alarini ola turib hiringlab kuldi. — Qo‘yaver, bola boqishning qanaqaligini bir bilib qo‘ysin. Pochchasi yotgan yerida to‘ng‘illadi. Uyqusi juda pishib tur­ gan ekan, aytgan matali uncha kelishmadi: — Bir dono odam, kichkinagina, ozg'ingina xotinga uylanib- di. Odamlar nega kichkina xotinga uylanding, deb so‘rashganda, janjalning kichikrog‘i durust, degan ekan. Bu gapdan hayron bo‘lib qolishdi. Zebixonning opasi un- chalik kichik emas, to‘lagina, lo‘ppigina juvon edi. — Bu nima deganingiz? - dedi kulib. Pochchasi gapini yopishtirolmaganidan o‘ng‘aysizlanib, ko‘zini yumib yolg‘ondan xurrak tortgan edi. Pochchasi To‘lanboy mo‘ylov eski kitoblami ko‘p o‘qigan. Shuning uchun ham ikki gapning biriga yo bayt, yo bo‘lmasa ib- ratli bir hikoyat qistirib o‘tmasa, ko‘ngli joyiga tushmaydi. Qay- notasi o‘lganda ko‘p yaxshiliklar qilgan. Uning bu yaxshiliklari Zebixonning dilida turibdi. Shu pochchasi uni o‘qitdi, gap-so‘z- ga qoldirmay otadek qanotiga oldi. Ba’zan Zebixon yo‘q paytlari er-xotin pichirlab gaplashib, tengi chiqsa Zebixonni biron yigitga berishni maslahatlashishardi. — Zebixon yomon emas, esli-hushli chiqdi. Qiz bola nozik narsa, tengi chiqsa tekin ber, degandek, vaqtida egasiga topshir- sak, yomon bo‘lmasdi. 307 Xotini bu mehribon, hamiyatli erining odamgarchiligidan ko‘z yoshi ham qilib olardi. - Bu zamonning qizlariga bir nima deb bo'larmidi? 0 ‘zi topmasa, biz topganni nazarga ilmaydi. Ammo Zebixon o‘ziga munosib yigit izlardi. Oyog‘i tagida о ‘ ralashayotganlarini pisand qilmas, yo'lini to‘sib, yig‘lab dardi- ni aytadiganlami elamas edi. U mag‘rur, uni oyoq uchida ko‘r- satadigan, ko‘rkiga bino qo‘ygan Tursunboyning yuragiga o‘t tashlamoqchi, uning ko‘zini ochib qo‘ymoqchi edi. Qizlaming hammasi ham shunaqa bo‘ladi. Ular suykalganga emas, o‘zini olib qochganga qarashadi. Tursunboy ana shunaqa- lardan edi. U chiroyli, qomati quyib qo‘ygandek pahlavon yigit. Biron marta soqoli o‘sib yurganini hech kim ko‘rmagan. Kiyimlari hamisha toza. Etigi oynadek yiltirab turadi. 0 ‘zi bo‘lsa, qizlar oldidan atayin gerdayib, pisand qilmay o‘tadi. Hatto u o‘rtoq- lariga maqtanib, falon qizni bir laqillataman ко‘rib qo‘yasanlar, derdi-da, garov boylashib, qizlar bilan biron joyga va’dalashardi. Keyin u va’dalashgan joyga bormay og‘aynilarini tomosha qil- gani yuborardi. Sochini mayda o'rib, yasanib kelgan bechora qiz uni kuta-kuta qaytib ketardi. Tursunboyning o‘rtoqlari uni ermak qilib orqasidan qarab qolishardi. Tursunboy shunaqa ga- rovlarda necha marta o'rtoqlarini araqqa tushirgan. Zebixon mana shu Tursunboyning ishqida kuyardi. Tursun­ boy bo‘Isa unga qayrilib ham qaramasdi. Qiz bola shayton bo‘ladi. Agar u astoydil qasd qilsa, har qanday erkakning ham yuragini yondira oladi. Bir tasodif ro‘y berdi-yu, Tursunboy o‘q yegan kaptardek tipirchilab qoldi. Bayram kunlari Zarkent guzari juda gavjum bo‘ladi. Kat­ ta klubda oblast teatri har xil tomoshalar qo‘yadi. Gajak qo‘y- gan kelinchaklar, g‘ijim ro‘mol o‘ragan qizlar fotografiya oldida o‘ralashib qolishadi. Faner budka oldida yigitlar krujka chetidan ko'pik puflab pivo ichishadi. Morojenoyexona bolalaming qiy- chuviga to‘lib ketadi. Zebixon ikkinchi may kuni Yakkatutdagi o‘rtog‘inikidan zi- yofatdan kelayotgan edi. Etagining ikki yonida pechak ochilgan sorochka ko‘ylagini yelkasiga tashlab olgan Tursunboyning pivo ichib turganini ko‘rib ko‘chaning narigi betiga o‘tib ketmoqchi bo‘ldi. Tursunboy qizil etigining qo‘njini boldiriga burma qilib tushirib, galife shimi ustidan jez to‘qasiga yurak tasviri tushiril- gan enlik kamar taqib olgan edi. 308 U o'rtoqlariga Zebixonni ko'rsatib nimadir dedi. Shirakayf yigitlar yalt etib unga qarashdi. Keyin ular o'rtasida qanday- dir tortishuv boshlandi. Tursunboy ikki barmog'ini og‘ziga tiqib hushtak chaldi. Zebixon nima gap, deb orqasiga qaragan edi, Tursunboy uni imlab chaqirdi. Qiz pisand qilmay ketaverdi. Jahli chiqqan Tursunboy yana hushtak chaldi: - Hoy, menga qara deyapman! Qiz to'xtadi. - Nima deysan? - Baqqa kel! - Men itmanmi, nega hushtak chalib chaqirasan? Ishing bo‘lsa o‘zing kel! Tursunboy, “Obbo!” deganicha unga qarab yurdi. Yigitlar Tursunboyni ermak qilib, qah-qah urib kulib yuborishdi. Ular- ning biri: “0 ‘1а, o‘l, о‘saining qadog'i necha puldan tushdi?” deb hiringladi. Tursunboy ikki qulog‘igacha qizarib Zebixonning oldiga keldi. - Sharmanda qilding-ku, kela qolsang et-beting kamayib qolarmidi? Zebixon unga g‘azab bilan qaradi. Tursunboy oyoq ustida arang turar, har gandiraklaganida yelkasidagi g‘ijim bo‘lib ketgan ko‘ylagi yerga tushib ketardi. Uni olaman deb ikki marta o‘tirib ham qoldi. - Meni o‘rtoqlarim oldida sharmanda qilding. - Odamning har nima bo‘lgani yaxshi. Sen faqat o‘zing- ni o‘ylaysan. Bir pullik manfaating uchun boshqa odamning obro'sini oyoq ostiga olib tepkilashdan ham toymaysan. Bilib turibman. Og‘aynilaring bilan garov baylashib meni chaqirding. Uyalmaysanmi? Vijdoning bormi o‘zi? Qo‘lida krujkasi bilan ularga yaqinlashayotgan yigit labini yalab qichqirdi. - Yasha, qizcha, boplading. Gushnani yarimtaga tushirding. Tursunboy o‘rtog‘iga yeb yuborgudek o‘qrayib qaradi. Ze­ bixon Tursunboyga achinibmi, g‘azablanibmi, bir qaradi-da, indamay yo‘liga ketaverdi. Tursunboy qo‘llarini mushtlab orqa­ sidan qarab turgach, keyin qo‘l siltab, qizning orqasidan ketdi. Zebixon Tursunboyning bu qilig'idan nihoyatda g'azablan- gan edi. Xo‘rligi kelib, o'pkasini tutolmadi. Ko'zlaridan yosh dumalayverdi, dumalayverdi... Zirillamaga shu vajohatda kirib borishdan istihola qilib, yo‘l chetidagi terak tagiga kelib o‘tirdi. 309 U hozir Tursunboy yaqiniga kelsa, yumdalab tashlashga, og'ziga kelgan so‘zlar bilan qarg‘ashga tayyor edi. Qizargan qovoqlarini etagiga artib o'midan turmoqchi edi, yaqin kelib qolgan Tursunboyni ko‘rib yana o‘tirdi. - Sen yaramas, qarab turgin, dadangga aytib bermasam!.. Tursunboy qilgiliklarini ko‘pincha dadasidan yashirardi. Ze- bixonning gapi uni bir oz sarosimaga solib qo‘ydi. - Jinni bo‘ldingmi! Hazilni ham bilmaysan-a. Hazillashdim. - Hazil shunaqa bo‘ladimi? Meni sharmanda qilib, araq yutmoqchi bo‘ldingmi? Ma, ma pul. Pul kerakmi senga? - Ze­ bixon ro'molchasiga tugilgan pulni unga irg‘itdi. — Uyati yo‘q, nomard! - Og‘zingga qarab gapir. Kaltak yemagin, tag‘in. - Qani, ur. Ur, mard bo‘lsang! Tursunboy unga yaqin kelolmadi. Tishini g‘ichirlatib tura­ verdi. Zebixon o'midan turdi-da, etaklarini qoqib, uni masxa- ra qilayotgandek jo‘rttaga ming turlanib ko‘chaning o‘rtasidan jo‘nab qoldi. Shu-shu bo‘ldi-yu, Tursunboy Zebixonga ro‘para kelol- maydigan bo‘lib qoldi. Qiz oldidan chiqib qolgan paytlarda Tur­ sunboy bir nimani bahona qilib burilib ketadi yo bo‘lmasa lavla- gidek qip-qizarib turaveradi. Tursunboy hammavaqt xohishiga yetgan, nimani xohlasa o'shanga erishgan bola edi. Zebixon birinchi bo‘lib uning yuziga tik qaradi. Birinchi bo‘lib uning ta’zirini berib qo‘ydi. Tursunboy undan o‘ch olishga intilardi. Ba’zan esa insofga kelib, astoydil uzr so‘ramoqchi bo‘lardi. Lekin o‘ch ham olol- madi, uzr ham so‘rolmadi. Oraga uchinchi bir savdo suqildi. U Zebixonni yaxshi ko‘rib qoldi. U bu qizning nimasini yaxshi ko‘rib qolganini o‘zi ham bilmasdi. Kim biladi, u Ze- bixonning Marg‘ilon suratxonasi devoridagi, soat taqqan qo‘lini iyagiga tirab tushgan suratini ko‘rganidami, havaskorlar to‘garagi “Tohir va Zuhra”dan parcha qo‘yganda Zuhra bo‘lib chiqqanini ko‘rganidami, qachon, qanday qilib yaxshi ko‘rib qolganini bil­ maydi. Darhaqiqat, Zebixonning surati juda yaxshi chiqqan edi. Tursunboy o‘shanda suratga mahliyo bo‘lib qarab qolgan, faqat: “Anavini qara-ya, o‘zimizning to‘pori Zebimi shu? Yuziga tuzukroq qaramagan ekanman-da. Voy, munaqasi bo‘lmaydi!.. Tavba-ye! Rostdan Zebimi...” — deya olgan edi. Havaskorlar teatrining tomoshasi bo‘ladigan kuni Tursunboy klubga pisand qilmay kirgan edi. Zebixon shunaqayam qiliqlar 310 qildiki, Tursunboy angrayib qoldi. Zebi “Otmagay tong”ni juda olarkan. Tog‘a: “Voy puchug‘-ey”, deb yuborganini Tursun­ boy o‘z qulog‘i bilan eshitdi. Ashula tamom bo‘lgandan keyin klub ichi chapakdan larzaga keldi. Tomosha tomoshaligida qolib o‘sha ashulani yana ayttirishdi. Parda yopilganda To'lanboy sah- naga chiqib, tushuntirdi: - 0 ‘rtoqlar, spektaklda ashula ikki marta aytilmaydi, shunga rioya qilinglar! Tursunboy luqma tashladi: - Katta teatrlarda shunaqa bo‘Isa bordir, bu o'zimizning teatr. Qancha xohlasak, shuncha ayttiramiz. Sendaqa rejissomi qara-yu!.. Spektakl tamom bo‘lgandan keyin janjal chiqdi. - Bu yog‘ini ham ko‘rsatsin. To‘lanboy yana sahnaga chiqdi. - O‘rtoqlar, davonrini ikki oydan keyin ko‘rsatamiz. Bu to- moshadan bir parcha, xolos. Yoshlar qiy-chuv ko‘tarishdi. - Chorakta tomoshaga odam yig‘ib o'tiribsanmi? Odamlar Zebixonning san’atiga qoyil qolib, tomoshadan ko‘ngillari to‘lmay tarqashdi. Ana shundan keyin To‘lanboy, as- toydil kirishib pyesaning hammasini ko‘rsatish niyatida kunora havaskorlar bilan shug'ullana boshladi. Ammo urush boshlanib, bu ishlar qolib ketdi. Havaskorlar frontga ketdi. Tohir rolida chiqadigan, Qora botir bo‘ladiganlar frontda dushmanga qarshi jang qilgani otlanishdi. Shu-shu bo‘ldi-yu, Tursunboyning qulog'idan Zebixonning ovozi nari ketmay qoldi. Ko‘zini ochsa, qashqar baldoq taqqan surati, ko‘zini yumsa ashulasi uni notinch qilaverdi. U juda ko‘p garang bo‘lib yurgach, qizning yo'lini to‘sib, g‘o‘ldirab muhab- bat izhor qildi. Zebixon ariq bo‘yida tolga o‘rashib chiqqan chirmovuqning kamay gulidan bittasini uzib ko‘kragiga, pastga qaratib taqib ol- di-da: - Tushundingmi? - dedi: Tursunboy tushundi. Tushundi-yu, yuragi o‘rtanib ketganini bildirish uchun otga o'xshab pishqirib xo‘rsindi. Ayol qalbi tosh bo‘lsa ham allaqayeri paxtadan yumshoq, ipakdan mayin bo‘ladi. Aytilgan gap o‘sha joyga borib tegsa, bekor ketmaydi. Tursunboyning shu qalbaki xo‘rsinishi Zebixon ko‘ksidagi o‘sha har narsani kechira oluvchi, har qanday darddan 311 o‘sha larzaga tushuvchi joyga borib qadalgan edi. Zebixon unga yon berdi. Hech kimga so‘zini bermagan, haU egar urilmagan, jilov solinmagan asov jiyrondek shataloq otib yurgan bo‘z bola­ ning bosh egib titrab turishi Zebixonning ko‘nglini yumshatdi. U beixtiyor uning qo‘llaridan ushladi. Tursunboy uning qo‘llarini olib qizib turgan betlariga ishqadi. Tursunboy harbiy xizmatga ketar oldida ular oxirgi marta qirga chiqishdi. 0 ‘shanda ulaming yulduzlari porlab turardi. Tursunboy qovjirab qolgan ariqqa chalqancha yotib osmonga ti- kildi. Yulduzlar milt-milt qilib imlashadi. Yigitning ko‘zlarida yosh yiltirayotganini Zebixon sezmasdi. Ikkovlari ham o‘z yul- duzlariga tikilib nimalamidir o‘ylashardi... — 0 ‘sha yerlarda ham shu yulduz ko'rinarmikin? — dedi Ze­ bixon. - Ko‘rinadi. Hamma joydan ko'rinadi, - dedi Tursunboy yig‘lamsirab. Tursunboyning dard bilan, alam bilan gapirayotganini Ze­ bixon sezib qoldi. Boshidan quchoqlab ko‘kragiga bosdi. Tur­ sunboy yig‘lardi. Zebixon uning sochlarini siladi. 0 ‘sha kecha Zebixon uxlayolmadi. Keng supada to‘lg‘anib chiqdi. U opasining qimmatbaho bezaklarini taqib, yuzlariga bilinar-bilinmas qizil surtib, atiiga cho‘milgandek bo‘lib Tur­ sunboyning oldidan o‘tgani, unga doimo beparvo qaraydigan Tursunboy ketidan angrayib qarab qolganini esladi. Tursunboy olisga, qon to‘kilayotgan, bombalar portlayotgan joyga ketdi, deb o'ylagan edi Zebixon. Ammo Tursunboy qochibdi. Frontga yetmayoq yigitlar jon olib, jon berayotgan joylaiga qadami yet- mayoq qochibdi. Bu shum xabar Zebixonni tamoman esankiratib qo‘ydi. Av- valiga nimalar bo‘layotganini bilolmay gangib yurdi. Keyin bu dahshatni odamlar ko‘zida, muomalasida ko‘rib, birdan yuragi o‘ynab ketdi. Shu kunlar “Azizxon qahramon bo‘ldi” degan xabar kelgan edi. Bir qishloqning ikki bolasidan bir kunda. ikki xil xabar keldi. Biri qahramon, biri qochoq! Zebixon to‘lg‘anib-to‘lg‘anib yig‘ladi. Oxiri bu nomard, ah- dini buzgan yigitni qalbidan sidirib tashlashga ahd qildi. Bu Zebixon o‘ylagancha oson ish emasdi. Ulaming birga kechirgan, ahd-paymon qilgan onlariga guvoh yulduzlar hamon porlab turishibdi. Ular kechgan kunlami esga solib, biri Tursun- 312 boy bo‘lib, biri Zebixon bo‘lib har kecha hali barg yozmagan novdalar orasidan qarashmoqda. Adirlar-chi! Ulaming ilk sevgisiga guvoh bo‘lgan qirlami qo‘porib tashlab bo‘lmaydi-ku! Ovoz yetmas osmonda hamon mildirab tuigan yulduzlami uzib olib o'ngirlarga uloqtirolmay- san-ku! Ulami ko‘k yuzidan sidirib tashlab bo‘lmaydi-ku! Zebixon qalbida to'lib-toshgan alamlami kimga to‘kishini, laxcha cho‘g‘ bo‘lib yonayotgan o‘tni kimga sochishini bilmasdi. Zebixon o‘ylab-o‘ylab, Tursunboyni eslatadigan ko‘chalar- dan, soy bo‘ylaridan nari ketishga ahd qildi. U Tog‘a ko‘nsa Naymanga ketadi. Shu niyatda o‘midan tu­ rib, bir varaq qog‘ozni oldiga qo‘yib qalamni tishlagancha o‘y- lanib qoldi. XI Ikromjon ertalab shamolning guvillashidan uyg'onib ket­ di. Apil-tapil kiyinib o‘midan turdi-da, hovliga tushdi. Hamon shamol novdalami bir-biriga ayqash-uyqash qilib, hovli yuzidagi qog‘oz parchalarini u yoqdan-bu yoqqa uchirib yurardi. Kunbotar tomondan qo‘rg‘oshindek qop-qora bulut shu to­ monga sudralib kelmoqda. Ikromjonni tashvish bosdi. Axir bu­ gun odamlar cho'lga ketishadi. To‘qaydan, botqoqlardan busiz ham o‘tish qiyin, yomg'ir quyib bersa otlarga jabr bo‘lmasmi- kan? Jala quyib tursa ochiq dalada qanday qilib boshpana qurib bo‘ladi? Agar havo shu xilda aynib tursa ertaga jo ‘nashsamikan? Nizomjon ham turdi. U Ikromjonning nimadan tashvishla- nayotganini sezgani uchun indamay borib samovarga o‘t tashla- di. - Menga qara, jiyan, - dedi Ikromjon uning oldiga kelib. — Har ehtimolga qarshi ko‘ch-ko‘ronlami to‘g‘rilab turinglar, men bir guzarga chiqib kelaman. Agar o‘zim kelolmasam arava yuboraman. Pravleniye oldiga chiqaveringlar. Tog‘a, xotin-xalaj turar joy bitganda boradi, hozircha o'zing- lar ketaveringlar, degan edi. Ammo Ikromjon xotinini yolg‘iz tashlab ketgani ko‘ngli bo‘lmadi. Olib ketishga qaror qildi. Agar xotini huvillab yotgan uyda bir o‘zi qolsa ich-etini yeb qo‘yadi. Ikromjon osmonga qaray-qaray ko‘chaga chiqib ketdi. Jan­ nat xola sigimi chorboqqa arqonlayotgan edi. Chelakda sut ko'tarib kirdi. 313 — Amaking qani? — dedi u chelakni oshxona ostonasiga qo‘ya turib. — Tayinlab, idoraga chiqib ketdilar, ko‘chlami tayyorlab tu- rarmishmiz. — Eshikni qulflab ketaverarkanmizmi? — Unisini aytmadilar. Jannat xola Naymanga ketamiz, degan gapni eshitganda, bunchalik bo‘lar, deb o'ylamagan edi. Bu gapning butun dah- shati shu topda bilindi. U shu uyga kelin bo‘lib yor-yor bilan kirib kelgan. Shu uyda necha bola ko'rib, nechasini tuproqqa bergan. Bu uy uning eng baxtiyor, eng azobli kunlariga guvoh. Eh-he, bu uy devorlari orasida uning qancha-qancha umri o‘tgan. Shu uyda yig‘lagan, shu uyda kulgan... Endi bu uyni tashlab, to‘qayga ketyapti. Jannat xola birdan bo‘shashib o‘tirib qoldi. Rangi o‘zgardi. Yuragi ezilib, birpasda xayoli allaqayoqlarga uchdi. Ko‘p xotinlarda jindek molparastlik, lattaga o‘chlik bo'ladi. Bu xislatdan Jannat xola ham xoli emasdi. U, o‘g‘il uylantira- man, kelin tushiraman, deb qachonlardan beri mol yig‘adi. Eriga bildirib-bildirmay,. magazinga qanday yaxshi mato kelsa uyiga tashib kelaverardi. Hali Ikromjon ko‘rmagan bisotlari ham bor edi Jannat xolaning. U to‘y qilsam birovdan so‘rarlik bo'lmasin, deb chinni as- boblami ham yetarli qilib qo‘ygan edi. Kelinning en kiyimliklari taxt. Hatto bo‘lg‘usi kelin nechanchi tufli kiyishini bilmasa ham, poshnasi baland tuflilardan ham uch-to‘rttasini olib qo‘ygan. Bulardan tashqari, bir sandiq to‘la Tursunboyning kiyimlari. Hamma onalar shu. Bolasining kamolini ko‘rguncha, kelin tushirguncha shunaqa tinib-tinchishmaydi. Kunbotardan ko'tarilgan bulutni shamol haydab keldi-da, shatir-shutur qilib jala quya boshladi. Jannat xola sutni ko‘tarib ayvonga qochdi. Samovar parillab qaynardi. Nizomjon kamayini oUb tashlab samovami ayvonning poygahiga keltirib qo‘ydi, tu- tayotgan chalasini otashkurak bilan olib ariqdagi bo‘tana suvga botirdi. — Menga qara, bolam, — dedi Jannat xola Nizomjonga has- ratli boqib. — Shu yog‘ingarchilikda ketmoqchimisizlar? Nizomjon hayron bo‘ldi. — Iya, siz ketmaysizmi, aya? Jannat xola bosh tebratdi: 314 - Yo‘q, bolam. Awal bironta boshpana tiklab olinglar, ke­ yin meni olib ketarsizlar. Manavi yerga o‘tir, senga aytadigan bir-ikki og‘iz gapim bor. Yaxshilab eshitib, qulog‘ingga quyib ol. Amakingning ko‘ngli yarimta. Yonidan jilma, hozir o‘zi yer-u ko‘kka sig‘may yuribdi. Ajab! Ikromjon yursa ham, tursa ham, biron harakati bilan xotinining vayron bo‘lgan ko‘ngliga ozor berib qo‘ymaslikka uri- nadi. Ichi yig‘lab turganda ham unga kulib qaraydi. 0 ‘zini keng qo‘yib unga dalda beradi. Xotini-chi? U ham shu! Er-xotin ichdagini tashiga chiqazmay bir-birini aldardi. Go‘yo ulaming oilasida hech gap bo‘lmagandek. Go‘yo Tursun­ boy ulaming dilini og‘ritmagandek. Ikromjon xotinini yolg'iz qoldirishga, xotini bo‘lsa uni yolg'iz yuborishga ko‘ngli bo‘lmasdi. Ulaming shu kunlarda- gi muomalasi xuddi bir-biridan aybini yashirayotgan qudalarga o‘xshab ketardi. Shamol kuchaygandan kuchayib, bulutni surib ketdi. Bulut chetlari xuddi yonayotgan qog‘oz chetiga o'xshardi. Shu zar bu- lutlar orasidan ko‘k shishadek bo‘lib osmon ko‘rindi. Mo‘rilarda jon saqlagan musichalar kukkulab tamovlaiga qo‘nib olishdi. Beg‘ubor, juda ham beg‘ubor shabada esdi. Bu shabadalar qanotida qirlarda ungan pista mag‘izdek och yashil giyohlaming tarovatli hidini olib ketdi. Ivigan serraxna devorlar- dan bug‘ ko‘tarila boshladi. Biфasda hammayoq yashnab ketdi. Jannat xola shoshib-pishib bir-ikki piyola choy ichdi-da, uy yig‘ishtirishga tushdi. U taxmondan ко‘ф а, yakandoz olib, san- diq ostiga taxlab qo'ygan yangigina sholchani tortib ayvonga olib chiqdi. Ikki kishiga yetarli anjomni bir joyga to‘plagandan ke­ yin, Nizomjonga bulami sholchaga o‘rashni buyurdi. Keyin o‘zi oshxonadan qumg‘on, dekcha olib chiqdi. Yana nima esimdan chiqdi ekan, deb o'ylab turgandan keyin, unutgan narsasi esiga tushib, yana oshxonaga kirib ketdi. Savatda non, tuz, qoshiq, choy olib chiqdi. - Bo‘ldi. Yana biron narsadan kamchilik bo‘lsa qishloqqa odam tushib turar, albatta, tayinlab yuboringlar. Hammasini yu- boraman. Devor raxnasidan egarda o‘tirgan Ikromjonning boshi ko‘rin- di. U egardan gup etib o‘zini yerga tashladi-yu, hovliga kirdi. - Tayyormisizlar? Qani jiyan, yuklami aravaga olib chiqa- ver! 315 - Dadasi, men borolmaydigan bo‘lib qoldim. Ikromjon xotiniga qaradi. - Nega aynib qolding, xotin? Yuraver, Tog‘aga aytdim, mayli, dedi. - Keyinroq borarman. Hozir borsam, sizlarga tashvish bo‘lishdan boshqa foydam tegmaydi. Boraveringlar, mendan xa- votir olmang, menga jin ham tegmaydi. Ikromjon chakkasini qashib, nima qihshini bilmay turib qol­ di. Birga ketgani durust edi. Yolg‘iz uyda nima qiladi? 0 ‘ylay- verib adoyi tamom bo‘ladi-ku. - Hoy, xotin, yUraver, jinnilik qilma. Jannat xola qat’iy javob qildi. - Ketavering, dadasi. Meni yig‘laydi, o‘zini-o‘zi yeb qo‘ya- di, deb o‘ylamang, xotiijam ketavering. Bir boshpana tiklang. Bu uyni birontaga topshirib, ro‘zg‘omi saranjom qilib keyin bora­ man. - E, — dedi Ikromjon, — esi yo‘q, xotin-ey, shu paytda ro‘zg‘orni o‘ylab o‘tiribsanmi, hech kim tegmaydi! Joning salo- mat bo‘lsa, hammasi topiUb ketadi. Ikromjon u desa, bu dedi, xullas, Jannat xola bormaydigan bo‘ldi. Yuklami aravaga ortib Ikromjon endi uzangiga oyoq qo‘ya- man deb turgan edi. Jannat xola eshikka qulf urib uning oldiga keldi. - Shoshmang, hech bo‘lmasa guzargacha kuzatib qo‘yay. Ikromjon egarga minmadi. Ot jilovidan yetaklab yo‘l bosh­ ladi. Er-xotin oldinda jimgina ketishyapti. Nizomjon bo‘lsa ara­ va orqasida ularga xomush qarab borardi. Ikromjon aravani choyxona oldidagi ustiga ko‘ch ortilgan aravalar qatoriga oUb borib to‘xtatdi. Tog‘a kelganlami alohida ro‘yxatga yozib turardi. Ikromjon qishloqda shuncha odam borligini bilmas ekan. U hamma frontga ketgan-u qishloqda hech kim qolmagan, deb yurardi. Hozir ko‘chaning ikki betiga tizilib tuigan, samovar so‘risini to‘ldirib o‘tiigan kishilami ko‘rib hayron bo‘ldi. Butun qishloq cho'lga ketayotganlarni kuzatishga chiqqan edi. Bundan tashqari, kecha qorovul xonadonlaming eshigini qoqib, ertalab hammaning idora oldiga to'planishini aytgan edi. Tog‘a oxirgi arava kelib to‘xtagach, ichkariga kirib ketdi. Bir ozdan keyin u kecha oblastdan kelgan muxbir yigit bilan chiqdi. 316 Ulardan keyin hali ham o‘sha yangi kostyumi, yangi etigini ki­ yib yuigan Ummatah chiqib atrofdan kimnidir qidira boshladi. Qidiigan kishisini topdi, shekilli, qo‘li bilan imlab chaqirdi. To‘ti xola to‘dadan chiqib oldiga keldi. Ulaming har bir harakatini Ikromjon qimirlamay kuzatib tu­ rardi. Kimdir uni turtgandek bo‘ldi. 0 ‘girilib qaragan edi, yonidagi bola idora tomonni ko‘rsatdi. - Sizni rais tog‘am chaqiryaptilar. Ikromjonning ikki ko‘zi UmmataUda bo‘lganidan rais chaqi- rayotganini ko‘rmay qolgan edi. Tez-tez yurib uning oldiga bor- di. - Qalay, tayyormisizlar? Tayyor bo‘lsang, hozir jo‘naysizlar. Sen manavi yerda tur! Tog‘a qo‘Uni ko‘tarib g‘ala-g‘ovumi bosdi. Hammaning ko‘zi unda. Tog‘a baland ovoz bilan gap boshladi. - Hurmatli o‘rtoqlar! Bugun biz shu soatdan boshlab ob- lastda birinchi bo‘lib Nayman cho‘liga yurish boshlaymiz. 0 ‘z- laringizga ma’lum, urush ketyapti. Yurtni to‘ydirish, kiyintirish, urushdagi bolalarimizni toliqtirmay vaqtida oziq-ovqat bilan ta’minlab turish bizning zimmamizga tushgan. Shuning uchun g‘alaba kunlarini tezroq yaqinlashtirish niyatida partiyamizning bekor yotgan cho‘llami o‘zlashtirib, uni hosil berishga majbur qiling, degan chaqirig‘iga, labbay, deb javob berdik. Mana bugun yo‘lga chiqyapmiz. Birinchi hosilimizni frontga, azamat o‘g‘illa- rimizga ataymiz. Rozimisizlar? Olomon guvillab uning gapini ma’qulladi. Tog‘a qo‘lini ko‘targan edi, xaloyiq yana jim bo‘lib qoldi. - Pravleniyeda kelishib, kolxozimizning ilg‘or kishilari nomidan Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgan hamqishlog'imiz Azizxon UmmataUyevga xat yo‘llashga qaror qildik. Ruxsat etsanglar, shu xatni o‘qib bersak. Tog‘a qo‘ltiqlab turgan qizil papkadan ikki-uch varaq qog‘ozni ehtiyotlab olib sal oldinroqqa chiqdi. Awal xalqqa bir qarab olgandan keyin, shoshilmay o‘qiy boshladi: - “Aziz farzandimiz, jigargo‘shamiz Azizxon! Sening sevikli Vatanimizni yovuz dushmandan himoya qilish uchun frontda ko‘rsatgan qahramonligingni eshitib boshimiz ko‘kka yetdi. Dil- larimiz quvonchga to‘ldi. Vatan uchun fidokorona jang qilayot- gan azamatlar safida ekanligingdan faxrlanamiz. Hamisha mana shunday mard bo‘l! Biz hamqishloqlaring dushmanni Berlin- 317 gacha quvib borishingni, uni o‘z uyasida yanchib tashlashingni istaynriz. Chekinma! Dushman galalariga sherdek tashlan! Uni yanch! Xonavayron bo‘lgan oilalaming, yetim qolgan bolalar- ning qasosini ol! Onalaming ko‘z yoshlari esingda tursin! Kul bo‘lgan koshonalaming gulxanlari esingda tursin! Dorga osil- gan, bo‘g‘ziga xanjar qadalgan jigarbandlarimiz esingda tursin! Shulaming hammasi, hammasi uchun qasos ol, azamat lochini- miz!..” — Tog‘a xatning shu yeriga kelganda yonidan ro‘molcha- sini chiqazib, ko‘z milklarini artib oldi. Xalq sukut ichida uni tinglardi. Ikromjon esa boshini quyi egib odamlarga qarayolmay titrab turardi. Tog‘a o‘qishda davom etdi: — “... Senga shu xatni yo‘llayotgan paytimizda butun qishloq xalqi bir yerga to‘plandik. Frontdagi bolalarimizni zoriqtirmaslik uchun yangi yer ochib, ekin maydonlarini kengaytirishga qa- samyod qildik. Biz bu yerda mehnat frontini ochyapmiz. Cho‘l bilan olishmoqchimiz. To‘qay bilan olishmoqchimiz. Shu xat o‘qilayotganda mehnat frontimizning gvardiyachilari jangga ot- lanib, shaylanib turishibdi. Senga butun qishloq ahli sihat-salo- matlik, jangda g‘alaba tilaydi!” - Tog‘a xatni o‘qib bo‘lib yana dastro‘molini oldi-da, peshana terlarini artdi. - Kimda-kim shu xatni ma’qullasa, kelib imzosini cheksin. Birinchi bo‘lib Ummatali, undan keyin To‘ti xola imzo chekdi. Ana shundan keyin birin-ketin odamlar kelib imzo che- kaverdilar. Ko‘pchilik Ikromjonni zimdan kuzatib turardi. Ikromjon kelib, ikkilanmay qalamni qo‘liga oldi-yu, enga- shib qo‘l qo‘ydi. Shundan keyin u dadil yurib arava oldiga bordi, ajib bir chaqqonlik bilan egarga minib oldi. Tog‘a xatni papkasiga solgandan keyin aravalar taxtmi, de­ gandek, atrofga alanglab oldi. - Oq yo‘l! Oq yo‘l, sizlarga, yaxshilar! Aravalar joyidan qo‘zg‘alishdi. Ikromjon otga bir-ikki ach- chiq qamchi bosib, oldinga o‘tib ketdi. Jannat xola pildirab unga yetib olishga harakat qilardi. Karvon odamlar to‘dasidan chiqib, tosh yo‘l bo‘ylab keta boshladi. Nizomjon aravadagi yuklar ustida o‘tirib orqada qola- yotgan odamlarga qarab qo‘l silkitardi. Zebixon to‘rtinchi arava bilan yonma-yon kelardi. U egarda qiyshiq o‘tirib olgan poch- chasiga nimalardir deb gapirardi. Tosh yo‘lda g‘ildirakning qaldirashidan uning nima deyayot- ganini Nizomjon eshitolmasdi. 318 Jannat xola to to‘pqayrag‘och tagigacha ergashib keldi-da, oxiri u ham qo'lini silkitib orqada qolib ketdi. Nizomjon uning qorasi ko‘rinmay ketguncha yuragi ezilib qarab borardi. Ikromjonning qovog‘i soliq. Orqasiga qaramaydi. Ot yollari- ning silkinishiga qarab o‘y o‘ylab ketadi. Uning nima uchun tajang bo‘layotganini Nizomjon biladi. 319 UCHINCHI BO‘LIM I Nayman to'qaylari yonardi. Qurib-qovjirab qolgan qamislilami olov bir chekkadan yam- lab boradi. Pag‘a-pag‘a qurumlami shamol ohs-olislarga quvib ketmoqda. To‘ng‘izlaming besaranjom xur-xuri, o‘rdak va qash- qaldoqlaming g‘aq-g‘uqi olamni tutgan. Ikromjon baland do‘ng tepasida qo‘ltiqtayog‘iga tiralib o‘tning to‘qay ichkarisiga o‘rmalashini kuzatmoqda. Havo salqin. Izg‘irin jonni achitadi, ammo shamol alanga taftini Ikromjon turgan do'nggacha olib kelmoqda. Goh qop-qo- ra tutun bulutlari orasida ko‘rinmay ketadi. Shunda u xuddi bu- lut o‘ragan qoyaga o‘xshab arang ko‘zga tashlanib qoladi. Aravadan chiqarilgan otlar tutun achchig‘idan bezovta bo‘lib, boshlarini o‘qtin-o‘qtin silkitib qo'yishadi. Nizomjon bola bo‘lib bunaqa katta yong‘inni ko‘rmagan edi. U buralib ko'tarilayotgan tutunlarga jimgina tikilmoqda. Tutun buralayotgan joydan ozib, junlari osilib qolgan bir bo‘ri otilib chiqib qum tarafga qochdi. Ammo sal nariroqqa borib yana orqaga qaytdi. Tutun orasiga kirib ketdi. Nizomjon uning o‘zini o‘tga urishidan ajablanib turgan edi, miltiqni o‘qlayotgan Ikromjon o‘zicha gapirdi: - Modasini chaqiryapti. Ikromjonning gapi rost chiqdi. Sal o‘tmay o‘sha alanga ora- sidan boyagi bo‘ri emchaklari osilgan modasini eigashtirib chiq­ di. Ikromjon mo‘ljalga olib o‘q uzdi. 0 ‘q yegan bo‘ri oqsoqlanib uch oyoqlab yugurganicha tepahk orqasiga o‘tib ketdi. Modasi esa yong‘inda qohb yonboshi kuygan ekan, qumga yetmay yiqildi. Turolmay uch-to‘rt metr sudralib bordi. Keyin qimirlamay qoldi. 320 Shamol kuchayib olovning tili yana ham uzunlashdi. U ya­ shin tezligida qamishlami yamlab borardi. Ammo cho‘l shamo- lidek telba shamol bo‘lmaydi. Hozirgina old tarafdan esayotgan shabada saldan keyin orqa tarafdan esadi. Bu gal ham shunday bo‘ldi. Nizomjon, o‘tning bu xil yonishi bo‘lsa biron hafla ichi o‘chmasa kerak, deb o'ylagan edi. Yo‘q, shamol oldindan esa boshladi-da, o‘tni orqaga purkadi. 0 ‘n besh minutlarda alanga so‘ndi-qo‘ydi. Ikki qo‘lini beliga tirab turgan To‘lanboy: - Ikromjon, qo‘shtig‘ni bolaga bering, - dedi. - Bo‘rini quvsin. Oyog‘i yaralangan, uzoq ketolmaydi. Ikromjon miltiqni Nizomjonga uzatarkan, ta’kidladi: — 0 ‘qni isrof qilma! Ehtiyot bo‘l! Nizomjon miltiqni oldi-yu, qumlikka qarab chopdi. U to‘x- tab, oyoq ostida yotgan bo‘rini miltiq qo‘ndog‘i bilan ag‘dardi. Bo‘ri sap-sariq ko‘zlari baqraygancha o‘lib qolgan edi. Nizomjon tepaga qarab chopdi. To‘lanboy rost aytgan ekan, yaralangan bo‘ri oldingi chap oyog‘ini ko‘targancha savag‘ich uyumi oldida unga yomon tikilib turardi. Nizomjon umrida bo'riga duch kel- magan edi. Qo‘rqib ketdi. To‘xtadi-yu, qimirlamay qoldi. Bo‘ri unga tomon uch oyoqlab kelaverdi. Nizomjon nima qilishini bil­ masdi. Oz bo‘lmasa miltiqni tashlab yuboray dedi. Shundagina u qo‘lida miltiq borligini bilib qoldi. Shoshib mo‘ljalga oldi-da, ketma-ket ikkala tepkini bosdi. 0 ‘q tovushi tinganda savagich- ning qurigan qiyoqlari to‘zib ketganini ko‘rdi. Tutun tarqadi. Qonga belangan bo‘ri qumda bezovta dumalab, oxiri bir-ikki marta oyoq siltadi-da, jim bo‘ldi. Nizomjon bo‘rining o‘lgan-o‘lmaganini bilolmay bir oz qa­ rab turdi. Bo‘ri boshqa qimirlamadi. Shundan keyingina yaqini- ga borib tepib ko‘rdi. Nizomjon ikkala bo‘rini oyog'idan sudrab kelganda qator pa- latkalar oldida uch-to‘rt kishi bordon to‘qib o‘tirardi. Nizomjon bo‘rilami ular oldiga tashlab ketmonini oldi-da, o‘choq kovlash- ga tushib ketdi. Ikromjon ham, To‘lanboy ham Nizomjonga bir so‘z deyishmadi. Faqat bir-birlariga ma’noli qarab olishdi. Kimsasiz cho‘l bir kundayoq gavjum bo‘lib qolgan edi. Qo‘shaloq tol tagida ikki kishi yerga qoziq qoqib so‘ri yasamoq- da. Oq tunukadan yasalgan bakni yero‘choqqa o‘matib, atrofiga loy chaplashmoqda. Bir chol bochkadan rezinka ichak bilan ke- rosin so‘rib, toshfonarlarga quymoqda. 321 Nizomjon o‘zining qobilligi bilan bu yerdagilarga darrov ma’qul bo‘la qoldi. Undan hech kim qayerdan kelganini, bu yerda nima qilib yurganini surishtirmadi. Ehtimol, Ikromjonning qarindoshi deb o'ylashgan bo‘lsa kerak. Har qalay, Nizomjon ularga tez el bo‘lib ketdi. Butun kun qamish kuydirish, o‘choq qurish bilan o‘tdi. Kech kirib, qorong‘ilik boshlanganda hamma jam bo'lib, katta chodir ichida, toshfonar yorug‘ida choyxo‘rlik qilib, u yoq-bu yoqdan gaplashib o'tirardi. Choy ichib o ‘tirgan odamlaming dilida qandaydir og‘ir o‘y- lar bor edi. Ammo hech kim og‘iz ochib urushdan gapirmasdi. Ulaming nima uchun shunday qilayotganlarini Nizomjon sezib o'tirardi. Agar urushdan, urushga ketgan bolalardan gap ochilsa, Ikromjonning dili og'rishini o'ylab, gapni boshqa yoqqa chalg'i- tishyapti. To‘lanboy amaki hammadan ko‘p gapirardi: - Bola malades, bo'rini qoyil qildi. Ayniqsa, modasi tirik qolsa sal kunda hamma yoqni bo‘ri bostirvorardi. Qo‘yaver, bola, Tog‘adan mukofot olib beraman. Nizomjon indamadi. - Ertaga Zirillamadan arava kelmasa, ishimiz to‘xtab qoladi, - dedi To‘lanboy ancha jim o‘tirgandan keyin. - Tog‘a to‘rtta temir plug yubormoqchi edi. - Traktor-chi? - dedi Nizomjon gapga aralashib. To‘lanboy uni ermak qildi. - Voy bolasi tushmagur, bu botqoqda pardek yengil odam yurolmaydi-yu, og‘irligi necha tonna keladigan traktorga yo‘l bo‘lsin! Botib qoladi, jiyan, botib qoladi. - U Ikromjonga o‘gi- rildi. - Aravalar bugun yetib borishsa, ertaga qaytib kelishlari mumkin. Kech ketishdi. Ishqilib, biron joyda botib qolishgan bo'lmasin. - Yo‘g‘-e, — deb unga e’tiroz bildirdi Ikromjon, - kelgan yo'limizdan ketishsa bemalol yetib olishadi. Ko‘rding-ku, yo‘l yomon emasdi. Endigi gap bizda qoldi. Mayning yettilariga bo­ rib urug‘ sochish kerak. 0 ‘shangacha mana shu kuygan to‘qayda shudgor ochib taxt qilib qo‘yishimiz kerak. Qilolamizmi, shuni? Uning gaplariga jim quloq solib o‘tirgan To‘lanboy javob berdi: - Urinib ko‘ramiz, oqsoqol. Agar traktor kelolsa-ku, ko‘p ishlami eplashtirardik-a, iloji yo‘q-da. Tog‘a va’dasida turib, 322 kanaldan ariq tortib kelishga odam yubormasa ishinriz chatoq bo‘ladi. Sizot suviga ishonib bolmaydi. - Tog‘a qattiq va’da qiigan, - dedi Ikromjon. - Suv hay­ dab kelishdan tashvish qilma. U yog‘ini rais eplashtiradi. Undan tashqari, yer qotishi bilan bitta traktomi ham bizga yuboradi. Chigitdan qutulishi bilan yuboradi. Yana yer ochamiz. Qovun ektirmoqchi Tog‘a. Shu gapdan keyin hamma xotiijam bo‘lib, ertangi ishning maslahati boshlandi. Kim qayerdan ish boshlaydi, kim qurilishda bo‘ladi - hammasiga reja tuzildi. Katta qurilishlar keyin bo‘ladi. Hozir oshxona, yoniga bitta chog'roq tandir quriladi. Ikromjon kanaldan suv tashib kelishni Nizomjonga yuklayotgan edi, u rozi bo‘lmadi. - Y o ‘q dema, bola. Bitta eshak beraman, fermadan sut tashiydigan ikkita bidon ola kelganmiz. Qo‘sh bidonlab tashiy- verasan. Nizomjon unga yolvorgandek qaradi: - Meni eng og‘ir ishga qo‘ying, iltimos qilaman. El qatori ishlab ter to‘kay. Meni kichkina, nimjon demang. 0 ‘zlaring qa­ tori ko‘raveringlar. Dalada o‘sganman. Ketmonda suyagim qot- gan. Bir ishlay. Ikromjon bilan To‘lanboy bir-birlariga qarab olishdi. - Hech qanaqa shartim yo‘q. Ishlab u-bu orttirish niyatim ham yo‘q, menga hech narsa kerakmas. Boshpana bo‘lsa, qor- nim to‘q, ustim but bo‘lsa bas. Nimaiki ishlab topsam kolxozga. Mehnat haqi ham kerakmas! Nizomjon ko‘p gapirmoqchi edi, o‘pkasi to‘lib, gapi to- mog‘idan chiqmay, hiqUlab qoldi. U entikib gapini tamom qildi. - Chap qo'ling cho'ltoq ekan, deb urushga olishmadi. Uyimga sig‘madim. Erta-indin og‘aynilarim urushdan qaytib kelishadi. Shulaming ko‘ziga qandoq qarayman. Nima qilding, qaysi kovakda mog‘or bosib yotgan eding, deyishsa nima dey­ man? Eshakda suv tashib, tirikchilik qilib yurdim, deymanmi? Yo‘q, to'qay buzdim, bola-chaqalaringga ovqat topib berdim, ulami boqdim, deydigan ish qilmoqchiman. Jon akalar, meni ayamasdan ishga tashlayveringlar. U shunday yalinib gapirardiki, ra’yini qaytarishning sira iloji qolmagan edi. - Xo‘p, - dedi Ikromjon. - Aytganing bo‘la qolsin. Oldi odamlami uyqu bosib, kaftlariga esnay boshlagan edilar. Qariyalar dasturxonga fotiha o‘qishgach, hamma o‘midan turdi. 323 Nizomjon bilan Ikromjon palatkadan chiqishganda qumlik tomondan allaqanday iliq shamol esayotgan edi. Ikromjon ola- chalpoq bulutlar orasiga dam kirib, dam chiqib suzayotgan oyga ichki bir iztirob bilan tikilib turdi-da, uh tortib palatkasiga qarab ketdi. Nizomjon indamay eigashdi. Palatkaga kirgan Ikromjon fonar yoqdi-da, boya Nizomjon to‘shagan qamishlar ustiga ko‘r- pasini yozdi. - Joyingni sol, bolam, yotaylik endi. Negadir uning ovozi titrardi. — Amaki, yotavering, uyqum kelmayapti. Bir oz oydinda yu- raman. - Ha, mayli, o‘zing bilasan. Ertaga ish zo‘r bo'ladi, yota qolganing ma’qul edi. U shunday deb, yog'och oyog'ining tasmalarini bo'shatib ko‘rpaga kirarkan, yana og‘ir uh tortdi. Nizomjon uning ah- vol-ruhiyasini sezib tuiganidan fonar piligini pasaytirib, tashqa­ riga chiqib keta qoldi. Ikromjonning yuragi kuyardi. Ota o‘z bolasini ming marta oq qilganda ham yuragining bir chekkasida shu bolaga atab ar- doqlagan, uning kamolini ko‘rishga asragan mehrining zarralari yotadi. Bu zarralar vaqti-vaqti bilan alanga olib, yana so'nadi. Hozir Ikromjon yigirma bir yil qalbidan nari ketkizmagan, har bir daqiqasi katta umidlar va’da qilgan niyatlari bilan keyingi bir hafta orasida bolasini olislaiga olib ketgan, porloq niyatlarini kuydirib jizg‘anak qilgan hodisalar orasida o'rtanardi. Ikromjonni bir narsa ko‘proq qiynardi. Nega shunday bo‘ldi? Nega uning bolasi qo‘rqoq chiqdi? U o‘ylab-o‘ylab, o‘yiga yetolmasdi. Yemay yedirdi, kiymay kiydirdi... Ikromjonning birdan ko‘zlari ochilib ketdi. Ha, ha, hamma gap ana shunda. Qo'lini sovuq suvga ur- dirmadi. Og‘ir ish qildirmadi. Yig'laganda qo‘shilishib yig‘ladi. Kalishini ham yuvib qo‘yardi. Kgsal paytida ham uni toyloqdek qilib opichib yurardi. Betini yuvganda o‘zi suv quyib turardi... Ikromjon peshanasiga shatillatib bir tushirdi. — Jazangni tort, jazangni tort, Ikrom. Uni o‘zing shu ko'yga solding. Endi ming yig‘la, befoyda. Senga bu jazo kam! Ikromjon o‘g‘lining shu ko'yga tushishini sira o'zidan ko‘r- magan edi. Endi bunga iqror bo‘ldi. Iqror bo‘ldi-yu, alamiga chidolmay ingrab yubordi. 324 Shunday iztiroblar girdobida qolgan kishini hech narsa bilan yupatib bo‘lmaydi. Bunday paytlarda uni o‘zidan boshqa ovu- ta olmaydi. Ikromjon shuning uchun ham o‘zini o‘tga-cho‘qqa urib, o‘tli xayollar yolqinidan chiqishga intilardi. Mana, Nizomjon, kuyib kulga aylangan to‘qayda tanho ke- zib, umidlar sarobga yetaklagan shu kishi to‘g‘risida o‘ylamoqda. Huvillab qolgan cho‘l go‘yo Ikromjonning qalbiga cho‘kkandek. Bo‘sh, uning xayollaridek, uning istaklaridek bo‘sh cho‘l oydin- da o‘liksimon sokin yotibdi. Shu huvillab yotgan sokin cho'lni uyg‘otish uchun bilak shi- margan kishilar zora Ikromjonning ham yuragiga qo‘l solib unda yangi umidlar uyg‘ota olishsa, zora Ikromjon cho‘l bilan baravar yashnab ketsa. Nizomjon uning qo‘ltig‘iga tirak bo‘ladi. Yuragi- dan iztirobli o‘ylami quvib chiqaradi. Atrofga umid bilan, odam­ larga ochiq yuz bilan qaraydigan bo‘lguncha yonidan jilmaydi. Yulduzlar miltirab turgan cho‘l kechasida Nizomjon diliga ana shunday beg‘ubor niyatni tugib qo‘ydi. Olisdan deraza pardasini shamol silkitgandek g‘alati ovoz keldi. Nizomjon quloq tutdi. Bu ovoz bora-bora bukungi ket- magan atlas ko'ylak etagining yelpinishiga o‘xshab eshitilaveradi. Nizomjon ufqqa qaradi. Olisdan bir gala o‘rdak uchib kelayotgan edi. 0 ‘rdaklar galasi palatkalar tepasiga kelib, g‘aqillab aylana boshladi. Nizomjon ulaming tinimsiz aylanishi sababiga tushunol- madi. 0 ‘rdaklar o‘tgan yili tashlab ketgan inlarini olis yurtlardan izlab kehshgan edi. Ular tark etgan to‘qayning bir cheti endi yo‘q edi. 0 ‘rdaklar karvoni pastlab uchib qorayib yotgan yer ustida yana bir aylandi-yu, g'aqillab qumlik chetida sokin sho- vullagan qamishlar ustiga sho‘ng‘ib ketdi. Nizomjon qaytib kelganda Ikromjon qo‘lini boshiga qo'yib palatka tepasidagi tuynukdan tushib tuigan nurga tikilgancha kiprik qoqmay yotardi. Nizomjon fonar piligini balandlatganda uning ajinli yuzlaridan ko‘z yoshlari dumalayotganini ko‘rib dar­ rov pilikni pastlatdi. Fonar ikki-uch marta lipillab o‘chdi. U yechinib ko‘rpaga kirgach, Ikromjonga nimadir demoq- chi bo‘lib boshini ko‘tardi. Ko‘tardi-yu, nima deyishini bilmay tirsagiga tiralganicha ancha turib qoldi. Nizomjon biron gap ay­ tib unga juda-juda taskin bergisi kelardi. Ammo nima deydi? Qanday gap aytsa, Ikromjon amakining ko‘ngli taskin toparkin? Nizomjon shuncha o'ylab arzigulik gap topolmadi, nihoyat: - Meni 0 ‘g‘lim deysizmi? - dedi. 325 Ikromjon indamadi. Sal o‘tmay qorong‘ida Nizomjonning ham piq-piq yig‘lagani eshitildi. II Oblast ijroiya komitetining majlislar zalida cho'ldan yer ol­ gan kolxoz rahbarlari ishtirokida kengash bo‘layotgan edi. Res­ publika Oliy Sovetining raisi Yo‘ldosh Oxunboboyev Yozyovon cho‘llarining istiqboli to‘g‘risida gapirmoqda. U yaqin yigirma besh yil ichida cho‘l butunlay o‘zlashtirilib, 0 ‘rta Osiyoning yi- rik paxta bazasiga aylanishi, hozir kolxozlar ayrim uchastka tar- tibida qo‘riq ochayotgan yerlar vaqti kelib alohida kolxoz, sov- xoz bo‘lib ajralib chiqishi, urush tugashi bilan Katta Farg'ona kanali kengaytirilib butun cho‘l bo‘ylab aylanib o‘tishini sodda, dehqonchasiga tushuntirardi. - Yolg‘iz kanal suvi bilan cheklanib qolmaymiz. Mingdan ortiq artezian quduqlari qaziymiz. Har bir quduqdan ikki tegir- mon suv otilib chiqadi. Har bir zvenoning o‘z artezian qudug‘i bo‘ladi. Hozir geologlarimiz cho'lda razvedka ishlari olib bo- rishyapti. Yozyovon Farg'ona vodiysining markaziga aylanishi kerak. Shu kunlarda Namangan, Qo‘qon, Shahrixon, Chimyon, Toshloq tarafdan cho'lga hujum boshlandi. Bir umr qaqrab yot­ gan cho'ldan olgan birinchi hosilni frontchi bolalarimizga sovg‘a qilamiz... Ittifoqdoshlarimizning imillashlarini kutib o‘tirmay ik­ kinchi frontni Yozyovondan ochamiz. Endigi gap o‘zlaringda qoldi. Bir yoqadan bosh chiqaringlar. Front taraflardan yaxshi xabarlar kelib turibdi. Nemisning kavushiga qurt tushib, chiqib kelgan tarafga qarab tiraqaylab qochyapti. G ‘alaba kunini Yoz­ yovon guruchidan osh damlab kutib olamiz. Kimdakim, fashistga shu yerdan turib o‘q uzaman desa, kimdakim dushman qo'lida qolgan shaharlarimizni ozod qilaman desa, Yozyovonga chiqsin! Oxunboboyev shunday gapirardiki, u minbarda emas, bir pi- yola choy ustida gaplashib o‘tirganga o‘xshardi. U o‘zidan katta- lami sizlab, o‘zi tengilami senlab, kichiklami bolam-bo‘tamlab gapirardi. U gapining oxirida zalda o‘tirganlarga birma-bir qa­ rab oldi. Go‘yo shu o‘tirganlar orasidan kimnidir qidirayotganga o‘xshardi. — Kanal qaziganimizda hammani qoyil qoldirgan Do‘smat polvon qani? Pastda kimdir javob berdi: 326 - Frontda halok bo‘ldi! Oxunboboyev ovoz chiqqan joyga tikilib qoldi. Qo‘lidagi qa- lami qog‘oz ustiga tushib dumalab ketdi-da, stol qirg‘og‘iga kelib to‘xtadi. - Omon polvon shu yerdami? - dedi u yana boshini ko‘ta- rib. 0 ‘rta qatorda o‘tirgan qora soqol, yag‘rindor kishi o‘midan turdi: - Shu yerdaman, Ota. - Omonmisan, polvon. Majlisga soqolingni oldirib kelmab- san-da. Senga necha marta aytganman, soqolni oldirib yur, deb. Zalda qiyqiriq, kulgi bo‘lib ketdi. Omon polvon qo‘pol gav- dasini tebratib turib o‘zi ham kulib yubordi. - Ota, endi shu paytda tanbehni qo'ying. Po‘rimlik ko'ngil- ga sig‘adimi. - Urushdan oldin ham shunaqa eding. - Oxunboboyev g‘o- vumi bosib o‘midan turdi-da, sahna chetiga kelib kula-kula gap boshladi: - Polvon bilan yoshimiz teng. Bolaligida ham shunaqa beparvoroq edi... Polvon ham o‘midan turib sahna yaqiniga kelib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘ydi-da, yalindi: - Jon birodar, bu yog‘ini aytmay qo‘ya qol. - Yo‘q, aytaman. Shu deng, Omonni uylantirayotgan edik. To‘y kuni ham soqolni oldirmagan ekan. Rayim ikkovimiz chi- mildiq oldiga o‘tqazib, rosa ivitib soqolini olganmiz. Kelinning oldiga ikki lunjiga sho‘r paxta yopishtirib kirgan. To‘g‘rimi, Ra- yimberdi? Sahna chetida o‘tirgan Tog‘a kulib bosh qimirlatdi. - To‘pponcha polvon bormi? - Bor, - deb pakanagina, serharakat, ko‘k ko‘z yigit o‘mi- dan turdi. - Bu yoqqa kel! — dedi Oxunboboyev. To‘pponcha polvon pildirab Omon polvonning oldiga keldi. Oxunboboyev unga bir zum zavq bilan, havas bilan tikilib turgandan keyin pastga tushib, har ikki polvonni oldinma-ketin quchoqladi. - Yozyovonga ikkoving komandirlik qilasan. Ikkoving cho‘l marshallari bo'lasan. Qani, rozimisizlar? - Rozimiz, Ota. Sen buyur, biz nima desang tayyormiz. Omon polvonning gapidan Oxunboboyev zavqlanib ketdi. - Balli, azamatlar! Cho‘l jilovini qo‘llaringga berdik. 327 Ko‘m-ko‘k ko‘zlarini o‘ynatib turgan To'pponcha polvon miyig‘ida kulib qo‘ydi: - Bir gap aytsam maylimi? Xafa bo‘lmaysizmi, Ota? - Ayt, ayt, To‘pponcha. - Tavba, sira kattalarga o‘xshamaysiz-a. Shundoq odam o‘zimizga o'xshab jo ‘ngina gaplashasiz-a. Raispolkomimiz bilan gaplashish uchun eng kamida bir hafta ovora bo‘lamiz. Arizani pochtadan yuboramiz. Oxunboboyevning chehrasi jiddiylashdi: - Shunaqa degin? U yana sahnaga chiqib joyiga o'tirdi. Rayimberdi zirillama- liklaming cho'lga birinchi bo‘lib yurish bosMaganlarini gapirdi. Ota jimgina o'tirib, uning gaplariga quloq soldi. Rayimberdi ga­ pini tugatib endi o‘tirayotgan edi, Oxunboboyev to'xtatdi. - To kunlar isib, yog‘ingarchiliklar o‘tib ketguncha xotinlar chiqmasin deyilgan edi. Nega xotinlami cho‘lga olib chiqding? Tog‘a nima deyishini bilmay turib qoldi. - Qandoq qilay, Ota? 0 ‘zlari kelishyapti. 0 ‘tiraveraymi? - Shoshma! - dedi Oxunboboyev. - Ish shunaqasiga ko‘ch- gan bo‘lsa, bu yog‘ini to‘g‘rila. Imoratlami tezlat. Bir oydan ke­ yin xabar olaman. Agar eng kamida yigirmata uy bitmagan bo‘l- sa, xafa bo‘lib qolasan. Oblast partiya komitetining sekretari cho'ldan yer olgan kolxozlarga, kolxozchilarga beriladigan yordam haqida gapir- gach, kengash tugadi. Oxunboboyev zaldan chiqishda Tog‘ani qo‘ltiqlab oldi. Ko‘chada keta turib undan hol-ahvol, qishloqdagi qariyalaming tirikchiligini so‘radi. Tog‘a hammasini bitta-bitta gapirib berdi. - Hammasi joyida, oshnam. Xotiijam bo‘l. - Ikrom kepti, deb eshitdim. Qalay, tinchmi? - Tinch, tinch. Tog‘a shunday dedi-yu, ko'zini yashirolmay javdiradi. - Bir gap bormi? - Yo‘q, o‘zim... - Aytaver. Yashirma! Tog‘a noiloj gap boshladi: - Ikrom bir oyoqsiz bo‘lib kelgan. Bu ham yetmagandek, o‘g‘li... - Nima? Halok bo‘lganmi? - Halok bo‘lsa koshki edi. Armiyadan qochgan. Ikrom bo­ shini ko'tarolmay qoldi. Odamlaming yuziga qarayolmayapti. Naymanga chiqarib yubordim. Zora dardi yengillashsa. 328 Oxunboboyev nima deyishini bilmay to‘xtab qoldi. Uni kuzatib chiqqanlar sal narida uning iztirob bilan uh tort- ganini ko‘rib turishardi. - Yomon bo‘pti, - dedi u anchadan keyin. — Jannatning ahvoli qanday? - Telbaga o'xshab qolgan. - Bolasi frontdan qochibdimi-ya? - Nazarimda, frontdan emas, yo‘lda poyezddan tushib qol­ gan bo‘lsa kerak. Tog‘a qiynala-qiynala so‘radi: - 0 ‘z bolam bo‘lsa oraga tushmasdim. Bolam tuproqda yo- tibdi. Shu Ikrom uchun, urushda oyog‘ini yo'qotib kelgan bol­ shevik o‘rtog‘im hurmati oraga tushmoqchiman. Afv qilib bo‘l- maydimi? Dadasi o‘z qo‘li bilan olib borib topshirsa. Oraga tu- shing. Urushga borib, qoni bilan oqlasin. Oraga tushing! Oxunboboyev yana jim qoldi. - Qiyin, qiyin, do‘stim. Xalq bor. Xalq biladi. Uni xalq sud qiladi. Ammo... — Oxunboboyev yana o‘ylanib qoldi. — Ikrom adoyi tomom bo‘ladi. Butun borlig‘ini, umrini Sovet hukumati- ga bag‘ishlagan kishi shu bola tufayli yerparchin bo'ladi. Mayli, kelsin! Ikrom kelsin! Bir maslahat chiqib qolar. E, attang... Tog‘a u bilan xayrlashib, otda Zirillamaga qarab ketdi. Shu kuniyoq Naymanga bormoqchi, Ikromni topib u bilan o‘g‘li to‘g‘risida gaplashmoqchi bo‘ldi. U yo‘l-yo‘lakay o‘ylab borardi. Bu gaplami Otaga aytib to‘g‘ri qildimi? Yurt ishi bilan band, usiz ham boshida qancha- dan qancha tashvishi bor odamga bu gapni aytgani durust chiq- dimikan? Eh, yaramas bola, hammani xijolat qilding. 0 ‘z bolasi bo‘lganida iltimos qilib o‘tirarmidi? Bahridan o‘tardi-qo‘yar- di. Na qilsinki, bir beg‘ubor, toza yurak do‘stining arzandasi. Shuncha yoshga kirib birinchi marta yomonning yonini olyapti! Tog‘ani ham qiynab tashlading, yaramas bola. Shu kuniyoq Tog‘a havoning aynib qolganiga qaramay Nay­ manga qarab ketdi. Kech qorong‘isida horib-charchab tol tagiga yetib borib, Ikromjonni to‘qaydan chaqirtirib keldi. Ikromjon awaliga Tog‘a biron ish bilan chaqirtirgandir-da, deb o'ylagan edi. Ikkovi chodir ichiga kiigandan keyin uning jiddiy gapi borligini bilib qoldi. - Tinchlikmi, Tog‘a? — dedi bezovtalanib. - Tinchlik, tinchlik, oshnam. Seni bir quvontiray, deb kel- dim. Shu bugun Yo‘ldosh ota bilan gaplashdim. Tursunboyingni 329 afv etishni o‘ylab ko‘radi chog‘i. Ertalab Farg‘onaga borasan. Tayinladilar. Ikromjonning boshi egildi. Yog'och oyog'ining tasmasini chertib indamay qoldi. - Ha, nega indamaysan? - Bormayman, do‘stim. Bormayman. Nima deb boraman? Qay yuz bilan boraman? Yo‘q. Meni kechir. Men uchun yu- zingni sidirib, ming xijolat bilan iltimos qilganing uchun rahmat. Rahmat, do‘stim. Ammo borolmayman. Do‘stim bo‘lsang, ik­ kinchi bu to‘g‘rida menga og‘iz ochma. Mening unaqa bolam yo‘q. - Katta ketma, og'ayni. Hama qilsa ham bolang. Mayli, frontga borsin, o‘zini oqlasin. Sening ham yuzing yorug‘ bo'ladi. Ikromjon qat’iy bosh chayqadi: - Frontga mard boradi!.. Tog‘a Ikromjonning umrida hech kimga hech qanday ilti­ mos qilmaganligini, sha’niga dog1 tushiradigan ishga qo‘l urmas- ligini bHardi. Shunday bo‘lsa ham, uni shu og‘ir iztiroblardan qutqarish uchun ataylab kelgan edi. Yo‘q. Bo‘lmadi. Bir so‘zli Ikromjon uning maslahatlarini rad qildi. - Yana o‘zing bilasan. 0 ‘ylab ko‘r. Tanangga yaxshilab o‘y- lab ko‘r. Bordi-yu, gaplarim ma’qul bo‘lsa, Yo‘ldosh ota Tosh­ kentga ketib qolmaslaridan Farg‘onaga yetib bor. Tol tagida chiroq yonib, so‘rida odamlar gavjumlashib qol­ gan edi. Ular ikkovlashib o‘sha tarafga qarab ketishdi. Ikromjon hech kimga aralashmay, bir chekkada bosh egib o‘tirardi. Ertalab Tog‘a Zirillamaga qaytayotganda Ikromjonning og‘zini ko‘p poyladi. U bir so‘z demay nonushtadan keyin Tog‘a bilan xayrlashib to'qayga kirib ketdi. Ikromjonning so‘zidan qaytmaganiga ishongan Tog‘a noiloj otni egarladi-da, qishloqqa yolg‘iz jo'nadi. Tushga yaqin qishloqdan to‘qqizta arava keldi. Tog‘a beshta plug, tandir, oshqovoq, lavlagi yuboribdi. To'lanboyning xotini Zebixon bilan birgalikda ko‘ch-ko‘ronni aravaga ortib keldi. Nizomjon kuygan to‘qayda terlab-pishib ketmon chopayot- gan edi. Palatka tomondan odamlaming g‘ovur-g‘uvurini eshitib qaddini rostlab qaragan edi, To‘lanboyning aravadan ko‘ch tu- shirayotganini ko‘rdi. Arava ustida o‘tgan kuni yo‘lda qo‘lini sil- kitib qolgan qiz turardi. Nizomjon ketmon dastasiga ko‘ksini ti- rab unga qarab qoldi. Zebixon pochchasi yukni tashlab qaytgun- 330 cha, qo‘lini peshanasiga soyabon qilib, olislarga tikilardi. Cho‘l shabadasi sochlarini to‘zg‘itaverganidan qiz zarda bilan orqasiga otib tashlardi. Qizga angrayib qarab qolgan Nizomjon yo'tal to- vushini eshitib orqasiga o'girildi. БафоусЬап oyog‘iga eski kalish kiyib, ko‘ylagini lippa urib olgan qirq besh yoshlardagi bir xotin chelakda suv olib kelayotibdi. Nizomjon qizga tikilib turganimni ko'rgan bo‘lsa kerak, degan andisha bilan yerga qaradi-da, salom berdi. Xotin alik oldimi, yo‘qmi, Nizomjon eshitmadi. Ketmo- nini qo‘liga olib qora ildizlami palaxsa qilib ko'chiraverdi. Qor suviga to‘ygan yer xamirdek yumshoq edi. Ammo N i­ zomjonning qo‘li ketmondan chiqib ketganidan saiga charchab qolardi. U peshana terini dam-badam sidirib to‘xtamay ketmon urardi. U yarim soat chamasi tinimsiz ishlab, juda holdan toydi. Qaddini rostlab orqasiga qaramoqchi bo‘lganida beli qotib o‘zini o'nglayolmadi, ketmonga osilgandek arang yeiga o'tirdi. Palatka tomonda jom chalinganda ham u o‘midan turolmay o'tirardi. Odamlar birin-ketin ovqatga kela boshlashdi. Choponi- ni yelkasiga tashlab olgan Ikromjon kelganda o‘midan turmoq- chi edi, bo'lmadi. Belida bir nima tortishib qolgandek basharasi tirishib yana o‘tirdi. — Nima bo‘ldi? Charchadingmi? Ikromjon shunday dedi-yu, orqasiga qaradi. Ag‘darilgan yer­ dan hovur ko‘tarilardi. — Bir o‘zing ag‘dardingmi? Nizomjon bosh silkitdi. — Obbo, azamat-ey! To‘rt yarim sotix kelib qoladi. Bunaqa qilma, o‘g‘lim. Bunaqada o‘zingni chaqib qo'yasan. Har qanaqa dehqon ham qishdan chiqib qo‘liga ketmon olganida ishga bun- chalik zo£r bermaydi. Ketmon yomon narsa, chaqib qo'yadi. Bir-ikki kun belni, qo‘lni ishga o‘rgatib olib, keyin zo‘r beriladi. Qani tur, o‘g‘lim, tushlik qilib kelamiz. Nizomjon ketmon dastasiga osilib arang o‘midan turdi-da, belining zirqirashini Ikromjonga sezdirmay, sekin-asta yura boshladi. Hamma ovqatga kelib bo‘lgan edi. Randalanmagan taxtadan yasalgan omonat uzun stol atrofida kishilar chaqchaqlashib o‘ti- rishibdi. Ular ikkovi ham bir chekkaga kelib suqilishdi. Nizomjon uydan chiqqanidan beri birovning ovqatiga sherik bo‘lib yegan-ichgani tatimay kelardi. Bugun u o ‘z haqini, meh­ nat haqini kutib o'tiribdi. Bugun u bemalol, xijolatsiz ovqatlansa bo'ladi. Oshpaz sopol kosada ichiga mushtumdek lavlagi solin- 331 gan sho'rva keltirib qo‘ydi. U qozon tepasiga qaytarkan, baland ovoz bilan shang‘illadi: - Bolalar, shoshilmasdan tushiraveringlar. Bugun pervoy-ip- taravoy. Yangam qo‘sh oshiga palov damlab keptilar. Nizomjon kosaga qoshiq solarkan, oshpaz oldida dasturxon- ga o‘ralgan tog‘orani ochayotgan Zebiga bir qarab qo‘ydi. Ze­ bixon unga qaramasdi. 0 ‘z ishi bilan band edi. Ovqat ustida bugungi ish to‘g‘risida gap ketdi. To‘lanboy odati bo‘yicha maqol qo‘shib gap boshladi: - Sholi dehqonga aytgan ekan: to‘qson kun loy kechasan, keyin moy ichasan. Bugun ish boshlandi. Loy kechib boshladik. “Po‘sht, moy bo‘lasan”ga sakson to‘qqiz kun bor, hali. Men bugun uch yarim sotixni urib qo‘ydim. - Tushgacha uch yarimni yasab qo‘ygan bo‘lsang, kechga- cha yemi timdalab tashlamasang, deyman, - dedi Ikromjon. - Yo‘q, bu yog‘i unchalik bo‘lmasov. Bel qotib qoldi. Bu yog‘i sekin-asta. Belni aldab-aldab ishga solmasak bo‘lmas. Qish- da sandalda yotaverib dangasa bo‘lib ketgan ekanmiz, og'ayni. Ikromjon unga piching qildi: - Shu soqi-sumbat bilan uch yarimta deb maqtanib o'tirib- sanmi! Manavi bola to‘rt yarim sotixni bajarib qo‘ydi. Hamma o‘girilib Nizomjonga qaradi. Uning bu tomonlarda birinchi marta ish bilan odamlar e’tiboriga tushishi edi. Ko‘ngli yayrab ketdi. Sekin Zebixonga qaradi. Zebixon hamon unga qa- ramas, mushtini iyagiga tirab o‘ng qo‘lidagi qamishni yerga urib o‘tirardi. To‘lanboy o‘zini oqlay boshladi: - Biz qarib qoldik, oshnam. Navbat endi kadr bolalarga. Bularga tenglashib bo‘larmidi!.. Ikromjon so‘radi: - Yangam qishloqdan nima gap topib kelibdi? Yaxshi xabar- lar bormi? - Yangi maktab binosini shoshilinch gospital qi- lishayotganmish. Ertaga yaradorlami olib kelishadi, degan gaplar bor, deyapti. Evakuatsiya bo‘lganlardan sakkiz xonadon kelibdi. Tog‘a shularga joy topib berish bilan ovoramish. Ikromjonning miyasidan, shulardan birini uyga ko‘chirib kela qolsammikan, degan o‘y o‘tdi. Jannat xotirjam bu yoqqa kelaverardi. - Joy topganmikin? - dedi u To‘lanboyga qarab. U, bilmasam, degandek yelkasini qisdi. Tushlikdan keyin hamma o‘z ishiga ketdi. Ikromjon Nizomjonning qo'lidan ush­ lab to‘xtatdi. 332 - Endi bas, ichkariga kirib bir oz orom ol. Bugungi ishing yetadi. Qolganini ertaga qilasan. Nizomjon yotsa yotgudek edi. Hammayog‘i hali ham zirqi- rab og‘rib turibdi. Uning ustiga ishlayotganida to‘nini yechib tashlaganidan terlab dam olganida biqinini shabada olib qo‘yib- di. Biroq u ko‘pchilikdan ajralib qolishga yuzi chidamadi. 0 ‘zini charchamagan ko'rsatib: - Yo‘g‘-e, hah-veri charchamayman, amaki, - dedi. Ikromjon unga qarab turib: - Mayli, o‘zing bilasan, - dedi-da, oldiga tushib ketaverdi. Bu yog‘iga Nizomjonning ishi uncha yurishmadi. Kechgacha arang bir yarim sotix yer ag‘dardi. Borib yotay desa, odamlardan uyaladi. Ketmonni tashladi-da, qamish g‘aramiga yonboshladi. Ozroq mizg‘ib olmoqchi bo‘ldi-yu, tanasining zirqirab og‘rishi- dan ko‘zi ilinmadi. Chalqancha yotib osmonga tikilganicha o‘y surib ketdi. Osmon ko‘m-ko‘k. Onda-sonda salmoqlanib suzib yurgan oppoq bulutlar chetiga og‘ib qolgan quyosh nuri tushib turibdi. Uzoq-yaqindan odamlaming ovozi quloqqa chalinib qoladi. Bir­ dan shabada unga g'alati bir ovoz olib keldi. Qayerdadir ayol kishi kuylardi. Uning qo‘shig‘i dam eshitilib, dam yo‘q bo‘lib ketadi. Nizomjon boshini ko‘tarib u yoq-bu yoqqa qaradi. Hech kim yo‘q. Bu atrofda Zebixon bilan uning opasidan boshqa ayol yo‘q. Albatta, Zebixon qo‘shiq aytayotgan bo‘lsa kerak. Ovozi biram shirah ekanki. Nizomjon o'midan turdi-da, ketmonni yelkasiga tashlab bir dam atrofga quloq solib turdi. Qo'shiq to‘qay tomondan eshiti- lardi. U beixtiyor o‘sha tomonga qarab yura boshladi. Kuygan yerlar tugab, g‘uj-g‘uj bo‘lib o‘sgan savag'ichzor boshlandi. Ni­ zomjon savag‘ichning bunaqa o‘sishini bilmasdi. U ham vaqtida varrak uchirib yurgan kezlarida o'zidan katta bolalar qamish o‘r- niga savag‘ich ishlatishardi. Demak, ular savag‘ichni shu taraf- lardan olib ketishar ekan-da. U engashib ikkita savag‘ichni pichog‘i bilan kesib oldi. Shu payt birdan qo‘shiq tindi. Nimadir shitirladi. Zebixon o‘ralashib qolgan etaklarini tuzatib savag'ich orqa- sida o‘midan turayotgan edi. Ikkovlari bir-birlariga so‘zsiz qarab qolishdi. Qizning ko‘zla- rida allaqanday g‘am, so‘lg‘inlik bor edi. U Nizomjondan ko‘z- larini olib nari keta boshladi. Nizomjon nima qilishini bilmay turib qoldi. Oxiri duduqlanib gap boshladi: 333 — Ashulani juda yaxshi aytar ekansiz. Bugun keldingizmi? Qiz bosh qimirlatdi. Nizomjon gapning bu yog‘ini qanday davom ettirishni bilmay tutildi. — Bu yerda mening bitta ham tanishim yo‘q. Qiz to‘xtab unga boshdan-oyoq qarab chiqdi. — Nega? — Keyin aytib beraman. — Iya, — dedi Zebixon, — siz Ikromjon amakining jiyanlari emasmisiz? Shunaqa deyishgan edi-ku! Demak, bu qiz uni surishtirgan, kimligini bilmoqchi bo‘lgan. Nizomjonda kutilmagan allaqanday ishonchga o'xshash bir narsa paydo bo‘ldi. — Jiyanlari emasman. U kishiga o‘g‘il bo'ldim. — Hech kimingiz yo'qmidi? — Zebixon achinishga o‘xshash bir qarash qildi. Nizomjon xo‘rsindi. Nima deyishini bilmay ikkilanib qoldi. — Bor, dadam, opam bor. Dostonim uzoq. Qo‘shiqni yaxshi aytar ekansiz. Zebixon unga qarab turib, keyin savag'ichlar orasiga kirib ketdi. Nizomjon uning orqasidan qarab qolarkan, yurishiga, engashib o‘ziga yo‘l ochayotganida belining chiroyU egilishiga mahliyo bo‘lib qolgan edi. “Bu qiz kim bo‘ldi ekan?” deb o‘ylardi u. Ko‘zlari g'amli, gaplari ham xuddi yig‘idan bo'shagan odamning ovozidek titrab chiqadi. Nizomjon uning xayoUdan bo‘shamay qoldi. To quyosh botguncha yana o ‘z joyiga kelib, ketmon chopdi. Ajab, bu gal negadir beli ham, bilaklari ham og‘rimadi. Salkam bir sotix yer- ni qanday qilib ag‘darib qo‘yganini sezmay qoldi. U palatkaga fonarlar miltirab qolgan paytda qaytdi. Ikromjon yalanglikdagi bordonda yonboshlab yotardi. — Endi qaytishingmi, bolam? — dedi u boshini ko‘tarmay. Nizomjon uning qattiq charchaganini sezdi. Yog‘och oyoq bilan yurib ketmon chopish osonmi? Tag4 in ham bu odamning joni po‘lat ekan. Ishlamay uyida yotsa, birov bir nima dermidi? Nizomjon yelkasiga sochiq tashlab tashqariga chiqqanda, Zebixon shu tarafga kelayotgan edi. U Nizomjonga sirli bir qa­ rab qo‘ydi-da, Ikromjonning tepasiga keldi. — Ovqatga borarmishsizlar. Ikromjon o‘midan turdi. Nizomjonning kelishini kutib u yoqdan-bu yoqqa yurib turdi. 334 — Qani, yur, — dedi Nizomjon artinib kelayotganda. — Cha- qirishyapti. Ikkovlari boshlashib boyagi oshxonaga kelishdi. Ikki tol ora- lig'iga tortilgan simga- mash’ala osib, yondirib yuborishdi. Ham­ ma yoq birdan yorishib ketdi. Mash’ala yorug‘ida yurgan kishi- laming soyasi cho‘lning olis-olislarida sudralardi. Tog‘a bugun kelganlardan bir dasta gazeta berib yuborgan edi. Zebixon o‘rta- ga tushib o'qishdan iymanib gazetalami Nizomjonga berdi. — Siz o‘qib bering! Nizomjon buni Zebixonning unga ko‘rsatgan zo‘r iltifoti bilib darrov o‘midan turdi. Gazetaning birinchi betida Aziz­ xonning surati bosilgan edi. Surat tagiga uning frontda ko‘r- satgan qahramonligi batafsil yozilgan. Unda yana zirillamalik- laming Azizxonga yuborgan maktublari ham bor. Nizomjon do- na-dona qilib hammasini o‘qib berdi. Tinglovchilaming yuzlari- dagi fikr, hayajon mash’al nurida aniq ko‘rinib turardi. Gazeta qo‘ldan-qo‘lga o‘tdi. Azizxonning hammaga tanish ko‘zlari kulib turardi. — Uchta tankni yondirib, oltita nemisni asir olibdi. Voy jo- ningdan, jigar! - deb yubordi To‘lanboy. Yuraging ham otning kallasiday bor ekan. — Xo‘sh, yana qanaqa xabarlar bor? — dedi allaqachon sovib qolgan choyni xayol ichida puflayotgan chol. - 0 ‘qi, bolam, o‘qi! Nizomjon gazetani yana qo‘liga olib, Sovet Informbyuro- sining axborotlarini o‘qiy boshladi. Unda Leningrad qurshovdan chiqishga intilayotgani yozil­ gan edi. Gazeta, olis cho‘l bag‘rida yer bilan ohshgan kishilar yuragi- ga allaqanday yorug‘lik oUb kirgandek, uzoqda, to‘plar guldurosi ostida emaklab ketayotgan bolalami ko‘rish damlarini yaqinlash- tirgandek bo‘ldi. Odamlar ishlab charchaganlaridan kechagidek yarim tunga- cha o‘tirisholmadi. Mash’ala so‘nib, mushtdek cho‘qqa aylan- ganda hamma o‘z palatkasiga kirib ketgan edi. Ikromjon ko‘rpa- ga burkanayotganda: — Bolam, ertaga erta bilan qishloqqa xat yozib ber. Ketadi- ganlardan berib yuboraman. Uyda batareyali priyomnigim bor. Frontdan olib kelganman. Ayang jo ‘natvorsin. Bu yerda zarur buyum ekan, — dedi, Nizomjondan javob bo'lmadi — u allaqa­ chon uxlab qolgan edi. 335 Ill Bahor seryomg‘ir keldi. To oy oyoqlaguncha olti marta jala quydi. Shunday yog‘ingarchilik kunlari odamlar chodirdan cho- pon yopinib chiqib bir-birlarinikiga chopardilar. Jannat xola berib yuboigan priyomnik hammaning ermagi edi. Ikromjon priyomnikda faqat front xabarlarini eshitishgagina ruxsat berar, konsert paytida Nizomjonning qo'lidan olib o‘chirib qo‘yar edi. — Batareyasi topilmaydi. Tugab qolsa, olamdan bexabar qo- lamiz. Bir vaqt gapdan gap chiqib, u priyomnikni qanday qo‘lga tushirganini hikoya qilib berdi: - Olti tankni majaqlab tashlaganmiz. Kuygan tank orqada qolib ketdi. Dushmanni hu anavi ko‘rinib turgan do‘ngchalik joyga quvib borgan yerimizda o‘mashib olganmiz. Kech kirib shtabga xat tashlab qaytayotgan edim. 0 ‘zimiz dabdala qilgan tank yonidan o‘tayotsam, ichidan odam ovozi kelyapti. Nemis- cha gapiryapti. Obbo, dedim, padarla’natlar o‘lmay qolgan ekan, chiqib juftakni rostlashni maslahat qilishyapti, deb o‘yladim. Av- tomatni bo‘ynimdan olib, sekin tank yoniga o'rmalab bordim. Yana quloq soldim. Rost, bitta nemis o‘zining tilida rosa vaysa- yapti. Kayfi bo‘lsa kerak, bo'lmasa qurshovda yotib shang‘illab gapiradimi! Nima qilishimni bilmay ancha turdim. 0 ‘q chiqaray desam komandirdan baloga qolaman. Raz gaplashyaptimi, izna- chit yonida sherigi ham bor. Tavakkal, dedim-u tankka emaklab chiqib qopqog‘ini ko'tardim. Avtomatning uchini lyukka tiqib, xalt, dedim. Yana boyagicha, o'sha shang‘ining ovozi tinmayap- ti. Bor, nima bo‘lsa bo‘ldi, deb ichkariga bitta o‘q uzib qo‘ydim. Nemis parvo qilmaydi, gapini bo‘lmay, ezmalanayapti. 0 ‘z- bekchalab qotirib bitta so‘kdim-u, tavakkalchining ishini Xudo o'nglasin, deb o'zimni ichkariga tashladim. Yonimdan zajigal- kani olib chaqib qarasam, ikkita nemis tarashadek qotib yotibdi. Ammo hali ham ovoz tingani yo‘q. Yana u yoq-bu yoqqa qara- dim. To‘nqayib qotib qolgan nemisning ikki puti orasida manavi priyomnik gapirib yotibdi. Darrov oldim. Qayeridan o'chirishni bilmayman. Shinelimga o‘rab okopga qarab chopdim. Qani bu ovozing o‘chkur sekinroq gapirsa. Blindajda “Alio! Alio!” qilib o‘tiigan aloqachiga ko‘rsatgan edim, o'chirib berdi. “Bu hech narsaga yaramaydi, batareyasi tugagandan keyin bahosi bir tiyin buning, - dedi. Keyin o‘ylab turib qo'shib qo‘ydi. - 0 ‘sha joyni qara, nemis mumsik xalq bo‘ladi, zapasi bo‘lmasa buyum tut- 336 maydi”. Orqamga qaytib’ yana tankka kirdim. Nemisning bo‘y- nidagi sumkasini ochib qarasam, choy qutiga o‘xshagan to‘rtta narsa bor ekan, batareyasi shu bo‘lsa kerak deb oldim. Yo‘q, adashmagan ekanman. Opkelib, sumkamga tashlab qo‘ydim. Bitta batareya gospitalda ermak bo‘ldi. Uchta qolgan. Ehtiyot qilib tutaylik. Bittasi uch oyga yetadi. Bugun ham yomg‘ir quyib turgandan odamlar ishga chiqish- madi. Katta palatada yana shu radio ermak bo‘ldi. Frontdan necha ming kilometr olisdagi cho'lda, bahor yomg‘iri savalab turgan chodir ichida odamlar go‘yo o‘z bola- larining yonayotgan shaharlarda tutunda qorayib oldinga intila- yotganlarini ko‘rib tuigandek, jimgina radioga quloq tutib o‘ti- rardilar. Radio endi Toshkentdan axborot eshittira boshladi. Qorasuv rayonidagi kolxoz o‘z bo‘linmas fondidan ajratib samolyot qurish uchun Davlat mudofaa komitetiga pul yuboribdi. San’at arbob- lari laureatlik pullarini, ko‘p koixonalaming ishchilari bir oylik maoshlari, zayom obligatsiyalarini topshirishibdi. Samarqand pi- onerlari temir-tersak yig‘ish oyligi e’lon qilishibdi. Nizomjon radioga quloq solib o‘tirarkan, o‘zi qilayotgan va endi qiladigan ishlari to‘g‘risida o‘y surardi. “Yosh bolalar ham frontga madad beryapti. Qurol ushlolmaganlaiga ham ish topil- yapti!” deya pichirlab qo‘ydi. Bu fikr uning qarorini yanada qat’iylashtirib yubordi. Ish- lashi kerak. Juda ko‘p ishlashi kerak. Toki qiladigan ishi jang- chiga mador bo‘lsin. Qiigan mehnatidan jangchining qomi to‘q, usti but bo‘lsin, Nizomjon xuddi shunday qiladi. Ishlaydi, ishlab charchamaydi. Charchasa ham, ishlaydi. Yotib qolsa ham ish­ laydi. Shovqinsiz, pisandasiz ishlaydi. Nizomjon safda tuigan yangi jangchidek qasamyod qildi. Endi u o‘zini katta qo‘shinning sodiq jangchisi deb biladi!.. * * * Ikromjon Zirillamaga yetib kelganda otining chovi ko‘pirib ketgan, hamma yog‘idan bug‘ ko‘tarilar edi. U otni samovar- chiga qoldirib idoraga kirdi. Tog‘a qayoqqadir telefon qilayotgan edi. Uni ko‘rib, boshini silkitdi-da, shoshib gapini tugatdi. — Leningradga sovg‘a jo‘natilyapti. Oblastimiz sovg‘asini Toshkentgacha o‘zing kuzatab kelasan. Tog‘a bir yutinib oldi-da, Ikromjonning yuziga emas, to‘nining qo‘ltiqtayoq teshib yubor- 337 gan joyiga qarab gapni davom ettirdi: — Uyga borib kiyinib kel. Kechqurun Gorchakovodan eshelon jo‘naydi. Sendan boshqalar ham bor. Kechikma, oshnam. Ikromjon hech narsa demadi. Nima ham deydi. Indamay chiqib, uyga qarab ketdi. Rais bugun Jannat xolani ko‘rgan, Ikromjonning Toshkentga ketishini aytgan edi. Shuning uchun ham u erining shunday yog‘ingarchilikda kelganiga ajablanmadi. Kiyim-boshlarini tayyorlab qo‘ygan ekan. To eri kiyinib bo‘l- guncha qozonda qanchadan beri qaynab yotgan mastavani suzib keldi. Ikromjon tik turganicha bir-ikki qoshiq ichgan bo‘ldi. — Xotin, men ketyapman. Xavotir olmay o‘tir. Kelganimdan keyin cho‘lga birga chiqib ketasan. Xayr, yaxshi qol. Jannat xolaning cho‘lga ketishiga hali ham ko‘ngli yo‘q edi. Erining safarga ketayotganida ko‘nglini alag‘da qilgisi kelmay: — Awal keling, cho‘lga borish bir gap bo‘lar, — deb qo‘ya qoldi. Idora oldida yuk mashinasi turibdi. Tog‘a kuzovga chiqib Ikromjonga qo‘lini cho‘zyapti. Jannat xola erining mashina kuzoviga qiynalib chiqayot- ganini ko‘rib turardi. Agar Tog‘a qo‘lidan tortib olmaganda al­ batta, chiqolmasdi - o‘ng tizzasi bukilmaydi-da! Ikromjon chiqib olishi bilan mashina gurillab, joyidan qo‘zg‘aldi. U orqasiga o'girilib, xotiniga qo‘l silkib qo‘ydi. Jan­ nat xola uning orqasidan ma’yus qarab qoldi. U Ikromjonni, Tursunboyni frontga ana shunday kuza- tib qolgan edi. Biri nogiron qaytdi. Biri qochdi. 0 ‘lik-tirikligi noma’lum... Bormikan? Bormikan? Bor bo‘lsa, qayerlarda sar- son-sargardon bo‘lib yurgan ekan? Ona xayoli yana bolaga ketdi. U Ikromjon cho‘lga ket- gandan beri yolg‘iz uyda o‘ylayverib qon bo‘lib ketdi. Erining Toshkentga ketishi yana yuragiga allaqanday ayriliq solayotgan- day bo‘ldi. — Tog‘a ham qiziq, muncha endi bu odamga yopishib olma- sa? Bitta bolasini tiyib ololmaganga butun boshli brigadani berib qo‘yibdi. Oy chiqsa ham shunga, kun chiqsa ham... Jannat xola mashina ketgan tomonga qarab turgan xo‘jalik mudiri Abduxalilni ko‘rdi. Abduxalil yonidagilardan tap tortmay gapirardi: - A w a l bolangni epla, keyin bizga vatanparvarlikdan dars ber. Jannat xolaning ichi kuyib ketgandek bo'ldi. 338 U ko‘chada el ko‘zida telbaga o‘xshab yurishdan istihola qi­ lib uyiga qaytdi. 0 ‘sha-o‘sha jimjit uy. Xuddi yutaman, deydi. Yomg‘ir tingan bo‘Isa ham, tamovlardan chak-chak suv to- mib turibdi. Ariqdan ayqirib bo‘tana suv oqyapti. Shamol bulutlami to‘zg‘itib allaqayoqlaiga olib ketdi. Yalti- rab oftob chiqdi. Teraklaming yalang‘och novdalariga zar surt- gandek bo‘lib ketdi. Tomlardan, ivigan devoriardan bug‘ ko‘ta- rila boshladi. Charaqlagan oftob Jannat xolaning dilini sal yoritgandek bo‘ldi. IV Oy chiqdi. Serbulut osmon xuddi siyoh sachragan zangori ko‘ylakka o‘xshardi. Hovli betidagi chuqurchalarda hosil bo‘lgan ko‘lmaklar beti oydinda shishadek yiltirardi. Jannat xola yuraverib charchadi. Tinkasi qurib odati bo‘yi- cha ayvon labiga kelib endi o‘tirgan ham ediki, eshikni kimdir juda sekin, jur’atsizlik bilan taqillata boshladi. -K im ? Eshik yana taqilladi-yu, hech kim ovoz bermadi. Jannat xola hayron bo‘lib eshik yaqiniga borib yana: — Kim? — dedi. Javob bo‘lmadi. — Kim deyapman?! — Oching, oching, men. Jannat xola titrab ketdi. Jannat xola eshik halqasini qanday tushirganini bilmaydi. 0 ‘g‘lining achimsiq hidi buruqsab turgan bo'yniga osilib tinmay gapirardi: — Voy bolaginam, bolajonginam. Bormisan? Qayoqlarda qo­ lib ketding? Yomonlar o‘lsin, yomonlami qora yer yutsin! Ne-ne gaplarni tarqatishmadi. Bor ekansan, omon ekansan. Tursunboy ona gaplariga parvo qilmay uning qo‘llarini bo‘y- nidan olib tashladi-yu, orqasi bilan eshikni to‘sdi. — Sekin, sekin, aya, birov eshitib qoladi. — Eshitsin, bilsin! Ne-ne gaplar qiUshmadi. Ertalab boshim- ga tumonatni yig‘aman. Dadaginang bechora boshini ko‘tarol- may qoldi. — Bo‘ldi, bo‘ldi! Tursunboy eshik halqasini shoshib ildi-da, jonsaraklik bilan ichkari uyga qarab yugurdi. Jannat xola esankiraganicha uning 339 orqasidan chopdi. Shoshib chiroq piligini ko‘tardi. Tursunboy uy o'rtasida qimirlamay turardi. Ona bolasining yuziga qaradi. Bu o‘sha Tursunboymi? Yo boshqa odammi? Ona qarshisida yuz-ko‘zlarini soqol bosib ketgan, ozib, qo­ rayib, tanib bo‘lmas holga yetgan Tursunboy turardi. Uning yu­ ziga ko'pdan sovun tegmagan, to‘yib ovqat yemagan. Onaning yuragi jiz etib ketdi. Bitta-yu bitta bolasi-ya! Shu holga yetdimi? Yemay yedirgan, kiymay kiydiigan erkasi, shamolni ravo ko‘r- magan yolg‘izi shu ko‘yga tushdimi? - Senga nima bo‘ldi, bolam? - Qo'yaver, aya. - Qayerlarda yuribsan? - So‘rama, so‘rama. Ovqating bormi? Qomim och. Jannat xola hozir, hozir dedi-yu, bolasi oldidan ketmay unga tikilganicha turaverdi. - Ovqat deyapman, olib kelsang-chi! Ona bo‘shashib tashqariga chiqdi. Nima qilishini bilmay oshxona eshigi oldida birdan xayol surib turib qoldi. Keyin qo- rong'ida timirskilanib qozon tagida quyilib qolgan mastavani ko- saga suzdi-da, yig‘lab-yig‘lab uyga olib kirdi. - Bolam, shuni yeb tuigin, hozir boshqa ovqat qilib bera- man. Tursunboy deraza rafiga o‘tirib kosa chetidan xo‘rillatib icha boshladi. Ona tik turganicha undan ko'zini uzmasdi. Tursunboy boshini ko‘tarib onaga tanbehlovchi ohangda dedi: - Kelganimni birov bilmasin! - Qochganing rostmi? Tursunboy darrov javob bermadi. Lablarini ancha vaqtgacha yalab turib dedi: - Poyezddan qolib ketdim. - Qochganing rost ekan-da? - Ha. Gap tamom! Onaning vujudi qaqshab ketdi. Tizzalarida darmon qolmay, sholchaga o‘tirib qoldi. Ko‘zlari javdirab, birpasda kipriklari pir- piradi-da, ho'ngrab yig‘lab yubordi. Tursunboyni qochoq deyishganda, Jannat xola ishonqirama- gan edi. Ko‘nglining bir chekkasida, bu gap yolg‘on, deb o‘ylar- di. Endi bu gapni bolasining o‘z og‘zidan eshitib hushi boshidan uchdi. Butun istaklari, orzu-umidlari shamolda to‘zib ketgan- dek, kimsasiz cho‘l-u biyobonlarda qolib ketgandek, chorasiz 340 bir ahvolda dunyo ko‘ziga qorong‘i bo‘lib turardi. Yosh dumalab tuigan ko'zlarini bolasiga qadadi. - Kuch-quwatdan qolgan otang ham qo‘liga miltiq olib urushga bordi-ya! Bir oyog'ini urushga tashlab keldi-ya! Sen shu gavdang, shu kuching bilan qochdingmi? Otangni tiriklay o‘ldir- ding-ku, meni adoyi tamom qilding-ku! Ertaga yurtning ko'ziga qanday qarayman? Dadang qanday qilib ko‘chaga chiqadi? Shu- ni o‘ylamadingmi? Tursunboy dadasining frontdan qaytganini, bir oyoqsiz bo‘lib kelganini eshitmagan edi. U uyga qaytarkan: “To urush tamom bo‘lguncha yerto‘ladami, o'radami kun kechiraman”, degan o‘y- da edi. U qochishga qochib qo‘yib, endi oftob ko‘rmay yashash- ga ham rozi bo‘lib qolgan edi. Dadasi kelgan bo'lsa, endi uyda qololmaydi. Dadasining fe’lini biladi. Ertagayoq qo‘lidan yetak- lab chiqib topshiradi. Shu topda onasi: “Dadang bir oyoqdan ajrab keldi!” deganida, u seskanmadi ham, yuragi ham achimadi. Aksincha, uning qaytib kelganidan ranjidi. Unga ota urushdan qaytib kelmagani durust edi. Uyda jon saqlab, kunduzi yerto‘la- dami, boloxonadami, shox-shabbalar orasidami yashirinib, ke­ chasi tomorqada yotib kunini o‘tkazardi. Endi rejasi buzildi. Ke­ tishi kerak. Qayoqqa? Tursunboy shoshib so‘radi: - Dadam qani? Kelib qolmasidan ketay. - Dada demaL — Kiyimlarimni topib ber. Ketaman. — Qayoqqa? Hech qayoqqa ketmaysan. Dadang kelsin. — Ikkovlaring bir bo‘lib meni tutib bermoqchimisizlar? - Esingni yig‘, bolam. Ona o‘z bolasiga yomonlikni ravo ko'rmaydi. Maslahatlashib, biron chorasini topayhk. Axir da­ dang ko‘pni ko‘rgan odam. Bir maslahat chiqib qolar. Tursunboy unridsiz qo‘l silkidi: — Dadamni bilaman. - Bilsang, bo‘pti-da. Jon bolam, gapimga kir. Egilgan bosh- ni qilich kesmaydi. Hali ham bo‘Isa borib tavba qil. 0 ‘zingni urushda oqla. Dadangning o‘zi borib, uzr aytadi. Uning gapini yerda qoldirishmas. Hukumatga ko‘p ish qiigan odam. Gapi ino- batga o‘tadi. Tursunboyning ko‘zlaridan o‘t chaqnadi. — Nima? Nima? — u o‘rta barmog‘ini peshanasiga nuqib ko‘rsatdi. - Mana shu yerimdan otib tashlashsinmi?! Jannat xola qo‘rqib ketdi. 341 — Unaqa qilishmaydi, bolam. Sen fashistmidingki, shunaqa qilishsa. Tavba qil, yalin, frontga borib o‘zinmi oqlayman, deb yalin. Tursunboy yana qo‘l silkib yuzini teskari o'girdi. - Ketaman. — Qayoqqa ketasan? U qayoqqa borishini bilmasdi. Ona so‘rog‘iga javob topol- may, bo‘shagan kosaga qaragancha indamay qoldi. - Kim senga joy beradi? Kim senga ovqat beradi? Qaroqchi- lik qilasanmi? Qay kovakka sig'asan? Tirik o‘lik bo‘lib yurasan- mi? Yaxshisi, gapimga kir. Dadang bilan Tog‘a borib tushuntirib topshirsin. Tog‘a obro‘li odam. Deputat odam, gapini qaytarish- maydi. Tog‘aga yalinaman. Yig‘lab-yig‘lab yalinaman. Jon bo­ lam, dadang kelguncha ketma. Shunday qil, jon bolam, o'rgilay bolam, yo‘q dema. Jannat xola shunday dedi-yu, shoshib hovliga chiqib ketdi. Katta samovami ayvondan olib tushib suv quydi. 0 ‘t tashladi. Oshxonaning orqasiga sovun olib borib sochiqni behiga ilib qo‘y- di. Sandiqni ochib Tursunboyning ko‘ylaklarini oldi. — Yuvin. Soqollaringni qirib, boshqa kiyimlaringni kiyib ol. Juda kir bo‘lib ketibsan. Ona tokchadagi qutichadan Ikromjonning ustarasini, oynak- chani olib chiroq oldiga keltirib qo‘ydi. - Mana, bolam. Bo‘la qol. Tursunboy xontaxta oldiga tiz cho‘kib oynaga qaradi. U o‘z aksini ko‘rib birdan hayron bo‘lib qoldi. U rosa isqirt bo‘lib ket- ganini endi bilgan edi. Ilgarigi Tursunboydan endi faqat chaqnab turgan ikkita ko‘zgina qolgan edi. U onasi keltirgan bir piyo- la suvga cho‘tkani botirib sovun qutida ko‘pirtirdi-da, betlariga surtdi. Ona uning qirt-qirt qilib soqol qirishiga qarab ich-etini yeb o‘tirardi. Endi bolasining holi nima kecharkin? Tog‘a oraga tushishga ko‘narmikan? 0 ‘zi olib borib topshirsa yaxshi bo‘lardi. Zora frontga yuborishsa. Ko‘nmasa nima bo‘ladi? Bordi-yu ko‘nsa, ko‘nsa-yu, gapi inobatga o‘tmasa, unda nima bo‘ladi? E, Xudo, qandoq kunlarga qoldi-ya! Tursunboy soqolini olib bo'lgach, oshxonaning orqasiga o‘tib ketdi. Tursunboy yuvinib, kiyinib keldi. Uning diydoriga qarab ona yuragidan boyagi vahimalar nari ketgandek bo‘ldi. Tursunboy 342 yangi, toza liboslarda begunoh, pokiza bo‘lib ko‘rinib ketdi. U kelishgan, yuzlari, ko‘zlaii yashnagan yigit edi. Shu topda ona ko‘nglida ham mehr, ham tashvish, ham g‘azab bor edi. Shu uch his orasida qolgan ona qalbi qay tarafga yon bosishni bilmasdi. Tursunboy o'tirgan yerida mudray boshladi. Ona uning yonboshiga boUsh keltirib qo‘ydi. Tursunboy bolishni nari surib boshini qo‘ydi-da, dam o‘tmay uyquga ketdi. Ona uning ustiga ko‘rpa tashlab bosh tomoniga tiz cho‘kkanicha yuragida bir dun­ yo tashvish bilan kiprik qoqmay tikilib o‘tiraverdi. Qop-qora osmonning bir cheti bilinar-bilinmas oqarib ke- layotganini, saharxez xo'rozlaming olis-olislardan qichqirayot- ganini sezmasdi. U hamon yolg‘iz bolasining diydoriga to ‘ у may tikilardi. Qalbi vayron bo‘lgan, umidlari sovun ko‘pigidek sassizgina o‘chgan onaning xayollari so‘ngsiz edi. Samarasiz edi... У Toshkent stansiyasida odam qaynaydi. Platformalarda ustiga brezent yopilgan tanklar, yuk mashi- nalari. Qizil vagonlaming ochiq eshiklaridan jangchilar ko‘rina- di. Qo‘ltiqtayoqqa tiralgan, qo‘lini, boshini bog‘lab olgan yara- dorlar u yoqdan-bu yoqqa o‘tib turibdi. Ikromjon farg‘onaliklar olib kelgan to‘rt vagon sovg‘ani topshirish uchun stansiya boshlig‘ining oldiga kirmoqchi bo‘lib yo‘lakka bosh suqqan edi, tumonat odam... Shu payt radio kar- nayi xirillab, e’lon qildi: — Farg‘ona vakih komendant yordamchisiga kelib uchrash- sin. Qaytaraman... Ikromjon komendantni qidirib ketdi. Oldingi vagon yonida bir necha harbiylar bilan qizil furajka kiygan stansiya navbatchisi turardi. Ikromjon unga o‘zini tanitdi. Navbatchi uning qo‘lidagi qog‘ozlami olib o‘qiy boshladi: -Y igirm a qop turshak, o‘ttiz qop mayiz, qirq qop olma qoqi. Sakson yashik qand, qirq qop yong‘oq, ming banka behi murabbosi, uch yuz banka qulupnay murabbosi... Hammasi shu- mi? - navbatchi boshqa qog‘ozga ko‘z tashladi. - Ha, yana olti yuz paxtalik nimcha, sakkiz yuz quloqchin, besh yuz kirza etik. Mana bu boshqa gap. — Navbatchi Ikromjonga qaradi. — Kuza- tuvchi bormi? Ikromjon ikkilanib o‘tirmay, javob berdi: 343 — Men o‘zim kuzatib boraman. — Bo‘pti, — dedi navbatchi. — Harbiy komendantga uchra- shib hujjatlami rasmiylashtiring. Bilib qo‘ying, front liniyasiga- cha kuzatib borasiz. — Xo‘p. Komendant yordamchisi unga boshdan-oyoq razm solib, boshini sarak-sarak qildi: — Yo‘q, sizni yubora olmaymiz. Kuzatuvchilarimiz bor. — Oyog'imga qarab shunday deyapsizmi? - H a . — Front ko‘rgan odamman. — Baribir, - dedi komendant yordamchisi. Harbiylar bir so‘zli bo‘ladi. Ikromjon yalinib-yolvorishdan foyda yo‘qligini bilib boshqa gap aytmadi. Mayibligiga achinib, ko‘ngli allanechuk bo‘lib ketdi. Navbatchi u bilan vagonga kel- di-da, bor narsalami bir-bir ko‘zdan kechirib, unga javob berdi: — Ertangi poyezdda qaytib ketishingiz mumkin. Komandirov- ka guvohnomangizga bir ozdan keyin kelib, belgi qo‘ydiring-da, qaysi poyezdda ketishingizni bilib ohng. Ikromjon asta yurib perrondan katta maydonga chiqdi. Havo ochiq edi. Tramvay bekatidan sal berida ellikka yaqin kishi negadir g‘uj bo‘lib uymalashishyapti. Ikromjon ham beixti­ yor o‘sha tarafga yura boshladi. Davra o‘rtasida yarador ofitser turardi. Uning ko'kragida “Oltin Yulduz”. Armiyaga chaqirilgan yigitlar uni o‘rab olib ke­ tishga yo‘l berishmasdi. Tinmay so‘roqqa turishardi. Yo‘l chetidagi skameykada bir chol bilan kampir harbiy for­ ma kiygan yigitga termilib o ‘tirishibdi. Ular o‘z bolalarini front­ ga jo ‘natayotgan bo‘lsalar kerak. Kampir dam-badam bolaning peshanasini silaydi. Ulardan sal narida o‘rta yashar bir kishi to‘rt yoshlardagi bolani tizzasida olib o‘tiribdi. Uning yonida homilador xotini boshini yeiga egganicha churq etmaydi. Bola dadasining yulduz taqilgan furajkasini kiyib olib nimalardir deb javraydi. Suv do'koni oldida - qiz bilan yigit. Qizning egnida daz- mollanmagan krepdeshin ko‘ylak. Labiga bilinar-bilinmas elik surgan. Yigit unga o‘pkasi to‘lib tikiladi. Ikromjon hammaga bir-bir qarab aylanib yurardi. Birdan u urushga ketayotganida xotini, bolasi Zirillamada mashina keti- shini kutib ana shunday o‘tirganlarini esladi. Kechagina edi. Darrov shuncha vaqt o‘tib ketibdi. Bu orada 344 u jangga kirdi. Yaralanib gospitalda yotdi. Qishloqqa qaytib kel­ di. Cho'lga chiqdi... Umr o‘tib ketaverarkan. Eshelon jo'nashini bildirib parovoz qichqirdi. Hamma o'zini stansiya ichiga urdi. Ikromjon ham odamlar orqasida zinalardan hatlab chiqib borardi... Ikromjon qattiq charchagan, kuni bilan stansiyada eshelon poylab holdan toygan edi. Shuning uchun eshelon jo‘nashi bilan yotoqqa qayta qoldi. Yotoq eshigi oldida uni Tog‘a kutib turardi. — Seni qidirib stansiyaga ham borib keldim. — 0 ‘zing qachon kelding, Tog‘a? — dedi hayron bo‘lib Ikromjon. — Kecha kelgan edim. Plenumga chaqirishgan edi. Hozir ta­ mom bo‘ldi. Ertaga birga ketaylik deb qidirib keldim. Ishlaring bitdimi? — Bitdi, Tog‘a. Ikkovlashib yotoqqa kirishdi. Ikromjon karavotga cho'zilishi bilan isitmasi oshib ketganini bildi. Tog‘a uni bezovta qilmas- lik uchun devordagi radio kamayini o‘chirmoqchi edi. Ikromjon ko‘nmadi. Radio Tashqi is hlar xalq komissarligining nemis bosqinchilar vaqtincha bosib olgan sovet yerlaridagi aholiga qi- linayotgan zulm, vahshiylik, yoppasiga qirg‘inlar haqidagi axbo- rotini eshittirmoqda edi. Ikromjon isitmasini ham, tanining zirqirab og‘rishini ham unutib, o‘tirib oldi. Tog‘aning lablari titrab turibdi. U mushtini tugib, ko‘zini bir nuqtaga tikkanicha qimirlamasdi. Oxiri u alam bilan dedi: — Ablah Gitler hali bu qilmishlariga javob beradi! — Qancha shahar vayron bo‘ldi. Qancha bola yetim qoldi. Qancha odam qon ichida kezyapti. - Ikromjon gap topolmay stolga mushtlab yubordi. - Mayli, qasos olamiz. Qani endi oyoqlarim butun bo‘lsa. Shu bugun ketardim. Bu oyoq bilan endi qayoqqa boraman? Tog‘a unga tasalli berardi: — Sen borib dushmanga o‘q uzib kelgansan, oshnam. Endi frontni o'ylamay qo'ya qol. Sen jang qiladigan front endi Yoz- yovonda, Naymanda. Ikromjon unga tik qarab dedi: — Yuragimda urush yoqqan o‘tni hech kim o‘chirolmaydi. U o‘t tutashib o‘zimni kuydiradi. U o‘t - o‘chirib bo‘lmaydigan o‘t. 345 — Jinni bo‘lma, - uni jerkib tashladi Tog‘a. — Bugun o'zimga o'zim savol berdim. Istansada u yoqdan- bu yoqqa yurib o‘zimdan-o‘zim so'radim. “Ikrom, dunyoga ke­ lib nima ish qilding?” — dedim. So‘rog‘imga javob topolmadim. Hech narsa qilmabman, og‘ayni, hech narsa! Hech narsa qil­ may, о‘lib ketadiganga o‘xshayman. — Ko‘p ishlar qilding. Sen bo‘lmasang, Zirillamada kolxoz qurishimiz qiyin bo'lardi. Farg‘ona kanaUda, oblastda eng ko‘p tuproq qazigan kim edi? Sen eding! 0 ‘sha suvni ichayotganlar, ekinini sug‘orayotganlar kimga minnatdorchilik bildirishni o‘z- lari bilishadi. Bir oyoqni qayga tashlab kelding? Shu bir oyog'ing uchun necha fashistning kaUasini uzding. Shu hech narsa qilmaganingmi? Gapingni qara-ya! 0 ‘ladigan bo‘lsang, o‘zim belimni boylab, “voy otam”lab tovutingning oldiga tushaman. Sen hali-beri o‘lmaysan. Ahmoqona gapni qo‘y. Yashashimiz kerak. Ko‘p ishlar qilishimiz kerak. Urush tugaganini ko‘raylik. Urush nuratgan devorlarimizni uraylik. Eh-he, qiladigan ishimiz ko‘p. 0 ‘limdan gapirma. Ishni chala qoldirib o‘lish nomardlik bo'ladi... Xo‘p, bo'lmasa, sen yotib damingni ol. Ertaga ketadi- gan bo'lsak, chala ishlarimni bitkazib kelay. Tog‘a bir oz ikkilanib turgach, chiqib ketdi. Sal o‘tmay, eshikni taqillatmay mo'ylovdor bir yigit kirdi. U Ikromjonning qo'lini siqib ko'risharkan, ma’noli iljayib qo‘ydi. Uning bu ilja- yishiga Ikromjon tushunmadi. Bu odamni Ikromjon uncha xush ko'rmasdi. Ilgari Zarkent selposida kassirlik qilardi. Keyingi yil- larda ko'rinmay qolgan edi. Atlas artelida ekspeditorlik qilyapti, deb eshitgan edi. — Mol olib kelgan edik, zinadan chiqib kelayotsam, Tog‘aga duch kelib qoldim, sizni shu yerda, deb qoldilar. Bir ko‘rishib o‘tay, deb kirdim. Ikromjon bu jini sevmagan odam bilan qanday qilib, nima to‘g‘risida gaplashishini bilmasdi. Ko‘ngil uchun: “Bola-chaqa tinchmi?” — deb so‘ragan bo‘ldi. — Mixdek, mixdek. Hammasi tinch. Qirq yil qirg‘in bo'lsa, ajali yetgan o‘ladi, deydilar. Nasibamiz front tomonlarga sochil- magan ekan, rizqimizni Ma’londan terib yeb yuribmiz. Aytgan- cha, sevinib qoldingizmi? Tursunboy kelib sevinib qolgandirsiz- lar. Xayriyat, butun qaytibdi. Bu odam nimalar deyapti. Mastnri? Ikromjon unga qarab angraygancha turardi. — Uch kun bo'ldimi, ha, uch kun bo‘ldi shekilli. Garcha- kopda pivo ichib turgan edim. Bir mahal qarasam, Tursunboy 346 yonimdan o‘tib qoldi. Chaqirsam eshitmadi. Orqasidan bora- yotgan edim, ko‘pchilikning orasiga kirib birpasda qayoqqadir g‘oyib bo‘ldi. 0 ‘zi shunaqa, fe’li shunaqa bolangizning. Odamga aralashmaydi. Shu odati front ko‘rib ham qolmabdi, deb qo‘ya qoldim. Uning har bir gapi Ikromjon yuragiga xanjar bo‘lib botardi... Demak, Tursunboy Marg‘ilon atroflarida yashirinib yuribdi. Zirillamaga borishga yuragi dov bermagan u yaramasning. Qo- chib qayoqqa boradi? Sharmandaligini, xoinligini kimdan ya- shirmoqchi? Qachongacha qochib yuradi. Mo‘ylovdor yigit g‘oz patidan qilingan tish kovlagichi bilan mo‘ylovini tarab yana iljaydi: — To‘yni boshlavoravering. Ha, bu kunlar g‘animat. To‘y- ni ko‘rib qoling. Xudo xohlasa, o‘zim samovar qo‘yib chorsi boglayman. — Qachongacha shunaqa qilib yurasan. Yurt boshida urush, sen nimani o'ylaysan, nimalar qilyapsan. 0 ‘z foydangni ko‘zlab, o‘z joningni ayab yuribsan. Mo‘ylovdor yigitning qalin qoshlari ma’noli kerildi. — G ‘imirsib bo‘lsa ham, xalqning ko'zida yuribmiz, aka, qo- choqlikdan Xudo saqlasin. Ha, nomard qochadi... Ikromjon sapchib o‘midan turdi. Turdi-yu, yiqilgandek shilq etib yana o‘tirdi. Mo‘ylovdor yigit uning bu o‘tirishini ko‘rib, qoyil qildim, degandek tars-tars yurib chiqib ketdi. Ikromjon ko‘kragini changallab qattiq uh tortdi. U to qish- loqqa yetib kelguncha Tog‘a bilan ochilib gaplashmadi. Tog‘a ham avzoyini bilib turgani uchun indamay qo‘ya qoldi. Bunday paytlarda odamni o‘z holiga qo‘yib berish kerak. Endigina tong yorishib kelardi. Tog‘a qayrag‘och tagiga yet- gach, unga qo‘lini uzatdi. — Jindak mizg‘ib olganingdan keyin idoraga chiqarsan. Xayr. Tog‘a ketdi. Ikromjon o‘z xayollari bilan o‘zi qoldi. Vujudini dard g‘ijimlab tashlagandek bukchayib, o‘z ko‘chasiga burildi. Odamning ishi bir orqaga ketmasin. Ketma-ket falokat oyog‘ining tagidan o‘rmalab chiqaveradi. Mana, Ikromjon shuncha yil yashab, shuncha savdolami boshidan kechirib hali bu xil dahshatga ro‘para kelmagan edi. 0 ‘z uyi oldida, o‘z devorida unga eng og‘ir, eng dahshatli hukm bitilgan edi. Devorga kimdir ohak bilan “Xoinning uyi!” deb yozib ke- tibdi. 347 Ikromjon o‘z ko‘zlariga ishonmay qoldi. Nazarida, bugun tong har galgidan ko‘ra barvaqtroq yorishayotgandek, shu yozuv- ni tezroq odamlarga ko‘rsatishga oshiqib vaqtli yorishayotgandek edi. U bir muddat turgan yerida esankirab qimirlamay qoldi. Qishloq jimjit. El hali uyquda. Faqat erinchoq xo‘rozlaigina har zamonda olis-olislardan ovoz berib qo‘yishadi. Olamga nur taratayotgan, kurtaklar bag‘riga bahor shaba- dasini quyayotgan bu tongda hamma narsa: jonli-jonsiz miriqib orom olardi-yu, faqat bir kishi - Ikromjongina alam, dahshat, iztirob olovida kuyib yonardi. Nima uchun? Boshiga bu falokatlami solgan nomard bola qani endi shu topda oldida bo‘lsa... 0 ‘ldirardi! Qariligini harom qilgan, dunyo- ni ko‘ziga qorong‘i qilgan bolaning bahridan o‘tardi! U qanday bola boqdi o‘zi? 0 ‘z boshiga balo qilib bola boqdi. Endi uni qo‘liga tushgan kuni it bolasidek o‘ldiradi. Oppoq bo‘lib otayotgan shu tongda ota o‘z bolasini o‘limga hukm qildi. VI Nayman cho‘llariga, to‘qaylariga chinakam bahor kirdi. Qamishzorlardan, botqoqliklardan qurbaqalaming tinimsiz va- qШashi eshitilardi. Tiniq feruza osmondan ikki marta aig‘imchoq soUb tuma o‘tdi. Qish ichi bo‘ronlami ko‘krak bilan to'sgan ikki tup tolning nozik novdalari och pista mag‘zidek bargchalarga o'raldi. Qumli tarafdan badanga xush yoqadigan ilimiliq shabadalar esib qoldi. Zebixon ham shu bahor bilan birga yashnab borardi. Uning chehrasidagi so‘lg‘inlik o‘mini allaqanday qizlik tarovati egal- lagan edi. U har kuni el uyg‘onmasdan chodirdan chiqardi-da, xuddi quyoshni qarshilayotgandek cho‘l tarafga, qizarib-bo‘zarib yorishayotgan ufq tarafga qarab ketardi. Hammayoq jimjit. Cho‘l qushlari beozorgina chug‘urlashadi. Shabada yangigina qiyoq cho‘zgan maysalar betidan shudringni silkib to‘kadi. Qiz shu fayzsiz cho‘lda ochilgan tanho loladek o‘zini ko‘z-ko‘z qihb boradi. Balog‘at ostonasidan allaqachon hatlab o‘tgan, birinchi sev- gisiga og‘u tushgan bu qiz qalbida pinhoniy o‘t yonardi. Bu o‘t 348 uning bag'rini kuydirmas, o‘rtamas, aksincha, ehtiros tuyg‘ulari- ni tug‘yonga keltirardi. Qiz qalbiga yupanch, o‘ziga hamdard kishi izlardi. U goho maysaga chalqancha yotib, oppoq beg‘ubor bulutlar suzayotgan so‘ngsiz osmonga uzoq-uzoq tikilib yotardi. Bu zangori bo‘sh- liqlar unga allaqanday ertaklar so‘ylagandek. Shu olislardan u hah o‘zi kimligini bilmagan bir dilovar yigit chehrasini izlardi. U noma’lum yigit goh afsonaviy pahlavon, goh Tursunboydek nomard bo‘lib ko'rinardi. Zebixon har gal Tursunboyni eslab qolganda yuzlari andi- shadan qizarib ketardi. Ko'zlarida o‘t chaqnardi. Qo'llari beixti­ yor musht tugardi. U Tursunboyni tabiat yanglish yaratgan, tabiat odamlami masxara qilish uchun, odamlami haqorat qilish uchun yaratgan bir narsa deb bilardi. Bu tabiatning qo‘pol qo‘li bilan yaratilgan narsa eng awal uni yaraladi. Uning qalbiga zahar soldi. Zebixon uning zahrini juda tez badanidan sitib chiqarib tashladi. Ammo vaqti-vaqti bilan yara o ‘mi uni qiynar, tanasini bir muddat zirqi- ratardi. Zebixon o‘zini Tursunboy yetkizgan alamlardan ozod his qi- lardi. Endi uning ko‘ksiga sof tuyg'ular shabadasi kirgan. Shu cho‘l havosidek beg‘ubor hislar uni allalardi. Qalbi bahoigi mu- sichadek kukulab, muhabbat chaqirardi. U muhabbat izlardi-yu, “boshidan ko‘p savdolar o‘tgan” Nizomjonning ma’yus boqishlariga tob berolmasdi. U bolaning ko‘zlarida qandaydir og‘ir alamlar ko‘lankasi kechardi. Zebixon u bilan gaplashganda yuragini timagan alamlami qo‘zg‘atishdan qo'rqardi. U o'lgan ilonning boshini qo‘zg‘atmaslik kerak, deb o‘ylardi. Mana, bugun Zebixon odaticha tong qorong'isida turib sahar shamolida tebranayotgan tol oldidan o'tarkan, so‘rida ikki tiz- zasini quchoqlab, olis bo‘shliqlarga tikiUb o'tirgan Nizomjonga ro‘para kelib qoldi. Nizomjon oyoq sharpasini eshitib o‘girildi. Qarshisida ko'krakburma ko‘ylagini shamol buydalayotgan qizni ko‘rib, hayron bo'ldi. Keyin hushini o‘nglab, o'midan turdi. Zebixon badanni qiynagan qish kiyimlarini yechgan. Uning nihoyatda kelishgan qomati go‘yo bahor havosidan yanada ko‘r- kamlashgandek, rangi yanada tiniqlashgandek edi. Nizomjon Ikromjonga bildirmay har oqshom qoq yarim ke- chada ketmonni oUb to'qayga kirib ketardi-da, to tong yorish- guncha ikki sotix yemi achitma — chopiq qilib qo‘yardi. Hozir 349 u ishini bitkazib endigina so‘riga kelib o‘tirgan edi. Shu yerdan turib tong otishini tomosha qilishni u juda yaxshi ko‘rardi. Toza havo, kishiga yorug‘, iliq kun va’da qilayotgan tongning yorishib kelishini kuzatayotgan odamning xayoliga yaxshi o‘ylar keladi. Odamning yashagisi, allaqanday xayrli ishlar qilgisi keladi bun- day paytlarda. Odam kallasidan yomon o‘ylami, bad niyatlami tong shamoli supurib ketadi, deyishadi. Bu rost. Zebixon Nizomjon o‘midan turganda etiklari loy ekanini ko‘rib hayron qoldi. — Nima qilib yuribsiz, muncha erta turdingiz? — dedi. Nizomjon nima deyishini bilmay, o‘zim, shunday, uyqum qochib ketdi, deb qo‘ya qoldi. — Necha kundan beri shu mahalda sizni ko‘raman. Biron yeringiz og‘rib uxlayolmayapsizmi? - Yo‘q, yo‘q, sog'man. Nizomjon, bu qizning hamma gapdan xabari bor ekan, deb o‘yladi-da, ochig'ini aytdi. - Bilasizmi, Zebixon, hammadan ko‘p ishlagim keladi. Menga juda ko‘p yaxshiliklar qilgan Ikromjon akaning yuzini yerga qaratmasam deyman. Axir meni o‘sha kishi bu tomonlarga olib kelganlar. Qoq yarim kechada uyg‘onaman-da, to odamlar uyqudan turishguncha bir-ikki sotix yemi ag‘darib qo‘yaman. Zebixon bu gapdan bexabar edi. Qoshlari chimirildi. - Bunday qilmang. Shundog‘am hammadan ko‘p ish qil­ yapsiz. Rangingizni qarang, ahvolingizni qarang. Ko‘zlaringiz ich-ichiga kirib ketibdi. Bunaqada biron dardga chalinib qolasiz. Nizomjon bosh chayqadi. — Kim ishlab dardga chalinibdi. Ish odamni ovutadi. Urush- ga ketgan o‘rtoqlarim qiynalmayotganmikin? Shu yumshoq yemi ketmonlash muz bitib ketgan yerda okop qazishdan qiyinmikin? Har qalay, tepamdan birov o‘q yog‘dirib turgani yo‘q-ku. Erta- mi-indin urush tugab, ular qaytib kelishadi. 0 ‘shalaming ko‘ziga qandoq qarayman? Sen nima qilding, deyishsa nima deyman? Siz bu bola o‘ziga shuncha tomorqa ekib boyimoqchi, deb o‘y- lamang. Menga bir dona ham gumch kerakmas. Nimaiki hosil olsam, Zirillamaga ko‘chib kelgan gospital oshxonasiga oborib to‘kaman. Mana shu mening zora urushga borganim, zora otgan o‘qim bo‘lsa, deb niyat qilganman. Nemis bilan shu yerda turib urushmoqchiman... Zebixon bu pachoqqina, ko‘rimsizgina, kamgap bolaning ichida shuncha gap borligini bilmagan edi. Uning to'lib-toshib 350 gapirishidan, so‘zlaridan bironta ham qalbakilik yo‘qligi qizga bilinib turardi. To‘mtoq barmoqlar bilan ketmonga yopishgan bu yigit bir yo‘la uch ishni bajarardi. Shu mehnat bilan yurtning mushkulini oson qilmoqchi, shu mehnat bilan ezilib darddan adoyi tamom bo‘lgan Ikromjonning yuzini yorug‘ qilmoqchi, shu mehnat bilan o‘z boshidan o‘tgan “savdolar”ni nari quvmoqchi. Zebixon unga qarab turib, uning gaplarini eshitib turib bir­ dan uni Tursunboyga solishtirdi. Tursunboy qo‘liga yurt ishonib bergan qurolni tashlab qochdi. Bu bo‘lsa peshana terini o‘q qilib dushmanga otmoqchi... Nizomjon to'lqinlanib ketib ortiqcha gapirib yubordim, she- killi, deb undan kechirim so'radi. — Aybga buyurmaysiz, qizishib ketibman. - Y o ‘q, yo‘q, - dedi Zebixon unga allaqanday tikilib. - Menga qarang, siz negadir odamga aralashmaysiz. Hamisha bir chekkada ma’yus yurasiz. Qo‘ying, bunaqa qilmang. Bu yerdagi- laming hammasi yaxshi odamlar. Tortinmang. Birdan Zebixonning sho‘xligi tutib ketdi. Biron gap bilan uni ovutgisi keldi-da, ayyorcha kulib qaradi. — Yuring, cho‘l aylanib kelamiz. To odamlar turishguncha, hu qumgacha borib qaytamiz. Men har kuni o‘shoqqa boraman. Kecha oldimdan ikkita kiyik chopib o‘tib ketdi. Ko‘zi qurmagur biram qoraki. Nizomjon bu yerdagilaming qanaqaligini yaxshi bilmagani- dan, birontasi ko‘rib qolsa, xijolatli ish bo'lmasmikin, degan an- disha bilan jur’atsizroq javob qildi. — Qandoq bo‘larkin. Pochchangiz ко‘rib qolsalar... — E, qo‘ysangiz-chi bunaqa gaplami. Yuring, yuring, o‘sha uzoq dostoningizni endi aytib berasiz. Zebixon uning bilagidan ushlab oldinga boshladi. Qo'llari biram yumshoq, biram issiq, Nizomjonning badani seskanib ket­ di. Beixtiyor u yetaklagan tomonga qarab yura boshladi. Ikkovi so'zsiz ancha yo‘l bosishdi. Kuygan yalanglikdan o‘tib savag‘ichzor orasiga kirishdi. Nizomjon maxorka o‘rab gilzadan yasalgan zajigalkasini yoqayotgan edi, Zebixon qo‘lidan olib savag‘ichga o‘t tutashtirdi. Qurib qovjirab qolgan qiyoqlar bir gurillab alangasi savag‘i- ch uchidagi popukni o‘t oldirdi. Qiyoqlar yonib bo‘ldi-yu, faqat uchidagi popuk xuddi sham tilidek ancha vaqtgacha lovillab tu­ rib qoldi. 351 G ‘ira-shira yorishib kelayotgan c h o l tongida bu alanga juda g‘alati bo‘lib ko‘rinardi. Zebixon sho‘xlik qilib u yoqdan-bu yoqqa yugurar, hali u, hali bu savaglch to‘piga o‘t tutashtirardi. Nizomjon Zebixonning qolidan zajigalkani olmoqchi bo‘1- gan edi, u qochdi. Nizomjon quvdi. Qumga yetay deb qolganla- rida uni ushlab oldi. Qiz hansirar, har hansiraganida tirsillagan ko'kraklari qalqib-qalqib tushardi. Nizomjonni bir dam ehtiros otashi o‘rab olgandek boldi. 0 ‘zini tutdi. Zebixon bahor yomglrlari chang, g'uborlarini yuvib, top-to- za qilib qo‘ygan qumga olirib oldi. - Qani, endi ayting, o‘sha uzoq dostoningizni. Nizomjon qizning tepasida tik turardi. Qiz qanday doston to‘g‘risida gapirayotganini bilmasdi. - Qanaqa doston? - dedi u ham olirarkan. - Hu, tunov kuni, Ikromjon amakining jiyanimisiz, dega- nimda, yo‘q, begonaman, dostonim uzoq, keyin aytib beraman, degandingiz. Qani, endi ayting. Nizomjon nima deyishini bilmay ko'zlari javdirab, malla g l- jim baxmaldek tovlanib yotgan qumlarga qaradi. Bu qiz uning unutgan kunlarini esiga solib qo'ygan edi. Nizomjon, u kunlami sira eslamasam, derdi. Endi o‘zi istamagan holda o‘sha kunlar bilan yuzma-yuz kelib turibdi. Boshidan o lgan voqealami Nizomjon bu qizga aytib ber- samikin? Bu o‘zi qanaqa qiz? Unga hammasini aytish shartmi? Axir, u boya, tol tagida qizishib ketib ko‘ngliga tugilgan gaplar- ni yonib-o‘rtanib gapirib berdi-ku. U Zirillamada Ikromjonga, Jannat xolaga aytib berganda boshqa gap edi. Ular bu notanish bolaning kimligini bilib qo‘yishlari kerak edi. Bu qiz-chi? Bu unga kim boladi? Nizomjon qizga qaradi. Zebixonning ko'zlari oldek chaq- nab unga tikilib turardi. Bu ko‘zlarga Nizomjon tob berolmadi. Bu olov ko‘zlar uni o‘ziga tobe qilib qo‘ygan edi. Nizomjon hikoyani qovushtirolmay boshladi-yu, akasining to‘y kuniga kelganda qizishib ketdi. Zebixon uning og‘ziga tiki­ lib, hayron qarab turardi. U ko‘zlarini goh pirpiratar, goh pesha- nalarini tirishtirib tinglardi. Bu dostoni uzoq yigitning gaplari yuragini o‘rtardi. Ko‘rim- sizgina, kichkinagina jussasiga shuncha alamlami sig‘dirolgan yigitning bardoshiga qoyil qolardi. - Shunaqa gaplar, tuz-nasiba ekan, mana, sizlar bilan hamxona bolib qoldim, — deb hikoyasini tamom qildi Ni­ zomjon. 352 Zebixon shoshib so'radi: - Bu gaplardan Dildoming xabari bormidi? Nizomjonning ko'zlari birdan chaqnab ketdi. U o‘zi bilan bo‘lib bu to‘g‘rida sira o‘ylab ko'rmagan edi. Rost, bordi-yu, dadasining, opasining niyatlaridan Dildoming xabari bo‘lmasa, unda nima bo‘ladi? Nega u bilan gaplashmadi. U so‘nggi mar­ ta qishloqni tashlab chiqib kelayotganda Dildor ko‘chada uning yo'lini to£sgan edi. Shunda u nima degandi? Nizomjon o‘sha aytgan gaplarini eslamoqchi bo‘ldi. 0 ‘yladi, o'yladi, esladi. - Boyqush! Xonadonimizga kulfat olib kelding, shumqadam! 0 ‘z gapini o‘zi eslab Nizomjon o‘midan turib ketdi. Ikki panjasi bilan yuzlarini changalladi. - Men qanday noinsof, yuzsiz odamman! 0 ‘z o‘tiga o‘zi yonib yotgan bir bechoraga nimalar deb keldim. Aytsam bo‘l- masmidi, sen akamning xotinisan, dadam endi menga olib ber- moqchi, shu gapdan xabaring bormi, deb so‘rasam bo‘lmasmidi? Yo o‘zi ham bilarmidi? Bilsa nega indamadi? Balki, shu gapni aytmoqchi bo‘lib yo‘limni to‘sganmikin? Zebixon ham o‘midan turdi. - Mayli, bo‘lar ish bo‘pti. Endi uni tuzatib bo'lmaydi. Dil­ dor bilmagan bo‘lsa, vaqti bilan bilib oladi. Zebixon kalishiga kirgan qumni to‘kmoqchi bo‘lib oyog‘idan chiqarayotgan edi, birdan ko‘zi qumdagi oyoq iziga tushdi. Iz to‘qay tomondan chiqib qum oralab kuygan yergacha kelgan, yana orqaga qaytgan. Zebixon izning qaytgan yo‘liga tikildi. Iz juda ham uzoqqa bormay chap tomonga burilib to‘qayga kirib ketgan. Kim bo‘lishi mumkin? Nizomjon Zebixonning nimaga qarayotganini bilmoqchi bo‘lib, u tikilib turgan tomonga qaradi. - To‘qaydan birov chiqib yana qaytib kirib ketibdi. Iz yangi. Kechagi iz bo‘lganda shamol ko‘mib ketardi. Nizomjon bunga parvo qilmadi. Birontasidir-da, deb qo‘ya qoldi. Darhaqiqat, Marg‘ilon ipak kombinatidan to‘ng‘iz ovla- gani velosipedda injenerlar bu taraflarga tez-tez kelib turishardi. 0 ‘shalardan biri bo‘lsa kerak. Orqaga qaytishdi. Zebixon endi Nizomjonning kimligi- ni yaxshi bilib oldi. Unga yuragining allaqayerida achinishmi, mehrmi bir nima paydo bo‘lgan edi. Yo‘l-yo‘lakay u Nizomjon haqida, alam o‘tida qolgan Dildor haqida o‘ylab borardi. 353 Oftob allaqachon chiqib ikki tup tolning soyasini kuyib qop-qora bo‘lib ketgan yeriga, oshxonaning chodiriga o‘z nurini tashlagan edi. Shodmon bobo bak tagiga o‘t qalayolmay, hadeb tutundan achishgan ko‘zlarini ishqardi. - Sabilning cho‘g‘i qolmabdi. Oh, urushdan awal selponing do‘konida gugurt qalashib yotardi-ya. Nizomjon zajigalkasini yoqib, tutayotgan tarasha tagiga tut- di. 0 ‘t gurillab ketdi. Chodirdan yelkasiga sochiq tashlagan kishilar chiqa bosh- lashdi. Cho‘lga jon kirgan edi. VII Aprelning boshlarida Jannat xola Naymanga arava orqasi­ ga sigirini boylab ko'chini olib keldi. U endi ancha rang olib qolgan. Ammo u nihoyatda bezovta edi. Osh ustida ham, choy ustida ham parishon bir qiyofada o'tiradi. Ikromjon bo‘Isa ozib, cho‘p bo‘lib ketgan edi. Cho‘1 shamoU uning badanini habashdek qoraytirgan. Yuzlari xuddi saksovul- dek burushib ketganga o'xshardi. U awalgicha odamlar bilan ochilib gaplashmas, aytadigan gapni aytib bo'lgandan keyin, ketmonini yelkasiga tashlab to'qayga kirib ketar, ishi bo'lmasa chodirga kirib ketganicha ertalab chiqardi. Nizomjon o‘z ishi bilan, axloqi bilan ko‘pchilikning og'ziga tushib qolgandi. Keksalar uni umringdan baraka top, deb duo qilishardi. Faqat Ikromjongina indamasdi. Uning qilayotgan ishlarini ko‘rib na yaxshi, na yomon derdi. Qarab-qarab o‘tib ketaverardi. Jannat xola kelishi bilan Ikromjonni chodirdan olib chiqdi. Bu chaqqon, tinib-tinchimas xotin cho‘lga birdan fayz kiritib yuborgandek edi. Bu orada boshqalarning xotin, bola-chaqalari ko‘chib chiqishdi. Bolalaming qiy-chuvi, xotinlarning baqirib- chaqirishlari bu jimjit to‘qayzorga mahalla tusini berib qo‘ydi. Jannat xola kelgandan beri ularga chodir torlik qilib qoldi. Nizomjon qamish o‘rib kelib o‘ziga кара qurib oldi-da, ko‘r- pa-to‘shagini ko'tarib chiqib ketdi. Uning kapasi o‘zi ishlayotgan uchastkaga yaqin joyda edi. Ikromjon kelib kapaning u yoq-bu yog'idan qarab turdi-da, bo­ shini chayqab qo'ydi. 354 - Chakki qilibsan. Mahalladan uzoq ketmasliging kerak edi, o'g'lim. Hali ham bo‘lsa, palatkalar qatoriga кара tik. Nizomjon odamlaming, yolg‘iz yotishdan qo'rqib ko‘chib keldi, deyishlarini o‘ylab indamay ishga chiqib ketaverdi. U tinim bilmasdan ishlardi. Ketmon chopayotganda sira orqasiga qaramasdi. Agar orqaga qarasam, ag‘daigan yerimni ко'rib ishlagim kelmay qoladi, deb o‘ylardi-da, indamay ketmo- nlni uraverardi. U shu alfozda bir o‘zi uch yarim gektar yemi ug‘darib qo‘ygan edi. Kun peshindan oqqan payt edi. Palatka tomondan sigir-bu- zoqlaming, qo‘y-echkilaming ovozi eshitilib turardi. Bu tovush- lar Nizomjonga qishlog‘ini eslatgandek bo‘ldi. Sekin burilib o‘sha larafga qaramoqchi bo‘lib qaddini rostlayotganda, Zebixonning pochchasi o‘g‘lini opichlab kelayotganini ko‘rdi. Nizomjon kecha bolaga varrak qilib bergan, ikkovi uni rosa uchirishgan edi. Hali Nizomjon choy ichayotganda o‘sha var- rakning tolga ilinib qolganini ко‘rib, obbo, boshqa yasab berish kerak, deb dilidan o‘tkazgan edi. To‘lanboy uning oldiga kelib bolani yerga qo‘ydi. - E, jiyan, boshimni baloga qo‘yding-ku. Varragi tolga ili­ nib qolgan ekan, ishlab turgan joyimdan dod deb olib ketdi. Qiztaloqni olaman deb yirtib qo‘ysam bo‘ladimi. Qoldim balo­ ga, qoldim baloga. 0 ‘zing bir chorasini qilmasang, meni tinch qo‘ymaydiganga o‘xshaydi. Bola dadasining qo‘lidan mahkam ushlagancha, hurpayib qovog‘ini solib turardi. - Shunga janjal qildingmi. 0 ‘zimga ayta qolmabsan-da! Hali borganimda boshqasini yasab beraman. Rosa uchiramiz. Bo‘pti- mi? - Hozir yasab berasiz. Hozir, hozir! - Ko‘rdingmi? Poshsho mendan ham zo‘r odam bormi, de- ganda, bitta chaqaloqni qo‘liga berib qo‘yib, shu sendan zo‘r de­ gan hikoyani eshitganmisan? Ha, bola — poshsho. Undan zo‘ri olamjahonda bo‘lmaydi. To‘lanboy Nizomjon ag‘dargan yerga razm solib boshini sa- rak-sarak qilib qo‘ydi. - Endi yer ag‘darishni bas qil, bola. Traktormisan, nima balo. Yer ag‘darishning o‘zi bilan ish bitmaydi. Bor ohanjamasi keyin chiqadi. Yozi bilan suv kechasan hali. Pol tortaver, bag‘ini bir o‘zing eplolmaysan. 355 To‘lanboyning gapi to‘g‘ri edi. Nizomjon ikki qo'lini beliga tirab ag‘darilgan yerga qarab, endi bas qilsam ham bo‘lar ekan, degan fikrga keldi. Hali past-balandlik, notekis joylar bor edi. Endi o‘sha joylar- ga tuproq surilsa, pol tortish mumkin. Bola uni tuzukroq o‘ylab ko‘rishga qo'ymadi. Xiralik qilib etagidan tortavergandan keyin ketmonini marzaga uloqtirib, mahallaga qaytishga majbur bo‘ldi. Zebixon opasi bilan non yasayotgan edi. Nizomjonni ko‘rib orqasiga yig‘ilib qolgan etaklarini tortib o'midan turdi. -A ytdim -ku, pochcha, ustasi shu kishi deb, - Zebixon shunday dedi-yu, Nizomjonga ma’noli kulib qo'ydi. - Bitta var- rak yasab bering shunga! - Xo‘p, xo‘p, — dedi Nizomjon. U yonidan pichoqchasini chiqarib qamish tilishga tushdi. Bola yelib-yugurib u nima desa, shuni topib kelib turardi. Ni- zomjonning ham bolaligi tutib astoydil urinib ketgan edi. To‘lan- boy tepasida varrakning bitishiga qarab turardi. Bola sevingani- dan Nizomjonning ko'nglini olish uchun tinmay javrardi. - Mushugimni ham olib kelaman desam, ayam qo'limga bir urganlar. Ismoilning ayasi tug'di. Jannat xolamlamikiga o‘ris xo- tin ко‘chib keldi. 0 ‘g‘li ja o‘rischaga usta ekan. To‘lanboy o‘g‘lining gaplariga zavq bilan kulib turardi. Bola juda ham sirli gap aytmoqchidek Nizomjonning qulog‘iga og‘zi- ni tutdi. - Jannat xolamning o‘g‘li qochoq, a? Bolaning gapi og‘zida qoldi. To‘lanboy uning bir qulog'ini ikki buklab cho‘zib qo‘yib yubordi. Bola ko‘z yoshini yutib da- dasiga qaradi. - He, sizga men nima qildim? - Ovozingni o‘chir, yaramas! Bola qizarib ketgan qulog‘ini ushlab, bumini torta-torta o‘r- nidan turdi. - Ikkinchi qayta shu gapni aytsang, qulog‘ingning tagidan shartta uzib tashlayman. Aytmayman, de! - Aytmayman. Shundan keyin To‘lanboy jahl bilan tishining orasidan chir- tUlatib tuflab nari ketdi. Ikki lunjini shishirib pixillab turgan bo- laga qarab Nizomjonning rahmi keldi. - Unaqa gapni aytmagin-da. - Nima, o‘zi qochoq bo‘lgandan keyin aytaman-da. Ham- ma o‘rtoqlarim aytishadi-ku. Azizxon akam geroy, Tursunboy qochoq. 356 - Bo‘ldi, bo‘ldi, - dedi Nizomjon. - Agar yana aytsang varrakni bitkazmayoq yirtib tashlayman. Agar endi hech shunaqa demayman, desang, har kuni varrak yasab beraveraman. - Bo‘pti. Varrak bitdi. Bola chillakka o'ralgan ming uloq ipni shimi- ning cho‘ntagidan olib varrakning qovog‘iga uladi. - Bitta gapirsam maylimi? Bitta gapiray, boshqa gapirmay- man. Nizomjon u nima demoqchiligini bilmay, mayli, ayta qol, dedi. - Zebi opamchi, Zebi opam, endi Tursunboy akaga tegmay- dilar. Ayamga aytayotganlarida eshitib qoldim. Nimaga tegmay- dilar? Nizomjonning hushi boshidan uchib ketdi. Demak, Ze- bixonni Tursunboyga bo'lishib qo'yishgan ekan-da. Bola varrakni olib ketgan, tolning nari yog'iga borib uchira- yotgan edi. Ikromjon chodir oldida varrakning lapanglab havoga ко ‘tarilayotganini kuzatib turardi. Nizomjon unga yer ostidan qarab yuragi jiz etib ketdi. Bechora! Hatto yosh bola ham unga ta’na qilyapti. Zebixon ham undan yuz o‘giigan. U kelin bo‘l- moqchi edi. Endi Ikromjonning o‘g‘li ham, kelini ham yo‘q. Uning yuragi bo'shab qolgan. Kim biladi, u hozir bolaning var­ rak uchirishiga qarab turib nimalami o‘ylab ketdi ekan? Jannat xola sigir yetaklab oldidan o‘tib ketdi. Shabada N i­ zomjonning dimog‘iga g‘alati hid olib keldi. Issiq non hidi ke­ lardi. Beixtiyor o'sha yoqqa qaradi. Zebixon etagini lippa urib, tandirdan non uzib savatga tashlardi. Tandir alangasidan uning yuzlari bo‘rtib ketibdi. Tirsagigacha yengini shimarib olganidan oppoq bilaklari ko‘rinib turardi. U qo‘liga yenglik kiyib olgani­ dan oldiga tushib qolgan sochini silkitib orqasiga tashlayolmay u yoq-bu yoqqa alanglardi. Birdan ko‘zi Nizomjonga tushib qol- di-yu, iljaydi. - Baraka topgur, sochimni orqaga tashlab qo'ying! Nizomjon juda ham tabarruk odam ish buyurayotgandek yugurib bordi. Bir o‘rim sochni emas, to‘lg‘anib turgan ilon- ni ushlayotgandek ehtiyotlik bilan ushladi-da, asta yelkasidan oshirib orqasiga tashlab qo‘ydi. Shunda uning dimog'iga qizning bo'ynidan juda ham g'alati, odamni mast qiladigan bir hid kel- gandek bo‘ldi. Nizomjon bu hidga to'ymay qolganidan shoshib yana uning orqa bo‘yniga qaradi. Biram g'alati, biram g‘alati... Zebixon nonlami uzib tandirga g‘o‘zapoya tashladi-da, N i­ zomjonga kulib qaradi. 357 - Qani, nonga qarang. - Nima? Nizomjon hali ham o‘ziga kelmagan edi. - Nondan ushatib yeng, deyapman. Nizomjon savatdan orqasi kuygan kulchani olib bir chekka- sidan ushatdi-da, og'ziga soldi. - Nowoylikka ham usta ekansiz. Juda maza bo‘pti. To‘lanboy qumg‘onda suv keltirib tandir og‘ziga qo‘yib ket- di. U bulaming gapiga ham, holatiga ham razm solmadi. Ni­ zomjon xijolat chekib turgan edi, To‘lanboyning beparvoligidan ko‘ngli joyiga tushib Zebixonning oldidan nari ketdi. U kapasiga ketmoqchi bo‘lib turganda, to‘qay tarafga sigir yetaklab ketayot- gan Jannat xolaga ko‘zi tushib qoldi. Bemahalda to‘qayga sigir oborib nima qiladi? Kech kirib qoldi-ku? U Jannat xolaning ketidan bormoqchi bo‘lib turgan edi, mo­ tor gurillaganini eshitib to‘xtadi. Kelganidan beri bu taraflarda birinchi marta mashina ovozi eshitilishi edi. Bu tovushdan bosh- qalar ham yo‘lga qarab turishardi. Qamishlar orasidan yuk mashinasi ko‘rindi. U lapanglab- lapanglab tol tagiga kelib to‘xtadi. Mashina kuzovida o‘n choqli xotin, yosh bolalar va uchta sigir bor edi. Kabinadan Tog‘a tushdi. Kuzovdagilar birin-ketin o'zlarini tappa-tappa yerga tashlayverishdi. Nizomjon Tog'adan boshqasini tanimaganidan uzoqdan qarab turaverdi. Ikromjon Tog‘a bilan ko‘rishib, uni so‘riga boshladi. - Ishlar qalay? - dedi Tog‘a so‘riga o'tirarkan. - Mana, yo‘lni ham ochib oldik. Biron haftadan keyin trak- tor yuboraman. Gospital shu tarafga yordamchi xo‘jalik qilmoq- chi. Har hafta o‘zlarining mashinalari bilan hasharga chiqib tu- rishadi. Qovun-tarvuz ekishmoqchi. Ikromjon qilingan ishlami gapirib berayotgan edi, Tog‘a o‘r- nidan turib, gapirib nima qilasan, ko'rsatib qo‘ya qolmaysanmi, deb qoldi. Ikkovi shudgor qilingan yerga qarab ketishayotganda Tog‘a- ning ko‘zi Nizomjonga tushib qoldi. - Yaxshi yuribsanmi, bola? Seni qiynab qo‘yishgani yo'qmi? — deb so‘radi. Nizomjon nima deyishini bilmay turgan edi, Ikromjon javob qildi. 358 -Y igitcha malades, yaxshi ishlayapti. Qani yur, yeringni Tog‘aga ko‘rsatasan. Nizomjon ulaming orqasidan yura boshladi. Tog‘a, ham- mayoqni aylanib ishdan ancha mamnun ekanligini aytdi. Ni­ zomjonning kapasi oldiga kelganda Ikromjon Tog‘aning bilagi- dan ushlab to'xtatdi. - Mana, shu yerlaming hammasini Nizomjon ag'dardi. Tog‘a shudgorga qarab, yo‘g‘-e, deb yubordi. - Rost. Kechasi ham bizga bildirmay yer chopyapti, azamat. Tog‘a Nizomjonning yelkasiga qoqib qo‘ydi: - Rahmat, jiyan, rahmat. Frontchasiga ish qipsan. Tog‘a Nizomjonning dilidagini topib gapirgan edi. U cho‘lga kelib qo‘liga ketmon olgan kunidan boshlab shu niyat bilan, frontchasiga ishlash niyati bilan yonardi. Demak, Nizomjon o'ylagan ishining uddasidan chiqyapti. Tog‘a uning bo‘ynidan quchoqlab oldi-da, yelkasidan bir-ikki silkib qo‘ydi. Nizomjon gandiraklamadi. Oyog‘i joyidan qo‘zg‘almadi. - Ha, durust, - dedi Tog‘a. - Sendan ish chiqadi. Bo‘shash- ma, bola. Ular yana juft tol tarafga keta boshlashdi. Shu payt Jannat xola to‘qaydan sigir yetaklab chiqib kela boshladi. To u yetib kelguncha Nizomjon kutib turdi. Darrov qo‘lidan arqonni oldi. Jannat xolaning ko‘zlari qizargan. Yig‘laganga o'xshaydi. Uning yuzlarida ertalabki kulgidan nishon qolmagandi. Qaddi ham bukilib qolgandek. Nizomjon, nima bo‘ldi ekan, xoliroq joy topib yig‘lab-yig‘lab alamini bosib kelayotganmikin, deb o‘yladi. Ammo ertasiga tushlikdan keyin yana o‘sha tarafga qarab qo‘lida tuguncha bilan xuddi odamlardan yashiringandek alang- lab ketayotganini ko‘rib hayron bo‘lib qoldi. Qayoqqa boradi? To‘qayda nima qiladi? Bu savolga Nizomjon javob topolmasdi. VIII Tog‘a shu kecha Naymanda qoldi. Kechasi Ikromjonning radiosini o‘rtaga qo‘yib alla-pallaga- cha eshitib o‘tirishdi. So‘nggi axborotdan keyin Ikromjon, bo‘l- di, batareyasi tugab qoladi, deb olib qo'yayotgan edi, Tog‘a yana burab qo‘ydi. 359 - Eshitaylik-da, muncha mumsik bo‘lmasang. Batareyasidan tashvish qilma, gospitaldagi askar bolalarda serob. Qancha kerak bo‘lsa toptirib beraman. Shundan keyin Ikromjon indayolmay qoldi. Bu yerdagilar ko‘pdan beri konsert eshitishmagan edi. Nizomjon saharlab ishga chiqib ketishi kerak. Shuning uchun ham hammadan vaqtli yotib olardi. Konsertni tashlab ketgisi kelmay o‘tirib qoldi. Hofizlar Navoiy g‘azallaridan o‘qishardi. Bu qo‘shiqlar o'tirganlaming xayolini allaqayoqlarga olib ketib qoldi. Ayniq- sa, Tog'a chordana qurib olib chodiming shiftiga tikilganicha qimirlamasdi. Bu ashulalar qanchalik ta’sirli bo‘lmasin, Nizomjon konsert- ning oxirigacha o‘tirolmadi. Tashqariga chiqib tol shoxiga qator ilib qo‘yilgan fonarlardan birini oldi-da, o‘choq tagida lipillab tuigan o‘tga qamish tutib yondirdi, fonami yoqdi. Bu yerda har kuni ertalab chodirdagi fonarlami olib chiqib tol shoxiga ilib qo'yish odat tusiga kirib qolgan edi. Bir chol ularga lampamoy quyib, piligini qirqib tayyorlab qo‘yardi. Ni­ zomjon fonami ko‘tarib ketayotganda To‘lanboyning chodiri ol- dida Zebixon bilan opasining shivirlashib gaplashib o‘tirganlarini ко‘rib qoldi. - Ha, inim, - dedi Zebixonning opasi, — uxlagani ketyap- sizmi? Vohli-ku? Chaylani juda chetga quribsiz. Qo'rqmaysizmi? Nizomjon to'xtashga to‘xtadi-yu, nima deyishini bilmay turib qoldi. Bu xotinning mehribonchiligidan kechagi gapni albatta, unga Zebixon aytib bergan bo‘Isa kerak, deb o‘yladi. Nizomjon u bilan sira gaplashmagan, qanaqa xotin ekanligini yaxshi bilmasdi. To u bir nima deb javob berguncha xotin unga choy uzatib qoldi. - 0 ‘tiring, To‘lanboy akangiz hali-beri chodirdan chiqmay- dilar. Tog‘a bilan gaplashib o‘tiribdilar. Nizomjon u ko‘rsatgan ko‘rpacha chetiga emas, ajriqqa o'tirdi. - Zebi aytdi, boshingizga tushgan kunlaming barini eshit- dim. Endi nima qilmoqchisiz? Nizomjon yalt etib Zebixonga qaradi. U, men opamdan hech gapni yashirmayman, degandek unga dadil qarab turardi. Xotin yana so‘radi: - Endi dadangizning oldiga qaytib bormaysizmi? - Bu to‘g‘rida o‘ylab ko'rganim yo‘q. Har holda, bormasam kerak. Yuragim betlamaydi. Borsam, albatta, yana ko'nglimni 360 buzadigan biron gap aytadi. Endi nima qilmoqchisan, dedingiz. Nima qilmoqchiligimni ko‘rmayapsizmi. Shu yerda qolaman. Sizlar nima bo‘lsangiz, men ham shu. Endi bu yerdan hech qa- yoqqa ketmayman. Butunlay qolib ketaman. Nizomjon shunday dedi-yu, bo'shagan piyolani unga uzatib o‘midan turdi. Chodir ichida bola ijirg'alandi, xotin shoshib kirib ketdi. Ze­ bixon Nizomjon orqasidan sekin dedi: — Shoshmang, men ham o'shaqqa boraman. Ikkovi sekin-sekin yurib Nizomjonning uzoqda qorayib tur- gan chaylasiga qarab keta boshlashdi. Hali oy chiqmaganidan cho‘l qorong‘i edi. Ayniqsa, Nizomjon qo‘liga fonar ushlab olga- nidan oyoq ostini ko‘rardi-yu, sal nariroqni ko‘rolmasdi. — Sizdan bitta gapni so‘ramoqchi edim. Zebixonning ovozi negadir titragandek tuyuldi. Nizomjon unga tashvishli qaradi. — Jannat xola sizga hech narsa demadilarmi? Nizomjon hayron bo‘ldi. Yelkasini qisib bosh chayqadi. — Bir nima deyishlari kerakmidi? — Bilmadim. Har holda, men to‘g‘rimda biron gap aytmadi- larmi deyapman-da! Yana ancha joygacha jim ketishdi. Birdan Nizomjonning yodiga ertalab uning jiyaniga varrak qilib berayotganda eshitgan gapi keldi. 0 ‘shanda bola, Zebi opam Tursunboy akaga tegmay- dilar, ayamga shunaqa deganlarini eshitdim, degan edi. Hozir Zebixon undan shu gapga Jannat xola nima degan ekanini bil- moqchi bo‘lib so‘rayotgan bo‘Isa kerak. Chaylaga yetib kelishdi. Nizomjon Zebixonga tikilib turib, uning qop-qora qoshlariga, quyib qo'ygandek kelishimli qomati- ga mahliyo bo‘lib qoldi. Qizning gavdasini fonar g‘ira-shira yori- tib turardi. Qorong‘i cho‘l fonida u xuddi ertaklarda tasvirlangan allaqanday farishtalarga o‘xshab ko‘rinardi. Nizomjon o‘zini tu- tolmadi. Ko‘ngliga kelgan gapni aytib yubordi: - J a n n a t xolaning nima deganini bilmoqchimidingiz? Siz Tursunboyni sevardingiz. Ammo Tursunboy... Zebixonning ko‘zlari chaqnab ketdi. — Siz bu gapni qayoqdan bildingiz? — Bitta men emas, hatto mushtdek keladigan jiyaningiz ham biladi. Hamma bilib ketgan. Men o‘zimning kimligimni sizga . o‘zim aytib berdim. Ammo siz o‘zingizning kimligingizni aytib bermadingiz. 0 ‘zim bilib oldim. 361 — Bilishingiz shunaqa zarurmidi? — dedi Zebixon uning ko‘zlariga tikilib. Nizomjon yana yelka qisib qo‘ydi. — Bola bo‘lib birovlaming taqdiriga qiziqmagan edim. Bil- madim, o‘lay agar, nima uchun sizning kimhgingizga qiziqib qolganimni o'zim ham bilmayman. Nizomjon bir oz o'ylab turib yana dedi: — Meni kechiring, endi qiziqmayman. Iloji bo‘Isa, ko'zin- gizga ko‘rinmaslikka harakat qilaman. 0 ‘zim shunaqa omadi kelmagan bola ekanman. Hech ishim yurishmaydi. Agar xafa bo‘lmasangiz, aytib qo‘yay. Endi bir-birimizdan uzoqroq yuray- lik. Oramizda hech gap yo‘q. Bekorga gap-so‘z bo‘lib yurmaylik. Uning gaplari Zebixonni tamomila hayron qilib qo‘ygan edi. — Ochiqroq ayting, sizga nima bo‘ldi? Nimalar deyapsiz? Tushunmayapman! Ko‘ngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira tili bormasdi. Ochig‘ini aytsa, albatta, qiz ranjiydi. Kim biladi, balki, ranjimas. Axir haqiqatan ham ulaming oralarida timoqcha ham gap o‘tmagan. Hatto tuzukkina to‘g‘ri gapni ham gapirish- magan-ku. - Xafa bo'lmaysizmi? Xafa bo‘lmasangiz, aytaman. Qiz hayron qarab turardi. - Ikromjon aka bilan Jannat xola menga boshpana berishdi. Hech kim qilmagan yaxshiliklar qilishdi. Shu odamlaming dilini og‘ritmasam, deyman. - Ulami xafa qiladigan biron ish qilib qo‘ydingizmi? — Hozircha yo‘q. Keling, ochig‘ini aytib qo‘ya qolay. Siz­ ning Tursunboyga bo‘lishib qo‘yilganingizni shu bugun eshitdim. — Nizomjon gapirishga qiynalib tez-tez yutinib olardi. — Bu xil- da boshlashib yurishimizni Ikromjon amaki bilan Jannat xola bilib qolishsa, mendan ranjishadi. Axir, ular sizni kelin qilish- moqchi ekan-ku! Zebixon o‘ylamay javob qildi: - E-ha, hali shunaqamidi? Siz meni o‘ylagan bo‘lsangiz, men sizni xayolimga ham keltirmagandim. Zebixonning yolg'on gapirayotgani ko‘zidan bilinib turardi. Bu gap Nizomjonni dadillantirdi. - Bu gap yaxshi bo'ldi. Shu gapdan keyin, albatta, sizni o‘ylamayman. Rahmat. Zebixon o'ylamay aytib qo'ygan gapini to‘gerilash uchun boshqa gap qidirardi. Uning qoshlari chimirildi. Peshanasida tu- gunchak paydo bo‘ldi. 362 - Biroq chumchuqdan qo'rqqan tariq ekmaydi, shu gapni eshitganmisiz? - Eshitganman, - dedi Nizomjon. - Ikromjon aka chum- chuq emas-da. - Albatta, Ikromjon amaki chumchuq emas, ammo Tursun­ boy chumchuq. Chumchuq ham undan xijolat bo'ladi. - Sut ichib og‘zimiz kuygan, endi qatiqni ham puflab ich- moqchimiz-da, - dedi Nizomjon. U bu gapi bilan Dildorga ila- kishib zada bo‘lganini aytmoqchi edi. Buni Zebixon u o'ylagan- dan ham ziyod tushungan edi. Kinoyali qilib javob berdi: - 0 ‘sha Dildoringiz qaynoq sut-u, biz achigan qatiq ekan- miz-da. - Yo‘q, yo‘q, — dedi Nizomjon shoshib. - Men butunlay boshqa gap aytmoqchi edim. Bu bir maqol-da. 0 ‘zimni aytyap- man. Zebixonning qizlik g‘ururi baland keldi. Ayollar hech qachon o‘zlarini pastga urishmaydi. Hammavaqt balandda turishni istasha- di. Nizomjonning gaplari uning g‘ururiga tekkanga o‘xshaydi. Ayol- larga qancha suykalsang, shuncha yoqmaysan. Qancha o‘zingni olib qochsang, unga shuncha sirli tuyulasan. Zebixon bu bir so‘zli yigitning qat’iyatini, g‘ururini sindirmoqchi, uni o‘z orqasidan so- yadek ergashtirib yurib tomosha qilmoqchi bo‘ldi. Bu ish uning qo‘lidan kelardi. U shu niyat bilan birinchi qadamni bosdi. Cho‘l shamoli esib qamishzorlarda uvladi, qiz sochlarini to‘zg‘itdi, buydalab ko‘zlarini, qoshlarini berkitib tashladi. Qiz bir chiroyli burilib Nizomjondan nari ketdi. Qashqar tovoqdek bo‘lib oy ko‘tarilib kelardi. Oy xuddi Ze­ bixonning yelkasiga qo‘nib turib qolgandek edi. Uning gavdasi oppoq chodirga tushgan soyadek ko‘rinardi. Qirra bumi, bo‘rtib turgan ko‘kraklari, nimcha siqib turgan bellari Nizomjonni mahliyo qilib qo‘ygan edi. Zebixon shu tariqa o‘zini olisroqdan bir muddat namoyish qilib turgandan keyin gavdasini g‘alatiroq egib keskin burildi-da, shamoldek yelib chodirlar tomonga qarab ketdi. Nizomjon tushida ko‘rib, o‘ngida hayron qolgandek gangib turardi. U kapaga kirib o'miga cho‘zildi-da, qo‘lini uzatib fonar pi- ligini pasaytirdi. Shabada кара qamishlarini shitirlatadi. Allaqay- da bo‘ri uliydi. Chodir tarafdan odamlaming shov-shuvi arang eshitiladi. Faqat qurbaqalaming tinimsiz vaqillashigina cho‘lga hokimlik qiladi. 363 Nizomjon dam u yonboshiga, dam bu yonboshiga ag‘dari- lib bedor yotardi. Ko‘ziga hadeb Zebixon ko‘rinaverdi. U, nima qilardim shu gapni aytib, deb o‘zini-o‘zi koyidi. Nizomjon yo- tib yotolmadi, uxlab uxlolmadi. Oxiri o‘midan turib boshqatdan kiyindi-da, ketmonini yelkasiga tashlab shudgorga qarab ketdi. U ag‘darilgan yeming past-balandini kuzatib chiqqandan keyin, do'nglikdan tuproqni pastga qarab sura boshladi. Kecha ancha salqin edi. Awalgi uyqu karaxtligidan, salqin- da ishga qovushmaganidan ketmoni urgan yeriga borib tushma- yotgan edi. Yarim soatcha shu ko‘yi ishlagandan keyin, badani qizib terladi. Ustidagi fufaykasini marzaga uloqtirib astoydil ishga berilib ketdi. U ishlarkan, hech narsani o‘ylamasdi. U Zebixonni ham, Ikromjonni ham, bundan uch soatlarcha oldin Zebixon bilan bo‘lgan gaplami ham unutgan. Tong otishiga yaqin uch yarim sotixcha joyning past-balandini tekislab bo‘l- gandi. Asta-asta ufq oqarib kela boshladi. Nizomjon ketmon das- tasiga tirsagini qo‘yib onda-sonda suzib yurgan ukpardek yengil bulutlarni tomosha qilayotganda nimadir shitirlagandek bo'ldi. Orqasiga o'girilib qaragan edi, Jannat xolaning to‘qay tarafga jadal yurib ketayotganini ко‘rib qoldi. El uyquda. Bu xotin tong qorong'isida to‘qayda nima qiladi? Nizomjon beixtiyor: — Ho, xola! — deb qichqirganini o‘zi ham bilmay qoldi. Jannat xola orqasiga o‘girildi. U yoq-bu yoqqa qarab hech kimni ko‘rmagandan keyin shoshib qamishlar orasiga kirib ketdi. Nizomjon hayron bo'ldi. Orqasidan bormoqchi bo‘lib bir-ik- ki qadam yurdi ham. Keyin negadir to‘xtadi. Uni kutib turishga jazm qildi. Chaylasining oldiga keUb yerga bir bog‘lam qamishni yozib yonboshladi. Sekin-sekin tong yorishishini kuzatib yota- verdi. Ko‘zi ilingan ekan, Ikromjonning ovozidan uyg‘onib ketdi. Ko'zini ochganda Ikromjon tepasida turardi. - Nima qilib yotibsan? 0 ‘mingda yotsang bo'lmaydimi? Nizomjon ko‘zlarini ishqab o'midan turdi. — Qishioqqa tushib ketyapman. Bugun kechqurun partiya majlisi bor. Tog‘a bilan mashinada ketaman. Ustarani olgan- miding? Olgan bo‘lsang ber, soqolimni qirib olay. Shu ahvolda qishioqqa qanday tushaman. Nizonyon ustarani olmaganini aytdi. - Kim oldi? Ertalabdan beri qidiraman. Hech qayda yo‘q. 364 Nizomjon atrofga qaramagan ekan. Kun yoyilib ketibdi. Nonushta qilgani Ikromjonning orqasidan yurib chodirga keldi. Jannat xola o‘choq oldida bolta bilan o‘tin maydalab o‘tirgan ekan. Nizomjon uning oldiga keldi. - Azonlab to‘qayda nima qilib yurgan edingiz, xola? Jannat xola qo'rqib ketdi. Bu gapni birov eshitmadimikin, degan shubha bilan atrofga alanglab oldi. - 0 ‘tin tergani borgandim. 0 ‘sha tarafda ildiz ko‘p. Ildiz saksovuldan ham og'ir yonadi, bolam. Bor, choyingni ichib ol. Bitta o‘zing qolding. Haqiqatdan ham Jannat xola ildizlami to‘nkaga qo‘yib may- dalayotgan edi. Tog‘a mashinaga chiqib oldi hamki, Ikromjon chodir ichida ustarasini qidirib, o‘zidan-o‘zi g‘o‘ldirab yurardi. Tog‘a mashina signalini bosdi. - Chiqa qolsang-chi, seni qishloqda birov kuyov qilarmidi, yuraver, guzarda qirtishlab olasan. Ikromjon noiloj chodirdan chiqib mashina oldiga keldi. Xo- tiniga qarab to‘xtadi. - Qishloqqa tushaman degan eding, yurmaysanmi! Jannat xola unga qaramay javob berdi: - Ketavering, qishloqda men nima qilaman. U negadir erining ko‘ziga qarayolmasdi. Qumlik tarafdan ikki otliq kelardi. Tog‘a qo‘lini peshanasiga soyabon qilib qarab turdi-da, gup etib o‘zini yerga otdi. - Marshallar kelishyapti, - dedi u Ikromjonning oldiga ke- lib. Ikromjon ham otliqlar kelayotgan tomonga qaradi. Keyin ikkovlashib qumlikka tomon keta boshlashdi. Tog‘a, marshallar kelishyapti, deganida Nizomjon hayron bo‘lgan edi. Shuning uchun ham otliqlar to yetib kelishguncha ko‘zini uzmay qarab turdi. Otliqlaming biri, boshiga qirg‘izcha qalpoq kiyib olgan, yak- tagining ochiq yoqasidan ko‘krak yollari chiqib turgan ellik besh yoshlardagi yag'rindor, boshqasi, yoshi nechadahgini bilib bo‘l- maydigan pakana, ko‘k ko‘z kishi edi. Ulaming har ikkovi ham otdan tushib, awal Tog‘a bilan, keyin Ikromjon bilan qo‘l olib ko'rishishdi. Ular tik turishga- nicha ancha vaqtgacha nimanidir qizishib gaplashishdi. Tog‘a yon soatini olib qaradi. Pakana kishi qo‘lini ikki tomonga yozib yelkasini qisdi. Ular oldiga borolmay chodir yonida qarab turgan To‘lanboyni Tog‘a imlab chaqirdi. 365 To‘lanboy ikkala otni jilovidan ushlab tolning nariyog‘iga olib o‘tib ketdi. Tog‘a mehmonlami so‘riga olib kelib o'tirishga taklif qildi. Birdan ko‘zi Nizomjonga tushib: - Ana shu yigit-da! — dedi. Mehmonlar Nizomjonga qarab olishdi. To‘lanboy ham qay- tib keldi. - To‘lan, - dedi Tog‘a. - Marshallarga о‘zing qarab tura- san. Ertalab yetib kelaman. Qolgan gapni bafiuja gaplashamiz. Qani, Ikrom, bo‘lmasa biz ketdik. U mehmonlarga uzr aytgandek, qo‘lini ko'ksiga qo‘yib jil- maydi. Nizomjon nima uchun Tog‘a uni mehmonlarga ko‘rsatdi, nima uchun bu oddiygina kishilami marshal dedi, tushunolmas- di. Zebixon patnisda non, turshak opchiqib, ular oldiga qo'ydi. Opasi o'choqqa o‘t qalab yubordi. Tog‘a bilan Ikromjon xotiijam bo‘lib jo‘nab ketishdi. Mehmonlar kechgacha cho‘1 kezishdi. Piyoda qumlik taraf­ ga ketishganicha kechqurun qaytib kelishdi. Soqoli o‘sib ketgani qattiq charchabdi. So‘riga chalqancha yotdi-yu, traktorga o‘x- shab tarillab xurrak ota boshladi. Uni ovqat pishganda To‘lanboy uyg'otdi. Nizomjon ulaming suhbatiga xalal bermaslik uchun vaqt- likkina chaylasiga qarab ketdi. Charchaganidan yotdi-yu, uxlab qoldi. Ertalab uyg‘onsa, Tog‘a bilan Ikromjon ikkala mehmonga chopilgan yerlami ko‘rsatib yurishipti. Qirg‘izcha qalpoq kiy- gani qamchi dastasini ag‘darilgan yerga suqib ko‘rdi. Pakanasi tuproqni qisimlab uqalab Tog‘aga nimalardir deb to‘qay va qum- likni ko‘rsatdi. Nizomjonning chaylasi oldiga kelib Tog‘a yonidan buklan- gan qog‘ozni olib yerga yozdi. Hammalari cho‘kkalashdi. Bu Yozyovon kartasi ekan. Qalpoqli kishi karta ustidan qamchi das- tasi bilan doira yasab bir nima dedi. Tog‘a iyagini qashib o‘yla- nib qoldi. Oxiri: — Xo‘p, xo‘p, marshal. Shunday qilamiz, — dedi. Nizomjon ulaming gaplariga quloq solib turardi. Pakana kishi ikki qo‘li bilan go‘yo cho‘lni qamrab ol- moqchidek harakat qildi. — Olti kundan beri cho‘1 kezamiz. Bu yoqdan Oltiariq, Quva, Toshloq, u yoqdan Buvayda, Rishton, Bag‘dod kolxozlari bir ming gektar yemi o‘zlashtirib bo‘lishdi. Biron oydan keyin 366 sizlarga navbat keladi. Neftpromdan kelib artezian qazib beri- shadi. Semun zavodida uch yuzta shiferingiz bor. Shtabdan borib naryad olinglar. Yana nima zarur bo‘lsa, ro‘yxat qilib yuboring- lar. Hammasini to‘g‘rilaymiz. U gapidan to'xtab Nizomjonga qaradi. - Shu yaxshi emas-da. Tog‘a, sen ziyrak odam eding-ku! Shundoq yaxshi ishlayotgan odamning kiyim-boshini qara. Ro‘yxatga etik ham yoz. Beramiz. Nizomjon shu turqi-tarovati bilan mehmonlar oldida tur- ganidan, Tog‘ani xijolat qilib qo'yganidan o‘ng‘aysizlanib yerga qaradi. Tog‘a kartani yana taxlab, yoniga solib qo‘ydi. Ular ketishayotganida pakana bo‘yli kishi Nizomjonning ol­ diga kelib yelkasiga qoqib qo‘ydi. - Shunaqa bo‘lish kerak, uka. Rahmat, rahmat! Nizomjon nima deganini bilmaydi. To ular tol tagiga borish- guncha joyidan qimirlamay turaverdi. Ikki mehmon yana otga minib qumlikka qarab ketishdi. Ular ko‘zdan yo‘q bo'lib ketishguncha Tog‘a orqadan qarab turdi-da, kerosin olib kelgan gruzovoyga chiqib qishloq tarafga ketdi. Ikromjon so‘riga o‘tirib yog‘och oyog‘ini yecha boshladi. Nizomjon yoniga keldi. - Bular kim, amaki? - Ularmi? Ular cho‘l marshallari. Oxunboboyev ota ular- ni ana shunday deb atagan. Biri Yozyovonni o‘zlashtirish shta- bining boshlig‘i. Biri jamiki quriladigan imoratlarga boshliq. Bildingmi? Ular ko‘pni ko‘rgan, kanal qaziganimizda hammani qoyil qoldirgan kishilar. Shunaqa, bolam. Omon polvon deganni eshitganmisan? To‘pponcha polvonni-chi? Nizomjon nima deyishini bilmay: - Ikkalasining ham mingan oti yaxshi ekan. Sirkdagi otlarga o‘xshaydi-ya! - deb yubordi. Ikromjon uning gaplaridan huzur qilib kuldi. IX Jannat xola endi cho‘ldan bir qadam ham boshqa yoqqa jila olmasdi. Uning yuragi shu cho‘lda. To‘qayga pinhoniy qatnab yurishiga, chodirdan ustara yo‘qolishiga sabab bor edi. Tursunboy shu to‘qayda. Uning qamishlar orasida yashirinib yurishini Jannat xoladan boshqa hech kim bilmasdi. 367 Kecha Jannat xola o‘g‘lining oldiga borganda soqoli o‘sib ketganini, soclilari quloqlaridan osilib vahshiy qiyofasiga kirib qolganini ko‘rgan edi. Shuning uchun ham u erining ustarasini oborib bergandi. Ikromjon qishioqqa ketdi. Endi tushlik paytida ham o‘g‘liga ovqat olib borsa bo'ladi. Hamma shudgorga chiqib ketgan. Chodirlar oldida hech kim yo‘q. Jannat xola shoshib un chalib quymoq soldi-da, bol- tani qo'liga olib to'qayga qarab ketdi. Tursunboy qamish кара oldida tizzasini quchoqlab darvish qiyofasida o‘tiraidi. U turgan joyiga odam qadami yetmagan edi. U ko‘pdan beri birov bilan gaplashmagan, dunyoda nimalar bo‘layotganidan bexabar edi. Sovun tegmagan betlari kir, ham ko'rpa, ham to'shak o'rnini bosgan to'nining yenglari titilib, etaklari balchiqqa belanganidan dog‘ bosib ketgandi. Uning bir vaqtlar qizlami shaydo qilgan qop-qora ko‘zlari endi ma’yus, atrofga ma’nosiz boqardi. Kecha sahar paytida osmoni falakda tuma o‘tdi. Tursunboy o‘shanda ham uyg‘oq edi. Tuma ovozi unga juda ko‘p narsalami eslatib ketgan edi. Tuma qanotida bu cho‘llarga bahor olib keldi-yu, ammo Tursunboyning qalbida uyilib, muz bitib yotgan qomi eritolma- di. Unga bahor kelmadi. U har kuni to‘qay kezib qamishlar orasidan ishlayotgan hamqishloqlarini ko‘rib o'tiradi. Ulaming ban tanish odamlar. Faqat bittasi begona. Bu yigit kim bo‘ldi ekan? Ikki kun bo‘ldi, Tursunboy Zebini shu yigit bilan ko'rdi. Qum yoqasida u bilan ancha gaplashib o‘tirdi. Tursunboy Zebining ovozini ham eshitdi. Eshitdi-yu, o‘zi ovoz chiqazolmadi. Agar yolg‘iz uchratolsa edi, albatta, ovqat keltirishni yalinib so‘rardi. Yo‘q, yolg‘iz uchratolmayapti. U kim- dandir moxovlar yashaydigan oral haqida eshitgandi. Moxovlar oroliga hech kim kiritilmaydi, hech kim u yerdan chiqarilmaydi. Nahotki, Tursunboy ham o‘sha moxovlardek tanho yashasa? Uning qamish chaylasi oldidan o‘rdaklar uchadi, yaqingina- sidan to ‘ng‘izlar o‘tadi. U bu joyda xuddi o'shalardek yashirinib yashashga, odamlar ko‘ziga ko‘rinmay yashashga majbur. U qachongacha shu xil yashashini bilmasdi. Bu to‘g‘rida o‘zidan so‘ramasdi ham. Mabodo, shunaqa xayol boshiga kelsa, o‘zidan-o‘zi qo'rqib ketardi. U nimanidir kutardi. Nimani kuta- yotganini o‘zi bilmasdi. 368 U ko‘pincha ertani emas, taqdirini emas, onasining olib ke- ladigan ovqatini kutardi. Shundan boshqa hayotdan ilinji qol- magandi. Jannat xola chayla oldiga kelganda Tursunboy qimirlamay o‘tirardi. U shoshib ona qo‘lidan tugunchani oldi-yu, hech qa- yoqqa qaramasdan, hech narsa demasdan o‘zini ovqatga urdi. U bir umr ovqat ko‘rmagandek pishillab, shaloplatib quy- moqni yeb bo‘ldi. Yog‘ bo‘lib ketgan qo‘llarini yaladi. Unga qa­ rab turgan onaning yurak-bag‘ri ezilib, ko‘zlaridan mo‘lt-mo‘lt yosh dumalardi. Tursunboy qo‘llarini to‘nining etagiga artib onasiga qaradi. - Shattaligimni dadam biladimi? Unga aytma. Naq tutib be- radi. - Dadang bir oyoqdan ajrab kelgan. - Bilaman, bilaman, — dedi Tursunboy yana labini yalab. - Tog‘aning o‘g‘lidan qoraxat kelgan, xotiniga bildirmayap- ti. Tursunboy boshini egib qimirlamay o‘tirib qoldi. U raisning o‘g‘li bilan o'rtoq edi. Ikkovi birga o‘qishgan, birga katta boiish- gan edi. - Azizxon qahramon bo‘ldi. Tursunboy qo‘l siltab teskari qaradi. Birdan boshini egdi-yu, uzoq sukutda qoldi. - Shunaqa, bolam. Seni ham shunaqa qahramon bo‘ladi, deb o‘ylagan edik. Tursunboy indamadi. Boyagi o‘tirishida o‘tiraverdi. Keyin bosh ko‘tarib ma’yus dedi: - Bir piyola achchiqqina ko‘k choy bo‘larmidi-ya! - Qandoq qilib olib kelaman, bolam. Birov bilib qoladi. Sen sho'ring qurg‘urga qumg‘on olib kelay desam, o‘t yoqolmaysan. Tutunidan bilib qolishadi. Tursunboy o‘midan turib kerishdi. U kerishganda to‘nining oldi ochilib, yalang‘och ko‘kraklari ko‘rinib ketdi. - Yaktaging ham kir bo‘lib ketibdi. Birdan achimsiq ter hidi kelib ona dimog'iga urildi. U bur- nini jiyirib yuzini teskari o'girdi. - Ko‘ylak olib kelmapsan-da. - Qandoq olib kelaman. Dadang bilib qolsa nima bo‘ladi? Shu kunda o‘zimning ham ancha mazam yo‘q. Bezgak tutyapti. Dadangga bildirmayapman. Bilib qolsa, qishloqqa tushirib yubo- radi. Men ketib qolsam holing nima kechadi? Kechalari tanam 369 zirqirab og‘risa ham, tishimni tishimga qo‘yib chidayapman. Peshanam qursin, buncha sho‘r bo‘lmasa. Bola onaning dardiga parvo qilmadi. Hamon labini yalab, boshqa o‘ylar bilan ovora edi. - Shunaqa, bolam, kasalman. Ishqilib, toleingga о‘lib qol- may-da. - Anovi bola kim? - Dadang boshlab kelgan. Yaxshi ishlayapti. Tizzalarimda darmon qolmadi. - Ertaga ovqatni ko‘proq ohb kel! - Xo‘p, bolam, xo‘p. Ishqilib, kasalimni dadang bilib qol- masin-da, darrov qishioqqa jo ‘natvoradi. - Etik topib kelmasang, oyoqlarimni qamish tilib tashladi. - Etikni qaydan olaman. Dadang bir poy etik kiyadi. Bir oyog‘i yo‘q uning. Bugun ustarasini qidirib meni juda qiynavor- di. Umrimda qilmagan ishim. Qaychi opkelgan edim. Sochingni olib qo‘yaymi? - Kerak emas. Etik topib kel! Ona-bola uzoq gaplasholmadilar. Jannat xola, bolasini qabr- ga qo‘yib kelayotgandek yuragida og‘ir dard bilan orqasiga qayt- di. Tursunboy yana yolg‘iz qoldi. Yana qamishlaming sovuq shitirlashi, yana baqalaming kishi me’dasiga tegadigan bir xil qurillashi. Tepada ko‘m-ko‘k osmon, atrofda qovjiragan sap-sariq qa­ mish... Tursunboy onasi ketgan yo‘ldan asta yurib yalanglikka yaqin keldi. Atrofga asta razm solib, sekin qamishlar orasidan bosh chiqardi. Notanish bola hamon ketmon uryapti. Yalang‘och badani terlab ketganidan yangi yuvilgan samovardek yaltiraydi. Marza chetida ikki qo‘lini beliga qo‘yib Zebi turibdi. Bola unga qaramaydi. Zebi xaxolab kuladi. Uning kulgisi Tursunboyning qulog'iga o‘qdek botdi. Zebining boshidagi ro‘molini shamol uchiryapti, bo‘yinlari- ga o‘rab tashlayapti. Tursunboy uning shu bo'yinlariga bilagini tashlagan. Kulgi toshib chiqayotgan lablaridan o‘pgan. Qani endi, shu kunlar qaytib kelsa. Kelarmikin? Shu topda ulaming orasi ikki yuz metrcha ham kelmaydi. Chaqirsa eshitadi. Yugursa yetadi. Ammo chaqirishning ham, yugurib yetishning ham iloji yo‘q. Ularning orasi millionlarcha 370 kilometr, unga na yurib yetib bo‘ladi, na uchib. Balki, bir umr yetib bo‘lmas. Zebi qumg'ondan sopol piyolaga choy quyib yigitga olib bordi. Yigit bir dam ketmonini yerga tashlab qo‘lidan piyolani oldi. Zebiga qarab-qarab simira boshladi. Tursunboy tamshandi. Sho‘r ko'lmak ichaverib, Tursunboy choy ta’mini unutayozgan edi. Shu topda unga Zebidan ko‘ra qo‘lidagi qumg‘on a’lo tuyulib ketdi. To‘qayning aylana joyidan Jannat xola bir quchoq ildiz orqalab chiqdi. U betobligidan ildizlami arang ko‘tarib kelar­ di. Orqasidagi yukdan munkayib bumi yerga tegay-tegay derdi. Notanish yigit shudgordan yugurib chiqib orqasidan yukni oldi. Kampir qotib ketgan belini silab, yerga o‘tirib qoldi. Tursunboy bu manzarani ko‘rib turardi. Shu topda uning ko‘ziga bu nota­ nish bola nihoyatda badbashara, nihoyatda yovuz bo‘lib ko'rindi. Go‘yo onasining mehrini shu bola undan tortib ohb qo‘ya- yotgandek. Uni onasidan begona qilayotgandek tuyuldi. Notanish bola ildiz boylamini yelkasida azod ko‘tarib chodir tarafga qarab pildirab ketdi. Shudgorda Jannat xola bilan Ze­ bixon qoldi. Tursunboy bir intilish bilan qamish orasidan chiqdi-yu, yu- ragi dov bermay orqasiga tisarildi. Uning ko‘ksida Zebiga nisbatan qandaydir alamli o‘ch yo- nardi. Zebixon Jannat xolani suyab marzaga olib chiqdi. Кара oldidagi qamish g‘aramiga o‘tqazdi. Qumg'ondan choy quyib tutdi. Kampir quruqshab qolgan lablarini piyolaga tutdi-yu, ne- gadir ichmay to‘qay tomonga qaradi. U qo‘lidagi choyni ham bolasiga ilinardi. Tursunboy tupu- gini yutdi. U o‘z onasini yaxshi biladi. Agar u shu topda uning yonida bo'lganda, albatta, qo‘lidan olib shu choyni ichardi. Ona bir qultum suvga zor bo‘lib turgan bo‘lsa ham baribir olib ichar­ di. Chunki onasi o‘zi yemay, unga yedirgan, o‘zi ichmay, unga ichirgan. Yigit o‘tinni tashlab qaytib keldi. Jannat xolaga nimadir dedi. Kampir boshini sarak-sarak qilib o‘midan turdi. Munkayganicha chodir tarafga qarab ketdi. Zebi bilan notanish bola orqasidan qarab qolishdi. Zebi qamish ustida yotgan fufaykani olib yigitning yelkasiga tashlab qo‘ydi. Tursunboy titrab ketdi. Qo‘llari mushtga aylandi. Tishlari g'ichirladi. 371 Tol shoxiga ilingan temimi kimdir tosh bilan urdi. Uning zalvorli ovozi cho‘1 bo‘ylab yangrab ketdi. Oshpaz odamlami tushlikka chaqirayotgan edi. Zebi bilan notanish yigit o‘sha yoqqa qarab keta boshladi. Yo‘lda Zebi yi- gitning bilagiga osilib oldi. Bu manzarani Tursunboy g‘azab bilan kuzatib qoldi. U ochlikni ham, tanholikni ham unutdi. Telbadek dovdirab balchiq kechib, bo‘ri uyasidek sovuq chaylasiga ketardi. Tursunboy hamma narsadan kechganda ham birgina shu Ze- bidan kechmas edi. Shu tanholikda ham ko‘nglining bir chek- kasida qachonlardir u bilan topishish ilinji yashardi. Endi u shu ilinjidan ham mahrum bo‘lganiga ishondi. Zebixon uning oxirgi ilinji edi. Uning jarangli kulgilari hamon quloqlari ostida yang­ rab turardi. Uning san’at asaridek ko‘rkam qomati ko‘z oldida turardi. Birinchi bor o‘pgandagi labida umrbod qolgan allaqan- day totli maza hamon uni tamshantirardi. Endi-chi? Endi bu gaplar bir xayol, bir ro‘yo bo‘lib qoldi. Tursunboyni hayotda ushlab turadigan hech narsa qolmadi. Tursunboy hissiz ham yashay olardi. Yigitlik qasamidan ke­ cha olgan, ona vujudini kemirayotgan dardni pisand qilmagan, sharmandalikda yashashga rozi bo‘la olgan yigitda yana qanday his bo‘lishi mumkin? Shulaming bariga ko‘ngan odam sevgisiz ham yashashi mumkin. Tursunboy ana shunday bo‘lib qolgandi. X Cho‘l bahorini hech qayeming bahoriga o‘xshatib bo‘lmay- di. Hozirgina yashnab turgan osmonni bir zumda qo‘rg‘oshin- dek bulut o'raydi. Shatir-shutur yomg‘ir quyadi. Momaqaldiroq yer-u ko‘kni larzaga solib qaldiraydi. Shamshirdek yaltiragan chaqin cho‘lning olislarigacha yoritadi. Hamma o‘zini panaga oladi. Ko'plar yomg‘irdan qochib ulgurmayoq, oftob yana charaqlab ketadi. Tanni yayratadigan biram g‘alati shabada esadi. U qirlarda to‘piqqa yetib qolgan maysalaming tarovatli isini olib keladi. Cho‘1 osmonida nurli ishkom bo‘Mb kamalak paydo bo‘ladi. Uning beqasam rangi ancha vaqtgacha o‘chmay turib qoladi. Ba’zan oftob ham charaqlayveradi, jala ham quyaveradi. Bu- naqa paytda odamlar, bo‘ri bolalayapti, deyishadi. 372 Naymanliklar bahoming ana shunday kunlarini kechirisha- yotgan edi. Ularning bu yerga kelishganiga ikki yarim oydan oshib qoldi. Shu paytgacha to‘qayda allaqancha yemi shudgor qilib qo‘yishdi. 0 ‘z uchastkasini ag‘darib bo‘lgan Nizomjon endi qo‘sh ot qo‘shilgan sixmola ketida tinimsiz yer tekislaydi. Molaning taroq sixlariga ilashgan qamish ildizlarini yig‘ib, g‘aram qiladi. Uning qo‘llari ishda, ko'zi shudgorda, ammo xayoli Zebixonda edi. Zebixon sakkiz kun bo‘ldi Zirillamaga ketgan. Qurt tutyapti. Jannatt xola yarimjon bo‘lib yotib qolgan. U goh hud, goh behud. Ikromjon bir oyoqlab shudgor kezadi. Jannat xola shu ahvolda ham sudraUb ishlayotganlar oldiga keladi. G ‘imirsib ularga choy tashiydi. Eri qancha koyisa ham, parvo qilmaydi. Ikki kungina yotadi-da, yana qumg‘on ko‘tarib shudgorga keladi, yo bo‘lmasa to‘qayga kirib o‘tinbop ildiz te- radi. — 0 ‘tinning sira zarurligi yo‘q. Po‘k ildizdan o‘tin chiqmas, bu o‘tindan tutun chiqmas. Nima qilasiz ildiz yig‘ib. To'lanboyning gapi unga kor qilmaydi. Bari bir ildiz yig‘ib kelaveradi. Jannat xola butunlay yotib qolishdan qo'rqardi. Yotib qol- sam, Tursunboyning holi nima kechadi, deb tashvishlanadi. U bir haftadan beri o‘g‘lini ko‘rgani yo‘q. Tursunboy bilan bundan yetti kun oldin uchrashganda: — Bolam, odamlardan ajralib chiqolmayapman. Ovqatingni zovur orqasiga qo‘yib ketaman, - deb tayinlagan edi. Shundan beri ikki marta ovqat oborib qo‘ydi. Har borganda bo'shagan tovoqni olib kelardi. Bugun hamma barobar shudgorga chiqqan. Har yer-har yer- dan bo‘g‘ib pol olishyapti. Uch kun ichida pol tortib bo‘lish- sa, kanaldan ariq ochib kehshadi. Hammaning dalada bo‘lishi Jannat xolaning ayni muddaosi edi. U kechadan beri o‘midan turolmay yotgan bo‘lishiga qaramay vaqtni g‘animat topib, cho­ dir orqasiga o‘tib qozon osdi. G o‘shtsiz bo‘lsa ham palov damla- di-da, erining kelib qolishidan qo‘rqib, dam yedirmay suzib oldi. Qumg‘onda qaynab turgan suvni grelkaga quyib bir kaft ko‘k choy soldi-da, munkillab orqa yo‘l bilan to'qayga ketdi. Beliga boylab olgan grelka paxtali nimchadan o‘tib biqinini kuydirardi. Ammo u munkayganicha alamga tishini tishiga qo'yib chidab borardi. — Peshanam qursin, ne kunlarga qoldim. 373 U to‘qay ichiga kirib tashqaridan qaragan kishining nazari tushmaydigan bo‘lgandan keyingina grelkani belidan oldi. Ter- lagan ekan, bahor shabadasi tanini yayratib yubordi. Ko‘ylak yoqalarini yechib rohatlandi. Jannat xola ko‘p o‘yladi. Bolasining, erining, o‘zining taq- diri to‘g‘risida juda ko‘p o‘yladi, o‘yining oxiri shu bo‘ldi: “Bu xilda yashab bo‘lmaydi, endi bas! Tursunboyni insofga keltirish kerak. Egilgan boshni qilich kesmaydi. Urushga borsin. 0 ‘zini oqlasin. Yagona yo‘l shu! Agar Tursunboy ko‘nmasa, uni o‘zim tutib beraman. Shunday qilaman!” Onaning qarori qat’iy edi. U Tursunboyning chaylasiga yaqin borganda birdan yuragi hovriqib ketdi. Bolasi doimo chayla oldida tizzasini quchoqlab o‘tirardi. Nega ko'rinmaydi? Kampir shoshib chayla ichiga bosh suqdi. Tursunboy qamish ustida ko‘zlarini yumib yotibdi. Ona qo‘rqib ketdi. 0 ‘zini uning ustiga tashladi. Tursunboy ko'zini ochdi, unga alamli qaradi. — Senga nima bo‘ldi, bolaginam? Tursunboyda allaqanday sher kuchi paydo bo‘ldi-yu, sap- chib o‘midan turib ketdi. Keyin darmonsizlanib yana yonboshi- ga yiqildi. — Nima bo‘ldi? Tobing yo‘qmi? Tursunboy arang javob berdi: — Bir haftadan beri tuz totganim yo‘q. — Axir ikki marta ovqat keltirib qo‘ygandim-ku. — Bo‘sh tovoqdan boshqa narsa ko‘rganim yo‘q. Jannat xola har gal tovoqni olgani borganda tovoq tuproqqa qorishib yotganini ko‘rardi. Biroq, u o£g‘lining fe’lini bilganidan, o‘zi shunaqa, u yerdagi cho‘pni bu yerga olib qo‘ymasdi, deb qo‘ya qolardi! Bolaning aybi qachon onasiga bilinibdi, deysiz! Qancha xavf-xatarda pishirgan ovqati bolasiga buyurmayotgan ekan, uni itlar talashib yeyishayotgan ekan. Jannat xola ro'molga o‘ralgan tovoqni shoshib o‘g‘lining oldiga qo'ydi. Tursunboy kir bo‘lib ketgan panjalarini barobar tovoqqa tiqib g‘ijimlab og'ziga solardi. Ikki-uch oshamdayoq to­ voq bo'shadi. Ona grelkadan sopol piyolaga choy quyib bolasiga tutdi. Tursunboy ola turib qo‘li qaltirab piyolani tushirib yubor­ di. Ko‘zlari olayib ona tizzasiga boshini tashladi. Badanidan achimsiq ter hidi kelib turgan bolani ona bag‘riga bosib boshlaridan siladi. Tursunboyning isitmasi baland edi. 374 - Bezgak tutyapti seni, bolam. Yur, yur, ketaylik. Seni olib ketgani keldim. Tursunboy javob o‘miga ingradi. Shu topda Jannat xolaning ko‘ziga dunyo qop-qorong‘i bo‘lib ketdi. 0 ‘z dardini unutdi. Boshidagi ro‘molini yechib kolmakdan ho‘llab kelib, o ‘g‘lining peshanasiga bosdi. Bolasi ko'zini ochmay ingradi. Jannat xola oriq barmoqlari bilan o‘g‘lining yuzlaridan silab, ko‘zlarini bir nuqtaga tikkanicha ovoz chiqazmay yig‘lardi. Orzular shamolga uchdi. Homilalikdan to shu kungacha qil- gan umidlari tamom bo'ldi. Bolasining yo‘lga kirgan kundagi quvonch, tili chiqib, birinchi marta aya, degandagi olam salta- natiga teng shodliklar, dadasi opichlab guzarga olib chiqib keta- yotganda eshik oldida orqasidan qarab qolgandagi hech narsaga teng ko‘rib bo'lmaydigan baxt, birinchi bor maktabga kuzatgan- da oppoq ko‘ylak, g'arch solib tikilgan etik kiyib chopqillab ke- tayotgandagi tongdek, hech qachon ko‘rmagan tong... Hamma- si, hammasi ona ko‘z oldidan bir-bir o‘taverdi. Tursunboy alahsirardi. - Yangi to‘nim qani, etigim... Zebi, Zebi! Zebi! Eshikni kim taqillatyapti, ochma! Olma pishib qopti-ku. Kelyapti, kelyap- ti! Yelosipedimga tegmasin! Etigimni tort! Oshingni yemayman! Zebi qani?! Jannat xolaning yurak-bag‘ri ezilib ketdi. Nima qilsin? Nima qilsa, bolasining dardiga em bo'ladi? Chorasiz! Uning dardini yengillatishga hech qanday imkon yo‘q. Bolasi quvg‘in. Hamma eshik berk. Ochiq havo ham unga berk. Shu torgina to‘qaydan boshqa makoni yo‘q uning. Bu joy ham uni umrbod saqlayol- maydi. Ona ikki qo'lini osmonga ko‘tarib faryod chekdi. - E, Xudo, menda shuncha qasding bormidi! Uning havoga ko'tarilgan qo'llari shaloplab ikki tizzasiga tushdi. U shu ko‘yi qancha o‘tirganini bilmaydi. Atrofni qo- rong'ilik bosgan, qamishlar shamolda sovuq guvullaydi. Yonida yotgan bolasi o‘qtin-o‘qtin ayanchM ingraydi. Shu paytda oUsdan kimningdir, “Jannnaaaat”, deb qichqirgani eshitildi. Ona hushi- ga kelib quloq tutdi. 0 ‘sha ovoz yana bir necha bor takrorlandi. Jannat xola o'midan turdi. Qorong‘ida bolasining basharasi ko‘rinmasdi. Yana o'tirib timirskilanib peshanasini topdi. Ha- mon issiq. Ona ikki o‘t orasida qoldi. Ketsa, bolasidan ko‘ngli tinchi- maydi. Kim biladi, holi nima kechadi? Ketmasa, hozir uni qidi- rib kelib qolishadi. Unda nima bo'ladi? 375 U bolasining peshanasidan qo‘lini olmay turaverdi. Uni chaqirayotgan ovoz borgan sari yaqinlashaverdi. Ona shoshib chayladan chiqdi. Qamishlar orasidan bir necha joyda mash’ala ko'rindi. Har tarafdan “Jannat! Jannat!” degan tovushlar kelardi. Uni adashgan, yo bo‘lmasa biron falokatga yo‘liqqan gumon qilib, hamma baravar oyoqqa turgan edi. Jannat xola jon holatda shudgor olingan tarafga yugura bosh­ ladi. U qamish orasidan chiqishi bilanoq Nizomjon yo‘liqdi. — Qayoqda yuribsiz, aya, tinchmisiz? Jannat xola uning Nizomjonligini ovozidan tanidi. Nima de- yishini bilmay g‘o‘ldiradi. Nizomjon ovozining boricha to‘qayga qarab qichqirdi: — Kelaveringlar! Jannat ayam bu yoqdalar! U bir necha marta atrofga shunday deb qichqirgandan ke­ yin mash’alalar shu tarafga qarab kela boshladi. Birinchi bo‘lib oqsoqlanib Ikromjon keldi. Birpasda uni mash’ala ko‘targanlar o‘rab olishdi. — Qayoqda yuribsan? Jannat xola javob berolmadi. Uning ko'zlari bejo. Faqat qo‘l- larini muttasil silkitib to‘qay tarafga qarab qichqirardi. Ona aql- dan ozgan edi. Nizomjon uni suyab chodir oldiga olib kelguncha terga pishib ketdi. Jannat xola hamon to‘qayga qarab qichqirar, uning qo‘lidan chiqib o‘sha yoqqa yugurmoqchi bo'lardi. Chodir ichiga kirishganda, u birdan jimib qoldi. Holdan toyib to'shakka o‘zini tashladi-yu, qimirlamay shiftga tikilib yotaverdi. Odamlar birin-ketin tarqab ketishdi. Ikromjon Jannat xo- laning og‘ziga choy tutdi. U boshini sarak-sarak qilib ichmadi. Darmonsiz qo‘llari bilan ko'rpani boshiga tortib ko'zini yumdi. U shu yotganicha ertalab ham ko'zini ochmadi. U yagona farzandidan umid uzolmay, uning baxtini ko‘rol- may armon bilan chodirda jon bergan edi. Erta azonda Nizomjon Tog‘aga xabar bergani Zirillamaga ot choptirib ketdi. Tushga qolmay Ikromjonning yor-birodarlari gruzovoyda tobut bilan yetib kelishdi. Cho‘1 ufqi qizarib tur­ gan kech paytida marhumaning jasadi solingan tobutni yelkaga olishdi. Nizomjon unga o‘g‘il bo‘lib, hassa tutib, tobut oldiga tushdi. Uning o‘z bolasi to'qayda, qamishlar orasidan marosimni kuzatib turardi. U kim vafot topganini bilmasdi. Dadasining to­ but oldida bel bog‘lab yig‘lab ketayotganini ko‘rdi-yu, ko‘zla- 376 ri bejo bo‘lib ketdi. Axir, u kuni bilan onasini kutayotgan edi. Unga ovqat olib kelmoqchi edi. Nima bo‘ldi? Nahotki, o‘lgan bo'lsa? Endi uning holi nima kechadi? Endi unga kim ovqat olib keladi? Ona unga faqat kiydirish, yedirish uchun ona edi, xolos. Ona uning firoqida, dardida ado bo‘ldi. Bolasi esa bu to‘g‘rida o‘ylamasdi. Ona, qazoyim yetib olamdan o‘tsam, bolam o‘z qo‘li bilan qabrga qo‘yadi, deb umid qilardi. Bolasi qabrga yaqin kelmay, bo'riga o‘xshab to‘qaydan xu- nuk qarab turardi. Ona, bolam orqamda qoladi, chirog‘imni yoqadi, deb niyat qilardi. Bolasi bunday o‘ylami boshiga keltirmasdi. U tug‘ib katta qilgan onasining jasadini begonalar yelkada tabarruk qilib ko‘ta- rib ketayotganlarini ko‘ra turib ham bir qadam oldinga jilmasdi. Quyosh qip-qizil cho‘g‘ bo‘lib botayotgan cho‘l oqshomida hijronzada, alamzada, farzand dog‘ida kuyib ado bo‘lgan onani tuproqqa qo‘yishdi. Hammaning boshi quyi egilgan. Ikromjonni Tog‘a suyab turardi. Nizomjon qabr yonida cho‘kkalab bosh egib o‘tirganicha hamma qo‘zg‘alganda ham boshini ko‘tarmadi. Oftob o‘chdi. Ufqda olovli bulutlar qoldi. Nizomjon bo­ shini ko‘targanda yaltirab turgan parcha bulutlar kuygan qog‘oz cho‘g‘idek birpasda o‘chdi. Cho‘1 jimjit bo‘lib qoldi. U has- rat-nadomat bilan bitta-bitta bosib chodir tomonga yura bosh- ladi. Qishloqdan kelganlar gruzovoyga chiqib olishgan. Tog‘a Ni- zomjonni kutib turgan edi, yoniga chaqirdi. - Inim, chaylada yotma! Ko‘rpa-to‘shagingni ko‘tarib amakingning chodiriga kel. Yolg'iz qolmasin, — deb tayinladi. Nizomjon uning aytganini qildi. Chodirda fonar yoqmay, Ikromjon tizzasini quchoqlaganicha qimirlamay o‘tirardi. Ni­ zomjon nima deyishini bilmay bordon ustiga o‘rin sola bosh- ladi. Ikromjon unga qayrilib qaramadi ham. Nizomjon qattiq charchaganidan yonboshlashi bilan uxlab qoldi. U ertalab tong qorong‘isida uyg‘ondi. Ikromjon hali ham o'shanday qimirlamay o‘tirardi. Nizomjon nima deb ovutishni bilmasdi. Nima dey- di? Bola bo‘lib birovni yupatmagan. U Ikromjonning yoniga tiz cho‘kib yelkasiga qo‘lini tashladi. Ikromjon unga o‘girilib qaradi. 377 Uning oq oralab qolgan soqollarida yosh tomchilari titrab turar­ di. Nizomjon o‘zini tutolmadi. Ho'ngrab yig‘lab yubordi. Chodir teshigidan yorishib ketgan osmonning bir parchasi ko‘rinib turardi. 378 TO‘RTINCHI BO‘LIM I Chorterakning oq o‘riklari pishdi. Inoyat oqsoqol Marg‘ilon bilan Chorterak orasiga tanda qo‘yib qolgan. Qishloqdagilar. “Oq o‘rik pishdi, endi it tinsa tinadi, qush tinsa tinadi, ammo Inoyat oqsoqol tinmaydi”, de- yishardi. Darhaqiqat, oqsoqolning qo‘li qo‘liga tegmasdi. Kol- xozchilaming hovlilaridagi, chorbog'laridagi o‘riklar pishib yo- tibdi. Uni bozorga oborib sotadigan erkaklar qani? Hammasi urushda. Borlari ham daladan bo‘shamaydi. G ‘o‘za yaganaga kirgan, pilla hammani shoshirib qo‘ygan. Xotinlar erta azonda dalaga chiqib ketishganicha kun botganda qaytishadi. Kampirlar qurt bilan ovora. Butun qishloqda bitta bekorchi shu Inoyat oqsoqol. Kolxoz- chilaming o‘riklarini tupi bilan sotib oladi. Tong saharda o‘rik terib oftob yoyilmay, eshakka ortganicha Marg‘ilon bozoriga qarab ketadi. Kechalari eshikni tanbalab pul sanaydi. G ‘ijim- langan bir so‘mliklami hollab, samovaming qomiga yopishtirib dazmollab, obdan chiroyli qilib taxlab oladi. Ishi bitgandan ke­ yin ham darrov cho‘zilib yota qolmaydi. Sotib olingan o‘riklami egalari qoqib yemayotganmikan, deb mahallani mahsichan ayla- nib devor nahralaridan qarab yuradi (kalish kiyib yursa shalopla- tib bildirib qo'yishi mumkin). Bugun Oqsoqol bozordan kech qaytdi. 0 ‘zi ham nihoyatda charchagan edi. Shuncha yo'lga eshak orqasidan yurib ikki mar- ta borib kelish osonmi! 0 ‘rtasidan yirtilgan qizil o‘ttiz so'mlikni papiros qog‘oz bilan tishining kirida yelimlab yopishtirayotgan edi, birdan eshik taqillab qoldi. U shoshib dasturxon ustidagi pullarga choponini yopdi-da, eshikka bordi. Pochtalon ekan, xat berdi-yu, indamay ketaverdi. Inoyat oq­ soqol savodsiz edi. Xatning kimdan kelganini bilolmay chiroqqa 379 solib u yoq-bu yog‘iga qaradi. Keyin yoniga qo‘yib, tag‘in pul sanashga tushib ketdi. Birdan yuragi hovriqib yana xatni qo‘liga oldi. - Moliyadan emasmikin? Bozorkom pattachisi yomon qa­ rab yurgan edi, bir balo qilib nalog chiqazgan bo‘lmasin. Nima ko‘p, bu zamonda g‘alamis ko‘p. Dildor ketib qolgandan beri Inoyat oqsoqol kechasi sira uyni tashlab chiqib ketmasdi. Samovarga-ku, o'rik pishgandan beri oyoq bosmay qo‘ygan. Nima qilsin? U pullarini qiyig‘iga tugib to‘nining ichidan beliga sirib bog‘ladi-da, ko‘chaga chiqdi. Sim- yog‘och tagida bekinmachoq o‘ynayotgan bolalar oldiga kelib qaysi biriga o‘qitsam ekan, deb andak o'ylanib turdi-da, bittasini tanlab chetga chaqirdi. - Menga qara. Hojakbarri o‘g‘lisan-a, ertaga bir do'ppi o‘rik beraman, mana shu xatti o‘qib ber. Awal qara-chi, kimdan kel- ganakan? Bola xatni olib, elektrga solib, konvert ustidagi yozuvni o'qidi. - Dildor opamlarga kelgan-ku. - Kimdan kepti? - dedi shoshib Oqsoqol. - Nizomjon akam yozibdilar. Oqsoqol bolaning qo'lidan konvertni tortib oldi. Shipillaga- nicha orqasiga qaytib eshik oldiga keldi. - Ahmoq! Endi esing kiribdi. Musofirlik, daydilik joningga tegibdi-da. Men bir ish qilsam bilib qiladigan odamman. Oqsoqolning ko‘ziga Dildorlaming oq tunukali ichkari-tash- qarili hovlisi, sigiri, ichkari uyga to'shab qo‘yilgan qashqar gila- mi ko‘rinib ketdi. Oqsoqol soqolini tutamlab o'ylardi. Xatni ochmaslik kerak. Bulaming ishiga aralashmaganim ma’qul. Hurkitib qo‘yaman. Xatni indamay Dildorga oborib be- raman-u, o‘zim hech narsa bilmagan bo‘lib turaveraman. Bu gal o'zlari don olishib topishganlari durust. Men faqat puflab alangalatib turaman. Oqsoqol shunday xayol bilan shoshib hovliga kirdi. Supa oldidagi o‘rikni bir tepgan edi, duv etib to‘kildi. Ay- vondan tog‘oracha olib munkayganicha bitta qo‘ymay terib soldi. U eshikka kishan qulf urib qudasinikiga qarab ketdi. Eshik ochiq edi. U taqillatmay o‘z uyidek kirib boraverdi. Dildor ay- vonda, belanchakda uxlab qolgan bolasi yonida kitob o‘qib o‘ti- rardi. U Oqsoqolni ко‘rib o'midan turdi. 380 Dildor uydan chiqib ketgandan beri Oqsoqolni ko‘rmagan- di. Choi ham nevarasini ko‘rgani aqalli biron marta kelmadi. Kuniga ming aylanib, ming o'rgiladigan qizi bo‘lsa Dildoming ko‘zi yoriganini eshitib ham biron marta holidan xabar olmadi. Shuning uchun ham Dildor qaynotasini sovuqqina qarshi oldi. Choi ayvon labiga o'tirib fotiha o'qidi. Hol-ahvol so‘radi. - Nevaraginamni bir ko‘ray deb keldim. Bolaginamdan qol­ gan tuyoqni bir ko‘ray deb keldim. Aytgancha, o‘riging pishgan edi. (Oqsoqol hali ham uning ko'nglini shunaqa gaplar bilan yumshatish payida edi.) Og‘zing tegsin deb olib kelgan edim. — Choi shunday deb belboqqa tugilgan tog‘orachani surib qo‘ydi. - Qudam ko‘rinmaydilar? Dildor ma’yus javob berdi. - 0 ‘tgan kuni kasalxonaga oborib qo‘ydik. Sal og‘irlashib qoldilar. Oqsoqol attang, attang, deb boshini sarak-sarak qildi. U at- tang, deyardi-yu, ichida bu gapning aksini o‘ylardi. - Tirikchiliging qalay, bolam? - Binoyidek o‘tib turibdi. - Biron nimadan siqilayotgan bo‘lsang, tortinmay aytaver. Oqsoqol shunday deya turib belbog‘iga qo‘l uzatdi. Qo‘li buklangan konvertga tegib uni atayin beixtiyor olgandek qilib ko‘zi yaqiniga olib keldi. - Iya, esim qursin, shu topda pochtachi manavi xatni tash- lab ketgandi. Kimdan ekan, o‘qib bermaysanmi? Dildor tilar-tilamas konvertni qo‘liga oldi. Xatga qarab rangi oqardi. Uning harakatlarini chol zimdan kuzatib turardi. - Xat menga ekan. - Kimdan? - chol bu gapni beparvo aytishga urindi. Dildor xatni yoniga qo‘ydi. - Bir odamdan ekan. Oqsoqol hovliga, keksa tut shoxlari engashib turgan tunuka tomga suqlanib birma-bir qarab chiqdi. Ko‘nglidan, jindek re- mont qilsa ellik mingga ketadi, degan o‘y o‘tkazdi. - Hay, mayli, bolam, bo‘lmasam men ketay. Siqilib qol- sang, aytarsan. Oqsoqol tog'orani ustunga tirab qo‘yilgan patnisga o‘zi bo'shatib o'rnidan turdi. Dildor uni kuzatib eshik oldiga ham chiqmadi. Qanday o‘tirgan bo‘lsa, shunday o‘tiraverdi. Oqsoqol boya, nevaraginamni, bolaginamdan qolgan tuyoq­ ni ko'rgani keldim, degan edi. U belanchakda yotgan nevarasiga 381 qaramadi ham. Buva bo‘lib u nevarasining yuzini ham ko‘rma- gan. Dildor bu oilada salkam bir yil yashab cholning kimligini bilib olgan edi. Ulaming ichida bittagina odamshavandasi N i­ zomjon edi. U otasining, opasining yuzsizligiga chidolmay ketib qolgan. Faqat shular uchunmi? Dildor o‘ziga bunday savol be- rolmasdi. Agar shunday deb so'ragudek bo‘Isa, Nizomjonning ketib qolishiga eng asosiy sababchi o‘zi ekanini bilardi. Ana shu- ning uchun ham bu to‘g‘rida o'ylamaslikka harakat qilardi. Oqsoqol ko‘chaga chiqqandan keyin sal nari borib yana orqasiga qaradi. Oydinda tunukasi yaltirab turgan imoratga an- cha qarab turdi. Keyin uyiga emas, qizinikiga qarab ketdi. U Yakkatutga yetmasdanoq qiziga yo‘liqdi. - Qayoqda yuribsiz, dada? Ikki marta nevarangizni yubor- dim, yo‘qlar, eshik berk, deb qaytib keldi. Xavotir olib kelayot- gan edim. - Keliningning oldiga bordim. Gap ko‘p, qizim. Hali aytib beraman. Ota-bola indamay ketaverishdi. Sal yurgandan keyin chol tilga kirdi: - Risol, ertaga Dildomikiga borib jiyaningni ko‘rib kel. Risolatning yuragi shuv etib ketdi. Dildor bironta nag'ma chiqazayotgan bo‘lsa kerak, deb o‘yladi. Uning shunday o‘ylash- ga asosi ham bor edi. Dildor o'zini Nizomjonga mo‘ljallashayotganini bilib qol- gandan keyin yig‘lab boshiga odam to‘plagan edi. U ana o‘shan- dagina Nizomjonning yo‘lda unga aytgan: “Boyqush! Xonado- nimizga kulfat olib kelding, shumqadam”, degan gaplarining ma’nosiga yetgan edi. Dildor ulaming niyatlarini ham bilib qolgandi. Ularga Dil- dordan ham uning mulki kerak, shu mulk deb ulaming joni ha- lak. Dildor otasinikidan olib kelgan jamiki mollarini ularga tash­ lab, egnidagi kiyim bilan chiqib ketgan edi. Oqsoqol uning uyi- dagi narsalarni sandiqqa joylab, eshikka qulf urgan. Shu topda Risolatning xayolidan uning o‘sha mollari o‘tgan edi. Dildor mollarini da’vo qildimikan? Dadam, uyga borib ko‘nglini ol demoqchimi? Ikkovi oldinma-ketin hovliga kirishdi. Bolalar hali ham uxlamay bir-birini turtib yotishardi. Oqsoqolni ко‘rib ko‘rpaga burkanib olishdi. Kattasi ko‘rpadan bosh chiqa- rib buvasiga maqtangannamo qaradi. 382 - Dadamdan xat keldi. Ikkita orden optilar. - Shunaqami, — dedi chol. — Juda binoyi ish bo‘pti, ordiri borlarga poyiz tekin emish. Kelsa Sibirga olma oborib sotamiz. Qani, qizim, ovqatingni olib kel. Risolat likopda shavla olib kelib oldiga qo‘ydi. Oqsoqol qo‘li bilan shavla yeyarkan, qiziga tanbeh bera boshladi. - Bunaqada tilladan tog‘ing bo‘lsa ham, bir haftada tamom qilasan. Shavlaga ham shuncha go‘sht solasanmi. Yog‘ini qara, jonvor yuziga chiqib ketibdi. Yog‘ deganni tupukdekkinasini qo- zonga yalatvorsa bo'ladi. Xo‘ja mahalladagi kabobchi bolaga ta- yinlab qo‘yganman, suyak beradi. Qaynatsang, ana yog‘-u mana yog‘. Bolam, rejalik bo‘lish kerak, rejalik. Zamon shunaqa. Oqsoqol barmoqlarining orasigacha tilini tiqib yalab mahsi- siga qo‘lini surtdi. - Xo‘sh, endi, manavi gapdi eshit. Sayoq ukangdan xat kel­ di. - Qani? - shoshib so'radi Risolat. - Xat menga emas, Dildorga. - Voy ado bo'lsin, — dedi cho‘zib Risolat. — Qirg'in kegur kennoyisi jigaridan ham aziz bo‘pti-da. - Shoshma, shoshma, gap tagida gap bor. Xatni bolalarga o‘qitmoqchi bo‘lgan edim. Konvertda, Dildorga tegsin, deyilgan ekan. Ochmadim. Ukangning endi aqli kirgan. Dildorga suyka- lanmoqchi. Bizga bir nima deyishga yuzi chidamagan. Mayli, o‘zlari topishgani durust. Xatni hozir Dildorga oborib berdim. U pismig‘ing ilgari ham xat olib turganga o‘xshaydi, qo'limdan olib bir qaradi-yu, yoniga qo'yib qo‘ydi. Hozir o‘qiyotgan bo‘lsa kerak. Atayin senga maslahatga keldim. Kishi bilmas biz ham gijgijlab turishimiz kerak. Bu tarafi silliq ko‘chsa, ukangning ol­ diga borib kelasan. - 0 ‘zi qayoqda ekan? - Unisini bilmadim. 0 ‘sha xatga bitgandir axir, qayerdaligini. Oqsoqol yonini kavlab to‘rtta o‘n so'mlikni olib qiziga uzat- di. - Chaqaloqqa u-bu ol. Miyoncha qil. Yo‘qlab borib ko‘nglini bilib kelasan. Ana undan keyin ukang qayoqda bo‘lsa, o‘shaqqa borib ishni pishitasan. 0 ‘zim borardim-u, o‘n yetti tup o‘rik olib qo‘yganman. Vaqtida terib sotib olmasam, pishib, qoqi bo'lib qoladi. - Men ham qurt tutganman-ku, dada. Chol jerkib berdi. 383 — Ha, kolxoz sendan minnatdor bo'larmidi? Tilingni sal shi- rinroq qil. Bo‘lar-bo‘lmasga lovillayverma. Quda buvang ham kasalxonada emish. Pishib, hilvirab, ana ketaman, mana ke- taman, deb turibdi. HovUsini naq ellik mingdan ko‘pga sotsa bo‘ladi. Tayinlab ayt, muhtoj bo‘lsa, ro‘zg‘ordan narsa chiqarib sotmasin. Nima kerak bo‘lsa, o‘zim xabar olib turaman. Risolat dadasiga ma’noli qarab qoldi. U shu qarashidayoq dadasining ichidagi bor gapni bilib olgan edi. Oqsoqol, o‘1ikni o‘zim ko'maman, demoqchi. U qudasining o‘lishiga qattiq ishongan. U ko'pdan beri shuni kutardi. Oqsoqol soqolini selkillatib pichirlardi: — 0 ‘lik ko'mishning o‘zi bo‘lmaydi. 0 ‘lgan o‘lib ketaveradi, qolganga qiyin. 0 ‘lik go‘rga kirmasdan xarajat boshlanadi. Bu- naqada reja bilan ish tutmasa, bor bud-shuddan ajralib qoUsh hech gapmas. - Oqsoqol qiziga qaradi. - Kattang ertaga men bilan bozorga boradi. Bitta o‘zim shoshib qolyapman. — Voy, dada, o‘qishi bor-ku. — Bir kun keyin mulla bo‘ladi. Zehni o'tkir bola. Bir-ikki kun bormasa ham bo‘laveradi. Oqsoqol dasturxonga fotiha o‘qib o‘midan turdi. Chiqib ke- tayotganda oldidagi tutga qarab to‘xtadi. — Kesgani kelishsa quvlab sol. Qurt tutishni bildimi, tut ekishni ham bilsin. Chaqasini bermasa kestirma. Chol ketdi. Qorong'ida ancha vaqtgacha uning yo haq, yo hu, degani eshitilib turdi. II Dildor Inoyat oqsoqol chiqib ketishi bilan darrov xatni qo‘li- ga oldi. Ochib o‘qishga yuragi dov bermay, bir muddat kon- vertga tikilgancha turib qoldi. Dildor o‘rnidan turib bolaning ustini yopdi-da, konvertni ochdi. Qora qalam bilan yozilgan xatni o‘qish ancha qiyin edi, shuning uchun ham o‘midan turib chiroqqa yaqin keldi. “Salom, Dildor! Senga shu xatni yozib to‘g‘ri qilyapmanmi, bilmayman. Yozmasam, tinch yasholmaydiganga o‘xshayman. Chorterakdan chiqib ketayotganimda senga aytgan achchiq gaplarim uchun qa- chonlardir uzr aytishim kerak edi. 0 ‘sha gap diHmda tosh bo£lib yotmasin uchun vaqtliroq aytib tinchib olmoqchiman. Bilma- dim, men sening oldingda gunohkormanmi, yo sen mening ol- 384 dimda gunohkorsanmi? Nazarimda, ikkovimiz ham kattakon anglashilmovchilikning qurboni bo‘lganga o‘xshaymiz. Esingdami? Qanchadan-qancha orzularimiz bor edi. An- hor bo‘ylab yarim tungacha gaplashmay o‘z xayollarimiz bilan bo‘lib, suvning shaloplashiga quloq solib ketaverardik. 0 ‘shanda mening baxtim olamga sig'maydigan bo‘lib tuyulardi. Qo‘limni uzatsam, oyni ushlab olgudek edim... ” Dildor xatdan ko‘zini olib qorong‘ilikka tikilgancha turib qoldi. U shu qora kecha qa’ridan o‘sha yoshligini qidirayotganga o'xshardi. Terakning oq astarli barglari milt-milt qilib birlashib ketdi-da, kattakon anhorga aylandi. Erigan qo‘rg‘oshin betidek sovuq miltirayotgan suv yuzida qip-qizil olmalar oqib kelyapti. Nizomjon bir qo‘li bilan tol novdasiga osilib, bir qo‘lini olmaga uzatyapti. Qirg‘oqqa urilib qaytgan suv to‘lqin yasab olmani nari surib ketdi. Nizomjon bir qo‘liga osilgancha qoldi... Belanchakdagi bola yig‘lab uning xayolini bo‘ldi. Bola tepa- siga kelguncha yana jimidi. Dildor xatga tikildi. “... 0 ‘shanda boshimga shuncha savdolar tushishini sira xa- yolimga keltirmagan ekanman. Ikkovimiz ham bola edik. Anhor bo‘yida, majnuntol orasida cho‘milmoqchi bo‘lib yechinib tur- ganingni, mendan qochib o‘zingni qo‘rquv bilan suvga tashlaga- ningni ko‘rganimda bolaligim tugagan edi. 0 ‘shanda sen to‘zg‘ib ketgan sochlaring bilan ko‘kragingni bekitib turgan eding. Bir jumalda mashhur italyan rassomi ishlagan farishtaning suratini ko‘rganimda, darrov sen esimga kelding. 0 ‘sha suratda farish- ta xuddi senga o‘xshab sochlari bilan ko‘ksini to‘sib turibdi. 0 ‘shanda seni farishtaga o‘xshatganman. Qandoq eding, qandoq eding. Baland tepaga chiqib temir yo‘lda ketayotgan poyezdga qarab qochganimiz esingdadir. 0 ‘shanda olis yurtlarga borishni xayol qilgandik. Poyezd orqasidagi qizil chiroq bizni o‘zi bilan uzoqlarga olib ketgandek edi. Tushimda ham, o‘ngimda ham sen eding. Adirlarga chirmashib chiqardik. Soylardan tap tortmay kechib o‘tardik. Jala quygan kunni sira unutolmayman. 0 ‘shanda adiming narigi tarafida oftob charaqlab turgan edi, biz tarafga jala qu- yardi. Osmonda esa Marg‘ilon beqasamidek kamalak tovlanardi. Ikkalamiz ham yalang oyoq yugurganmiz. Kamalak ishkomining tagidan o‘tamiz deb yugurganmiz. Qancha yugursak ham ye- tolmaganmiz. Akam keldi-yu, bir-birimizga begona bo‘lib qol- dik. Dunyo ko‘zimga qorong‘i bo‘lib ketdi. Ikki marta o‘zimni o‘ldirmoqchi ham bo‘ldim. Qo‘rqoq ekanman. 0 ‘ldirolmadim. 385 Kim biladi, balki bu qo'rqoqlik emasdir. Qachonlardir sendan qasd olish uchun yashashim kerak bo‘lgandir. Sen uyimizga kelin bo‘lib tushding. Bu uyda men ortiq... ” Uzoqda gupillab turgan dvijokning ovozi pasaya boshladi. Shiftga osig'liq lampochka lip-lip qilib sekin o‘chdi. Gugurt yo‘q edi. Chorterak xalqi boshqalar qatori qiyoq cho'p ishlatardi. Dildor nima qilishini bilmay qo‘lida xat bi­ lan tik turganicha qimirlamasdi. Nizomjonning xati uni bolalik ko‘chalariga yetaklab, yo'lning o‘rtasiga tashlab ketib qolgandek edi. U shu bir necha minut ichida bolaligini, ko‘ngliga muhabbat o4i tushgan eng shirin damlami ko‘rgan edi. Qani endi o‘sha kunlar qaytib kelsa. 0 ‘sha kunlami qayta- rishning iloji bo‘lsa edi. Dildor o‘z hayotini butunlay boshqacha qurardi. Hozirgidek zabunlikda aftodahol o‘tirmasdi. Afsuski, yashash huquqi odam bolasiga bir marta berilgan. Hech qachon hayot ortga qaytmagan. Hamma vaqt oldinga qarab ketavergan. Yanglishgan yanglishib qolaveradi, yo‘lni to‘g‘ri olgan hayot jomini oxirigacha sipqorib yashadim, armonsiz yashadim, deb ketadi. Hayotning yaltiroq, jilvali, aldamchi o'yinlari ко‘p. Bu aldamchi jilvalar sarobdek aldab bag‘riga chaqiradi-yu, kimsasiz cho‘1 o'rtasida bir qultum suvga zor qilib tashlab ketadi. Tanni tilka-pora qilib, qo‘llami tilib, baland cho'qqiga chiqqanlargina o‘tloqlami, olis ufqlami ko‘radi. Mana, buni yashash deb ayta- dilar. Hayotda inson uchun ilojsiz narsa ham yo‘q. U umrini boy bermagan bo‘lsa, ketayotgan yo‘li jarga olib borayotganini bi- Ub qolsa va undan qaytish xohishi bo'lsa, to‘g‘ri yo‘lni topib olishi muqarrar. Dildoming oldida hali juda katta hayot bor. U yashashi kerak. Yashaganda ham o‘tmishini tandan bir parcha- sini kesib tashlagandek unutib yashashi kerak. Yo‘l shu. Bundan boshqa yo‘l yo‘q. Dildoming ko‘ksida xuddi ana shunday his, ana shunday qaror hokim edi. Ko‘chadan qizlaming qiy-chuvi eshitildi. Eshik tirqishidan yo‘lakka ipdek ingichka nur tushdi. Dildor yugurib borib eshikni ochdi. Fonar ko'targan to‘rt qiz ichkari kirishdi. Dildoming uyi ko‘p bo‘lganidan dadasi hammasini yig‘ish- tirib qurt boqishga ruxsat bergan edi. Elektr o‘chganidan qizlar qurtga baig solishga Dildor qiynalmasin, deb fonar ohb kelish- gan edi. 386 - Samovarga o ‘t tashlang, Dildor opa. Bugun shatta yotib qolamiz. Qizlar chuvir-chuvir qilib qurt tutilgan uyga kirib ketishdi. Dildor lampani olib chiqib fonardan o‘t oldirib yoqdi-da, ayvon tokchasiga qo‘ydi. Keyin qizlaming ketidan kirdi. U hali ham xatning ta’siridan chiqmagani bilinib turardi. Ko‘zlari qizargan, ovozi ham titrardi. Qizlar barg solib bo‘lib ayvonga chiqishdi. - Qo‘rqmang, opa, yotib qolmaymiz. - Yotib qolsanglar jonkoshki edi-ya. Gaplashib yotardik. Bir o'zimman. Dildoming dadasi kasalxonaga ketganidan qizlar bexabar edi. Uni yolg'iz tashlab ketgilari kelmadi. Oyog'iga etik kiygan Asrora to‘rga chiqib o‘tirib oldi. — Adol, etikni tort! — Ha, erimmisan? — Seni er olsa jon derding-a. Bumingni qara! — Bumimga nima qipti? — Oynakka qaraganmisan o‘zing. Bu burun emas, Xalcha xolam kovush yechib qo‘yganga o‘xshaydi. Etikni tort! Adol ham bo‘sh kelmadi: — Sen o‘lgumi er olmaydi. Er senga xotin bo‘lib tegadi. Pri- kaz berishini qaranglar-a! Ovozing o‘lgur ham mo‘ridan chiqqan- dek gumburlaydi. Oting o‘lgur ham erkakcha, Asror. Basharang habashga o ‘xshagan qop-qora, yurishing ayiqqa o'xshaydi. Bitta mo‘ylov kam. Mo‘ylov qo‘ysang, sen bilan kechqurun yurgan qiz gap-so‘z bo‘ladi. Qizlar qotib-qotib kulishdi. - Ha, bo‘sh kelma, Adol. U bittani gapirsa sen o‘ntani qo‘n- dirasan-a. - Ke, bo'ldi, etikni tort. Men shatta qolaman. Biznikiga ki­ rib ayamga aytib qo'yasizlar. Dildor opaning oldida qoldi, deb qo‘yarsizlar. Bo‘ptimi?! Adol rozi bo‘ldi. Uning etigini tortib qo‘ydi-da: - Bo‘ldimi, dadasi, o‘mingizni solib beraymi? - dedi. Yana qotib-qotib kulishdi. Dildor ham ularga qo‘shilib kulardi. Uning yuzidagi boyagi so£lg‘inlikdan nishon qolmagandi. Dildor, Asrora qizlarni fonar ko'tarib ko'chaga kuzatib qo‘- yishdi. 387 Asrora charchagan ekan, yostiqqa bosh qo‘ydi-yu, uxlab qoldi. Dildor taxmondan ko‘rpa olib ustiga yopib qo‘ydi. 0 ‘zi oyoq tomonda uning pish-pish uxlashiga qarab o ‘tirardi. Asroraning yuzlari shamolda qorayib ketibdi. Ovozi ham boya Adolat aytganicha erkaklamikiga o‘xshaydi. Yurishi ham shunaqa. Urushdan awal qanaqaydi? Nozikkina edi, shekilli. Dalada eng og‘ir ishni shu qiladi. Zovur qaziydi, ketmon chopadi. Qir- ga chiqib ketib oftobda kuyib, shamolda dildirab o‘roq o‘radi. Ayasi qarib qolgan, ro‘zg‘or ishiga ham shu qaraydi. Ukalari- ning kir-chiri ham uning bo‘ynida. Sigir sog‘adi, non yopadi, tomorqaga qaraydi. Shuncha ish, shuncha tashvish bilan yuragida sevgi yonadi. Karimjon xayoli bilan yashaydi. Qo‘shiq aytadi, o'yinga tushadi. Qiziqchilik qilib hammani kuldiradi. 0 ‘zi xunukkina. Hech kim uni xunuk demaydi. Yuragi chiroyli, qilig‘i chiroyli. U kirgan uy yashnab ketadi. Mana, u uxlayapti. Biram chiroyli uxlayapti. Uyqusi ham chiroyli uning! Dildor unga qarab turib havasi keldi. Karimjonning sog‘- omon kelishini astoydil tiladi. Ulaming qovushgan baxtli kunla- rini ko‘rgisi keldi. Birdan xat esiga keldi-da, cho‘ntagidan olib fonar shishasiga engashdi. ... Bu uyda men ortiq yashayolmasligimni bildim. Seni kunda ko‘rib o'lgandan, bir umr bosh olib ketishni afzal bil­ dim. Ketdim. Ketib ham sendan qutulmadim. Akam o‘ldi. Endi sen yelkamda juda ham og‘ir yukka aylanib qolding. Dadam, opam seni menga olib bermoqchi bo‘lishdi. Bu benomuslikka chidayolmadim. Kelin ayasiga uylandi, degan nomusni ko‘tarib yurishdan ko‘ra o'lgan afzal. Bu bir meni, bir seni emas, frontda jon olib, jon bergan bir qahramon xotirasini haqoratlash bo‘lardi. Faqat bir narsa haligacha meni qiynaydi. Shu gapdan sen xabardormiding? Men sen bilasan, deb yo'limni to‘sganing- da eng qabih gaplar bilan haqorat qildim. Shunday demasligim kerak edi. Bu gapdan xabaring bo‘lganda ham shu gapni ayt- masligim kerak edi. 0 ‘shanda egningda qora ko‘ylak edi. Ha, motam ko‘ylagi edi. 0 ‘z o‘tingga о‘zing yonib tuigan payting edi. 0 ‘sha gapim uchun haligacha o‘zimni kechirolmayman. Shu xatni yozishga majbur qilgan ham o‘sha narsa bo'ldi. Mana aytdim. Tinchidim. Biz bir-birimizga mutlaqo begona kishilar 388 bo‘lib qolganmiz. Bizni bog‘lab turgan yagona narsa — akamdan xotira, mabodo omon-eson dunyoga kelgan bo'lsa — bolang, xo- los. Sendan bittagina iltimos. Asroradan Karimning adresini olib menga yubor. Uning adresi uyda qolgan. Uyga xat yozmoqchi ham, bormoqchi ham emasman. Otam oq qilgan. 0 ‘zing nima qilib yuribsan dersan. Buni - senga qizig‘i bo‘l- masa ham aytaman. Cho‘lda ishlab yuribman. Yaxshi odamlar orasidaman. Ish bilan ovunyapman. Sen, dadam, opam yetkaz- gan ozorlami unutish uchun birdan-bir ovunchoq ish bo‘lyapti. 0 ‘rtoqlarim frontda. Bitta men bu taraflarda daydib yuribman. Cho‘lda yigirma sotix joyga o‘zim uchun sholi ekdim. Hosil- ni olishim bilan uni qoplab mudofaa fondiga yuboraman. Hech bo'lmasa shu mening dushmanga otgan o‘qim bo‘lsin. Xayr. Endi sira xat yozmayman. Shu bilan oramizda nima bo‘lsa ban tamom bo‘ldi. Nizom”. Dildor xatni o‘qib bo‘lib ham undan ko‘zini uzolmay turib qoldi. Xatning chetida ustidan o‘chirilgan ikki qator yozuv bor edi. Dildor yana chiroqqa yaqin kelib uni o‘qishga urinib ko‘rdi. 0 ‘qidi. “Birga tushgan suratimizni yirtib tashla!” Dildoming ko‘zlaridan shashqator yosh oqib ketdi. Uning bir necha tomchisi xatga tushdi. Xat binafsha qalam bilan yozil- gan ekan, ko‘z yosh tomgan joyida dog‘ paydo bo‘ldi. Asrora hech narsadan xabarsiz pish-pish uxlayapti. Dildor bu erkakshoda, dali-g‘uli qizga qarab turib astoy- dil havasi keldi. Qanday baxtli qiz u? Uning yuragida qancha- dan-qancha orzular bor. U shu orzulariga, albatta, yetadi. Ill Tushga yaqin qo‘lida tugun, og‘zi to‘la kulgi bilan Risolat keldi. U bir gapirib o‘n kular, gap orasida Dildordan gina ham qilib qo‘yardi. U gina qilayotganda astoydil lablari burilib ketar- di. — Voy, opaginasi qoqindiq. Omon-eson qutulib olibsiz ham- ki, bir og‘iz xabar bermapsiz. 0 ‘zim yonginangizda turardim. Mendan boshqa kimingiz bor, o‘rgilay. Har qancha qilsam ar- ziydi, ukaginam hurmati doyalik qilsam ham arzirdi. Keyingi paytlarda shunaqayam tushlarimga kirasiz, tushlarimga kirasiz. Shu bugun kechasi eshitdim. 389 Risolat javray-javray tugunni Dildoming qo'liga berdi. Dil­ dor tortinibroq oldi-da, chetga qo‘ya qoldi. -V o y , oching, kechasi bilan o‘tirib tikib chiqdim. Jiyan- ginamga, ukaginamdan qolgan yodgoiginamga tikib keldim. Risolatning o ‘zi o‘midan turib tugunni oldi-da, yechib ichi- dan chaqaloqbop sal uringan atlas ko‘ylak olib Dildoming qo‘li- ga berdi. Dildor ko‘ylakka qarab uning yangi emasligini, bir-ikki kiyilganini darrov payqadi. - Manavi do‘ppicha, manavi oshxo‘rak, manavi choyshab... Hammasini kechasi bilan tikib chiqdim. Dildor qayin egachisining dog‘uliligini bilardi. U bilan oli- shib baraka topib bo‘lmasdi. U gapda o‘nta erkakni qochirardi. Shuning uchun ham indamay qo‘yaqoldi. - Endi eshitdingizmi? - dedi u sekin, ammo kinoyali ohang- da. - Ha, o‘rgilay, kechasi dadam aytdilar. Eshitdim-u, yuragim yorilay dedi. Dildor, ha quv, tug‘ruqxona derazasi yonida turganingda ko‘rgan eding-ku. 0 ‘shanda o‘zingni ko'rmaganga solib atayin yuzingni teskari o‘girganding, deb ijirg‘anib qo‘ydi. To‘g‘ri, Risolat tug‘ruqxona oldiga borib qatiq, bodring so- tardi. 0 ‘shanda Dildomi ко‘rib yuzini teskari o‘girgandi. Hozir u hech narsa bo‘lmagandek ochilib-sochilib unga o‘zini yaqin ko'rsatmoqchi. Uydan chiqib ketayotganida u Dildorga nimalar demagandi. 0 ‘sha gaplari uchun ham betiga tupursa kamlik qi- lardi. 0 ‘shanda Risolat unga: - Ukamga o'ynashib qo‘yib tekkansan, — degandi. Dildor o‘sha gapni eslab titrab ketdi. Ammo kechadan beri ota-bolaning bu uyga serqatnov bo‘lib qolganlarini bilolmay hay­ ron edi. Risolat uni o‘ylashiga gal bermay belanchakda yuziga to‘r yopib qo‘yilgan bolani qo‘liga oldi. - 0 ‘zim aylanay, jiyanginamdan o‘rgilay. Voy, Dildorxon, buningiz o‘g‘il bola-ku. Nega aytmadingiz? Men qizaloq deb yuribman. Dildor kulib yubordi. Risolat bolaning u yuzidan, bu yuzi- dan cho‘lpillatib o‘pib yana belanchakka qo‘ydi. - Ha, aytgancha, kecha dadam Nizomdan Dildoiga xat kel­ di, deb aytib qoldilar, tinch ekanmi? - Tinch ekan, — dedi Dildor xushlamay. - Ilgarilari ham xat olib turarmidingiz? 390 Dildor javob bermadi. Uning bu holatidan Risolat oralarida bir gap bor ekan, aytgani xijolat bo‘lyapti, deb o‘yladi. Sekin uni gapga solib ko‘rmoqchi bo‘ldi. - 0 ‘zi yaxshi bola-yu, sal o‘jarroq-da. Yaxshi xotinning qo‘liga tushsa, binoyidek bo‘lib ketadi. Mo'min-qobil bola qaysi qizga yoqmaydi, deysiz. Bitta-yarimtasi o‘lgur o£shaqlarda ilib ketmasa edi. Hozir nima ko‘p, qari qiz ko‘p. Hozir qizlar yangi uchastkasi bilan, bisot-bag‘ali bilan, qo‘sha-qo‘sha tilla asbobi bilan chollarga tegib olyapti. Nizomni, albatta, bittasi ilib ketadi. Shu bola begonaga ketmasa degandim. Risolat gapini bo‘lib, yer ostidan Dildorga qaradi. Dildor- ning peshanalari tirishib, gaplari malol kelayotgani shundoqqina bilinib turardi. - Gapirsangiz-chi, nima depti xatda, — dedi oxiri Risolat. Dildor Nizomjondan kelgan xatni unga ko‘rsatgisi kelmasdi. Shuning uchun ham tinchligini yozipti, deb qo‘yaqoldi. - Hech bo‘lmasa adresini yozib bering, o ‘rgilay. Dildor uyga kirib boshqa qog‘ozga adres yozib olib chiq- di-da, qo'liga berib, o ‘tirmay tik turaverdi. U shu harakati bilan, endi ketaversang ham bo‘ladi, demoqchi edi. Buni Risolat tu- shundi. U ham o‘midan turdi. - Bo‘lmasa keta qolay. Xotiijam bo‘ling, tez-tez kelib holin- gizdan xabar olib turaman. Yangi bo'shangan narsasiz. Og‘ir ish qilmang. Kir-chirlaringizga o‘zim qarab turaman. Risolat erga tegib, uch bolali bo‘lganda ham kirlarini bir bo'xcha qilib onasinikiga keltirib tashlardi. 0 ‘zi qo'lini sovuq suvga urmay pardozdan bo‘shamasdi. Uyiga xotinlami yig‘ib pa- tefon qo'ygani qo‘ygan edi. Uyi hamma vaqt ivirsib yotardi. Eri daladan qaytganda ham qozonga o‘t qalamasdi. Bo‘sh-bayovgina eri o‘zi o‘tin yorib ovqatga unnab ketardi. Shu xotin kelib Dil- doming kirini yuvib beradimi? Risolat chiqib ketayotganda Dildor orqasidan borib tugun- chasini qo‘liga berdi. - Voy, ha? - 0 ‘zim yangisini tikib beraman, opa. Tug‘ilishi bilan birov- ning eskisini kiymasin. - Eskimas, qizimga kiydirib pasonini ko‘rdim, xolos. U har qancha qilsa ham, Dildor tugunchani olmadi. Risolat ham unga qarshilik ko‘rsatmadi. Bitta ko'ylak palon pul. Muh- toj emasdirki, olmadi. Eski bozorga oborib sotsa bo‘ladi. Hozir nima ko‘p, eski matoga xaridor ko‘p. 391 Dildor uning orqasidan eshikni qarsillatib yopdi-da, alam bilan yig'ladi. — Bular meni muncha xor qilishadi? Menda nima qasdlari bor? Dildor haligacha ulaming niyatlarini bilolmasdi. Aksiga olgandek bugun havo ham bulut. Odamning ko‘ng- lini xira qiladigan darajada tund. Dildor uyda o‘tirib zerikib xu- nob bo‘lib ketganidan, dalaga chiqib Asroralar oldiga bormoqchi bo‘ldi. Ertalab Adolat aravada olib kelgan baiglami qurtlarga soldi-da, bolasini yo‘rgaklab dalaga qarab ketdi. Hammayoq ko‘m-ko‘k. Dildor oy-kuni yaqin qolgan kunlarda o‘zi bilan o‘zi bo‘lib atrofiga tuzukkina qaramagan edi. U go‘yo yashilliklami birinchi marta ko‘rayotgandek ko‘ngli yashnab ketdi. Bu qadrdon, har bir daraxti, har bir so‘qmog‘i yoshlikdan, sho‘xlik yillaridan hikoya aytuvchi dala bahor libosida yashnab turardi. Dildor kelin bo‘lib Inoyat oqsoqolning uyiga tushgan kunidan boshlab bu dalalarga begona bo‘lib qolgan edi. Endi yana shu kengliklar quchog‘i uni o‘ziga chorlayotganga o'xshardi. Qaldirg‘ochlar unga tegay-tegay deb yonidan uchib o‘tish- yapti. Havo bulut bo‘lsa, osmondagi uchar hasharotlar pastlab uchishadi. Bu yomg‘irdan darak. Shuning uchun ham qaldir- g‘och past uchib hasharot tutadi. Dildor shuncha yil dalada ya- shab buni bilmasdi... Dildor atrofga mast odamdek nazar tashlab borarkan, oldi- dan qop-qora habashdek bir yigit chiqib qoldi. Uning oyog'idagi qizil etigi, jujun kitelidan kolxoz sekretariga o‘xshaydi. Ha, xud- di o‘zi. Unga nima jin urdi? Basharasiga nega qoramoy surtib olibdi. Sekretar yigit yuzini teskari o‘girib Dildor oldidan yugurib o‘tib ketdi. Tut orqasidan qizlaming xandon tashlab kulishgani eshitildi. Dildor o'sha tarafga qarab ketdi. Ariq bo'yida Asrora ikki qo'lini beliga qo‘yib erkaklardek chiranib turardi. Adolat yerga o'tirib olib piq-piq yig£layapti. Dildor nima gap bo‘lganini bilolmay bir unisiga, bir bunisiga qaradi. — Pochchangni ko‘rdingmi? - dedi Asrora. — Qanaqa pochcha? - dedi hayron bo‘lib Dildor. — A’zamxo'ja pochchangni ko‘rmadingmi? — Nega u mening pochcham bo'larkan? Asrora o‘dag‘aylab Adolatning oldiga keldi. 392 — Tur, bo‘ldi! Hadeb piqillab ensamni qotiraverma. Bor, ketmoningni chop! Adolat onasiga zarda qilayotgandek o'midan turmay, bir yelkasini qattiq silkib qo'ydi. Asrora birdan mehri tovlanib ketib, Dildoming qo‘lidan bo- lani oldi-da, u yuzidan, bu yuzidan cho'pillatib o‘pib oldi. - Voy-e, menam bitta shunaqa tug‘ib olsam. Boyadan beri piqillab yiglab o‘tirgan Adolat birdan hiring- lab kulib yubordi. — E, o‘l-e, birov eshitsa nima deydi? Erga tegmagan narsa nega tug‘asan? — Xudo beraman desa, erga tegmasang ham tug‘averasan. Beshkapadagi Oyshaxon tug‘ib olibdi-ku. Qizlar qotib-qotib kulishdi. Oradan o‘tgan boyagi ko‘ngil- sizlik ham birpasda unutildi. Hammasi chuvillashib shiyponga chiqishdi. Asrora qo‘lida bola bilan to‘rga chiqib chordana qurib o‘tirib oldi. Erkaklamikiga o‘xshash yo‘g‘on tovush bilan oshpaz qizga qichqirdi: - Palovxon to‘rani opke! Bugun palovxon to‘ra - jo‘xori go‘ja edi. Ovqat ustida boya­ gi voqeani Asrora gapirib berdi. - Haligi hebbem o‘lgur Adolga aylanishib qopti. U yoqqa o‘tsa ham yo‘lini poylaydi, bu yoqqa o‘tsa ham yo‘lini poylaydi. Adol o‘lgurda ham ayb bor. Adolat jahl bilan go'jani issiq yutib yubordi. — Senga o‘zim aytdim-ku. Qo‘ymayotibdi, bir balo qilib do- dini berib qo‘y, deb aytdim-ku! — Ha, aytgansan. Tilingni qisib tur. Gapning beliga tepma. Adolga aytdim. Chakalakka va’dalash, dedim. Aytgan vaqtda kepti. U yoqdan Adolni yuborib, o‘zimiz bu yoqdan poylab bor- dik. Xotinining tilla soatini olib kelgan ekan, Adolning bilagiga taqayotganda shartta ushlavoldik. Awal rosa do‘pposladik. Ke­ yin basharasiga traktoming yog‘ini surtdik. Soati mana! Yara- shiptimi? Dildor bu yaqin orada bunaqa kulmagan edi. Qotib-qotib kuldi. Astoydil kuldi. - Asrora, qo‘y, xotini bilib qolmasin. Turmushi buziladi-ya! - Yo‘q, xotiniga aytmaymiz. - U qizlarga buyruq ohangida dedi: - Senlar ham og'izlaringdan gullab qo'ymalaring. Ovqatdan keyin patefon qo‘yib o‘yinga tushishdi. Asrora be­ liga qiyiq bog‘lab, erkakcha o‘ynadi. Adolat boshiga ro‘molcha tashlab uning yonida noz bilan yo‘rg‘alardi. 393 — Tamaraxon bo‘pket-e! Shu payt sertuproq yo'ldan eshak minib Inoyat oqsoqol o‘tib qoldi. U qizlaming bu “behayo” o‘yinidan ensasi qotib soqol- larini tutamladi. Asrora atayin ermak qilib unga qarab qoshini qoqib, yelkasini uchirdi. Oqsoqol “astagTirullo”, deganicha yu- zini teskari o‘girdi. Qizlar yana qiyqirib kulishdi. Adolat, qo‘y, keksa odamni ermak qilma, degan edi, Asrora bobillab berdi. — E, odam bo‘lmay o‘lsin, Jinoyat oqsoqol. Kuniga bir mar- ta jinoyat qilmasa kechasi uyqusi kelmaydi, bu o‘lgurning. Shu ham odam bo‘ldimi-yu... Tushlik tugab, qizlar ketmonlarini ko‘tarib paykallarga tarqab ketishdi. Asrora ketayotganida Dildor uni to‘xtatdi. — Nizomdan xat oldim. Senga salom depti. Karimjonning adresini yuborsin, deb tayinlabdi. — 0 ‘zi qayerdaykan? — Nayman cho‘lida ishlayotganmish. Mana adresi, xat yozib yubor. Asroraning yuzidagi boyatdan beri yashnab turgan tabas- sum so‘ndi. U Karimjonni o‘ylab ketgan edi. Uni qandoq yaxshi ko‘rardi. Kuniga undan xat kutadi. Ammo anchadan beri Ka- rimjondan xat yo‘q. Tinchmikin? Asrora har qanday g‘amni tez yenga olardi. Boshini bir silkib Dildor beigan qog'ozni nimchasining cho'ntagiga solib indamay paykalga kirib keta boshladi. Sal nari borib to'xtadi. — Indinga komsomol majlisi bor-a, esingdan chiqmasin. — Xo‘p! - dedi Dildor. — Menga qara, Asrora. Meni zvenongga ol. Uyda siqilib ketdim. Kel, birga ishlaylik. Asrora ketmonini jo‘yakda qoldirib orqaga qaytdi. Kelib uning belidan quchoqladi. — Mayli. Bolangga ko‘pchilik bo‘lib qaraymiz. Sal darmonga kir, undan keyin ishga chiqaverasan. U shunday dedi-yu, yugurib tizza bo‘yi bo‘lib qolgan g‘o‘za- lar orasiga kirib ketdi. Dildor uning orqasidan qarab turib o‘y- lardi. — Faqat erkaklaming ishini qiladi. 0 ‘zi ham erkaklarga o‘x- shab ketibdi. Urush bo‘lmaganda bunday bo‘lmasmidi... Dildor uyga chehrasi ochilib qaytdi. Endi u sira yolg‘izga o‘xshamasdi. 0 ‘zini boyagi quvnoq qizlar qatorida o‘shalaming biri deb bilardi. Endi Dildor uchun yolg‘izlik azoblari tugagandek edi. 394 IV Risolat Dildordan ish chiqmasligini bilsa ham, dadasini bun- ga ishontirolmasdi. Oqsoqol katta nevarasini urib-so‘kib o‘qish- dan olib qoldi-da, qo'shni hovlidagi tupi bilan sotib olgan o ‘rikni unga terdira boshladi. Uning shu hovlidan ish boshlashiga sabab o‘rik egasining bolasi ko‘p. Ikki kun kechiksam, terib yeb qo‘ya- di, deb uyqusi kelmagan edi. Kun yoyilmasdan u o‘rik solingan chelaklami eshakka yuklab o‘zi ham, nevarasi ham boshiga bit- tadan savatni qo‘yishib, eshak ketidan Maig‘ilonga jo‘nashdi. Risolat eshik oldida ulami kutib turardi. — Ketmadingmi? - dedi xo‘mrayib Inoyat oqsoqol. Risolatning Naymanga borishga uncha xushi yo‘q edi. Chol o‘g‘lining yigirma sotixga sholi ekkanini eshitib ko‘p narsalami diliga tugib qo'ygan. Undan tashqari, bola yaxshi ishlayotgan bo‘lsa mo‘maygina pul ham topayotgan bo‘lishi kerak. U erta­ lab nevarasini uyg‘otgani borganda Risolatning, Dildordan ish chiqmaydiganga o‘xshaydi, degan gapini cho‘rt kesib shunday degan edi: — Sen nima deb o‘tiribsan. Yigitlar uryshda shunaqa qirilib tursa, jamiki qizlar tul qolib ketadi. Hozir qizlar dilgirof simiga qo‘ngan qaldirg‘ochdek vijirlab yotibdi. Nizom olaman, dey- di-yu, yo‘q, deydimi? Ulaming oralarida bir gap bor. Boshida yo‘q, deb qo‘yib, endi aytishga yuzlari chidamayotibdi. Boraver. Risolat hozir dadasining o‘qrayishidan, bormasam bo'lmay- diganga o‘xshaydi, deb Nizomjonning oldiga borishni bo‘yniga olib qo‘ydi. — Ikki chelakkina o‘rik ola ket. Cho‘lda yaxshi ketadi. Ha, bozor bahosidan sal yuqoriroq ayt. Dadasi aytmasa ham, Risolat shunday qilmoqchi edi. Iloji bo‘lsa bitta qiyiqda bodring ham ola ketishni diliga tugib qo'ydi. Ota-bola ayniqsa, shu kezlarda pulga tuzoq qo‘yishgan edi. Risolat ertalab tug'mqxona eshigi oldida qatiq sotadi. Tushlikda Chorterak guzariga zog‘ora non olib chiqadi. Kechqumn o‘rtan- cha o‘g‘lini yoniga olib, yozlik kino zalida pista sotadi. Kontrol- yor chol, pistang qursin, zalni bulg'atyapsan, deb quvlayvergan- dan u tomoshadan keyin supurib berishni ham bo'yniga olgan. Inoyat oqsoqolda-ku, tinim yo‘q. Qo‘liga nima tushsa, bo- zorga chopadi. Gohida sotadigan narsasi bo'lmay qolsa, bozor darvozasida turib olib muhtojlikdan sotgani olib chiqilgan narsa- 395 lami arzon-garovga olib, ichkariga opkirib, ikki baravariga sota- di. Xullasi, u qimirlasa pul tushib turipti. Bundan bir yarim yillarcha muqaddam Inoyat oqsoqol taqiqlangan mol bilan qo‘lga tushib qoldi-yu, militsiya molini olib qo‘ydi. 0 ‘zini omon-eson qutqarganiga shukur qilib bir-ikki hafta bozorga chiqmadi. Bor-yo‘q dastmoyasi o‘sha mol bilan tamom bo‘lgandi. 0 ‘zi ham shoshib qolib g‘animatga uchradim, deb qirq kilo ipak, yigirma beshta amirkon olgan edi. “Chaquv- dan bo‘ldimi, Xudodan bo‘ldimi”, ishqilib, miUtsiya darak topib uyini bosdi. Moli bilan o‘zini ham olib ketdi. Qariligini nazarda tutib kechasi qo'yib yubordi. 0 ‘sha pulsiz qolgan kezlarida bir gap tarqalgan edi. Chorte- rakliklar gap-gashtaklarda, to‘y-hashamlarda eslab kulib yurisha- di. Inoyat oqsoqol puldan siqilib eshigining ostonasida yo Xudo, deb o'tirgan ekan, chorshanba bozorida sigirini sotib kelayot- gan narigi qishloqlik yigitning ariq bo‘yida pul sanab o‘tirganini ko‘rib qoladi. Inoyat oqsoqolning ko‘zlari o‘ynab ketadi. Chida- masdan o‘midan turadi-da, yigitning tepasiga keladi. Yigit ellik so'mliklami bir tarafga, o‘ttiz so‘mliklami bir tarafga qilib taxlar edi. Oqsoqol bir muddat pullarga suq bilan qarab turgandan ke­ yin sekin yigitning yoniga cho‘kkalaydi. - Pulingni sanashib beraymi, uka? - Nima, o‘zim sanayolmaymanmi? Oqsoqol yalinib so‘raydi: - Jon uka, ko'pdan beri pul sanaganim yo‘q. Ke, bitta sanab beray. Juda sog‘indim. Yigit ham tantigina ekan, pul solingan qiyig‘ini uning ol­ diga surib qo‘yadi. Oqsoqol pullami bir-biriga qorishtirib yu- boradi-da, bismillo, deb o'ntalikni alohida, o‘ttiztalikni alohi- da, elliktalikni alohida qilib shoshilmay ajrata boshlaydi. U pul ushlaganda xuddi pashsha tutayotgandek nafasini ichiga yutib, birdan tap etib, panjasi bilan bosardi. Inoyat oqsoqol pulning maydasi bilan yirigini bir xil ko‘rar- di. Xoh bir so'mlik bo‘lsin, xoh yuz so‘mlik bo'lsin, bari bir, juda ehtiyot qilib ushlardi. U ko‘pincha somsapazlardan nolib qolardi. - Ha, pul ko‘r qilgurlar, yog‘li qo‘l bilan pul ushlaydimi? Rasvo qipti-ya, shundoq aziz narsani kir qipti-ya. Uni ko'pincha Marg‘ilon bankasining eshigida uchratish mumkin edi. U yirtiq pullami yarim bahoga olib bankadan bu- tuniga almashtirib olardi. Oqsoqol pulga aloqador qonunlami suvdek ichib olgan edi. Nomeri butun bo‘Isa bas, bank oladi. 396 Inoyat oqsoqol juda ixlos bilan yigitning pulini sanab bo‘ladi. Har qaysinisini yuz so‘m-yuz so‘m qilib ustidan belbog4 qiladi. Xuddi g‘isht taxlayotgandek qilib chiqadi-da, merganga o'xshab, bir ko‘zini qisib qaraydi. Yigit uning qilayotgan islilarini zavq bilan tomosha qilib turardi. Oqsoqol pullami bir qilib qo‘yniga tiqadi. Yigitning rangi oqarib ketadi. Chol bermay to'polon qilsa nima bo'ladi? Guvohi bo‘lmasa. U jon holatda Oqsoqolga tashlanadi. — Nima qilyapsiz? Nega yoningizga solyapsiz? Bering! — Beraman, beraman, uka. Sabr qil. Jindek bag‘rimga bosay! Oqsoqol pullami bag‘riga bosib ko‘zlarini yumadi. Uning bu holati xuddi sevikli yorini bag'riga bosgan oshiqning ahvolini eslatardi. Oqsoqol bir necha minut shu ko‘yda turgandan keyin, pullami olib yigitga beradi. — Mana, bo‘ldi, uka, bo‘ldi. Ammo maza qildim. Oqsoqol yo‘l-yo‘riq bilgan odam bo‘lganidan juda bo‘lmasa ham sekin-sekin o'zini o'nglab oldi. Pulning chaqasi ham pul, so‘mi ham pul deb ishni maydadan boshladi. Eski do‘ppilami tiyinga olib, siyohga bo‘yab, so‘mga sotdi. Undan guzarda qo- vun tilib sotish ham qolmadi. Kasalxonalarda chiqindi bo‘lgan eski choyshablami uyga olib kelib, bo‘lak-bo‘lak qildirib, qiziga mashinada chetini bostirdi. Yuvdirib, dazmollatib chetiga qizil siyohda chiziq tortib dastro‘mol qilib bozorga olib chiqdi. Selitrdan bo‘shagan kepak qog‘oz qoplardan paket yasab Marg‘ilon, Gorchakovodagi guruch bozorlarida sotdi. Moli ka- sod paytlarda bozor chetidagi hojatxona oldida suxaridan bo‘sha- gan yashikka ushatilgan kesak sohb, oldiga bir qumg‘on iUq suv qo‘yib savobU ishdan ham pul topdi. U shu tariqa militsiyaga oldirgan amirkon bilan ipakning pulini butlab oldi. Oqsoqol o‘sha pullami jamg'arib olgan bo‘lsa ham, ko‘ngli tinchimasdi. — Bu ketganning o‘miga kelgani. 0 ‘limlik pulni xaijlab bo‘l- maydi, endigi tushadigani tirikchilikka, - derdi. Hozir Inoyat oqsoqolning bozorda degani degan, aytgani aytgan. Undan bozorkom ham, pattachilar ham qo‘rqishadi. U mol qo‘yadigan joyni birov egallashga haddi yo‘q. U patta ham olmaydi. — Bir emas, ikkita o‘g‘limni Vatan uchun qurbon berib qo‘y- ganman. Frontchining otasiga hurmat shumi? Gaplashib qo‘ya- man. 397 U bir shovqin ko‘targanda, hatto xaridorlar ham qochib ke- tishardi. Oqsoqol o'tmas molini ham xaridoiga ishqab sotishni bilardi. - Muhtojlikdan olib chiqdim, singlim. Urushda dadasi o‘l- gan nevaralarimning og‘zidan yulib olib chiqdim. Azbaroyi shu- larga yegulik bo‘lsin, deb. Men manavilaiga o ‘xshash ispikulon emasman. Meniki xappayi halol. Xaridorlar bu notavon cholga rahmlari kelib narxini surish- tirmay olib ketaverishardi. Oqsoqol ham toshdan, ham tiyindan urib qolganini bilmay qolishardi. Mabodo bozorda moliya odami paydo bo‘lib qolsa, u marhum o‘g‘li A’zamjonni o'rtaga solardi. - Shundoq odamning dadasiman. Senlarga qahramon ham, ordiri ham inobatga o‘tmas ekan-da. Senlar bu yerda xotinlaring- ning issiqqina qo'ynida maza qilib yotibsanlar, mening bolam senlar uchun jonini berib qo‘yipti. Oqsoqol shunday deb turgandan keyin uni tekshirishga kim- ning yuragi dov berardi. Undan qutulganlariga shukur qilib oldi- dan tezroq o‘tib keta qolishardi. Inoyat oqsoqolning yana bitta g‘alati odati bor edi. U ko‘p- chilikka o‘zini saxovatli, xayrli ishlarga ixlosmand qilib ko‘rsa- tishga urinardi. U devonaga yo‘liqib qolsa, to odamlar o‘tib ketguncha kis- sasini kovlab devonani umidvor qilib turaverardi. Odamlar ketib bo‘lgandan keyin yonidan nosqovog‘ini olib bir chekimni tili- ning tagiga tashlab ketaverardi. Uni bilmaganlar, Oqsoqol ko‘p saxovatli-da, deb o ‘ylashardi. Inoyat oqsoqol kuniga yarab turgan eshagini ham yolchi- tib boqmasdi. Faqat kechqurun oldiga cho‘p tashlaydi. Ko‘p ovqatga o'rgansa semirib dangasa bo‘lib ketadi, derdi. Bozor- ga borganda oldiga beda tashlangan bironta eshakning qozig‘iga bog‘lab qo‘yadi. Bozordagilar: Jinoyat amakimdi eshagining ham aytgani aytgan, degani degan, deyishsa, qishloqdagilar: Jinoyat oqsoqol eshagiga xalacho‘pdi ham birovning tolidan sindirib oladi, de~ yishardi. Xullas, Inoyat oqsoqol tili bilan birovga ozor bermasa ham qilig‘i bilan, yurish-turishi bilan hammaning me’dasiga tegardi. Ana shuning uchun ham chorterakliklar o‘g‘li Nizomjon ketib qolganda sira ajablanishmagan edi. - Ketgani durust bo‘pti. Bu chol bolani sil qilib qo‘yardi. Esi borida ketib qoldi. 398 Oqsoqol odamlar o‘zi to‘g‘risida nimalar deyayotganini bi- lardi. Bilardi-yu, til suyaksiz, ko'rolmaganidan aljiydi, deb qo‘ya qolardi. Mana, bugun u nevarasini o‘qishdan qoldirib bozorga olib ketyapti. Bola eshak orqasida indamay boshini yelkasiga suqib ketyapti. U bobosini yomon ko'rardi. U bobosi bilan necha mar­ ta bozorga borgan bo‘lsa, biron marta unga kitob-daftar olib bermagan. Yalinib-yolvorganda ham u: — Kitobni nima qilasan, o‘rtoqlaringnikini o‘qiyver, — deb jerkib tashlardi. Bozorda bolalarning ko‘zini o‘ynatadigan narsalar ko‘p. Chol olib bermaydi. Tush paytida bitta choynakda choy opkelib, belbog‘idagi zog‘ora nonni olib ushatib qo'yadi. Hammadan ham bolaga alam qiladigani, ular bozordan bo‘shagan chelak va savatlami eshakka ortib kelayotganlarida bobosi yo‘lda to‘xtab, uning yonini tintib ko‘radi. -Yanglishib bironta tangani kissangga solib qo‘yganing yo‘qmi? Bola ont ichsa ham, baribir tintib ko‘raveradi. Bir kuni ana shunday tintuv paytida bolaning kissasidan ik- kita yigirma tiyinlik chiqib qoldi. Chol g‘azabdan ko‘karib ketdi. — Xo‘sh, bu qanaqasi? Hali o‘g‘rilikni ham o'rgandingmi? Bola yig‘lab, pulni ayasi berganini aytsa ham, chol ishon- madi. — Ayam kitob olgin, deb berganlar. — Meni aldab bo'psan. Inoyat oqsoqol bolaning yuziga teskari shapaloq tushirib qoldi. Bola chirqillab yig‘lagancha eshakning oldiga tushib cho- pib ketdi. Kechqurun Oqsoqol qizidan surishtirgan edi, u pulni o‘zi berganini aytdi. — Esingni yeb qo'yibsan, ahmoq. Bolaning qo‘liga shuncha pul berasanmi? Ikki tanga pulning yoniga uch tanga qo‘shsa bir so‘m bo‘ladi-ya! Ana shundan keyin Oqsoqol qiziga pulning qadri, puli bor odamning qo‘li uzun bo‘lishi, qayerga borsa ham xor bo‘lmasli- gidan va’z-nasihat o‘qib ketdi. — Pul odamga darmon. Beli og‘rigan kishi beliga ikkita yuz- talikni bog‘lab yotsa, og‘rig‘i taqqa qoladi. Puli yo‘q odam tez qariydi. Nekalay vaqtidagi pullami sen ko‘rmagansan. Har pullar ediki, ushlasang qo‘ling yayraydi. Zolim pulni ipak qog'ozdan 399 chiqazardi. Bu pullar ham pulmi. Saiga yirtiladi. So‘lkavoyini g'ishtga tashlasang, jiring qilib ketardi. Rahmatlik dadam o‘l- ganida meros taqsim bo‘lib, menga bitta chervon tekkan edi. Tishimda tishlab yurib o ‘sha chervonni juvonmaig qilganman. Inqilob bo‘lib, o'tmaydigan bo‘lib qolgan. Esimga tushsa ha- li-hali yuragim ezilib ketadi. Risolat dadasidan bu xil gaplami ko‘p eshitgan. Ko‘p eshi- taverganidan qulog‘i pishib qolgan edi. U ham dadasidek qo‘liga pul tushsa, tuflab hamyoniga tugardi. Inoyat oqsoqol eshak ketidan yurib, bozor yo‘liga chiqib oldi. Nevarasi boshida savati bilan o‘tgan-ketganga angrayib goh orqada qoladi, goh undan o‘zib ketadi. Ko‘cha betidagi go‘ng uyib qo‘yilgan joyda ikkita xo‘roz qa- notini yerga sudrab bir-biriga tashlanmoqchi bo‘Ub turibdi. Bo- laning ikki ko‘zi o‘shanda. Tomog‘ining tagidagi patlari hurpayib ketgan qizil xo‘roz ko'kragini yerga tegizay-tegizay deb oldinga sapchimoqchi. Bola yonlamasiga yurib keta turib undan ko‘zini uzmaydi. Birdan nima balo bo‘ldi-yu, boshidagi savat behining engashgan shoxiga tegib ketdi. Bola o'zini o‘nglayolmay qoldi. Savat boshi- dan uchib balchiqqa to‘nkarilib tushdi. 0 ‘riklar loyga qorishdi. Inoyat oqsoqolning ko'zlari qinidan chiqib ketayozdi. Yugu- rib kelib nevarasining orqasiga tepdi. Bola munkib ko'kragi bilan yerga yiqildi. - Haromi! 0 ‘ldiraman! Ter, hozir terib ol! Bola ko'zlarni javdiratib, balchiq kechib o‘riklami tera bosh- ladi. Oqsoqol jahldan ko‘karib, bolaga hamon o‘shqirardi. - Attang, attang, yetmish so‘mli mol edi-ya. Hali qarab tur! Y Risolat cho‘l deganda ko‘chma qum burgutdek uchib yur- gan, bo‘rilar, ajdaholar kelsang yutaman, deb turgan joyni ta- sawur qilardi. U ertaklarda eshitgan borsa kelmasini Nayman taraflarda bo£Isa kerak, deb o‘ylab yurar edi. U shuncha quvligi bilan hali ko‘p narsalami bilmasdi. Samolyot u yoqda tursin, hali poyezdga ham tushmagan edi. Risolat uchun butun dunyo shu Chorterak bilan Marg‘ilon atroflaridan iborat edi. Eri frontga ketdi. Undan xat-xabar kelib turardi. Erining xatlarini o‘qiganda urush bo‘layotgan joylar nazarida Naymanning orqa taraflarida bo‘lib tuyulardi. 400 U bugun Naymanga, Chorterakdan turib chaqirsa ovozi ye- tadigan joyga gruzovoyda ming marta yo olio, deb yetib keldi. Nayman sira cho‘lga o‘xshamasdi. Qani, qush uchsa qanoti, odam yursa oyog‘i kuyadigan cho‘1? Hammayoq g‘isht, sement, yog‘och. Qulog'iga qalam qistirgan duradgor chollar payrahaga ko‘mi- lib taxta randalashyapti. Oldiga klyonka fartuk tutib olgan qizlar g‘isht terishyapti. Bir juft tol tagidagi so‘rida odam ko‘p. Patefon tinmay “Bog‘ aro”ni olib turibdi. Mashina to‘kkan shag'alning qaldirashidan uning ovozi eshitilmay ketadi. Nayman borgan sari gavjum bo‘lib borardi. Harbiy gospital ham shu yoqqa yordamchi xo‘jalik uchun joy olib, bir haftadan beri to‘qay buzdiradi. Yarasi yengilroq askar bolalar tol tagidagi so‘rini to'ldirib urushda ko‘rganlari, qaysi shaharda nima bo‘lga- ni to‘g‘risida gapirib berishardi. Askar bolalar uchun bu yoqda alohida qozon qaynatilmas- di. Zarkentdan kuniga uch mahal mashina qatnab, ularga ovqat tashirdi. Shu bahona bo‘lib Zirillama bilan Nayman orasi ikki qadam bo‘lib qoldi. Sholi sepib bo‘lingan. Bahor jalalari pollami suvga to‘ldirib sholi qiyog‘ining qulog‘idan tortib chiqardi. Endi ko‘pchilikning qo‘li bo'shab imoratga urinib ketgandi. Tog‘a Zirillama qish- log‘idagi azim teraklami kestirib, imoratlaringga yaratinglar, deb gospital mashinasida olti marta yog‘och yubordi. Nizomjon ham imoratga unnab ketgandi. 0 ‘zi g‘isht quyib, o‘zi devor ko‘tardi. Bir uy, bir ayvon. Ayvonidan to‘qay shun- doqqina ko‘rinib turadi. Tepasiga to‘sin terib, shox-shabba bosti- rib lo‘mboz qo‘yishga tayyorladi. Tog‘a yuborgan yog‘ochlardan Nizomjonga tegmadi. Ikromjon uni atayin ro‘yxatga kiritmadi. Awaliga N izomjon hayron bo‘lib yurgan edi, Ikromjonning o‘zi yorilib qoldi. - Uka, sen shoshmasang ham bo‘ladi. Awal bola-chaqasi qishloqda qolganlaming ishi bitsin. Yarim ro‘zg‘ori qishloqda qoUb juda besaranjom bo‘lib ketishdi. Ortib qolsa, albatta, senga beraman. Nizomjon uning gapidan ranjimadi. To‘g‘ri, deb o‘z ishini qilib yuraverdi. Vaqt bekor o‘tmasin deb, loy qorib tepasi yopil- magan uy devorini suvamoqchi bo‘ldi. Risolat mashinada birovni biylatmay olib kelgan ikki che- lak o‘rik bilan bir qiyiq bodringni oldiga qo‘yib savdoni bosh- lab yubordi. U qo‘sh palla tarozida elektr chanog‘idan posangi 401 qilingan tosh bilan o‘rik tortardi. Kimsan, qaydan kelding, deb hech kim so‘ramadi. Qaytaga cho'lga shundoq tansiq narsani olib kelgani uchun duo qilishardi. - Kep qoling, bodringning ikkitasi uch so‘m, o'rikning kilo- si olti so‘m. Chorterakning oq o'rigidan quruq qolmang... Nizomjon chodir orqasida sement qorayotgan edi. Odam- laming g‘ovur-g‘uvuri orasida qulog‘iga o‘qtin-o‘qtin allaqanday tanish ovoz eshitilib qolardi. Kim bo‘ldi bu, deb quloq soldi N i­ zomjon. Ovoz tanish, juda tanish. U belkurakni tashlab chodir orqasidan chiqdi. Xoda uyib qo‘yilgan joyning oldida odamlar to‘dalanib nimadir qilishyapti. Nizomjon beixtiyor o‘sha taraf­ ga qarab yura boshladi. To‘dani yorib qaradi-yu, esi oqqancha turib qoldi. Opasi. Qo‘sha-qo‘sha bilaguzuklar taqilgan bilagini shimarib, o‘rik tortyapti. U chelak tagida qolgan oxirgi ezilgan o‘riklami tortmay, boring-e, bir kilo chiqsayam sizniki, chiqma- sayam sizniki, deb duradgor cholning fartug‘iga to‘kdi. Nizomjon qishlog‘ining ta’rifli o‘rigini juda sog‘ingan edi. Tol popuk chiqazgandan beri kun sanardi. 0 ‘rik gullagan bo‘l- sa kerak, g‘o‘ra tukkandir, rang olib qolgandir. Tagiga tapillab to‘kilayotgandir... Risolat duradgor choldan pulni olib, yoqasiga qo‘l suqib, ko‘kragiga joylarkan, birdan Nizomjonga ko‘zi tushib qoldi. - Voy, opaginang aylansin, qayoqlarda yuribsan? Muncha bemehr bo‘lmasang, muncha toshbag‘ir bo‘lmasang!.. U tura solib Nizomjonning bo‘yniga osilib oldi. Yig‘lab uning hammayog'ini shilta qilib yubordi. Ularga hayron bo‘lib qarab turgan kishilar sekin-sekin tarqab ketishdi. Risolat uni bag‘ridan bo‘shatib xodaga o'tirdi. - Biz tomonlarda nima qilib yuribsan, opa? — dedi N i­ zomjon hayron bo‘lib. Risolat unga o‘pkali qarab qo'ydi. - Shunaqasan-da. Jigar jigami qo‘msaydi. Sendan boshqa kimim bor. Dadam qarib hassaga tayanib qolgan. Kechalari tu- shimga kirasan, biram ko'rgim keladi. Osh yesam ham senga ilinaman, suv ichsam ham. 0 ‘rigimiz boshini yeb pishib yotibdi, og‘zing tegsin, deb olib kelgan edim. Seni topolmay sotvoraqol- dim. Hech bo'lmasa yo‘lkiramni ko‘tarar-ku, dedim. Nizomjon, opam menga o'rikdan olib qolgandir, deb o‘y- lagan edi. U shunday xayol qilgandi, Zebixonni bir o'rik bilan siylab qo'yay, deb ham ko'nglidan o ‘tkazgan edi. Suv ichsa ham 402 ilinadigan opasi o‘riklarni sotib bo‘lgan ekan. Nizomjon tamsha- nib tanglayiga yig‘ilgan suvni quit etib yutib qo'ydi. - Ahvoling qalay? - dedi Risolat uning eskib, yog‘i chiqib ketgan kiyimlariga ta’nali qarab. - Yaxshi, - dedi Nizomjon. - Hm, yaxshiligini ко‘ rib turibman. Nizomjon shundagina o‘ziga razm sohb, kiyim-boshining tutdek to‘kilib ketganini bildi. Darrov o‘zini oqlashga urina boshladi. - Gap kiyimdami, opa. Kiyim topiladigan narsa. - Bo‘lmasa shuncha yurib nima topding? - Risolat qovog‘i- ni solib gapirdi. U shu gap bilan Nizomjonni tamoman mot qilmoqchi bo‘lgandi. Nizomjon boshini ko‘tarib g‘urur bilan gapirdi. - Odamligimni topdim, opa, odamligimni. Risolat nima deyishini bilmay uning og‘ziga qarab angrayib qoldi. Opa-uka ancha vaqtgacha bin biriga aytadigan gap topolmay indamay o‘tirishdi. Jimlikni Risolat buzdi. - Dildorga xat yozgan ekansan. U shu gapni aytdi-yu, ukasining yuzida, ko‘zida qanaqa o‘z- garishlar bo‘Ushini bilmoqchi bo'hb tikilib turdi. Rostdan ham Nizomjon g‘alati bo‘lib ketdi. Risolat ichida: tamom, qo‘lga tushdi, deb xulosa chiqardi. - Xatni o‘qidingmi? Har qanday ayyorga bir soddalik kifoya qiladi, degandek bit- ta soddalik bilan Risolat simi boy berib qo‘ydi. - Menga xatini o'qitarmidi. Men unaqa oshiq-ma’shuqlar- ning xatlarini o‘qimayman. Menga qara, bola. 0 ‘z opangdan yashirib nima qilasan. Axir, bir kun bo‘ladigan ish bo‘lgandan keyin aytaver. Nima qilasan, bayti g‘azal yozib ovora bo‘lib. Menga aytib qo'ysang, hammasini sarishta qilaman. Qani, ayt- chi, o‘zi nima deydi? Nizomjon opasining gapni burib ketganidan hayron bo‘lib uni to'xtatishga urinib ko‘rdi hamki bo‘lmadi. U to‘xtamay ga- pirardi. -D adam ning ham niyati shu edi. 0 ‘zing ahmoqlik qilib qo‘yib, endi borishga beting chidamayapti. Hali ham bo‘lsa to- morqangdagi sholini o‘rib olgandan keyin qishioqqa ket. To‘yni qilaylik. 403 Nizomjon xandon tashlab kulib yubordi. Yigirma sotix joy- dagi sholidan ham xabar topishipti-da! — Menga qara, opa, - dedi Nizomjon kinoyali kulib. - Bu savdoni boshingdan chiqarib tashla. Dildorga uylanish niyatim ham yo‘q. Undan Karimning adresini so'rab xat yozganman. Agar bu yog'ini ham bilging kelayotgan bo'lsa, sen bilan dadam yetkazgan ozorlar uchun Dildordan uzr so‘radim. Qishloqqa qaytib bormayman. Ishonaver. Qarorim qat’iy. Uylanmoqchi bo'lsam shu yerda uylanib, uy-joyli bo‘lib qolib ketaman. Gap- ning ochig'ini aytsam, kimga uylanishim ham tayinli. Nizomjon yonboshiga burilib havozadagi cholga g‘isht uza- tayotgan Zebixonni ko‘rsatdi. Zebixonning egnida rangini oftob ko‘targan chit ko‘ylak. Sochini boshiga chambarak qilib olgan. Oyog‘idagi brezent etigining qo'njlarigacha loy bo‘lib ketgan edi. U shu ahvolda ham chiroyli ko'rinardi. Har engashib chelakdagi loyni olayotganda bellari juda ham nozik egilib ketardi. Risolat unga qarab mahliyo bo'lib qoldi. Ammo sir boy bermadi. — Sovuqqina ekan. Diding qursin. Kelib-kelib shuni top- dingmi. Dildor qayoqda-yu, bu turqi sovuq qayoqda! Chinakamiga Dildor Zebiga qaraganda ko'rkamroq edi. Ri­ solat ukasini o‘ylashga ham qo'ymay, bidirlashdan to'xtamasdi: — Butun topgan-tutganingni shunga yedirib yuboigandirsan? Arzisa ham go‘iga edi. — To'xta, to‘xta, opa, durustroq qaragin, juda chiroyli. Aql- liligini aytmaysanmi. — Xotin kishiga aqlning nima keragi bor? Uyim desa, ro‘zg‘o- rim desa, erining izmidan chiqmasa, bo'ldi. Shu aqlli bo‘lgani. — Voy-bo‘, opa, dadamdan ham o‘tib ketibsan-a! Nazarim- da, yigirma-o‘ttiz yil orqaga qaytib ketganga o'xshaysan. — Orqada qolgan bo‘lsam ham ro‘zg‘orim but, pochchang kelguncha bolalami zoriqtirmay boqib turibmanmi? Bundan boshqa menga nima kerak? Sochimni kesib, kalta ko'ylak kiysam durustmidi? Nizomjon opasining fe’lini yaxshi bilardi. Unga gap bilan bas kelish qiyin. U ham dunyoni puldan, moldan iborat, deb biladiganlardan. Nizomjon tizzasiga tiralib o‘midan turdi. — 0 ‘zing nimaga kelganding? — Seni ko‘rgani, dedim-ku. — Qo‘ysang-chi, o‘rik sotgani kelgansan. 404 U shunday dedi-yu, bir qorindan talashib tushgan opasi jiga- ri bo‘lishiga qaramay dangal gapirdi: - Menda boshqa gaping bo'lmasa, keta qol. Boshqa kelib ovora bo‘lib yurma! - Haydayapsanmi, hah? - dedi Risolat ko‘ziga yosh olib. - 0 ‘z opangni, uzoqdan diydoringni ko'rgani kelgan opangni quvlayapsanmi? Voydod, bu qanaqa bemehr bola chiqdi! - Sekin gapir, baqirma. Odamlar eshitadi. - Eshitsin, eshitib sening kimligingni bilib qo'yishsin. Nizomjon sal yon berdi. Yana cho‘nqayib opasining qar- shisiga o'tirdi. - Xo‘sh, nima deysan? Ochig‘ini aytaver. Risolat xodadan turib to'nkarib qo‘ygan chelakka o'mashib o‘tirib oldi. - Dadam qarib qoldi. Sen o‘ylagan ilgarigi topishlar yo‘q endi. Bir tiyinsiz, uyga qamalib o‘tiripti. Xotin boshim bilan o‘rik sotib, bodring sotib ovqatga qarayapman. Sendek o‘g‘li bo‘la turib och o'tiripti. Xudo ko'rsatmasin, o‘lib-netib qolsa og‘ziga suv tomizadigan odam ham yo‘q. Nizomjon opasining gapiga ishondi. - Xo‘p, ozroq pulim bor. Beraman. Ko‘ylak, etik olishga yig‘ib yurgan edim. Mayli, keyinroq olarman. U yonidan uch yuz so‘mcha pul oUb opasiga berdi. - Dadam bechora Birinchi May bayramida ham oqlik kiy- madi. Bu puling nima bo‘ladi? - Boshqa yo‘q-da. Keyin yana yuborarman. Risolat o‘midan turdi. - Mayli, bolmasam men ketay. Shag‘al opkelgan mashina qaytmoqchi bo‘lib turibdi. Shundan qolmay. U mashina tomon- ga keta turib Zebixonga yer ostidan nazar tashladi. Havozadan tushayotgan Zebixonning ko‘zi Risolatning ko‘zi bilan to‘qna- shib qoldi. Risolat uni yeb yuborgudek bo‘lib o‘qraygan edi, Ze­ bixon esankirab oz bo‘lmasa havozadan ag‘darilib ketay dedi. Chelak-pelaklari bilan Nizomjon opasini mashinaga chiqa- zib qo'ydi. Jigar ekan, mashina orqasidan yuragi uvushib qarab qoldi. Yo‘l boshida xomush turgan Nizomjonning oldiga Zebixon keldi. - Nizomjon, bugun o‘rikxo‘rlik qilarkanmiz-da. Opangiz o‘rik olib keptilar, deb eshitdim. Nizomjon noiloj iljayib qo‘ydi. 405 - 0 ‘rikni ikkalamiz ham kelasi o‘rik pishig‘ida yeydigan bo‘ldik. Men ham danagini ko‘rib qoldim, xolos. U Zebixonga opasining ta’rifini qilib bergan edi. Uning bo- shidan o'tgan savdolaming barini bilgan Zebixon indamay kulib- gina qo‘ya qoldi. Ikkovi asta yurib duradgorlar oldidan o'tisha- yotganda bir chol o‘rikning ta’rifini qilardi. - Dunyoda Chorterakning o‘rigiga yetadigan o‘rik bo‘lmay- di. Shirasi danagiga ham urib ketadi-ya, jonivoming. Danagini ekib ko‘paytirish kerak. Zebixon qilt etib tupuk yutdi. Uning o‘rik yegisi kelganini Nizomjon bilib turardi. Ko‘nglidan: “Noinsof opam, to‘rttagina opqo‘ymapti-ya”, degan gap o‘tdi. VI Asroradan xat keldi. U konvert ichiga Karimjonning adresini ham solib yuboripti. Xatda shunday gaplar bor edi: “Hozir zvenomizda katta to‘y. 0 ‘tgan yili mudofaa fondi uchun plandan tashqari yuborgan ikki yuz oltmish kilo piHa uchun SSSR Mudofaa Komitetidan zvenomizning a’zolariga nomma- nom tashakkumoma keldi. Senga ham bor. Tabriklayman. Vaq- ting bo‘lsa kelib olib ket. Komsomollik salomi bilan Asrora”. Nizomjonning chehrasi yorishib ketdi. Shu payt qadrdon do'stlari, maktabdoshlari orasida bo‘lmaganiga achindi. U o‘tgan yili pilla hosilini yaxshi eslaydi. Nizomjon yaxshi ishlagan. 0 ‘shanda u barg kesar, qurt tutgan qizlaming uyiga oborib berardi. Azon paytlarida turib, to barg oftobda ilib qol- masdan kesib, ishiga chiqquncha taxt qilib qo‘yardi. Bir kun juda vaqtli uyg‘ondi-da, teshani belbog‘iga qistirib, tut kesgani ketdi. Kechqurun o‘rtoqlari bilan ko‘proq o‘tirib qolganidan uyquga to‘ymagandi. Barg kesayotib ko'zi yumilib ketaverdi. Dovdirib shox qolib teshani qo'liga urib yubordi. Ikkita panjasi shartta uzilib tushdi-yu, jonholatda bir qo‘li bilan osilib tutdan tushdi. Shu uzilib tushgan ikkita barmoq tufayli u armiyadan qolib ketdi. Mana shu ikkita barmoq tufayli u bu tomonlarda yuripti. Agar o‘sha beparvolik bo‘lmaganda u Karimjon qatori frontda bo'lardi. Asroraning xati Nizomjonni ancha ruhlantirib qo‘ygan- di. U shu arzimas ishi uchun bunday katta mukofot bo‘lishini sira o‘ylamagan edi. Mudofaa Komiteti unga tashakkur e’lon qipti. Bu juda katta mukofot. Bu katta baxt. 406 Shu kuni Nizomjon o'zida yo‘q bir kayfiyatda iljayib yur- di. Sal xoliroq joy topsa darrov xatni oladi-da, o‘qiydi. 0 ‘qigan sari ich-ichidan quvonadi. Uning bu kayfiyatidan hayron bo‘lgan Ikromjon, nima gap, deb so'raganda u: — 0 ‘zim, shunday... - deb qo‘ya qoldi. Keyin u o‘zi-o‘ziga, nima uchun yashiraman, deb savol ber- di-da, xatdagi gaplami unga aytib berdi. — Barakalla, bolam. Tabriklayman, — dedi Ikromjon. — As- toydil qilingan mehnat zoye ketmaydi, shunaqa. — Bir kungina qishioqqa borib kelsam, shunga nima deysiz? — Bir kun emas, ikki kunoq bora qol. Hamqishloqlaringni ham sog'ingandirsan. Mayli, mayli, bolam. Kechga borib jala quyib, tong otguncha momaqaldiroq gum- burlab chiqdi. Yomg‘ir palatadan o‘tib, ko‘rpa-yostiqlami ham shalabbo qilib yubordi. Ikromjon bilan Nizomjon chopon yopi- nib mijja qoqmay chiqishdi. Ertalab ham havo qovog‘ini solib turgan edi. Xayriyat, bir shamol bo‘ldi-yu, bulutni haydab ketdi. Charaqlab oftob chiqib, sholikorlik pollarini to‘ldirgan yomg‘ir suvlarini oynadek yaltiratdi. — Endi bo'lmadi. Ertaga borasan. Hozir sholikorlikni bir shaloplatmasak bo'lmaydi. Odatda sholikorlik botqog‘ida qancha ko‘p shaloplatib yu- rilsa, shuncha qiyog'i ko‘p bo'ladi. Oyoq tagida bukilib qolgan sholi poyasi bag'ri yerga tekkan joyidan ildiz otib, qo‘shaloq shox chiqazadi. Shuning uchun ham sholikorlar suvni loyqalatib sholipoyadan chiqishmay kechib yuraverishadi. Ikromjon yakka oyoqda kezishdan foyda yocq, deb yog‘och oyog‘ining uchiga eski etikning tag charmini qoqib olgandi. U endi qo‘sh tovon bilan sholi kezishni mo'ljallab turardi. Nizomjon uning gapini qaytarolmadi. Ikkovlab o‘z uchastka- lariga qarab ketishdi. Nizomjon Ikromjonning shimini tizzasiga- cha shimarib suvga tushishini kuzatib turarkan, bu odamdagi bardoshga qoyil qolardi. Uning endi hech kimi yo‘q. U yolg‘iz boshiga muncha urinishning nima zarurligi bor, deb o‘tirmay tun-u kun sholipoyadan chiqmaydi. Hamma o‘ziga imorat uchun joy olib, g‘isht terib tiklab qo'yganda bu odam hech narsa qil- madi. Nizomjon keyin bilsa, u o‘ziga tekkan joyni unga bergan ekan. Ayniqsa, Ikromjon Jannat xola o‘lgandan keyin o‘zini ish­ ga urdi. Hali uni qilar, hali buni qilar, ishqilib, tinmasdi. Kechqurunlari horib-charchab chodiri oldida yakka o‘zi choy ichib o‘tirardi. Tol tagidagi so'rida gurunglashib o‘tirgan- 407 laming oldiga bormaydi. Ular suhbatiga aralashmasligining saba- bini Nizomjon biladi. Ko‘pchilikning yo akasi, yo o‘g‘li urushda. Ular, albatta, bolalaridan kelgan xatni o‘qishadi, urushdan, olingan shahardan gaplashib o‘tirishadi. Agar Ikromjon ular yonida bo‘lsa, ochilib gaplasha olmaydi. Uni ayab butunlay boshqa gaplardan ezmala- nib qolishadi. Ikromjon ular suhbatiga tushib qolganda chodirga tabiati bir tarz bo‘lib qaytardi. 0 ‘shanday kezlarda to yarim ke- chagacha chodir oldida qop-qora osmonga tikilib o‘tiradi, keyin o‘miga kirib yotadi. Yotib ham darrov uxlay qolmasdi. Hali u yonboshiga, hali bu yonboshiga ag‘darilib to‘lg‘anib chiqadi. Nizomjon uning yog‘och oyoq bilan sholipoyani shaloplatib, suvni loyqalatib yurishini ко‘rib irodasiga qoyil bo‘lardi. Odam- ning joni po‘latdan qattiq, deb shuni aytarkanlar-da, deb dilidan o‘tkazib qo‘yadi. Bolasi boshiga solgan sharmandalik, xotinining dog‘i hasratda o‘lib ketishi ham uning qaddini bukolmadi. Bu odam po‘latdan ham qattiq. Nizomjon ham shimini tizzasiga shimarib suvga tushdi. Suv­ ni shaloplatib uning qatoriga o‘tdi. Endi ulaming ikkovlari yon- ma-yon borishardi. - Kechagi yomg‘iming sharofati, uka. Yomg'ir emas, os- mondan osh, non yog‘di. Qut-baraka yog‘di. - Ikromjon zarur bir gap esiga tushib qolgandek birdan yurishdan to'xtadi. - E, uka, sigimi arqonlash esimdan chiqibdi-ku. Malol kelmasa, bir- rov borib qozig'ini sero‘troq joyga qoqib kelgin. Nizomjon darrov suvdan chiqdi. U ertalab Ikromjon sigir- ni olib ketayotgan joymi ko‘rgan edi. 0 ‘sha yoqqa qarab yura boshladi. Ikromjon xotini o‘lgandan keyin sigiiga ham qaramay qo‘y- gandi. Sigir bo‘lsa o‘n kundan beri sutdan qolgan. Uning sutdan qolishiga sira sabab yo‘q edi. Xuddi kechasi birov kelib sog‘ib qo‘yayotganga o‘xshaydi. Kim sog‘ishi mumkin? Ikromjon shun- doq ham sog‘ilgan sutni chelakka solib so‘riga opchiqib qo‘yadi. Bolasi borlar keragicha chinnisiga solib ketaverishadi. Birovdan gumon qilishga Ikromjonning dili og‘rirdi. Nizomjon to‘da-to‘da bo‘lib o ‘sib yotgan savag‘ich uyumlari orasidan aylanib yalanglikka chiqdi. Sigir boya boylangan joyida turibdi. Har zamon engashib orqa oyog'iga qarab qo‘yardi. N i­ zomjon bunga parvo qilmadi. Yaqiniga borganda birdan qo‘rqib ketdi. Jonholatda orqasiga besh-olti qadam tisarilganini bilmay qoldi. 408 Sigiming yeliniga qo'ydan kattaroq echkemar yopishib olgan edi. Echkemaming baqanikiga o‘xshash lablaridan qon aralash oppoq sut tomardi. U odam sharpasini sezib yelindan og‘zini olib, o‘ng yonboshiga qaradi-da, shoshib uzun dumi bilan xas- cho‘plami to‘zitib qamishlar orasiga kirib ketdi. Nizomjon rangi qum oqarib serraygancha turardi. U hushiga kelib unga mo‘ltirab turgan sigirga qaradi. Keyin yelinidan qon oqayotganini ко‘rib darrov oldiga bordi. Echke­ mar bir emchakni so‘rib, momataloq qilib yuborgan edi. N i­ zomjon unga rahmi kelib darrov qoziqni sug‘urdi-da, Ikromjon ishlayotgan joyga yetaklab keldi. — Sigirning ahvolini qarang, amaki. Echkemar so‘rib ketibdi. Ikromjon shoshib suvdan chiqdi. Engashib yelinga qaradi. Boshini sarak-sarak qilib sigiming bo‘yinlaridan, sag‘risidan si- ladi. — Jonivor, joningni qiynabdi-ku. Echkemarga yo‘liqib- san-da. Jonivor, jonivor. Nizomjonga sigiming sutdan qolganligini Ikromjon aytgan edi. Kimdir sog‘ib qo‘yyapti, degandi. — Sigiming sutdan qolishi endi ma’lum, — dedi Nizomjon. Ikromjon boshini sarak-sarak qildi. — Yo‘q, uka. Echkemar emsa, manavunaqa yelinni yara qi- ladi. Sutdan qolishining sababi boshqa bo‘lishi kerak. Jonivor, endi bolasini qandoq emizadi. Menga bu tashvish ham bor edimi? Ikromjon sigimi yetaklab ketarkan, orqasiga o‘girildi. — Uka, bu yog‘ini o'zing eplashtirib turasan-da. Mashina ketadigan bo‘Isa, sigimi qishloqqa berib yubormasam bo‘lmaydi. Ozroq podada yurmasa, biz bunda eplolmaydiganga o‘xshaymiz. Nizomjon qurilish bo'layotgan joyda mashina gurillagani- ni eshitgan edi. Hali qaytib ketmagan bo'lsa kerak, ketsa ovozi chiqib qolardi, deb o‘yladi-da: — Bo‘lmasa, tezroq boring, mashina ketib qolmasin, — dedi. Ikromjon ketishi bilan u yana suvga tushdi. Botqoqni shaloplatib kecharkan, Ikromjon haqida o'ylardi. Yaqin to‘rt oy hamxona bo‘lib uning dardini, yuragidagi hamma gapini bilib olgan edi. Har gal Ikromjonni o‘ylaganida sabri bardoshiga qoyil qolardi. Qani men ham shunga o'xshasam, deb niyat qilardi. Hatto bir kun uning o‘ziga, men ham sizga o‘xshagan bo‘lsam, deb gap boshlaganda, Ikromjon gapini bo‘lib qo'ygan edi. ~ Qo‘y, qo‘y, bolam, menga o'xshama. Sen menga o'xsha- gan bo'lmaysan. Men juda baxtsiz odamman. 409 U shu gapni aytib yuzini teskari o‘girib, etagiga ko‘zini art- gandi. 0 ‘shanda Nizomjon bo‘yniga osilib yuzini o‘ziga qaratgan edi. Ikromjon hech narsa bo‘lmagandek, ko‘z yoshini qilt etib yutib o‘girilgandi. U Nizomjonga shunday o‘rganib qolgan edi- ki, ovqatdan sal kechiksa, tovoqda ovqatini ko‘tarib orqasidan qidirib yurar edi. Bir kun ertalab kiyinib ketayotganida cho‘n- tagida bir narsa do‘mbayib turganini sezib, darrov qo‘lini soldi. Bir chaqmoq qand. Ular bir-birlariga juda o‘rganishib qolishgan edi. Nizomjon shunday xayollar bilan botqoq kecharkan, mashi­ na gurillaganini eshitdi. Boshini ko‘targan edi, qo'lida gazetaga o‘roqlik bir narsa ko‘tarib turgan Zebixonni ko‘rdi. — Nima qilib loy kechib yuribsiz? — dedi Zebixon. Nizomjon unga nima deb javob qaytarishini bilmay suvdan chiqdi. — Opangiz opketgan o‘rikka bizni biylatmagan edingiz. Mana, siz xasislik qilgan bo‘lsangiz, biz saxiylik qilamiz. Zebixon ko‘kat ustiga qog‘ozga o‘roqlik ikki kilocha o‘rikni yozib qo‘ydi. — Iya, qaydan oldingiz? — Uzumini yeng-u bog‘ini surishtirmang. Ikkovi o'rik tepa- siga cho‘nqayib o‘tirishdi. — Oling! - dedi Zebixon. — Awal siz oling, — dedi o‘rikka qo‘l urmay Nizomjon. — Men yeganman. Sizga olib keldim. — Shundoq bo‘Isa ham siz awal oling. — Yo‘q, siz awal oling. Nizomjon noiloj tuxumdek oppoq o‘rikni qo‘liga olib to- mosha qildi. Keyin yeyishga ko'zi qiymagandek avaylab og'ziga soldi. Zebixon ham bittasini oldi. — Voy, muncha shirin! — Iya, - dedi Nizomjon, - hozir, men o'rik yeganman, de- gandingiz-ku?! Zebixon yolg‘oni fosh bo‘Ub qolganidan gapni hazilga burib yubordi. — Boya yeganim sal g‘o‘rroq edi-da. — Rostini ayting, qayerdan oldingiz? Xuddi qishlog'imizning o‘rigiga o‘xshaydi. Butun Farg‘ona vodiysida Chorterakdan ol- din o‘rik pishmaydi. Boshqa joylarda endi rang olayotgan bo‘lsa ajab emas. 410 Zebixon hali qishloqdan kelgan mashinada bir chol ikki ya- shik o‘rik opkelib sotganini aytib berdi. — Juda g‘alati chol ekan. Surishtirmagan gapi qolmadi. Ikromjon amakim bilan bir balolami g‘ijillashib ham oldi. Siz- ning bitmagan uyingiz devorlarini silkitib ham ko‘rdi. 0 ‘rik ola- yotganimda menga shunaqayam yomon qaradiki, qo‘rqib ket- dim. Nizomjon uning gapiga uncha parvo qilmadi. Bironta bezbet chayqovchidir-da, deb qo‘ya qoldi. Nizomjon suvga qaytib tushmadi. Zebixon bilan orqaga qaytdi. U yo‘lda ertaga qishlog‘iga borib kelmoqchiligini aytgan edi. Zebixonning rangi qum oqarib ketdi. — Qishloqda nima qilasiz? Dildorxonni sog'inib qolgandir- siz-da. Nizomjon undan bu xil gapni kutmagan edi. Shoshib yoni- dan xatni chiqazib qo‘liga berdi. Zebixon xatni o‘qimay qaytib berdi. — Men unaqa birovlaming xatini o‘qiydiganlardan emas- man. Sirli gap bo‘lmasa, shundoq aytib qo‘yavering. Ishonaman, — dedi. Nizomjon borishining sababini aytgan edi, Zebixon, shun­ day demaysizmi, deb yuborganini o‘zi bilmay qoldi. U shayton- lik qilib qiqirlab kuldi. — Menga nima olib kelasiz? Suyunchisiga nima sovg‘a qila­ siz? — Sizgami? Sizga... — Nizomjon nima opkelishini o‘zi ham bilmasdi. Nima opkelishi mumkin? U ham gapni hazilga burdi. - Sizga jonimni salomat qaytarib olib kelaman. Eshityapsizmi? Sizga o‘zimni butunlay opkelib beraman. Mana shu gapni Nizomjon ikki oydan beri ochiq aytolmay garang edi. Hazil-hazil bilan, uncha urintirib o‘tirmay, o‘ylatib o‘tirmay og‘zidan chiqdi-ketdi. Zebixon o‘zini bilmaganga, tushunmaganga soldi. — E, atlas olib kelarmikansiz depman. — Atlas hozir otliqqa yo‘q-ku, biz piyodalarga yo‘l bo‘lsin. — Sizga piyoda bo‘lsin, deb kim aytdi, otliq bo‘ling-da. Ha- zillashdim. Hazillashdim. Shu mahalda atlasga balo bormi, Ni­ zomjon aka. Nizomjon paytdan foydalanib uning bilagidan ushladi. Ze­ bixon o‘zini sal olib qochgandek bo‘ldi-yu, ammo bilagini tortib olmadi. Nizomjon qo'liga uncha erk bermadi. Bu uning boyagi 411 aytgan gapiga qizlik iffati bilan qaytarilgan javob ekanini tushun- di. Shu ahvolda yigirma-o‘ttiz qadam bosishgandan keyin, Ze­ bixon uning ko‘ziga qarab g‘alati, g‘amzaga o‘xshash tabassum bilan bilagini uning qo‘lidan bo'shatdi. - Yetar, a? Bo‘lmasa suyilib ketasiz. Nizomjon shu topda shunday kuchli bo‘lib ketgan ediki, bir o‘zi mana shu poyoni yo‘q cho'lni ag‘dar-to‘ntar qilib tashlashga qodirdek edi. Osmon ham sap-sariq cho‘1 ham ko'ziga ajoyib chaman bo'lib ko'rina ketdi. Qulog'iga allaqanday yoqimli tovushlar eshitila boshladi. Uydan chiqqandan beri taniga hokimUk qiUb kelayotgan karaxtlik shu onning o'zidayoq allaqayga g‘oyib bo‘l- di qo‘ydi, bir ko'ngli: hozir Zebini ikki qo‘limga ko‘tarib olaymi, desa, bir ko‘ngli: qo‘y, qo‘y, muncha shoshasan, derdi. Ikkovi oldinma-ketin, ochiq-oshkora tol tagiga kelishdi. Ni­ zomjon yuragida tug‘yon qilayotgan hislami hamma biUb turib- di, deb o'ylagan edi. Yo‘q, odamlar ilgarigicha o‘z ishlari bilan ovora. U o‘zini tunda chiroq ko‘targan odamday hammaning ko'zi menda bo‘ladi, deb o‘ylagan edi. Yo‘q, hech kim qarama- di. Chodir oldida ko‘k choy ichib o‘tirgan Ikromjon ham bosh ko‘tarib hasratli boqdi-da: - Dadang kelib ketdi, - dedi. Nizomjon betini ham artmay uning oldiga keldi. Darrov Ze- bixonning boyagi gapini esladi. Demak, hali o‘rik sotib ketgan, Zebixonga sovuq qaragan, Ikromjon amaki bilan g‘ijillashgan, imoratning devorini ushlab ko‘igan dadasi ekan-da! U Ikromjon amakiga nima dediykin? Xafa qilmadimikin? - Betlaringni artib ol! — dedi Ikromjon mehribon tovushda, keyin yonidan uchta yuz so‘mlikni olib uzatdi. U bu pulni ilga- ridan tayyorlab qo‘ygan bo‘lsa kerak, yonidan oldi-yu, sanamay uzatdi. - Dadang qiynalib qopdi. Sen bechorada pul yo‘qdir. Manavini oborib ber. Nizomjon pulni sekin uning tizzasiga qo‘ydi. - Olmayman. Kecha opam oUb ketgan. Uch yuz so‘m berib yuborganman. Ikromjon boshini ko‘tarmay gapirdi: - Dadang bilan yarashganing durust bo‘larmidi. Nizomjon boshini qat’iy silkidi. - Yo‘q, amaki, uyga endi bir umr qadam bosmayman. Shu yerda butunlay qolaman, deb ahd qilganman. 412 Ikromjon boshqa gapirmadi. Faqat, o‘zing bilasan, bolam, dedi xolos. Inoyat oqsoqol uni ko‘pchilik o ‘rtasida yomon haqo- rat qilgan edi. Uni xoindan olib, xoinga soldi. Mening bolamga ham xoinlikni o‘rgatmoqchimisan, dedi. Bolamga sholi ektirib o‘zing pullamoqchimisan, deb o‘dag‘ayladi. — Otasiman. Uning topgani meniki, qani, bitta sholini u yoq-bu yoq qilib ko‘r-chi, gaplashib qo'yaman. Ko‘zimning nuri, jigarbandimni Vatan yo‘liga qurbon qilib qo‘yibman. Me­ ning sovunimga kir yuvmabsan hali. Ikromjon bosh ko‘tarmadi. Churq etmay o'tiraverdi. Odam­ lar cholning hamma gaplarini eshitishdi. Ikromjon bosh ko'tarib ulaming ko‘ziga qarolmay qolgandi. Nizomjon hali kelganda, u o‘sha o‘tiiganicha, boshini ekkanicha o‘tirgan edi. Nizomjon uning avzoyidan juda xunuk ish bo‘lganini fahm- ladi-da, yoniga o‘tirdi. — Dadam sizni xafa qildimi? - Y o ‘q, uka, yo‘q, hech nima demadi. Qiynalib qoldim, dedi xolos. — Ochig‘ini ayting, amaki, bilay axir. Ikromjon gapni boshqa yoqqa burvordi. — Ertaga qishlog‘ingga shu ahvolda borma. Anavi tugunda yangi etigim bor. Etikni qaysi oyog‘imga kiyaman, o‘g‘lim. Sen kiyaver. Gimnastyorkam sal kengroq kelsa, hechqisi yo‘q. Sal odamga o‘xshab bor. Xor bo‘pqopti, deyishmasin, bolam. Tolga osig‘liq ketmonni tosh bilan urib odamlami kechki ovqatga chaqirishdi. Ikkovi ham o‘milaridan turishdi. Tagida tutun buruqsayotgan bak oldida tunov kungi mar- shallaming kichigi — To'pponcha polvon shalag‘i chiqib ketgan mototsiklning g‘ildiragiga yel berayotgan edi. Nizomjon to'xtab unga salom berdi. — Mullo bo‘ling, inim. Ishlar qalay? — Yomonmas, polvon amaki. Otingiz qani? To'pponcha polvon gardanini qashib unga ma’noli qarab qo‘ydi. — Otmi? Ot frontga ketdi. Otlar ham urushishyapti, inim. Sen bilan biz baqlarda yuribmiz, xolos. Qani, bekor turgandan, bekor ishla, deydilar. To'rttagina yel urib yubor! Nizomjon nasosni olib chaqqon-chaqqon yel bera boshladi. Qo‘lida tog‘oracha bilan bolasini opichlab oshxonaga o‘tib keta- yotgan To‘lanboy uni ко‘rib to‘xtadi. 413 — Ha, boja, ishlar kataysa deyman? U o‘z gapidan o‘zi ta’sirlanib tog‘orachani chirmanda qilib, yor-yor aytib oshxonaga kirib ketdi. VII Nizomjon Chorterakka soat o‘nlarda kirib bordi. U tug‘ilib o‘sgan qishlog‘ining har bir devoriga, tanish daraxtlarda yashnab turgan ko‘m-ko‘k yaproqlarga suq bilan tikilib borardi. Kechagi yomg‘ir o‘t-o‘lanlar betidagi changlarni yuvib ketgan. Ariq chet- larida tizza bo‘yi kelib qolgan o‘tlar yomg‘irda yerga yetib qolgan ekan, oftob bag'riga o‘tib endi qaddini rostlab kelayotibdi. Tom bo‘g‘otlaridan, paxsa devorlaridan bug‘ ko‘tarilyapti. Tamovga qo‘nib olgan musichalar ham ho‘l. Ular juda xunuk bo‘lib ke- tishgandi. Har yoz qip-qizil bo‘lib pishib, Nizomjonning ko‘zini o‘ynatadigan Niyoz amakining olmasi belidan cho‘rt sinib de- vorga yonboshlab qopti. Uning yong‘oqdek bo‘lib qolgan g‘o‘ra- lari xuddi ko'chadan o‘tgan-ketganning rahmini keltirib, mo‘lti- rab turganga o‘xshaydi. 0 ‘rikzoming nari yog‘idagi yolg‘izoyoq yo‘ldan bir to‘da qariyalar boshlariga salla o‘rniga qiyiq tang'ib asta ketishyapti. Bu chollar ko‘pincha to‘y-ma’rakalarga, aza- larga shu tariqa jimgina tizilishib ketishardi. Kallaklangan tut- zor orqasidan Dildorlaming oq tunuka tomli uyi ko‘ringanda Nizomjon bir dam ma’yus nazar tashladi-yu, ortiqcha hislarga berilishdan o‘zini saqlab jadal yurib ketdi. Yo‘l loy bo‘lib ketganidan chetdan, chimlar ustidan borar­ di. Yo‘llardan arava qatnayverib uzun-uzun izlar qoldirgan. Bu chuqur izlarda hali rangi aynimagan yomg‘ir ko‘lobi yiltirab tu­ rardi. Nizomjon etigini ayab ko‘lmaklardan ehtiyot qilib pravle- niye yo'liga chiqib oldi. Ana idora. Chap tarafdagi ochiq deraza komsomol komite- tining kabineti. Asrora kabinetdamikin? Yo dalaga chiqib ket- ganmikin. Albatta, uni koyib beradi. U yaxshi qiz, urishadi, uri- shadi, keyin yumshaydi. Asrora Karimjon bilan ham awal uri- shib, yumdalashib, keyin uni yaxshi ко‘rib qolgan. Uni jonidan yaxshi ko‘rardi-yu, bari bir urishaverardi. Fe’U shunaqa uning. U Karimjon bilan yoqalashaverib, papiros chekishni tashlatdi. Karimjon oldin sochini yuqoriga taramay chakkasiga tushirib yurardi. Asrora, munaqasini yomon ko‘raman, deb uni yuqo­ riga tarashga majbur qildi. U Karimjon bilan har ko‘rishganda timog‘igacha qarardi. Kishi bilmas qulog‘ining ichiga ham ko‘z 414 tashlab olardi. Agar timog‘i olinmagan bo‘lsa, qulog‘i kir bo‘lsa, naq uni baloga qo‘yardi. Agar Karimjon uning gapini elamasa, ko‘pchilik yig‘ilib turgan joyda payt poylab turib yuziga solardi. Karimjon bir qizarib, bir bo‘zarib tishini g‘ichirlatardi-yu, inda- yolmasdi. Aytganiga ko‘nmasam ko‘pchilik o‘rtasida sharmanda qiladi, deb u yoq-bu yog‘ini tuzatib, keyin uning ko‘ziga ko‘ri- nardi. Asrora to‘pori qishloq bolasini sal kunda ko‘pchilikning ko‘ziga ko‘rsatib qo‘ygan edi, Karimjonning onasi Asrorani duo qilardi. — Voy, baraka topkur-e, hammom desa labiga uchuq tosha- digan bolamni odam qilib qo‘ydi-ya. Nizomjon ana shulami eslab kulib qo‘ydi. Pravleniye oldi- da Adolat turardi. U Nizomjonni ko‘rib qoshlarini kerib qarab qoldi. — Ha, qochoq, qayoqlarda yuribsan? Nizomjon gap topolmay chaynaldi. Uning xijolat bo‘layot- ganini sezgan Adolat boshdan-oyoq bir qarab chiqdi-da: — Juda po‘rim bo‘lib ketibsan-ku, — dedi. Nizomjon nima deyishini bilmay iljaydi. Adolat u bilan qo‘l berishib ko'risharkan: — Qani yur! - dedi. - Asrora opamni ko‘rib kelamiz. Shosh­ ma, kabinetga bir kirib chiqaylik-chi. Adolat ichkariga yura boshladi. Nizomjon unga ergashdi. Komitet kabineti o‘sha Nizomjon ko‘rgan paytidan o'zgarmapti. Hamma narsa joy-joyida. Faqat devorda qizil ramkaga solingan yorliq. U yaqinroq borib qaradi. Bu VLKSM Markaziy Komite- tining paxtadan mo‘l hosil yetishtirgani uchun zvenoga yuborgan Faxriy yorlig‘i edi. Adolat stol tortmasidan qog‘ozga o‘ralgan narsani oldi. — Yur, ketdik! Ikkovi yana tashqariga chiqishdi. — Qayoqqa boramiz? — dedi Nizomjon yurishdan to‘xtab. — Asrora opamni ko‘rib kelamiz, deyapman-ku senga. — Asrora qayoqda? — Hali xabaring yo‘qmi? Asrora opam kasalxonadalar-ku. — Nima qildi? Kasalmi? Adolat nima deyishini, gapni nimadan boshlashini bilmay uning basharasiga qarab turdi-da: — Yuraver, yo'lda aytib beraman, — dedi. Ikkovi yo‘lga tushishdi. Adolat katta yo'lga chiqib olish- gandan keyin bo‘lgan voqeani gapirib berdi. 415 Asroraning zvenosi g‘o‘zalarini yaganadan chiqarib, birinchi qurtni ham tutib tamom qilgan. Terilgan pillalami aravalaiga ortib punktga jo ‘natib bo‘lgan edi. Rais opa soyning berigi tomo- nidagi g‘o‘zalar hah ham yaganadan chiqmaganini aytib qoldi. - G ‘o‘za to‘piqdan oshib qoldi. Xotinlar eplasholmayapti. Hammasi yosh bolali xotinlar. Xayoli bolasida, bir oyog‘i yasli- da, bir oyog‘i dalada. Jon singlim, qizlaringni hasharga oborma- sang, bo‘lmaydiganga o'xshaydi. Darhaqiqat, yettinchi zvenoda faqat frontga ketganlaming xotinlari ishlashardi. Soyning narigi tarafidagi yaqinda Asrora­ ning qizlari kallaklab ketgan tutlarga arqondan belanchak qilib, ulaming bolalariga Oysha amma degan kampimi enaga qilib qo‘yishgan. Ertasiga Asrora qizlami ishga solib ularga yordamga bordi. Havoning qovog‘i soliq. Adir orqasida zalvarli qo‘rg‘o- shindek bulut ko‘tarilib kelardi. Adolat qo‘lini ko‘ziga soyabon qilib o‘sha tarafga qaradi-da: — Voy-bo‘, Maymanaga rosa jala quyayapti, — dedi. Hamma bulut ko‘tarilayotgan adir tepasiga qaradi. Haqiqa- tan ham, o‘sha tarafga jala quyayotgani shundoqqina bilinib tu­ rardi. Birdan shamol esib birpasda bo‘ronga aylanib ketdi. Sha- mol zveno yerini aylanma qilib o'rab olgan teraklaming belini bukib, shaftolHaming shoxlarini qarsillatib sindirardi. Bo‘ron Adolatning boshidagi ro‘molini yulib uchirib ketdi. U ro‘molni quvib soy yoqasiga kelganda birdan to'xtadi. Soy quturib, loyqa- lanib, ko'pirib oqardi. Maymanaga kelgan sel adirlardan quyilib shu soyga tushayotgan edi. Xotinlar qiy-chuv ko‘tarishdi. Soy­ ning narigi betidan enaga kampir tashvishli qo‘l siltadi. Xotinlar chuvillashib soy yoqasiga kelishdi. 0 ‘tishning iloji yo‘q. Qutur- gan suv yakkacho‘pni chil-chil qilib, oqizib ketgan. Nima qilish kerak? Bulut shu tarafga yopirilib kelyapti. Saldan keyin tutzor ustiga yetib keladi. Bolalaming ahvoU nima bo'ladi? Bu joyda boshpana bo'lmasa. Asrora, shoshmanglar, dedi-da, orqasiga qarab yugurib ket­ di. Bedazor orqasida dala uchastkasining ustaxonasi bor. Unda kolxozning yuk mashinasi dalonda turibdi. Shu bilan o‘tmasa boshqa iloji yo‘q. Shofyoming armiyaga ketganiga olti kun bo‘l- di. Asrora traktor haydashni o‘rganib yurgan paytlarida uncha- muncha mashina haydashni ham mashq qilib ko‘rgandi. U sha- moldek yelib ustaxona darvozasiga yetib keldi. Duradgor chol oftobga qo‘ygan romlami yomg‘irda ivimasin, deb ayvonga ta- shiyotgan edi. Asrora kira solib unga qichqirdi: 416 - Mashinaning kaliti kimda? - Menda, nima edi? - Bering. Tez, tez bering. Bolalar halok bo‘ladi. Bolalar sel- da qolyapti. Usta shoshib ichkariga kirdi-da, kalit opchiqib berdi. Asrora o‘zini mashinaga urdi. Rulga o'tirib harchand uri- nadi, qani endi yursa. Motor ishlamaydi. U kabinadan chiqib kopotni ko'tardi. Shofyor akkumulyator o‘tirib qolmasin, deb tokini uzib qo‘ygan edi. Asrora darrov ulab yana kabinaga kirdi. Motor uncha tixirlik qilmay, bir-ikki urinishdayoq gurillab ketdi. Asrora uni darvozadan avaylab olib chiqdi-da, o'qdek otilib soy tarafga ketdi. Mashina do‘ng yerda goh lapanglab, goh sapchib uchib borardi. Orqadan qarab qolgan kishilar Asrora haydayot- ganini bilmay shofyor ichib olganga o‘xshaydi, ishqilib Xudo as- rasin-da, deb qarab qolishardi. Xotinlar soy bo'yida hamon chirqillab turishardi. Kampir qo‘llarini silkitib nimalardir deb qichqirardi. Osmondan yomg‘ir chelaklab quygandek yog‘ardi. Asrora mashinani qirg'oqqa kel- tirib to‘xtatdi. Kabina eshigidan boshini chiqarib suvga qaradi. Adolat eshikka osildi. - Suvga tushma, opa. Yomon oqyapti, quturib oqyapti. Asroraning qulog'iga uning gapi kirmasdi. U qaysi tarafdan kechish mumkinligini qidirardi. U Adolatning ko‘kragidan itarib yubordi. Adolat orqasi bilan yerga o‘tirib qoldi. Asrora motoiga o‘t berib, mashinani tikka soyga soldi. Xotinlar biron dahshat bo‘lishini kutgandek churq etmay suvda g‘ildiragi botib borayot- gan mashinaga qarab turishardi. Mashina g‘ildiragi orqasiga suv purkab sekin-sekin kuzoviga botdi. Suv kabinaga chiqdi. U xuddi bahaybat baliqdek suvni ikki tomonga yorib shitob bilan ilgariga suzib boryapti. Ana, o‘rtasiga keldi... Mashina bir lapangladi-da, yana ilgariladi. Suv birdan kabi­ na tomini ko‘mib yubordi. Sal o'tmay kuzovning to‘nkarilayot- ganini ko‘rib qoUshdi. Ana shundan keyin nima bo‘lganini bilolmay qolishdi. Ma­ shina ham, Asrora ham suvda yo‘q bo‘lib ketgan edi. Xotinlar birdan qiy-chuv ko‘tarishdi. Mashina to'nkarilgan joy shunday biUnib turibdi. Suv o‘sha yerdan sapchib o‘tyapti. Bir mahal qarasak, Asrora narigi qirg‘oqqa qarab suzib ketyapti. Suv dam oqizib ketadi, dam chetga otadi. Yo‘q, narigi yoqqa chiqib oldi. Gandiraklab borib bolalami ko‘tarib o‘zimiz kallak- 417 lab olgan tut tepasiga chiqazib qo‘yaverdi. Bola bechoralar kal- laklami quchoqlab bizga qarab baqirishadi. Asrora opam qolgan ikki bolaning bittasini opichlab, bittasini ko‘tarib tutga yopishib turaverdi. Suv oyoqlari orasidan oqib o‘tyapti. Sel quturgandan quturadi, bolalar baqirishadi. Bu yoqda qolgan xotinlar damla- rini ichlariga yutib, churq etmay turishipti. Xayriyat, voqeadan fermadagilar xabar topishgan ekan, qir tarafdan aylanib to‘rt ot- liq yetib keldi. Otliqlar egar oldiga, orqasiga bola mindirib, birini opichlab, birini qo‘lida ko‘tarib olib ketishdi. Nizomjon Adolatning gaplarini hayajon bilan eshitib borardi. - Asrora opam qattiq shamollagan ekan. Isitmasi tushma- yapti. Kechasi yonida edim, juda ko‘p alahladi. Ikkovlari kasalxonaga yetib kelishdi. Nizomjonni navbatchi xotin ichkariga kiritmadi. Adolat xalat kiya turib: - Sen tashqarida, deraza tagida tur, — deb tayinladi. Nizomjon Asroraning shaddodligini, hech narsadan tap tort- masligni bilardi-yu, ammo mana shunday qahramonlik qila ola- di, deb sira o‘ylamagan edi. U bu qahramon qizning jasurligiga qoyil qolib, u yoq-bu yoqqa qarab turarkan, birdan yong‘oq ta­ gida o‘tirgan opasiga ko‘zi tushib qoldi. Bormoqchi bo‘lib tur­ gan edi, to'xtadi. Opasi oldiga bir chelak qatiq, savatda bodring qo‘yib sotayotgan edi. Nizomjon qip-qizarib ketdi. Uning oldiga borishdan xijolat tortdi. Beixtiyor u opasi bilan Asrorani solish- tira boshladi. Asrora bilan uni sira tenglashtirolmadi. Opasining pastkash- ligi shu topda juda aniq bilinib ketdi. Deraza pardasi ko'tarilib Adolatning boshi ko'rindi. - Uxlayapti, - „deb shivirladi u. - Bugun javob berisharkan. Isitmasi tushipti. Sen ketaver, kechqurun pravleniyega kelsang, uchrashamiz. Nizomjon opasiga ko‘rinmay yong‘oq orqasidan aylanib o‘tib ketdi. U qayoqqa borishini bilmasdi. 0 ‘ylab-netib o‘tirmay qishloq tarafga qarab yura boshladi. Tug‘ilib o‘sgan qishlog‘ining har bir qarichi tanish, qadrdon ko‘chalaridan o‘tib guzarga keldi. Samovarda unchalik odam ko‘p emasdi. U choy chaqirib tol tagidagi palos solinmagan so'riga omonatgina o‘tirdi. Choyxo‘rlar Asrora to‘g‘risida gap- lashib o‘tirishardi. - Baraka topkur, azamat qiz ekan. Agar shu bo‘lmaganda allaqancha bola nobud bo‘lib ketardi-ya! 418 - Rahmatli dadasi, o‘g‘lim yo‘q, deb o‘ksinardi. Tirik bo‘l- ganda o‘nta o‘g‘ilning o‘mini bosadigan qizi borligini ko'rardi. Nizomjon ulaming gaplariga jimgina quloq solib o‘tiraverdi. - Bugun oblastdan ulug‘lar kelisharmishmi? - Ha. Maskopdan pillacliilarimizga rahmatnoma kelgan. Shuni oblvoyenkomning o‘zi topshirarmish. - Rosa qiyqiriq bo‘larkan-da, a?! Ilgari shunaqa yaxshi xa- bar bo‘lganda artistlar kelib o‘yin ko'rsatishardi. - Ishqilib, qizlarimiz baraka topishsin. Shular obro‘ ohb tu- rishipti. Azamatlarimizning yo‘qligini bildirmay turishipti. Nizomjon choyni qaynoq-qaynoq ho‘plab o‘midan turdi. Kechqurun yig‘in bo‘lguncha dalalami aylanib kelmoqchi bo‘ldi. U endi o‘rikzor tomonga burilgan ham ediki, oldidan eshagiga xalacho‘p nuqib dadasi chiqib qoldi. Oqsoqol bir muddat ko‘zlarini pirpiratib turdi-da, xala- cho‘pni belbog‘iga suqib, qoshlarini chimirdi. - Ahmoq! Nizomjon boshini egib turaverdi. - Yur! — deb buyurdi Oqsoqol. Nizomjon joyidan qimirla- madi. - Yur, deyapman senga! Nizomjon boshini ko‘tarib uning betiga qaradi. Chol yomon o‘qrayib turardi. - Qayoqqa boraman? - Uyga! - Yo‘q, bormayman! Oqsoqol eshakdan tushib yoniga keldi-da, tirsagidan siltab oldinga itarib yubordi. - Hozir uyga borasan. Qayoqqa gumdon bo‘lsang ham, ora- ni ochiq qilib ketasan. Sen mendan osonlikcha qutulmaysan. Nizomjon uning oldiga tushib jadal yurib ketdi. Chol yana eshakka mindi. To uyga kelgunlaricha na u, na bu gapirdi. Oq­ soqol eshikka urilgan kishan qulfni ishtonbog‘iga bog‘langan ka- lit bilan ochdi. Hovliga kirishdi. - Qayoqlarda sanqib yuribsan? - chol unga o‘dag‘ayladi. - Qayoqdaligimni borib ко‘rib kelibsiz-ku. - Endi ketib bo‘psan. - Ketaman! - Yo‘q, ketolmaysan! - Meni oq qilgansiz. Oqpadar bola bu uyda turishga haqsiz. - Oq qilgan bo'lsam, jahl ustida aytganman. 419 Nizomjon qat’iy javob qildi. - Onamni sil qilib o‘ldirdingiz. Bu zindon uyda qololmay- man. Oqsoqol o‘dag‘aylab kelib uning yuziga bir shapaloq tushirdi. - Onangni men o'ldiribmanmi, yaramas! U o‘z ajali bilan o‘ldi. - Siz Dildomi baxtsiz qildingiz, meni darbadarlikka majbur qildingiz. Onamni o'ldirdingiz. Urushda qon to‘kkan akamning xotirasini oyoqosti qildingiz. Sizga yana nima kerak? Oqsoqolning tizzasidan darmon ketib supa chetiga o'tirib qoldi. Uning oyoqlari titrayotganini Nizomjon ко‘rib turardi. U otasiga kimligini ko‘z oldiga keltirib qo'ygan edi. Oqsoqol shun­ cha yoshga kirib hali hech kimdan bunaqa ta’na eshitmagan edi. Bu gaplami o‘z bolasi aytyapti. Ko‘zini baqraytirib turib ayt- yapti. Bu qandoq zamon bo'ldi. Chol o‘midan turib omborxonaning eshigini ochdi. Ancha vaqtgacha nimalamidir taraqlatib so‘kindi. Keyin xuddi jinniga o‘xshab yugurib chiqdi-da, Nizomjonning qo'lidan sudrab olib kirdi. Titrab turgan qo‘llari bilan gugurt chaqib chiroq yoqdi. Qo- rong‘i hujra yorishgandek bo‘ldi. Nizomjon turgan joyida dong qotib qolgan edi. Chol hali u narsani, hali bu narsani u yoq- dan-bu yoqqa otardi. - Kim uchun, kim uchun yig‘dim bu narsalami... Hujra ichi anvoyi narsalarga to‘lib ketgan. Tuya sandiq ichi atlas, shohilarga, to‘p-to‘p baxmallarga to‘la edi. Tokchada besh yuz qutidan ortiq gugurt sochilib yeigacha to'kilib yotardi. Chol chamadonga o'xshash qutini olib unga ham shoshib kalit sol- di-da, ochib bir dam qarab turgach, Nizomjonning oyog'i tagi- ga irg‘itdi. Tilla bilaguzuklar, marvaridlar, qo‘sha-qo‘sha soatlar yerga sochilib ketdi. Chol telbalanib qo'liga tushgan narsalami unga irg‘itaverdi. Bunda kumush shamdondan tortib, juft-juft qi­ lib bog‘lab qo‘yilgan qorako‘l terigacha, yashik-yashik kir sovun- dan tortib, yuzta-yuzta qilib boylangan tagcharmgacha bor edi. - Mana, mana! Bulami kim uchun yig'dim? Kim uchun yig‘dim? Oqsoqolning jazavasi tutib kleyonka dasturxonga tugilgan bir nimani olib cho‘nqayib o'tirib yechdi-da, ichidan yuz so'mlik- lami olib boshidan oshirib sochaverdi. - Kim uchun! Kimga deb yig'dim bulami? Ko‘r bo'lgur, basir bo'lgur. Xudoyo xudovando ikki ко‘zing sitilib oqsin seni. 420 Urush odamlaming tinkasini quritgan. Kim ro‘zg‘orida nima bo‘lsa, opchiqib eri, o‘g‘li frontdan kelguncha bola-chaqasini omon saqlash payida sotardi. Ular urush tugasa, bu narsalar- ning o‘mi to‘lib ketadi, deb ishonardi. Asroraga o'xshaganlar eng yaxshi ko‘rgan buyumlarini sotmadi ham, qizlar bilan bir bo‘lib davlatga topshirdi. Hech bo‘lmasa dushmandan to‘rt enlik erimizni qaytarib olishga mador bo‘ladi, deb topshirdi. Odam­ lar shunday qilib turgan paytda Oqsoqol mulk yig‘di. Ulaming muhtojligidan foydalandi. Mana, qoziqqa ilig‘lik turgan po‘stin- ni Karimjonning dadasi qish kunlari kiyib yurardi. Demak, Oq­ soqol arzimagan pul bilan uning egnidan yechib olibdi. Urush boshlangan kuni Oqsoqol magazinda nima bo‘lsa tashib kela- vergan edi. 0 ‘sha gugurtlar hali ham turibdi. Tuzning o‘zidan necha pachkasi bor bu hujrada. 0 ‘n besh qopga yaqin unni tax- lab qo‘yibdi. Shu ahvolda och qoldim, deb Naymanda to‘polon qiUb keldi. Opamdan ochdan o‘lyapman, yordam bersin, deb yalang‘och tanamga ko‘ylak oUsh uchun yiqqan oxirgi pulimni ham oldirib ketdi. Mana pul! Hamma pul unda! Chol hamon telba tovush bilan baqirardi. - Bulami kimga atab yig'dim? Sendan so‘rayapman, oqpa- dar?! - Bilmadim, - dedi yelkasini qisib Nizomjon. - Bilmaysanmi? Bilmaysanmi? Hozir hammasiga o‘t qo‘yib kulini sovuraman. - Ixtiyor sizda! Mayli, yondiring! Kuyib ketgani ma’qul. - Bilasanmi, bu narsalami qanday qilib yiqqanimni? - Bilaman, — dedi Nizomjon sovuqqonlik bilan. - Bilmaysan. Bilmaysan! Hojatxonalar oldida kesak ushatib o‘tirib, birovlaming qo‘liga suv quyib topganman. Sen yaramas, odamga o‘xshab yashagin, deb o‘zim qattiq non yeb, sovuq suv ichib to‘plaganman. Kechalari uxlamaganman. Nizomjonning kallasi g‘uvillab, qo‘llari mushtga aylandi. - Onamning rizqidan yulib qolib orttirgan noningiz men­ ga kerakmas. Onamga yamoq bo‘z kiydirib orttirgan atlasingiz menga kerakmas. Men bu mollaringizga tupuraman! Kerak bo‘l- sa, ishlab o‘zim topaman. Sizga o'xshab haromdan emas, pesha- na terim bilan topaman. Oqsoqol po‘stakka o'tirib qoldi. Boshi quyi egildi. Nizomjon titrab-qaqshab unga qarab turardi. Otasi endi qarib kuchdan qolgan edi. Qo‘l tomirlari ko‘ka- rib, terisi turtib chiqib qopti. Eski mahsi qo‘njidan irkit paytava osilib yotibdi. Nizomjon unga qarab turib alam bilan o‘ylardi: 421 “Qani edi, boshqa otalardek bo‘lsa, boshimga ko‘tarmas- midim. Qariganda izzatda yashamasmidi. Shu ahvolda ham u mening tashvishimni qilayotgani yo‘q. Topgan xazinasi har qa- yerlarda qoUb ketmasin, deb bezovta bo'lyapti”. Nizomjon shart burildi-yu, eshikka otildi. Oqsoqol orqasidan qarg‘ab qoldi: — Juvonmarg bo‘l! U dunyo, bu dunyo kosang oqarmasin! Nizomjon onasi jon bergan uyga ma’yus qarab turdi. Yuragi ezilib sekin-sekin yurib ko‘cha tarafga chiqa boshladi. Bu uyga qaytib kelish endi yo‘q. Kindik qoni to‘kilgan uy, ona izlari tushgan hovli, ona ko‘z yoshlarini shimgan tuproq, xayr! Bolang endi bu. dargohga kelmas bo‘lib ketyapti. Bolalik qilib biron ozor yetkazgan bo‘lsa, о‘zing kechir! Onasan, onalar bolasini hammavaqt kechirgan. Sen ham kechir, bolangni! Nizomjon ko‘zida yosh bilan ostonadan hatladi. Botayotgan oftob daraxt barglarini cho‘g‘dek chaqnatardi. Nizomjon zax, kuyadori hidiga to'lgan hujradan chiqib, ko‘ksini to‘ldirib nafas oldi. Klub tarafdan odamlarning g‘ovur-g‘uvuri eshitilardi. Ni­ zomjon o‘sha tomonga qarab dadil yurib ketdi... U Naymanga kelishi bilan ko‘ngilsiz voqeaning ustidan chiqdi. Ariq qaziyotganlarga choy olib borayotgan edi, qum taraf­ ga ketayotgan Zebixonni ko‘rib qoldi, unga qo‘l siltab, hozir kelaman, deb ketdi. Qaytishda qulog'iga g'alati tovush eshitilib to‘xtadi. Quloq solsa Zebixonning ovozi. U dodlardi. Nizomjon qumg'onni uloqtirib ovoz kelgan ta­ rafga chopa boshladi. Zebixon savag'ich uyumiga o‘tirib olib bir oyog'ini tizzasiga olganicha chinqirardi. — Nima bo‘ldi? - dedi shoshib Nizomjon. — Chayon, chayon! — Chayon chaqdimi? U Zebixonning javobini ham kutmay, dastro‘molini shartta yirtib engashib o‘ng oyog‘ining ko‘karib ketgan bosh barmog‘ini siqib bog‘lay boshladi. Zebixon oyog'ini tortib olishga urinardi, ammo Nizomjon kuchining boricha mahkam ushlab olganidan qimirlatishga kuchi yetmasdi. Joni bir oz tinchidi shekilli, Zebixon chinqirmay qo‘ydi. Nizomjon uning qavat-qavat bo‘lib ketgan peshanasiga, muttasil titrab turgan iyaklariga qaradi. — Hali ham og‘riyaptimi? 422 Zebixon boshini qimirlatib qo‘ydi. Gapirishga unda mador yo‘q edi. — Oh, bir tomchigina odekolon bo‘larmidi-ya! — deb yubor­ di Nizomjon. Ammo qishloqda yo‘q odekolon cho‘lda nima qiladi. Ikkovi shu ko'yi ancha vaqtgacha bir-biriga mo‘ltirab qarab o‘tirishdi. — Ketaylik, yurolasizmi? Zebixon o‘midan turayotib voy-voylab yana o‘tirib qoldi. Uning oyog‘i to‘pig‘igacha shishib ketgan edi. Nizomjon uni azod ko‘tarib oldi-da, gandiraklab chodir tarafga yura boshla­ di. Zebixon, qo‘ying, o‘zim yuraman, deb uning quchog‘idan chiqishga urinardi. Ammo Nizomjon bag‘ridan bo‘shatmay chayqahb-chayqahb ko‘tarib kelaverdi. So'rida sabzi to‘g‘rab o‘tirgan chol shoshib turdi-yu, Ze- bixonning chayon chaqqan barmog‘iga pichoqning kahrabo so- pini ishqadi. Zebixon ertasiga ham oyoq bosolmay chodirda yotdi. Kech- ga yaqin avaylab sekin tashqariga chiqdi. Yo‘q, og‘riq sezmadi. Faqat chayon chaqqan joyning o‘mi har zamon jiz etib qo‘yardi, xolos. To‘qay chivinlari jon olib qolgandi. Kech bo‘ldi, quloq ta- gida g‘ingillab uchardi-da, payt poylab turib yo burunni, yo qu- loqni chaqib qochadi. Chaqqani uchib ketib bo‘lgandan keyin bilinadi. Chaqqan joyi bir soatgacha achishib turadi. Qizdirilgan yog‘ sachragandek bo‘lib shishib chiqadi. Pashshaxonasiz yotib bo‘lmaydigan paytlar boshlanib ketdi. To‘lanboy atayin kechalari tezak tutatardi. Chivin tezak tutunidan qocharkan. Shundoq ochiq havoda odamlar tutun hidlab uxlaydigan bo‘lishdi. Shunday tutun buruqsab turgan kechada Nizomjon chodirga kelsa, Ikromjon gilzaga pitra joylab o‘tirganini ko‘rdi. — Ov qilmoqchimisiz, amaki? — dedi hayron bo‘lib N i­ zomjon. Ikromjon uning bu so‘rog‘iga javob bermadi. Gapni chalg‘itdi. — Bolam, Mudofaa Komitetidan olgan yorliqni ko‘rsat- mading ham. Qani, ko‘rsat. Nizomjon chodir chetidagi Jannat xoladan qolgan qutini ochib, gazetaga o‘ralgan yorliqni oldi. Ikromjon yorliqqa tikilib turib qoldi. — Barakalla, o‘g‘lim. Barakalla, - dedi Ikromjon yorUqni ehtiyot qiUb unga qaytarib berarkan. 423 Nizomjon ham o‘tirib gilzalarga miltiq dori joylay boshladi. Ikromjon ilgarigicha birov bilan ortiqcha gaplashmasdi. Chodir oldida ham xayol surib o ‘tirmasdi. U ham chivindan qochib chodir ichiga kirib ketgan edi. - Bolam, qishlog‘ingga borib kelding-u hech nima dema- ding. Xo‘sh, qalay bo‘ldi? Uyingga kirdingmi? Dadangni ko‘r- dingmi? Uni tinchitib qo‘ydingmi? Qachon bo‘lsa ham Ikromjon amaki shu gapni so‘rab qoladi, deb yurgan edi. U qishlog‘idagi gaplaming hammasini birma-bir gapirib berdi. Ikromjon Asrora voqeasini eshitganda ko‘zlarini pirpiratib qo‘ydi. - Shunaqa ekan, bolam. Bu urush hammani notinch qilyap- ti. Dadang bilan qattiq aytishib qopsan-da. - Shunday qilmasam bo‘lmasdi. Juda haddidan oshib ket- gandi. - Yana o‘zing bilasan, o‘g‘lim. Jigarchilik, bir kun kelib af- sus qilib yurmasang bo‘lgani. Yoshsan, bolasan, bilmaysan. Ota- ga farzand dog‘i qanaqa bo‘lishini bilmaysan. Bu gaplami ota bo‘lganingda bilasan! Mayli, bas, yotaylik endi. Nizomjon o‘miga cho‘zilar ekan, Ikromjonning gaplarini yana bir marta tanasiga o‘ylab ko‘rdi. - Pushaymon bo‘larmikanman? U o‘zidan-o‘zi javob kutib indamay ancha yotdi. Yuragida pushaymonga o‘rin topolmaganidan keyingina xotiijam ko'zini yumdi. VIII Ikromjon ertalab miltiqni yelkasiga tashlab chodirdan chiqib ketayotganda To‘lanboy tol tagida xotini bilan qandaydir sirli bir gapni shivirlashib turganini ko‘rib qoldi. To‘lanboy uning yo- g‘och oyog‘ini kiymay qo‘ltiqtayoqda ketayotganini ко‘rib hay­ ron qoldi. - Ha, aka, ov qilmoqchimisan? To'qayga kirsang qo‘ltiqta- yoq bilan qiynalib qolmasmikansan? - Tizzamni qavartirvoripti. Sal dam beray, yurishga qiynal- yapman. To‘lanboy uni to‘xtatdi. - Jindek maslahatli gapimiz bor edi. Chodirga birpas kirsang bo'lardi. 424 Ikromjon qanaqa maslahatli gap ekan, deb uning orqasidan kirdi. Sholcha ustiga ko‘rpacha solinib, patnisdagi non, qand, turshak ustiga sochiq yopib qo‘yilgan edi. Ikromjon uni ko'rib, ular anchadan beri kutib o'tirgan ekan, deb o‘yladi. To‘lanboy xotini olib kiigan tunuka choynakni yoniga qo'yib to‘nining ba- riga o‘radi. Xotini ham bir chetga o'tirdi. To‘lanboy gapni nimadan boshlashini bilmay mo'ylovining bir uchini so‘rib o‘ylanib turardi. Oxiri u Ikromjonning ko‘ziga botinmayroq qaradi. — Endi, do‘stim, dunyoning ishlari shunaqa ekan. Qiz bola bo‘yiga yetganda tengi bilan topishtirib qo'yish bizga o‘xshagan kattalaming ishi. Zebixonga ota o‘mida bo‘lib qoldim. Qarzimni uzay degandim. Opasi ham rozi. To‘lanboy gapning bu yog‘ini aytolmay chaynaldi. Ikromjon yo‘talib chodiming ochiq pardasidan cho‘lga qarab oldi. To‘lan- boy sal dadillanib gapini davom ettirdi. - Xafa bo‘lmaysan-da, do‘stim, Zebixonni Tursunboyga qi- lamiz degan umidimiz bor edi. Ikromjon seskanib ketdi. U Tursunboy bilan Zebixon o‘rta- sidagi gaplami bilardi. Uning ham ko‘nglida katta niyatlari bor edi. To‘y qilsam, qishioqqa osh bersam, yurtdan qarzimni uz- sam, degan o‘ylari bor edi uning. Bo‘lmadi. Niyatiga yetmadi. To‘lanboyning xotini “peshana ekan, taqdir ekan, buyurmadi”, deb qo‘ydi. — Shu, sening roziligingni olmoqchi edik. Ikromjon darrov javob qilmadi. Uzoq o‘yladi. Keyin boshini ko‘tarib so‘radi: - Kuyov bo‘lmish o‘z qishlog‘imizdanmi? — 0 ‘z hamqishlog‘imiz desak ham bo‘laveradi. U ham o‘z bolangdek gap. Zebixon Nizomjoningni ko‘ngillapti. Yoshlar- ning ishiga biz nima ham derdik. Qishloq joy, munaqa qilib yuraverishsa, gap-so‘z ko‘payib qolmasmikin deb qo‘rqyapmiz. Rozilik bersang, shu ishning shundoq bo‘lganini hamqishloqlar- ga bildirib qo‘ysak-da, pishiqchilikka borib to‘y bo‘lmasa ham to‘ychiq qilib tinchitib qo‘ysak. - Nizomjon durust bola chiqdi. Awaliga qandoq bo‘larkin, deb cho‘lga yuragim betlamayroq olib kelgan edim. Xayriyat, yuzimni yerga qaratmadi. Bunaqa bolalar o‘z yo‘lini o‘zi topib yuradi. Mana, qishlog'iga borib katta obro‘ bilan qaytib keldi. Yorliq olganini eshitgandirsizlar. Ammo uning bu tomonlarga qandoq kelib qolganidan xabaringiz bormi? 425 To‘lanboy bosh irg‘ab, xabarimiz bor, hammasini Zebi aytib bergan, dedi. — Hammasini bilmasanglar kerak. Kechagi Chorterakka bo- rishida otasi bilan orani ochiq qilib kelipti. Shu ish xunukroq chiqipti-da. BolaUk qilib qizishib ketmaganmikan? Har nima qilsa ham ota, axir. Undan kechib bo‘ladimi? To‘lanboy o'ylanib qoldi. Ikromjon yana gapirdi. — Endi bu masalada ham chuqurroq o‘ylab ko‘rish kerakdir. Kim biladi. Balki otasi shunday qilishga arziydigan odamdir. Uni Nizomjonning o‘zi biladi. Agar ikkovi til topishib qolgan bo‘l- sa, men nima deyman? Mayli, Nizomjon yomon yigit emas. Kuymaysizlar. Jo‘yali bola. Ammo onasi qandoq tuqqan bo‘lsa shunday shir yalang‘och. Dadasining topgan-tutganini tashlab kelipti. Bu ishi ham durust. Peshana teri bilan topganga nima yetsin. 0 ‘zlaring o‘rab-chirmab olasizlar. Ikromjon shunday dedi-yu, izzat qilib chaqirganlariga rah­ mat aytib, o‘midan turdi. Havo ochiq edi. Oftob charaqlab turipti. Tumshug'iga ilon tishlab olgan laylak qo‘nishga joy izlab ko‘m-ko‘k osmonda ayla­ nib yuribdi. Ikkita to‘rg‘ay qanotini pirpiratib tinimsiz sayraydi. Ikromjon cho‘lda shuncha yurib to‘rg‘ayning uchib yurib say- rashini ko‘rmagan ekan. Balki ko'rgan bo‘lsa ham bunga e’tibor bermagandir. Ikkala to‘rg‘ay taxminan bir-biridan ellik metrcha narida uchib sayrashyapti. Sayrashadi-yu, bir-biriga yaqin keli- sholmaydi. Ikromjon negadir Nizomjon bilan Zebixonni shularga qiyos qildi. Bir-biriga yaqin kelolmay yurgan ekan. Bunga mendan an- disha qilishgan. Zebixonni Tursunboyga bo‘lishib qo‘ygan edik. Ko‘nglimga keladi, deb o‘ylashgandir. Qandoq qilay? Qandoq qilay? To‘y qilish buyurmagan ekan? Menda na xotin bor, na bola bor. Uylanib o‘ttiz yil birga yashadim, yashamagandekman. Yigirma bir yil bolam bor, deb quvondim. Quvonmagandekman! Quvonch qayoqda, azobda qolib ketdim. Bu yorug‘ dunyoda nima qilib sho‘ppayib yuribman? Kimga keragim bor? Yarim jon bo‘lib sudralib yurishdan nima foyda bor? Ikromjon kallasiga kelgan bu sovuq o‘ydan seskanib ketdi. Shabadada ko‘l mavjidek silkinib turgan sholikorlikka qarab yur- di. — Yo‘q, hali bilagimda kuch bor. Yuragimda o‘t so‘ngani yo‘q. Bu alamlami, bu xo‘rliklami oyoq ostiga olib toptamagu- nimcha yashashim shart. Yashayman! 426 Boshimga tuganmas savdolar solgan urush olovi o'chganini o‘z ko‘zim bilan ko‘rishim shart. Shu yerda turib nemisga o‘q otaman. 0 ‘qim qolmasa qo‘ltiqtayog‘im bilan boshini yancha- man. 0 ‘lish yo‘q. 0 ‘lish nomardlik. Nomard bo‘lib o‘lishni ista- mayman, istamayman! Ikromjon o‘zidan-o‘zi gapirib borardi. Qamish orasidan chiqqan yuk mashinasi oz bo‘lmasa uni urib yuborardi. Shofyor qattiq signal berib to‘xtadi. - Sizga nima bo‘ldi, amaki? Signal bersam eshitmaysiz? Ikromjon yo‘l chetiga chiqdi. Shofyor yonidan qog‘oz olib unga uzatdi. Xat. Unda Tog‘a Naymandagi jamiki odamlami Zirillamaga yetkazib kelishni buyurgan edi. - Soat uchda Azizxon keladi. Katta miting bo'larmish. Hamma kelsin, deb tayinladi. Odamlami to‘plab bering, hozir olib ketaman. Ikromjon orqasiga qaytdi. Tol shoxiga ilingan ketmonni tosh bilan daranglatib uraverdi. Bu bemahal chalingan zang tovushi- dan uzoq-yaqindagilar tol tagiga yig‘ilib kelaverishdi. Ikromjon Tog‘a tayinlangan gapni aytib yo‘lga chiqish kerakligini aytdi. Ammo o‘zi so‘rida yagona tizzasini quchoqlaganicha mashina­ ga chiqayotganlarga qarab o'tiraverdi. Nizomjon ham ketmonini chodir oldiga tashlab, chelakning chetidan suv quyib qo‘l yu- vishga qiynalayotgan Zebixonga krujkada quyib bera boshladi. Ikromjon ularga ham hasad, ham mehr bilan boqardi. Zebixon o‘z chodiriga kirib rangi ko'tarilib, gullari bilinmay ketgan satin ko‘ylagini kiyib chiqdi-da, mashina g‘ildiragiga oyoq qo‘ydi. Nizomjon ildam kelib uning tirsagidan ko‘tarib yubordi. Uning o ‘zi ham chiqayotgan edi, birdan yana pastga tushdi. U yoq-bu yoqqa qaradi. Ikromjonga ko‘zi tushib qolib oldiga keldi. - Qani, yurmaysizmi? Nima qilib o‘tiribsiz? - Sen boraver, bolam, boraver! Men keyinchalik boraman. - Siz bormasangiz men ham bormayman, amaki! Ikromjon unga mehr bilan qaradi. - Boraver. Ko‘pchilik bilan sal ko‘nglingni yozib kelasan. - Ko‘nglim shundoq ham yorug‘. Yuring, yuring. Ikromjon qat’iy bosh chayqadi. Hatto asabdan uning lablari ucha boshladi. Nizomjon uning jahli chiqayotganidan hayron bo‘lib boshqa qistamadi. Ammo uni shu ahvolda tashlab ketgi- si kelmay mashina bilan uning oralig‘ida turib qoldi. Hamma 427 mashinaga chiqib bo‘lgan. Faqat ulaming ikkovi qolishgan edi. To'lanboy qo‘l siltadi. - Qani, chiqmaysizlarmi? Ikromjon Nizomjonning hali ham turganini ко‘rib jahli chiqib ketdi. Tizzasini quchog‘idan qo‘yib yuborib unga o‘shqir- di. - Qanaqa bolasan? Meni tinch qo'yasanmi, yo‘qmi? Bor deyapman. Bor, ko‘zimga ko‘rinma! Nizomjon battar sarosimaga tushdi. U Ikromjonni sira bu ahvolda ko‘rmagan edi. U beixtiyor kuzovga chiqdi. To'lanboy Ikromjonning ahvolini ko‘rib turganidan u ham qistamadi-da, ketdik, deb kabina tomini mushtladi. Motor gurillab oldinga sil- kindi. Nizomjon mashina to qamishlar orasiga kirguncha so'rida telbaga o‘xshab o‘tirgan Ikromjondan ko‘zini uzmadi. - Nima bo‘ldi unga? Kim xafa qildi ekan? Nizomjon uning qishloqqa tusholmaslik sirini bilmasdi. Ikromjon Azizxonning ko‘ziga qarashdan qo‘rqardi. Birdan u Tursunboyni so‘rab qolsa, nima deydi? Axir ular tepkilashib kat­ ta bo‘lishgan. Albatta, so'raydi. Ikromjon erta bahor Naymanga ко‘chib chiqayotganlarida Azizxonga kolxoz nomidan yozilgan xatga el qatori qo‘l qo‘ydi. 0 ‘shanda odamlarning ikki ko‘zi unga qadalganini hali unutol- masdi. Bugun ham qishloqqa borganda, Azizxon bilan ko‘risha- yotganida yana shunday bo£ladi. Hamma unga tikiladi. Xoinning dadasi qahramon bilan ко‘rishayotganida qo‘llari titrarmikin, ko‘zini undan yashirmasmikin, deb qarab turadiganlar topilib qolar. Ikromjonni nomus o‘ti kuydirardi. Haligina odamlarning shovqiniga to‘lgan cho‘l bir zumda huvillab qoldi. Qamishlar shovillagan, shamol guvillagan Nay- manda Ikromjonning bir o ‘zi qolgandi. Ikromjon necha kundan beri yolg‘izlikni qo‘msardi. Atayin qilgandek uni hech yolg‘iz qoldirishmasdi. Kim biladi, balki atayin qilishar? U yolg‘izlikni qanchalik xohlamasin, bari bir undan qo‘rqar- di. Baxtli odam, yuragi shodlikka to‘lib ketgan odam yolg‘iz qolsa rohat qiladi. Butun shodligini, baxtini yoniga chorlaydi. Ikromjon yolg‘izlikda nima qiladi? Hozir huvillab turgan cho‘l uni yutaman deyayotganga o‘x- shardi. Hatto u, nega ular bilan birga ketmadim, deb dilidan o‘tkazdi ham. 428 0 ‘midan turdi. Miltig'ini yelkasiga olib bir dam nima qili- shini bilmay turdi-da, qo'ltiqtayoqqa tiralib to‘qay tarafga keta boshladi. U bironta bo‘rimi, to‘ng‘izni otsa alamidan chiqarmidi. U boshida hech qanday o‘y, hech qanday niyatsiz to‘qay ichiga kirib borardi. IX Ikromjon shovillab turgan kimsasiz to‘qay ichida ancha uzoqlab ketgan edi. Aksiga olib u na bo‘ri, na quyon, na o ‘rdak uroldi. To u qo‘ltiqtayoqqa suyanib mo'ljalga olguncha o‘rdak uchib ketar, quyon iniga yetib bo‘lardi. To‘qay yalangligida o‘zi- ni oftobga solib yotgan bahaybat echkemar uning qorasini ko‘ri- boq dumi bilan qamishlami shitirlatib chayqatib, birpasda g‘oyib bo‘ldi. Ikromjon yura-yura charchadi. Miltiqni yerga qo‘yib chalqancha yotib oldi. Beg'ubor ko‘m-ko‘k osmonga tikilgani- cha qimirlamay yotaverdi. Qattiq charchaganidan ko‘zi ilingan ekan, nimadir shitirlab uyg'otib yubordi. Ikromjon biron hayvon bo'lmasin, deb sapchib o‘midan turdi. U yoq-bu yoqqa alang- ladi. Undan o‘n besh qadamlar narida, qamishlar orasida bir odam osmonda pildirab uchib ketayotgan o‘rdaklarga qarab tu­ rardi. Notanish kishi unga orqasini o‘girib turganidan basharasini Ikromjon ko‘rolmadi. Qo‘ltiqtayog‘iga osilib o'midan turdi. N o­ tanish kishidan ko‘zini uzmay engashib miltig‘ini olayotgan edi, u chap tomonga yura boshladi. Ikromjon beixtiyor unga ergasha boshladi. Oyoq tagida quruq qamish shitirladi. Notanish o'girilib orqasiga qaradi. Qaradi-yu, qo‘rquvdan ko‘zlari dum-dumaloq bo‘Ub ketdi. Ikromjon uni tanimadi. Sochlari o‘sib yelkasiga tushgan, kiyimlarining juldiri chiqqan, yuzlari chivin chaqqandan yara bo‘lib ketgan bu odam Tursunboy edi. U ozib, qorayib, darmonsizlikdan arang sudral- gandek yurardi. Odam qiyofasi yillar o‘tishi bilan, sharoit ta’siri bilan o‘zga- rib ketishi mumkin. Faqat odamning ko‘zi o‘zgarmaydi. Ikromjon uning Tursunboyligini ko'zidan tanib qoldi. Qich- qirib yubordi. — Tursun! 429 Tursunboy qimirlamadi. Ikromjon tayoq bilan sakrab-sakrab oldiga kelayotgan edi, Tursunboy yana nari ketdi. Uning bu ha- rakatlari xuddi allaqanday yowoyi hayvonlami eslatardi. Chinakamiga u vahshiylashib qolgan edi. Yaqin olti oy birov bilan gaplashmay, odamsifat yotib-turmay, issiq tatimay shu ah- volga tushgan edi. - Tursun, Tursunboy, bolam! — dedi jonholatda Ikromjon. Tursunboy bu gal joyidan qimirlamay turib qoldi. Ikromjon bora solib uning bo'yniga osildi. Qo‘ltiqtayog‘i yerga tushdi. Bir oyoqlab turib uning yelkalarini silar, peshanalaridan o‘pardi. Birdan dimog‘iga qo‘lansa hid urilib Tursunboyni bag‘ri- dan qo‘yib yubordi-da, yakka oyoqlab turib qoldi. Muvozanatini saqlayolmay orqasiga chalqancha ag'darilib tushdi. Bolasi uni turg‘azib qo'ymadi. 0 ‘zi bir qo‘liga tiralib yana o‘rnidan turdi. 0 ‘g‘lining yuziga qaradi. Tursunboyning yuziga ko£pdan suv tegmagan. Butun vujudi- dan achimsiq ter hidi buruqsab turardi. Ikromjon bu nogahon uchrashuvdan tamomila esankirab qolgan edi. Nima qilishini, o‘g‘liga nima deyishini bilmasdi. U shu bir oyoqlab turgancha juda oz fursat ichida ko‘p narsalami o‘yladi. Ko‘p narsalami xotiriga keltirdi. Xotinining to'qayga ildiz terishga borishi shu bir necha mi- nut ichida ayon bo‘ldi. Ikromjon butun borlig‘ini, bugunini, ertasini bag‘ishlagan yolg‘iz farzandiga qarab birdan jirkandi. Qoshlari chimiriUb, peshanalari tirishdi. Uning oldida o ‘z bolasi emas, bir yirtqich turgandek bo‘ldi. - 0 ‘tir! — deb buyurdi Ikromjon. Tursunboy itoatkorlik bi­ lan yerga cho'kkaladi. - To‘qayga qachon kelding? Tursunboyning tili gapga kelmadi. U go‘yo gaplashish qo- biliyatini yo‘qotgandek javobga so‘z axtarayotganga o‘xshardi. Oxiri u qiynala-qiynala javob berdi: - To‘rt oy bo‘ldi. Tursunboy boshini egib yerdan cho‘p olib tishlab o‘tiraverdi. - Onang o‘ldi, - dedi Ikromjon. - Bilaman. Ko'mishga olib ketayotganinglarda ko‘rib turgan edim. Ikromjon o‘zini yo‘qotib qo‘ydi. Qarshisida o‘tirgan bolasini yagona oyog‘i bilan tepib yubordi. Tursunboy orqasiga ag‘darilib tushdi. U to o‘midan turguncha Ikromjon emaklab borib bo- 430 shiga, yuziga uraverdi. Bola otasiga musht ko‘tarolmadi. Uning bunday qilishga darmoni yo‘q. Ochlik o‘z kuchini ko‘rsatib, uni holdan toydirgan. Ikromjon hamon uning duch kelgan joyiga musht solardi. U mushtlardi-yu, allaqanday xunuk ovoz bilan baqirardi. — Onang qandoq xotin edi! Qandoq xotin edi! Nomard! Ona qabrga qo'yilayotganda ko‘rib turib yoniga borolmagan, oq- padar! 0 ‘z qo‘li bilan tuproqqa qo‘yishdan qochgan yaramas! Onang qandoq xotin edi-ya! Sen juvonmargga qandoq mehr qo‘ygan edi-ya! Sen uni o‘ldirding! 0 ‘zing o‘ldirib, yana o‘zing uni tuproqqa qo‘yganlarini tomosha qildingmi? Iflos! Ikromjon musht urib charchadi. So‘kib ovozi bo‘g‘ildi. U Tursunboyning bo‘g‘zini qo'ldan bo‘shatib basharasiga qarab tupurdi. — Mana senga! U bunga ham qanoat qilmay qo‘ltiqtayog‘ini olib uning yel­ kasiga ikki marta zarb bilan urdi. Tursunboy alamdan ingradi. Orqasi bilan sudralib nari ketdi. — Yot-begonalar tobutni yelkaga olib ketayotganlarini ko‘rib chidab turdingmi? Yo‘lingga termilib ko‘r bo‘lgan onaga shumi mukofot? Butun umrini, jonini, rohatini bag‘ishlagan onaga shu­ mi mukofot? Alifdek qomatini sen bukding, yuzlariga ajinlami sen solding, ko‘zlaridan numi sen o‘g‘irlading, shu yorug‘ dun- yoni qorong‘i zindon qilding! Sen juvonmargdan qandoq umid- lari bor edi onangning. Sening o‘mingga it boqsak bo‘lmasmidi?! Yelkamda ko‘tarib katta qilganman. Shu yelkalarimda katta qil- ganman. Og‘irimni yengil qilarsan, deb o‘ylagan edim. Mushku- limni oson qilarsan, deb o'ylagan edim. Oq sut bergan onangni go‘rga qo'yishga yaramading. Onaga vafo qilmagan bola, kimga vafo qiladi?! Yurt ishiga yaramagan bola, qay ishga yaraydi?! Ikromjon unga qarab qahr-g‘azab bilan qichqirardi: — Xoin! Qochoq! Nomard! Hezalak! Iflos! It! Tur o'ming- dan! Tursunboy o‘midan turdi. Ikromjon yana qo‘ltiqtayog‘iga osilib qaddini rostlab oldi-da, unga buyurdi: -Y u r! Tursunboy qimirlamadi. Ikromjonda qandaydir hech to‘x- tatib bo‘lmas kuch paydo bo‘lgandi. Hozir u har qanday ishni qilishga qodir. Har qanday vahshiy kuch bilan olishishga tayyor edi. Tursunboy bezovtalik bilan tutilib so‘radi: 431 - Qayoqqa? - Qishloqqa. Yurt oldiga. Sen yaramasning jazoingni yurt bersin. - Dada, dadajon! - Dada dema. Sendek bolam yo‘q. Seni allaqachon o‘ldiga chiqazib qo‘yganman. Ko‘zlaring o‘yilsin, o‘qraygan ko‘zlaring- ni quzg‘unlar cho‘qisin! Yur, deyapman senga! Tursunboy unga vahima bilan qarab turdi-da, birdan orqa­ siga burildi. Ikromjon uni ushlab qolmoqchi edi, siltab tashladi. Ikromjon yonboshi bilan yiqildi. U o'midan tuiganda Tursun­ boy ancha nariga ketib qolgan edi. Ikromjon shoshib yelkasi- dan qo‘shtig‘ni oldi. Tirsagini qo‘ltiqtayoq charmiga tirab turib mo‘ljalga oldi. 0 ‘q ovozi xuddi cho‘l ustida allaqanday vahimali hayvon o‘kirgandek bir necha daqiqa aks-sado berib turdi. Tutun tarqaganda Ikromjon o‘g‘lining qamishlami qayirib hamon cho- pib ketayotganini ko‘rdi. Xayriyat, tegmabdi, dedi. Yana miltiqni o'qladi. Bu gal bolani mo'ljalga olmadi. Jahl bilan duch kelgan tarafga qarab tepkini bosdi. 0 ‘q tovushidan cho‘chigan qushlar osmonni to‘ldirib bezov- ta qanot silkitishardi. X Kunlar isib ketdi. Oltiariqning bodringi, Quvaning handa- laklari Nayman tomonlarga ham keldi. Kunduzi qum tarafdan iliq, nafasni qaytaradigan shamol esa- di. Kechqurunlari xuddi kuz havosidek muzdek shamol qamish­ lami shovillatib, odamlami sovqottirib izg‘ib yuradi. Naymanliklaming, ayniqsa, shu kezlarda ishlari ko‘payib ketgan edi. Sholikorliklar tizza bo‘yi kelib qolgan, odamlar ke- chani kecha, kunduzni kunduz demay o'toq qilishadi. Qamish hali u yerdan, hali bu yerdan qaynab chiqadi, uni ildizi bilan sug‘urib tashlayman desang, o‘zi bilan bir bog‘ sho- lini ilashtirib chiqadi. Nizomjon ertalab ham, kechqurun ham sholikorlikda. Tinmay suv kechaverganidan yana bezgak tutdi. Rangi sarg‘ayib kechalari badani titrab-qaqshab og‘riydi. Shu ahvolda ham suvdan chiqmaydi. Ikromjon hamon kamgap. Odamlarga aralashmay qo‘ygan. Chodiri oldida o‘tirishi ham yo‘q bo‘lgan. Sholikorlikdan kelishi 432 bilan ichkariga kirib ketadi-da, yagona tizzasini quchoqlab, bir nuqtaga tikilganicha qimirlamay o‘tiraveradi. Nizomjon sholikorlikka kiraman deb shimining pochasini shimarayotgan edi, To‘lanboyning o‘g‘li kelib qoldi. — Sizni bir xotin chaqiryapti. Nizomjon hayron bo‘ldi: — Qanaqa xotin? — Chaqaloq bolasi ham bor. Nizomjon kim bo‘ldi u xotin, deb hayronlikda tol tagiga kelsa, so‘rida bolasini tizzasiga qo'yib Dildor o‘tiribdi. Nizomjonning yuragi orqasiga tortib ketdi. Obbo endi sen bilan turaman, Chorterakka ketmayman, desa-ya! Opam uni ishga solib qishloqqa olib kel, deb yuboigan bo‘lsa-ya! Nizomjon uning oldiga yetib kelguncha ming xil xayolga bordi. Dildor bolani tizzasidan olib yerga qo‘ydi. Bola maysalar ustida emaklab ketdi. Ikkovi ancha vaqtgacha bir-birlarining betlariga qarayolmay jim turib qolishdi. — Yaxshi yuribsanmi? Rangingga nima bo'ldi? Nizomjonga uning dabdurustdan aytgan bu gapi malol keldi. Javob o‘miga yelkasini uchirib qo'ydi. Chodir ichidan chiqib kelayotgan Zebixon ulami ko‘rib bir dam to'xtadi. Dildorga boshdan-oyoq nazar tashlab oldi-da, in- damay yurib o‘tib ketdi. U to yangi uylar oldiga kelib burilib ketguncha Dildor uni kuzatib qoldi. — Shumi? — dedi Dildor. Nizomjon bosh qimirlatdi. — Qaddi-qomati kelishgangina ekan. Nizomjon uning nima maqsadda kelganini bilolmay hamon hayron edi. — Qishloqda nima gaplar bor? — Qishloq o‘sha-o‘shaligicha. Nimaga kelganimga hayron bo‘lyapsan-a. Seni xursand qilgani, senga minnatdorchilik bil- dirgani keldim. U shunday dedi-yu, nimchasining kissasidan uch burchak ikkita xat oldi. Birini Nizomjonga uzatar ekan: — Manavinisi senga, — dedi. Nizomjon xatni Karimjondan deb o'ylagan edi. Qarasa aka- sidan. U qorong'i-zimistondan birdan chiqqandek hech narsani ko'rolmay qoldi. Ko‘z oldida kattakon doira gir-gir aylanaverdi. Boshi aylanib so‘riga o'tirib qolganini o‘zi ham sezmadi. 433 - Nima, nima? Akamdan? Tirik ekanmi? Tirik ekanmi?.. Dildor A’zamjondan yaqinda xat kelgani, u xatda ancha vaqt qurshovda qolib ketib zo‘r janglardan keyin qurshovni yorib, o‘z qo‘shinlarimizga qo‘shilganini yozib, shu xatiga tezda javob qay- tarishlarini so‘raganini aytib berdi. -J a v o b yozdik. Xatda uyda nima bo‘lgan bo‘lsa, barini ochiq yozdim. Hech narsani yashirmadim. Sening ketib qolga- ningni ham, dadang bilan Risolat opaning qilgan ishlarini ham yozdim. Kecha, mana, xatimga javob keldi. Ichiga senga ham xat solib qo‘ygan ekan. 0 ‘qi! Nizomjon shoshib xatni o‘qiy boshladi: “Nizomjon, uka! Men sog'man. Ahvollaringni Dildor yozgan xatdan bildim. Men seni shu paytgacha esini tanimagan bola, deb yurardim. Meni kechir, uka. Ko‘p savdolar boshimdan o‘tdi. Urushdim, yaralandim. Yana urushdim, yana yaralandim. Gospital koyka- sidan shiftga qarab yotib butun ко‘rgan-kechirganlarimni o‘yla- dim. Meni koyima, senga ozor berganimni o‘zim bilmayman. Endi ko‘zim ochildi. 0 ‘ylab qarasam, tarbiyaga qonmagan bola ekanman. Bilasanmi, hammaning ayvoniga qaldirg'och uya qurib bola ochardi-yu, bizning ayvonimiz shiftiga hatto mo‘min-laq- ma musicha ham uya qurmasdi. Bu uyga dadamdan boshqa hech kim sig‘maydi. Sen ham ketibsan. Dildor ham ketibdi. Shunday bo‘lishi kerak ham edi. Dadam bilan opam qilgan yuzsizliklami Dildor xatida yozib- di. Agar sen dadam bilan opamning gapiga kirganingda, bilma- dim, ahvolim nima bo'lardi? Agar sen ham men qilgan xatoni takrorlaganingda bir-birimiz bilan yuz ko'rmas bo‘lib ketardik. Dildor ham, bolam ham begona bo'lardi. Esi bor bola ekansan. Rahmat, uka. Naymanga ketib qolgan emishsan. MayU, qayda bo‘lsang omon bo‘l. 0 ‘z baxtingni o‘zing top. Hozir gospitalda- man. Sog'ayib yana jangga kiraman. Baxtimga sen omon bo‘l, uka. Borsam, bu qilgan yaxshiliklaring uchun boshimga ko‘ta- raman...” Nizomjon xatni o‘qirdi-yu, ko‘zlaridan yum-yum yosh oqardi. U xatni tizzasiga qo‘yib, bir muddat qimirlamay to‘qay- ga tikilganicha turib qoldi. Maysada emaklab yurgan bola uning oyog'iga osildi. Nizomjon bir seskandi. Shoshib engashib bolani qo'liga oldi-da, u yuzidan, bu yuzidan cho‘pillatib o ‘pa boshladi. - Dadang bilan opang uyga olib ketaman, deb kelishdi. Bor- madim. 434 Nizomjon nima deyishini bilmay uning betiga qaradi. Dildor hamon chiroyli edi. Bola tug‘ib yana ochilib, to‘lishib ketibdi. Bu gal Nizomjon uning betiga, qomatiga hirs, his bilan emas, allaqanday mehr bilan qaradi. U ortiqcha xotiralarga beri- lishdan saqlanish uchun Dildomi gapga tutdi. - Tirikchiliging, tirikchiligingiz qalay? Qiynalmayapsizmi? Qiynalayotgan bo‘lsangiz, ayting. - Qiynalayotganim yo‘q. Bolam katta bo‘lib qoldi. Ishga chiqyapman. Asrora frontga sovg‘a-salom olib borayotgan dele- gatlar bilan ketdi. Asroraning o‘miga vaqtincha zveno boshlig‘i qilishdi. Dadam sog‘ayib ketdilar. Opang bilan dadang u becho- raning o‘limini ko‘p kutishdi. Opang dadamning bisoti ko‘p, deb o‘ylaydi. Ular o‘ylagan boylik yo‘q bizda. Nizomjon: “Dildor Asroraning o‘miga vaqtincha bo‘lsa ham loyiq topilibdi, demak, durust ishlayotgan ekan-da! Dildor bir ish qilsa astoydil qiladi. Akamning gapi to‘g‘ri. Bizning uyda musicha yolchimaydi-yu, Dildor yolchirmidi. Yana ozroq uyda turganida odamgarchilikdan chiqardi. Ketgani durust bo‘lgan ekan. Yana safga, tengdoshlarining safiga kiripti. Akamning da- ragi chiqishi ham unga qanot bo‘pti”, — deb o‘yladi. Shu payt Zebixon to'rsavatda handalak, bodring olib o'tayot- gan edi, Nizomjon uni to‘xtatdi: - Zebixon, baqqa keling, tanishib qo'ying Dildor bilan. Zebixon kelib qo‘lidagilarini so‘riga qo‘ydi-da, Dildor bilan ko‘rishdi. Dildor unga ajablanib qaradi-da, kulib yubordi. Uning kul- gisidan xijolat bo‘lgan Zebixon qoshlarini chimirdi. - Sizni boshqacha o‘ylardim. - Qanaqa o‘ylardingiz? - Boshqacha deb tushuntirishgan edi. Nizomjon gapga aralashdi. -A g a r opam tushuntirgan bo‘lsa, alvasti qilib tushun- tirgandir-da. Dildor xaxolab kulib yubordi. - Judayam unchalik bo‘lmasa ham, har qalay undan sal be- riroq qilib tushuntirgan edi. - Alvasti bo‘lmasa ham, ajina deb tushuntirgandirlar-da. - Topdingiz, topdingiz. Kulgi bahona ular orasidagi begonalik nari ketgandek bo‘ldi. To'lanboy yelkasida ketmon bilan kelib qoldi. U Nizomjon- ni ko‘rib qovog‘ini soldi. 435 — Qanaqa beg‘am bolasan? Ikromjon tong qorong'isida to‘qayga kirib ketganicha hali ham daragi yo‘q. Biron joyda yiqi- Ub qolgan bo'lmasin. Bir qarab qo‘yish kerak edi. Nizomjon ertalab ham Ikromjon amakini ko‘rmagan edi. Kechasi kech yotgan, kech uyg'ongan edi. U uyg‘onganda Ikromjon o‘mida yo‘q edi. Nizomjonning yuragini vahm bosdi. -Z ebixon, Dildorga u yoq-bu yoqni ko‘rsatib turing, Ikromjon amakidan bir xabar olib kelay. U shunday dedi-yu, yugurganicha to'qay tarafga qarab ket­ di... * * * Ikromjon Tursunboyni uchratgan kundan beri tinchini yo‘qotgan edi. Bolasi ekan-da, ahvoli nima bo‘ldi, deb o‘yla- di. Uning qilmishlarini eslab qahr-g‘azab ichida qovurilgandi. U o‘sha kundan beri to‘qay kezib uni izlaydi. Topolmaydi. U endi Tursunboyni uchratsa, uning dihga insof solmoqchi, afV so‘rat- moqchi. Jangga yuborishlarini, qonh urushda dog'ni yuvishni so‘rashga unatmoqchi. U bu tong ham to‘qayga qarab ketdi. Bu gal u miltiq olmadi. Otalik jur’ati bilan uni ko‘ndirishni niyat qilgan edi. G ‘ira-shira tong yorishib kelayotgan edi. Ikromjon qamishlar orasida uzoq kezdi. Ovoz chiqarib o‘g‘lini chaqirdi. Hech qanday javob bo‘l- madi. Birdan qamish kapaga ko‘zi tushib to‘xtadi. Sekin borib кара ichiga mo‘raladi. Tursunboy to‘zib ketgan to‘nini boshiga qo‘yib qimirlamay yotardi. Ikromjon ajib bir hayajon bilan tepasiga kel­ di. Engashib: — Bolam, bolam, — deb chaqirdi. Ammo Tursunboy javob bermadi. U ota diydoridan, ona mehridan, yor-birodarlar davrasidan olisda, chaqirsa ovoz yet- maydigan joyda quvg‘in bo‘lib olamdan o‘tgan edi. Ikromjon sovuq tanani bag‘riga bosib, qotib qolgan yelka- laridan siladi. Peshanalaridan o‘pdi. Uning ko‘z yoshlari Tur­ sunboyning muzdek sovuq yuzlarini yuvdi. Ikromjon kimsasiz to‘qay orasida alamlarini, ichini kuydirgan dardlarini tanidan chiqarib yuborgudek bo‘lib o‘kirib-o‘kirib yig‘lardi. Tursunboyning bari qilmishlari endi joni bilan birga tanini tark qilgan edi. Endi u yolg'iz tana bo‘lib ota bag'rida qolgan edi. Endi bu tana otaniki edi. U yoshhk paytlaridagidek beozor 436 uxlayotganga o‘xshardi. Yuzlari norasida yuzdek pok edi uning. Yigirma bir yil ardoqlab boqqan, shamolni ravo ko'rmay joniga o‘rab o‘stirgan bolasi xoinlikdan, qo‘rqoqlikdan, ona oldidagi hech qachon yuvib bo‘lmaydigan gunohlardan pok bo‘lolmay, ota quchog‘ida begonadek yotardi. Ikromjon yig‘ladi, yig‘ladi, yig‘idan ko‘z yoshlari quridi. Bo­ lasining boshiga xashak to'plab yostiq qildi-da, uni asta yerga yotqizdi. Atrofda oftob yashnayapti. Yangi popuk chiqazgan qamishlar yel bilan o'ynashyapti. Osmoni zaminda qaychiga o‘xshab tuma karvoni qo‘y haydagan cho‘pondek qurelab o‘tyapti. Osmon shu qadar so'ngsizmi? Uning ortida nimalar bor? Bu zangori yo‘l qay tomonga olib boradi? Qiziq! Tumalar qayga uchayotganikin? Ikromjon telbaga o‘xshab to tumalar ufqqa singib ketguncha qarab turdi. Birdan seskanib yana yerda yotgan bolasiga qaradi. To'nini yechib ustiga yopdi-da, bir tizzalab cho‘kka tushdi-yu, qo‘ltiqtayog‘i bilan yer o‘ya boshladi. U o‘g‘liga, yagona o‘g‘liga go‘r qazirdi. Bolasi uyda umrini yashab o‘lsa bo'lmasmidi? Yurt izzat bi­ lan uni so‘nggi yo‘lga kuzatardi. Odamlar davra qurib ko‘z yosh to‘kib qabrga qo‘yardi. Endi u to‘qaydan chiqolmay, sharman- dalik, yuzi qoralik bilan jon berdi. Uning go‘ri ham boshqalar- nikiga o‘xshamasdi. Go‘ri ketmon bilan emas, qo'ltiqtayoq bilan qazilardi. Ikromjon ham alam, ham nafrat bilan go‘r qazirdi. Bahor sellari mag‘zi-mag‘ziga ingan yer qo‘ltiqtayoq uchiga bir kaftdan ilinib chiqardi. Ikromjon qora terga tushib ketdi. U qabmi tizza bo‘yi qaziganda hali oftob o'chmagandi. U qaddini rostlab yana osmonga qaradi. Osmon toza. Unda na qush uchar, na bulut su- zardi. Yoniga qaradi. Uning choponi tagida Tursunboy yotardi. Ikromjon bir dam unga hasratli boqib turdi-da, yana yer o‘yishga tushib ketdi. Oftob so‘ndi, ufqda qip-qizil shafaq yondi. Qamishlar uchi o‘chayotgan sham so‘xtasiga o‘xshab qoldi. Ikromjon qabrdan chiqib terlab turgan tanidan yaktagini yechdi-da, Tursunboyni o'radi. Allaqanday g'ayritabiiy kuch bilan uni ikki qo‘llab ko‘tar- di-da, bir tizzalab surilib qabr oldiga keltirdi, Cho‘l ustini asta qorong‘ilik bosib kelayotgan yoz oqshomi- da ota o‘z bolasini shonsiz, sharafsiz, marosimsiz qabrga qo‘ydi. Loy aralash tuproq tortdi. 437 Oy singan qizil lagandek bo‘lib bo‘zarib chiqdi. U sekin-se- kin havolanib terak bo‘yi ko‘tarildi-da, qimirlamay osilib qoldi. Birin-ketin yulduzlar ko‘zi ravshanlana boshladi. Osmoni za- minda arava orqasidan ko‘tarilgan to‘zondek boelib somonchi yo‘li ko'rindi. Ikromjon qabr tepasidan ketolmadi, Har gal o‘midan turib ketmoqchi bo‘lardi-da, yana faryod urib o ‘zini qabr ustiga otardi. Oy yoritib turgan to‘qay yalangligida Ikromjon qabrini qu- choqlab yotarkan, kimdir uning yelkasidan ko'tardi. - Dada, dada, turing, ketamiz. Nizomjon ko‘pdan beri uning ahvolini kuzatib turardi. Far- yodiga chidayolmay oxiri, zo'rlab bo‘lsa ham olib ketishga ahd qilgan edi. - Yuring, yuring, ketamiz. Endi bas. Ketaylik. Ikromjon bosh ko‘tarib unga qaradi. Hech narsa demay sud- ralib borib qo‘ltiqtayog‘ini oldi-da, chayqala-chayqala oldinga tushib ketaverdi. To to‘qaydan chiqishguncha ham ular bir-birlariga churq etib og‘iz ochishmadi. Nizomjon nima deya olardi? Ikromjon nima deya olardi? Ikromjonning bag'iini kuydirayotgan alam bu poyon- siz to‘qaylarga, oy nuri ojiz yoritib turgan so'ngsiz cho‘llarga sig‘masdi... Nizomjon allamahalgacha Ikromjon amakini, Jannat xolani o'ylab uxlamay yotganidan ertalab juda kech uyg'ondi. Chodir tuynugidan oftob o‘tib, uning dumaloq nuri bordon ustida piyoladagi choydek qalqib turardi. Ikromjon hali ham pishillab uxlayapti. Uning bunaqa odati yo‘q edi. Ikromjon hamisha tong yorishmay uyg‘onib, bir tizzasini quchoqlaganicha qimirlamay o‘tirardi. Nima bo‘ldi? Nizomjon buning sirini biladi. U charchagan. Holdan toygan. Ayniqsa, ke- chagi dahshatli hodisa uni oyoqdan yiqayozgan edi. Mayli, uxla- sin. Miriqib uxlasin. Unga osonmi? Nizomjon bordonni shitirlatmay ohista kiyinib chodirdan chiqdi. Osmonda qittak ham bulut yo‘q. Shamol ham esmaydi. Bak tagidan ko‘tarilayotgan ko‘m-ko‘k tutun buralmay tikka osmon- ga o‘rlayapti. Xuddi so‘ngsiz osmonga kulrang yumshoq ustun tirab qo‘yganga o‘xshaydi. So‘rida To'lanboy bolasini yoniga o‘tqizib nimalardir deyap- ti. Bola bumini torta-torta ko‘zini ishqab hiqillaydi. Tol tagida 438 o‘tirgan Zebixon bilan Dildor qotib-qotib kulishardi. Nizomjon ular oldiga yuvuqsiz borishdan andisha qilib, krujkada suv olib chodir orqasiga o‘tib ketdi-da, belbog‘iga arti- na-artina so‘riga yaqinlashdi. - Nima gap, nimaga yig‘layapti bu? — dedi Nizomjon To‘lanboyga. - So'rama, boja. Jiyaningni birpas ko'targan edim, naq ma- navi qiyomat qilvordi. Qizg‘anyapti. Nizomjon bolaga qarab iljayib qo‘ydi. - Yig‘lama, o‘g‘lim. Urush tamom bo'lganda Nizom poch- chang bir do‘ppi holva olib beradi. Maza qilasan. Ertaga o‘zim senga bitta voyvoyakning bolasini tutib beraman. Bolaning ko‘zlari yashnab ketdi. - Urush qachon tamom bo‘ladi? - Yaqinda tamom bo'ladi. Askarlikka ketganlaming ham- masi holva olib kelishadi. Hu, bir marta senga ikkita pechine bergan edim-ku, o‘shanaqa pechinedan ancha olib kelishadi. Menam yeyman, senam yeysan. Bola Dildoming qo'lidagi o‘g‘liga o‘qrayib qarab qo‘ydi. - Unga bermaymiz-a? - Ozgina beramiz. Bo‘ptimi? Nizomjon ota-bolaning gaplariga kula-kula tol tagiga qarab ketdi. Dildoming qo‘lidan jiyanini olib osmonga tashlab o‘ynatdi. To'lanboyning xotini dasturxon yozib choy damlab keldi. To‘lanboy qo‘lini yuvib yuqoriga chiqarkan, u yoq-bu yoqqa qa­ rab oldi. - Amaking ko‘rinmaydi. Dalaga chiqib ketganmi? - Yo‘q, uxlayaptilar. - E, uyg‘otmaysanmi. G ‘aflat bosib yotaveradimi? - Mayli, uxlasinlar. - Halizamon Tog‘a kelib qoladilar, uyg'otib chiq. Nizomjon o‘midan turishga turib qo‘ydi-ku, uni qandoq qilib uyg‘otish kerakligini bilmay o'ylanib qoldi. Keyin bolani qo‘Uga olib chodir ichiga kirib ketdi. Ikromjon hamon uxlardi. Nizomjon bolani uning yostig‘iga o‘tqazib qo‘ydi. Bola Ikromjon har pishillaganida qimirlayotgan mo'yloviga qarab turdi-da, birdan ikki qo‘li bilan ushlab tortdi. Ikromjon cho‘chib ko‘zini ochdi. Awaliga hayron bo‘lib bolaga qarab turdi-yu, keyin iljayib o‘zi unga mo‘ylovini tutib berdi. Bola mo‘ylovidan, qulog‘idan tortib rosa qiyqirib o‘yin qildi. 439 Ikromjon boshini ko‘tarib, bolani xuddi ukpami ushlayot- gandek avaylab qo‘liga ko‘tardi-da, surilib qo‘ltiqtayog‘ini oldi. Nizomjon ularga qarab qimirlamay turardi. Ikromjon bolani bag'riga bosganicha tashqariga chiqdi. Dildoming cho‘lga kelganiga ikki kun bo'lgan bo‘lsa, shu ikki kundan beri uning bolasi kattaning ham, kichikning ham ermagi bo‘lib qolgan edi. To‘lanboyning o‘g‘li bu yerdagilaming mehrini shu bola olib qo‘yayotgandek hamon dadasining pinjiga kirib, unga xo‘mrayib qarab turardi. Ikromjon so‘riga o‘tirarkan, bolani to‘niga yaxshilab o‘rab oldi-da, afsuslangandek dedi: — Senga beradigan bironta qand ham yo‘q. To‘lanboyning pinjiga tiqilib o'tirgan bola sekin sug‘urilib chiqdi-da, Ikromjonning tolga tirab qo'ygan qo‘ltiqtayog‘ini oUb qochdi. — Mana bo'lmasam, mana bo‘lmasam. - Bola shunday deb qocharkan, chodir oldiga yetganda uni ot qilib minib oldi. — Chu, ha, chu! Hamma barobar kulib yubordi. To‘lanboyning xotini unga musht o‘qtaldi. Bola tilini chiqa­ rib masxara qildi. — Bu o‘lgur hammani o‘ziniki qilib olgan edi-da. Ichi kuyib ketyapti. To'lanboy odati bo‘yicha salmoqlanib gap boshladi: — E, xotin, sen buni aytasan, bu bola-ku. Men kap-katta, lo'mbozdek paytimda, akam uylanganda uni kelindan qizg'on- ganman. To‘yda, chimildiqqa kelin-kuyov oldiga kirib olib ertalabgacha chiqmaganman. Akam rahmatlik chimchilayverib sonimni momataloq qilib yuborgan. Uxlab qolganimda yangalar ayvonga opchiqib qo‘yishipti. Ertasiga ham kirmoqchi edim, da­ dam bir shapaloq urganlar. 0 ‘shanda kelin ayamni bir oygacha yomon ko‘rib yurganman. Bu gap hammadan ham Ikromjonga ta’sir qildi. Kulaverib ko'zlari yoshlanib ketdi. To'lanboyning xotini o'pkali ohangda dedi: — Gapingiz qursin, qayoqdagi bo‘lmagan gaplami to'qiysiz. — E, rost, xotin, rost. Samovardagi akamning ulfatlari meni gapga solishardi. Akam kelin ayamni qancha o‘pganini tochniy aytib berardim. Qip-qizil jinni ekanman. — Jinnilikka jinni eding. Juda shum eding, To‘lan. Esingda bormi, hamma sendan bezor edi. Ko‘p rasvo ishlar qilarding. 440 Bir kun nima qipti, deng. Masjidga kirib tahorat obdastalarga bir hovuchdan qalampir tashlab chiqipti. Kechqurun masjidda qiyomat bo‘lib ketdi. So‘fi dod deydi, domla-imom dod deydi. Namozxonlaming birontasi yerga o'tirolmaydi. Masjidni boshga ko‘tarib baqirib и yoqdan-bu yoqqa yugurishadi. To'lanboy dumalab-dumalab kuldi. - 0 ‘shanda birovga aytmagansan-a, Ikrom. Malades odam- san. - Shu bolang ham o‘zingga o‘xshagan chiqadiganga o‘x- shaydi. To'lanboy kerilib kuldi. — 0 ‘zimga o‘xshamaganiga qo‘ymayman ham-da. Buni o‘zim tuqqanman. Kulgi, hazil bilan nonushta ham tugadi. Nizomjon chodir orqasida qo‘ltiqtayoqni ot qilib minib yurgan bolani to‘qaygacha quvib borib tayoqni olib keldi. Hamma o‘z ishiga qarab ketdi. Hamma ketdi-yu, Ikromjon bolaga alahsib o‘tiraverdi. Oxiri Dildor kelib bolani oldi. — Amaki, bera qoling, sizni charchatib qo‘yadi. Buvasi- ga o‘rganib qolgan-da, ishga ketganimda dadam bilan qoladi. Soqoli bor kishini ko‘rsa o‘zini otaveradi. Dildor uni olib ketayotibdi hamki, и kallasini qiyshaytirib Ikromjonga qarab qiyqiradi. U har qiyqirganda lablaridan so‘lak oqib, og‘zi bir tarafga qiyshayib ketadi. Ikromjon to‘nini tuzatmoqchi bo‘lgan edi, ko'pdan unu- tilgan, ammo qadrdon bir hid dimog'iga urildi. Bu ona suti, murg‘ak bola hidi edi. Bu hid yasharib kelayot- gan olam, otayotgan tong, erta ko‘klamda qirdan keladigan iliq shabada, yangi novda qo'ygan tol po‘stlog‘i, tosh urilib tutasha- yotgan suv to‘zoni, yomg‘irdan keyin charaqlagan oftob hidiga o‘xshardi. Ikromjon bir dam ko‘zlarini yumdi-yu, huzur qilib nafas oldi. Boyatdan beri tol shoxida chug‘urlashayotgan chumchuqlar gurr etib dasturxonga yopirildi. Chodir ichidan bola yig‘isi keldi. Ikromjon beixtiyor o‘mi- dan turdi-yu, o‘sha tarafga yura boshladi. Dildor bola ko‘tarib chiqdi. Bola yig‘idan to'xtab Ikromjonga talpindi. Ikromjonning yuzlarida, ko‘zlarida bir chiroyli tabassum porlab ketdi. 441 Inson bolasi ne kunlami ko'rmaydi?! Наг bir odam o‘z g‘ami bilan bo'lsa, hayotdan ko‘z yumib ketganlarga umr bo‘yi motam tutib o‘tsa, bu moddiy olam shu kunlarga yetolarmidi? Hayot to'lqini ojizlami qirg'oqqa irg‘itib tashlaydi. Oqim- ga qarshi suza olganlar, to'lqinni egarlaganlargina ertangi kunga yetib keladi. Yer kurrasida chumolidek mehnat qilayotganlardan ko‘ra, tuproq tagida yotganlar ko‘p. Yer qatlami odam suyaklariga to‘lib ketgan. Ammo hech bir inson oyoq tagiga qarab yashamaydi. Olis ufqlami mo‘ljalga olib yo‘l yuradi. Uni hamisha ertangi kun, yashash, yosharish, yaratish ishtiyoqi oyoqqa turg‘izgan. Inson ko‘zidan oqqan yoshlami jamlasa, ummonlar paydo bo'lardi. Bu ummonlar jahonni g‘arq qilardi. Yemi ko‘z yoshi emas, peshana teri yashnatgan. Insonlaming hayotdan ilinji ko‘p. Noumid shayton, deydi- lar. Ko‘ngilga tasalli beruvchi, odamni hamisha oyoqqa turg‘i- zuvchi, o'ylatuvchi, kurashga chorlovchi chigil jumboqlar ko‘p bu olamda. Hayotning jami achchiq-chuchugini tatigan, ayriliqlaiga fil bo‘lib bardosh bergan Ikromjon uchun hayotning ham chigil, ham porloq sahifalari bor edi. Nizomjon! U Ikromjonga o‘g‘il bo‘ldi. Uning qo‘sh qanoti bo‘ldi. Ikromjon bu baquwat qanotlarda burgut parvozi bilan olis, nur- dek tiniq beg'ubor ufqlarga ucha oladi. Bu qanotlar uni hayot­ ning yangi manzillariga olib boradi... Bugun ham havo ochiq. Nizomjon bilan Zebixon Dildomi kuzatib arava izi tushgan cho‘l bo‘ylab ketishyapti. Ikromjon yo‘l boshida qo‘ltiqtayog‘iga suyanib ulaming orqasidan qarab qoldi. Ufqda uch nuqta qoldi. Bu — Nizomjon, bu — Dildor, bu — Zebixon. Pardek yengil oppoq bulutlar cheti botayotgan oftob tig‘ida xuddi kimxob parchadek lov-lov yonadi. Ikromjonning ko‘zlari- ni qamashtiradi. Yonadi, yolqinlanadi. Toshkent — Farg‘ona 1964-yil XOTIMA 442 UFQ BO‘SAG‘ASIDA UCHINCHI KITOB BIRINCHI BO‘LIM I Gorchakovo stansiyasiga odam sig‘maydi. Vokzal oldidagi maydonda yuzlab yuk mashinalari. Chollar, kelinchaklar, hassaga tayanib qolgan kampirlar stansiya binosi tepasidagi radiokamayga tikilishgan. Farg‘ona, Marg‘ilon, atrof qishloqlardan kelgan mashinalar tepasida gajak qo‘ygan kelin­ chaklar. To‘rt yil sandiqda yotaverib, kuyadori isi o‘mashib qol­ gan atlaslar, baxmal nimchalar, siyohga bo‘yalgan durrachalar oftobda anvoyi rang bilan tovlanadi. Bahor oflobi tom-toshlami qizdiradi. Yonoqlarini, bo‘- yinlarini ter bosgan juvonlardan arzon atir, qalampirmunchoq hidi keladi. To‘rt yil mehnatdan uzilmagan qo‘llarga uzuk yarashma- gandek, bUaguzuklar birovnikidek erish tuyuladi. Ipak paypoq boldirlaridan sidirilib tushib ketayotgandek. Tuflining baland poshnasi hali u yoqqa, hali bu yoqqa qiyshayib ketadi. Arqonda yurgan dorbozdek yo'lni mo'ljalga olib qadam bosishadi. Dildor ham shu yerda. U o‘g‘lini ko‘tarib olgan. Issiqda tiqilinch orasidan Nizomjonni qidiradi. Yangi etikchasi oyog‘ini siqqanidan bola yerga tushishga unamaydi. Usti bordon bilan yopilgan so‘rida Inoyat oqsoqol bilan Risolat o‘tirishipti. Dildor qaynatasining oldiga borgisi kelmay beriroqdan o‘tirishga joy iz- lardi. Shu payt kimdir uning ikki ko‘zini berkitib oldi. - Nizom, Nizomjon. Bo‘ldi, qo‘yib yubor, o‘zi qo‘lim tolib turipti. — E, o‘le, hali ham Nizom desa, yuraging tutdek to‘kiladi-ya. Menman. - Bu Asrora edi. Asrora uning ko‘zlarini bo‘shatib, hirlnglab kuldi. 445 Dildor Asrorani urush tugagan kundan beri ko'rmagan edi. Binoyidek bo‘lib qopti. Labida qizil. Qizil surtishni ham eplol- mapti. Pamadani ikki lunjigacha surtvoripti. Qora yuziga upa uncha yarashmapti. — Upa surtishni ham boplabsan. Sal evi bilan-da. — Qo‘yaver, — dedi Asrora, — Bo‘laveradi. Nima qilib batta turibsan. Yur, u yoqqa boraylik. Asrora Risolatlar o‘tirgan so‘rini ko‘rsatdi. Dildor qoshlarini chimirdi. — Qo‘y, o‘sha Jinoyat o‘lguming oldiga boramanmi. Shatda o‘tiramiz. — Bo'lmasa Nizom o‘lgumi topib kelaman. Asrora shunday dedi-yu, odamlar orasiga kirib yo‘q bo‘lib ketdi. Dildor uning orqasidan qarab qolarkan, yuzida, ko‘zida allaqanday havasga o'xshash bir nima porlagandek bo‘ldi. Asrora Karimjonning kehshini kutib dunyodagi jami tashvishlami unut- gan, gaplari ham allaqanday poyma-poy, qiliqlaii o‘ziga yarash- magandek, yerda yurayotganga emas, osmonda uchib yurganga o‘xshardi. Kuniga pardozini necha marta yangilar, qanaqaki ki- yimi bo‘lsa hammasini bir kunda kiyib, bir kunda yechardi. Dildor bo‘lsa A’zamjondan, yo‘lga chiqdim, degan teleg- ramma kelgan kunidan boshlab uy yig‘ishtiradi. Devor oqlaydi, kir yuvadi. Kechasi bolani uxlatib ish tikadi. A’zamjonning ki- yimlarini Risolat bermagan edi. Dildoming o‘zi yelib-yugurib to‘n tikdirdi, etik buyurtirdi. Hozir tut tagidagi supaga gilam solib, xontaxta ustiga topgan-tutganini terib, katta samovarga o‘t tashlab kelgan. Pillaga olgan oq shohini poyondoz qilish uchun dazmollab, ayvon qozig'iga ihb qo‘ygan. Ayniqsa, o‘g‘li shoshirib tinchitmaydi. Soqovlanib, dadam keladi, deb qo‘ni-qo‘shnilaiga hammadan oldin xabar berib chiqdi. Hozir ham har parovoz qichqirganda «dadda», deb qiyqiradi. Stansiyaga odam yig‘ilib ketdi. Shuncha odam osmondan tushdimi, yerdan chiqdimi, bilib bolmasdi. Shimcha odam qa- yerda ekan? Dildor shunday xayollar bilan band ekan, birdan shovqin- suron bo‘lib ketdi. Hamma perronga yopirildi. Dildor olomon orasiga kirolmay turgan edi, odamlar yana orqaga qaytishdi. Hammayoqni shovqinga to‘ldirib kelgan sostav tovar poyezdi ekan. To‘xtamay o‘tib ketdi. Asrora bilan Nizomjon keldi. Endi Asroraning yuzida boyagi quvnoqlik qolmagandi. U xomush. Ko‘zlari namli. Nima bo‘ldi? 446 Nizomjon Dildor bilan so‘rashib, jiyanini qo‘liga oldi. - 0 ‘ho‘, katta yigit bo‘lib qopsan-ku. Dildor hayron bo‘lib Asroraga qaradi. U g‘ijimlangan qog‘oz- ni uzatdi. Telegramma. Karimjon Uzoq Sharqdan yuborgan edi. Axir urush tugagan bo‘lsa, Karimjon Uzoq Sharqda nima qilib yuribdi? Radiokamay g‘irillab turib birdan gapira bosliladi. - Poyezd birinchi yo‘ldan keladi. Tartib saqlaslilaringizni so‘raymiz. Parovozning kuclili qichqirig‘i radio tovushini bosib ketdi. To‘g‘onni buzgan seldek odamlar perronga oqa bosliladi. Bir qo‘lida jiyani, bir qo‘li bilan Dildomi sudrab Nizomjon ham o‘sha tarafga yugura boshladi. Vagon tomlarida ham odam. Derazalardan yarim beligacha chiqazgan maykachan yigitlar qichqirishadi. Parovoz, vagon- larga gul ilinib qolgan. Poyezd Toshkentdan chiqqandan beri yo‘l-yo‘lakay razyezd, har stansiyada vagonlarga gul otaverish- gan edi. Hamma perronda. Faqat Asroragina vokzal maydonida yolg‘iz qolgan. U bilan hech kimning ishi yo‘q. Hamma o ‘z jiga- rini qidiradi. Inoyat oqsoqol hassasi bilan odamlami turtib, va- gondan vagonga yuguradi. Eng oxirgi vagon eshigidan A’zamjon ko‘rindi. U parovoz to‘xtamayoq o‘zini yerga otdi. Birinchi bo‘lib uni Risolat bag‘riga bosdi. Oqsoqol ham yetib keldi. U ko‘zida yosh bilan o ‘g‘lining peshanasidan o‘pdi-da, hassasini yerga tashlab, uni quchoqlab oldi. Choi yig'lardi. A’zamjon ota bag‘ridan chiqib javdirab Dildomi qidirardi. Dildor ularga yaqin qolganda hamon qo‘lidan sudrab kelayotgan Nizomjonni bir sil- tab, qo‘lini bo‘shatdi-da, orqada qoldi. To‘xtadi. Nizomjon aka- sining bo‘yniga osildi. A’zamjon u bilan shoshib ko‘rishdi-yu, o‘g‘Uni ko‘tarib olib, cho‘pillatib o‘paverdi. Dildor yaqin borma- di. U Risolat oldida, boshiga shuncha ko'rgiliklar solgan Oqsoqol oldida erining bo‘yniga osilishni istamasdi. A’zamjon Dildorga ko‘zi tushdi-yu, bolani bag‘ridan qo‘yib yubormay unga qarab yura boshladi. Oqsoqol uning bu harakatini sovuq kuzatib qoldi. Dildor erining bo‘yniga osilmadi ham, yig£lamadi ham. Uning o‘ng yelkasiga qo‘lini tashlab omonlashdi, xolos. - Tinch-omonmisan, Dildor? - dedi A’zamjon. U shunday derdi-yu, ovozi titrardi. Dildor bosh irg‘ab javob qildi. Poyezd yuzdan ortiq jangchini olib kelgan edi. Ko‘kraklari orden va medallarga to‘lgan andijonlik, namanganlik yigitlar va- 447 gon oynasidan o‘z ota-onalari bilan topishgan quroldoshlariga zavq bilan tikilishardi. Sal o‘tmay ular ham o‘z jigarlari, yor-bi- rodarlari bilan shu xil topishishlarini o'ylab entikishardi. Oqsoqol oldinga tushib yo‘l boshladi. Maydonga chiqishdi. Shundagina Dildor Asrorani esladi. U yoq-bu yoqqa alangladi. U yo‘q edi. Dildoming yuragi «jiz» etib ketdi. Chorterakdan kelgan mashina ulami kutib turardi. Oqsoqol- ni kabinaga o'tqazishdi, Risolat, A’zamjon, Dildor, Nizomjon yuqoriga chiqishdi. Marg‘ilonga olib boradigan yo‘l gavjum edi. Ko‘chalar- da odam serob. Daraxtlar, eshik tepalariga bayroqlar tikilgan. Ketma-ket o‘tayotgan mashinalar to ko‘zdan yo'qolguncha ko‘- chadagilar qarab qolishadi. Birining ko‘zida yosh, birining yuzi­ da tabassum. Har bir uchragan kishining yuziga, ko‘ziga qarab, dilida nima borligini bilib olish mumkin edi. Qoraxat bag'rini kuydirgan, qaddini bukkan chollar, kampirlar ko‘zda yosh bilan boqishardi. Oqsoqol Marg‘ilon bozori darvozasi oldida mashinani to‘x- tatib, shoshib ichkariga kirib ketdi. Zum o‘tmay eski xaltasini ko‘tarib qaytib chiqdi. Risolat stansiyadan chiqqandan beri piching qilib Dildomi tishlab-tishlab olishni poylardi. Dadasi bozorga kirib ketganda Risolat nashtarini qattiqroq sanchdi. - Odamlarga hayronman, yil, o‘n ikki oy qorasini ko‘rsat- may bugun paydo bo‘lib qoldi. Er shirin-da, er. Dildor zarda bilan o‘girildi. - Menga tegizib aytayotgan bo‘lsangiz kerak-a? - Yaxshi odam o‘zi bihb olaveradi. Dildor sal past keldi. - Qo‘ying, opa. Shundoq yaxshi kunni zimiston qilmang. A’zamjon nima gaphgini bilmay opasiga qaradi. - Opa, nima qilyapsizlar? - Sen aralashma! Sening gaplardan xabaring yo‘q, Bu man- jalaqi bilan ikki og‘iz gaplashib qo‘yadigan payt keldi. Dildor shuncha bo‘lib o‘tgan gaplami orqaga tashlab, eri- ning uyiga borib har qancha achchiq gapni yutib kechgacha keldi-ketdini kutmoqchi edi. Mana, hali mahallasiga yetmayoq turtkilashyapti. Bunaqa bo‘ladigan bo‘lsa bormaganiyam ma’qul. Mashina Chorterakka qarab yo‘l oldi. Uzoqdan qishloq imo- ratlari ko‘rina boshladi. Do‘ngdan o‘tishdi. Yo‘l ikkiga ayriladi. 448 Dildor kabina tomini shapillatib ura bosliladi. Shofyor tormoz berib derazadan bosh chiqardi. - Nima gap? - Birpas to‘xtang, - dedi Dildor. U shunday dedi-yu, yerga gurs etib sakradi. - Yuring, yuring, A’zamjon aka. Uyimiz bu yoqda. A’zamjon hayron bo‘ldi. - Qayoqqa? - Bilmaysizmi? Axir uyimiz allaqachon bo‘lak bo'lgan. Risolat shovqin soldi. - Qandoq turqi sovuq xotinsan. Jigami jigardan begona qilmoqchimisan? — Dildor javob qilmadi. Risolatning betiga qarashni ham xohlamasdi. Kabinadan Oqsoqol chiqdi. - Nima gap? Risolat bidirlab ketdi. - Voy, bu timoqni etdan judo qilmoqchi. Asti qoni qo‘shil- madi buning. - Oqsoqol janjalning ma’nisiga tushunib, muloyim gapga aralashdi: - Axir, jon bolam, qancha gina-kudurating bo‘lsa, bafuqa gapirarsan. Bugun unaqa qilma. Uyga borsin. Undan keyin sen ham ko‘chingni olib kelasan. Mana ering. Er degan izvoshning oldingi g‘ildiragi bo‘lsa, xotin keyingi g‘ildiragi. Dildor unga ham javob bermadi. Og‘irlik bilan dedi: - A’zamjon aka, uyingizdan bir umr qaytmas bo‘lib chiqib ketganman. Men ilgarigi mushtipar Dildor emasman. 0 ‘z yo‘lim- ni topib oldim. Agar bolam desangiz, xotinim desangiz, yuring. Uyga boraylik. Oqsoqol o‘g‘liga bo‘ri qarash qildi. A’zamjon ikki o ‘t orasida qolgan edi. Nima qilsin? Ota so‘zini qaytarsinmi? Uning Dildor- ga yon bosgulik holi bor edi. Oqsoqol buni payqab qoldi. - Ichkuyov bo‘ladigan bolam yo‘q. Nomard yigit ichkuyov bo‘ladi. Xotin zotining urug‘i Hirotdan kelgani yo‘q. Yosh-yosh qizlar chollarga tegyapti. 0 ‘zingni bozorga solma. Dildor yana A’zamjonga qaradi. Oqsoqol qat’iy buyurdi: - Chiq, mashinaga. Er kerak bo‘lsa, yahnib boradi. A’zamjon beixtiyor mashinaga intildi-yu, yana to‘xtadi. Endi Risolat gapga aralashdi. - Ukasiga o‘ynash bo‘lgan xotin, xotin bo‘larmidi? A’zamjonning tishlari g‘ijirlab ketdi. Dildor qaltiradi, ko‘z- laridan o‘t chaqnadi. Shart burildi-yu, qo‘lidan bolani yulib oldi-da, pildiragancha ketdi. Nizomjon ham o‘zini yerga otdi. 449 Oqsoqol kabina eshigini qarsillatib yopib shofyorga: — Hayda, — dedi. Kabina tepasida A’zamjon, Risolat notekis yo‘ldan chayqa- la-chayqala ketisharkan, A’zamjon yo‘l o‘rtasida hayron turib qolgan ukasiga, sertuproq yo‘ldan orqasiga qaramay pildirab ke- tayotgan Dildorga qarardi. Ukasiga o ‘ynash bo‘lgan xotin so‘zi uning yigitlik izzat-naf- siga tekkan edi. Uning ko‘z oldida go‘zal, vafodor Dildor emas, harom, alvasti Dildor sochlarini yozib turgandek edi. II To uy ostonasiga yetguncha bola «dada» deb Dildoming sochlarini to'zitib, yuzlarini timdalab tashladi. Bola necha kun- lardan beri sira ko'rmagan dadasini kutardi. Uning orzulari, xa- yollari bir zumda shamolga uchib ketganini bilmasdi. Yulduz pogonli dada, yulduzli shapka kiygan dada bir ko‘rindi-yu, yana yo‘q bo‘ldi. Bola uyga ham dodlab kirdi. Ariq bo‘yida ketmon yuvayot- gan Yunusali ota nevarasining bu xil tovushidan hayron qolib, ketmonni joyida qoldirganicha eshikka chopdi. - Nima gap? Dildor javob bermadi. Bolani yerga qo‘ydi, o‘zini ayvonga otib, kulcha bo‘lib oldi. Bola ko‘chaga «dada»lab yugurdi. Choi yo‘lakdan uni tutib keldi. Bola oyoqlarini tipirchilatib unga so‘z bermasdi. Yunusali ota qizi bir nima demagan bo‘lsa ham, uning ahvo- lidan nima gap bo‘lganini bilib olgan edi. Ota bir zum o‘ylanib qoldi. Endi nevarasi ham hurpayib olgan, qaltirayotgan bobosi- ga, ayvonda to‘lg‘anib yotgan onasiga qarab, barmog‘ini og‘ziga solganicha javdirab turardi. Oxiri Yunusali ota qizining tepasiga keldi. - Qo‘y, qizim, qo‘y. Bu kunlar ham o‘tib ketar. Shundoq bo'lishini bilgan edim. Ammo ering urush ko‘rdi, musofirchilik ko‘rdi, yo‘lini topib olgandir, deb o‘ylagan edim. Bo‘lmapti-da. Dildor bosh ko'tarib dadasiga qaramadi. Choi endi nevara- siga o‘girildi. U hamon qo'lidan pufagi uchib ketgandek hayron hiqillab turibdi. - Qizim, mayli. Bolada nima ayb, dadasining oldiga oborish kerak. Axir bola sho‘rlik uni qachondan beri kutadi. Kutaverib ko‘zlari to'rt bo‘ldi sho'rlikning. 450 Dildor sapchib o'midan turdi-yu, bolasini quchoqlab oldi. — Yo‘q, yo‘q. Bormaydi, unga bermayman bolamni. Ota bosiq turib dedi: — Undoq o‘ylama. Bolaning dilini vayron qilma. Bola yana xarxasha qila boshladi. — Dadamga, dadamga boraman. — Ana ko‘rdingmi. Hozir oboray, bu kecha dadasi bilan yot- sin. Yupansin. Ko‘nglini sindirma go'dakning. Dildor bolasini bag‘ridan qo‘yib yubordi. Bola chopganicha yo‘lakdan chiqib ketdi. Yunusali ota qiziga bir dam qarab tur- di-da, og‘ir, yurakda bir dunyo alam bilan nevarasining orqasi- dan ketdi. Eshikka yetganda to‘xtadi. — Bolam, qandoq qilamiz, asli peshanang shundoq bo‘lsa, ilojimiz qancha! Dildor hovlida yolg‘iz qoldi. Hali oftob o'chmagan. Boya Dildor stansiyaga ketganida da­ dasi rayhonlarga suv ochib, hovlini yog‘ tushsa yalagudek qilib supuribdi, suv sepibdi. Poyondozga olingan oq shohini darvo- zaxona ustunidagi kalit iladigan mixga osib qo‘yibdi. Patnisdagi guruchni tozalabdi. Yonida ko‘zoynagi, qog'ozda bir kaftgina kurmak... Samovar irakisiga qog‘oz kiydirib bosib qo‘yibdi. Qo- ziqda yangi to‘n, taxtakachdan chiqqan do'ppi. Bulaming bari A’zamjon uchun edi. Uch yildan oshdi. Dildor biron kunni ro‘shnolik bilan o'tkaz- madi. 0 ‘tgan har bir kun unga alam, iztirob tashlab ketardi. Mana shu o‘tgan alamli kunlaming nihoyasiga yetdim, endi bari unutiladi, bari tushdek elas-elas esda qoladi, deb o‘ylagan edi. Bugun o‘tgan alamli kunlar jam bo‘Ub uning yuragini changallab oldi. Butun orzularini yuUb tashladi. Bu alamlarga shu birgina A’zamjon barham berishi kerak edi. Dildor zambarak og‘zida bola ochgan chumchuqdek yashab kelganini bilmagandi. 0 ‘sha zambarak endi otildi. Otildi-yu, uning ne-ne mashaqqatlar bilan tiklagan inini, ro‘zg‘orini ko‘kka sovurgandagina bildi. Dildor alamini ko‘z yoshidan olardi. Yig‘ladi, yig‘ladi, oxiri ko'zida yosh qolmadi. Holsizlanib ayvon labiga o‘tirdi-da, at- rofiga telbadek nazar tashladi. Atrof jimjit. Faqat olisdan chir- mandaning taraqlagani, yosh-yalangning qiyqirig‘i eshitiladi. Bu A’zamjonlar uyida. Uning kelishiga qishloqning uzoq-yaqinlari yig‘ilishgan. U yerda o‘yin-kulgi. Bu to'ydan faqat Dildor bena- sib, xolos. Shu bazm, bu qiyqiriqlar bu yerda, mana shu hovUda bo'lishi kerak edi. Bo'lmadi. Nega? 451 Dala-toshni kuydirgan saraton haroratini bag‘riga yashiigan o‘sha mash’um tutzor, azamat yigitning pahlavon ko'ksiga bosh qo‘ygan qoq tush pallasi... U kunlar Dildorga katta baxt, tush kabi shirin hayot va’da qilgandi. Aldangan qiz hamon o‘sha tush pallasi o‘zini unutgan daqiqalaming dardini tortardi. Ayol kishiga vafo degan narsa qanchalar qimmatga tushishi- ni ko‘plar hali bilmaydi. Dildor hech kimni qoralayolmasdi. Hammasiga birgina o‘zim aybliman, deb bilardi. Agar u Nizomjonga bevafolik qilmaganda bu kunlar boshiga tushmasdi. Ammo Nizomjon qanchalar azob chekkan bo'lmasin, bir marta ham uning yuziga solmadi. Oxiri Dildor o‘yinchoqqa aylandi. Uni erining ukasiga olib bermoqchi bo‘ldilar. Bunga Dildor qanchalik qarshi turmasin, baribir yana ozgina kuch bilan rozi bo‘lishi mumkin edi. Dildor shunaqa iro- dasiz edi. Bu gal ham uni Nizomjon saqlab qoldi. Dildor har gal irodasizlik qilib jar yoqasiga borib qolardi-yu, azobini Nizomjon tortardi. Hozir Dildor boya stansiyadan qaytib kelayotganlarida aka bilan uning o‘rtasida qolgan Nizomjonni esladi. Nizomjon mana shu Dildor tufayli o‘z uyidan, dadasidan, opasidan, akasidan judo bo‘ldi. Otasi uni oq qildi. Nima uchun? Kim uchun? Albat- ta, Dildoming nomusini saqlab qohsh uchun. Dildor bir o‘zini emas, Nizomjonni ham iztirobga soldi. Nahotki, shulaming bari uning ko'zini ochmagan bo‘lsa?! Yo‘q, Dildor endi tavbasiga tayandi. Ostonada bola opichlagan dadasi ko‘rindi. Bola uxlab qopti. Dadasi uni avaylab supaga yotqizdi-da, bir chetga borib o'tirdi. Boshini ikki panjasi orasiga olib, uxlagandek qimirlamay qoldi. Olisda hamon chirmanda qarsillaydi. Mast yigitlaming qiyqirig‘i, qarsak tovushlari baralla eshitilib turibdi. Dildor o‘zini qo‘lga oldi. Dadasining tepasiga kelib asta shivirladi: - Meni kechiring, dada. Tavba qildim. Qariganingizda meni deb tashvishga qoldingiz. Qo‘ying, bir amallab kunimizni ko‘rib ketarmiz. Ota bosh ko‘tardi. U qiziga shunday qaradiki, bu qarash go‘yo hech nima bo‘lmagandek, shunchaki dam olib o‘tirgan kishining loqayd qarashiga o‘xshardi. — Joyingizga borib yoting. Charchagandirsiz. — Dildor ta- nidagi butun og‘irlikni tashlagandek, yengil borib eshik ilgagini solib keldi. Choi ham o‘miga borib yotdi. Dildor bolasini ye- 452 chintirib o‘miga yotqizdi. Bolaning cho‘ntagida otilgan o‘qning to‘rtta gilzasi. Ko‘ylagining ko‘kragida yulduz. Dildor gilzalami qo‘liga olib tikilib qoldi. Balki bu A’zamjon- ning dushmanga otgan oxirgi o‘qlarining gilzasidir. A’zamjon dushmanga o‘q otib, o‘z xotinini yaralagandek tuyuldi. Bu kecha eri jangdan g‘olib qaytgan xotinning uyida chi- roq yonmadi. Tiq etgan tovush ham chiqmadi. Qor uchqunidek mayda, sovuq yulduzchalar qora baxmal osmonda birin-ketin miltirab qoldi. Yoshlik, sevgi to‘la balog‘at yillarini oqizib ket- gan anhor guvillaydi. Bu anhor endi sevgi sirlarini emas, ummi olib ketayotgandek noxush, sovuq shovullaydi. Uzoq-uzoqlarda bazmdan qaytgan mast yigitlaming poyma-poy qo'shiqlari eshi- tilib qolardi. Bu tovushlaming endi Dildorga sira aloqasi yo‘q. Aksincha, bu tovushlar uni masxara qilayotgandek. Birdan eshik zarb bilan taqilladi. Dildor seskanib ketdi. -K im ? Kimdir yo‘taldi. Mast bo‘lsa kerak, otga o‘xshab pishqirdi. - Men, men A’zamman. Och, Dildor. Och! Ochsang-chi! Dildor yeldek uchib eshikka yugurdi. Birdan hovli o'rtasida to‘xtab qoldi. Uning yuragi gupillab urar, baxtdanmi, cho‘chiganidanmi o‘zi ham bilmasdi. - Dildor, Dildorim, och! Dildordan sado chiqmadi. Orqasiga qaytib yana supaga o‘tir- moqchi edi, eshik zarb bilan tag‘in taraqladi. Dildor bu gal hech ikkilanmay eshik oldiga bordi. - Nima deysiz? Nima qilasiz meni? - Och, och, Dildorim! Diydoringga bir to‘yay. Ayol qalbidek yumshoq, har narsani oson kechiradigan qalb bo‘lmaydi. Yig‘lab, yalinib aytilgan so‘z har qanday xotin qalbini eru.nay qo‘ymaydi. Dildor titrab ketdi. Qo‘Uari beixtiyor eshik halqasiga bordi. Bordi-yu, allaqanday kuch qo'lini halqadan uzib oldi. Dildorda qandaydir kuch paydo bo‘ldi. Tanidagi titroq ham allaqayga g‘oyib boidi. - Keting! Dildor bu gapni sira ikkilanmay aytdi. 0 ‘z tovushining qat’iyligi unga yana kuch bag‘ishlagandek bo‘ldi. A’zamjonning kayf aralash uni pisand qilmagani va ayni vaqtda hayratda qolganini ifoda qiladigan tovushi keldi: 453 - Nima?! Ikkovi ham jim qolishdi. Saldan keyin A’zamjon dedi: - Esingni yig‘! Dildor indamadi. - Keyin pushaymon bolasan. 0 ‘rtada bolamiz bor. Dildor yana indamadi. Dildoming yuragi uzilib ketgandek bo'ldi. Ammo yana o‘zi- ni bosdi. Sal o‘tmay A’zamjonning piqillab yig‘lagani eshitildi. Dil­ dor kuchining boricha o‘zini bosishga urindi. Erining gaplaridan ta’sirlanmaslik uchun ikki qulog‘ini kaftlari orasiga oldi. A’zamjon ancha paytgacha jim qoldi. Tishlari g'ichirladi. Nimalardir deb kimnidir so‘kdi. Kimni so‘kayotganini Dildor eshitmadi. Oxiri A’zamjon jahl bilan eshikni tepdi. Dildor sal orqaga chekindi-da, ovozining boricha butun qahr-u g‘azabini yig‘ib qichqirdi: - Keting! Keting! Keting! A’zamjon qahr bilan dedi: - Uch taloqsan! Qo‘ydim! Ko‘cha tarafda notekis tashlangan qadam uzoqlashdi. Dil­ dor hamon qimirlamay yo‘lakda turardi. U shu turganicha qan- cha turganini bilmasdi. Supada yotgan dadasi yo'taldi. Shunda- gina Dildor esini yig‘ib orqasiga qaytdi. U supa yonidan o‘tib ketayotganda chol boshini ko‘tardi. - To‘g‘ri qilding, bolam. Shundoq qilishing kerak edi. Dildor indamadi. Bir og‘iz gap aytgudek bo‘lsa, tomog‘idan gap emas, yig'i otilib chiqib ketardi. U o‘zini tutdi. Biroq bola- sining yoniga yotarkan, o‘zini tutolmadi. 0 ‘ksib-o‘ksib yig‘ladi. Ko‘z yoshlaridan yostiq shalabbo bo‘lib ketdi. Uning ahvolini dadasi bilib yotardi. Qay ota o ‘z bolasining baxtsizligidan, azobidan bexabar qo- ladi, deysiz. Ill Nizomjon yo‘l o‘rtasida ancha turib qoldi. Mashina orqasidan chang purkab zumda g‘oyib bo‘ldi. Ammo bola ko‘targan Dildoming shitob bilan o‘rikzordan o‘tib so'qmoqqa chiqishi, hali odam bo'yi kelmagan sariq tollar ora- sidan ketishi uning diliga allaqanday og'ir, ko'ngilni ezuvchi bir mung tashlab ketgan edi. 454 Nizomjon shu yoshga kirib biron marta shodlikka to‘ymagan edi. Bugun akasi o‘lim joyidan omon kelganda, uni sog‘ingan, yarimta bo‘lgan oila butun bo‘lgan kunda, ko‘rgan-kechirgan azoblar unutiladi, gina-qudurat oradan ko‘tarilib ketadi, deb o‘ylagan edi. Otasini, opasini shu shodlik bahona kechirgan edi. Ammo bu shodlik ham unga tatimadi. Kindik qoni to'kilgan uy, ona tobuti lopillab chiqqan ostona hamisha uni bag‘riga chaqirardi. Oq qilingan bo‘lsa-da, quvilgan bo‘lsa-da, bari bir bu uy uning uyi edi. Hech bir bola o‘z otasini, jigarlarini yomon deyolmaydi. Har qancha alam o‘tgan bo‘lsa ham, ichiga tashlaydi. Alamlarini, azoblarini ko‘kragiga ko'madi. Nizomjon ham barcha alamlami ko'ksiga ko‘mib, akasi keladigan kun hech narsa bo'lmagandek quvilgan ostonadan o ‘ynab-kulib kirib kelgan edi. Zum o'tmay u yana o‘z uyiga begona bo‘ldi-qo‘ydi. Otasi bir og'iz bo‘lsa-da, yur demadi-ya! Risolat bo'lsa uning dilini vayron qilib A’zamjonga: ukang xotiningning o‘ynashi, dedi, A’zamjon unga yov bo‘lib qaradi. Endi Nizomjonning bu uyda qanaqa ilinji bor? Kimi bor, nimasi bor? Tamom! Nizomjon ayrilish yo‘lda nima qilami bilmay turardi. Shu topda uning dunyoda hech kimi qolmagandi. U asta joyidan qo‘zg‘aldi. Jigar ekan, allaqanday ilinj uni uyi tarafga qaratdi. Ko'nglida hozir kimdir kelib qo‘lidan tortadigan- dek, uyiga sudraydigandek bo‘lardi. Shuning uchun ham u dadil qadam tashlamas, uzoq ketib qolsa, topolmay qolishadigandek tuyilardi. U asta-asta qadam tashlab anchagina nari ketib qoldi. Hech kim uni izlab kelmadi. Chaqirmadi. Nizomjon og‘ir xo‘rsinib qadamini tezlashtirdi. Marg'ilon yo'liga qarab ildam yurib ketdi. Guzardan o‘tdi. Yo‘l chetlariga xarsang yotqizilgan ko‘chaga burilishi bilan orqadan yengil oyoq tovushi eshitib o‘girildi. Brezent shippakda yengil yer bosib Ado- lat kelardi. Nizomjon to‘xtadi. U o‘z qiyofasining qay ahvoldali- gini endi bildi. Adolatning hayron bo‘lib qarab turganidan bildi. - Nima bo‘ldi? - dedi cho£chib Adolat. Nizomjon javobga og‘iz ochdi-yu, iyagi qimirladi, xolos. To- mog‘idan ovoz chiqmadi. - Qo‘y, qo‘y, gapirma. Yur! Asroralamikiga kelyapsanmi? Yaxshi qipsan. Yur. Nizomjonning ko'zidan tirqirab yosh chiqib ketdi. U bola bo‘lib yig‘lamagan edi. Yig‘laganda ham ko‘z yoshini yashirgan edi. Hozir u o‘zini tutolmadi. Nega yig‘ladi? 455 Muttasil ruhiy azob chekkan odam hamisha yangi zarbalaiga chog'lanib turardi. Butun asabini, kuchini boshiga yog‘iladigan kulfatlarini daf qilishga tayyorlab turadi. Ana shunday paytda bir og‘iz mehribon so‘z, bir og‘iz ihq kalima asablar ostida yotgan ko‘z yoshini siqib ohb chiqadi. Nizomjon ham shunday bo'ldi. Taqdiming necha yillardan beri boshiga solayotgan berahm o ‘yinlari diydasini qotirib qo‘y- gan edi. Shu sodda, shu to‘pori qishloq qizining bir og‘izgina so‘zi uni ona tovushidek unutilgan, unutilgan-u g'uborsizligi, mayinligi, mehribonligi bilan birdamgina gangitib qo'ygan edi. Nizomjon qachonlardan beri ana shunday bir iliq so‘zning gadosi edi. Balki shu iliq so‘z uning ko‘z milldariga yosh tortib chiqdimikin? Ostonaga yetishganda Adolat unga tanbeh berdi: - Karim to‘g‘risida g'iring deb og‘iz ochmaysan. Nizomjon hayron bo‘ldi. - Nega? - Hali xabaring yo'qmi? Karimdan xat keldi. U hozir Man- juriya chegarasida turibdi. Nizomjonning ko'ngli allanechuk bo‘lib ketdi. U Manju- riyaning qayerdaligini biladi. Nahotki, yana urush bo‘lsa? Na- hotki, yana qon to'kish, portlashlar. - Menga qara, — dedi Adolat. - Yaxshisi, sen kirma. Hozir Asrora telbadan battar bo‘lib o‘tiribdi. Rais opa ham shu yerda bo‘lsalar kerak. Sen ketaver. Nizomjon katta tosh yo‘lga chiqqandagina o‘zining qilgan ishidan pushaymon bo£ldi. Nega Asroraning oldiga kirmadim, nega ikki og‘iz iliq so‘z bilan uni ovutmadim, deb o‘zini o‘zi koyidi. Ko'ziga boya stansiyada bir gapirib o‘n kulib yurgan Asrora ko‘rindi. Chorterakda ikki alamzada qoldi. Zirillama yo‘lida dili vay- ron bo‘lgan bir yigit o‘z yog‘iga o‘zi qovurilib borardi. Nizomjon Zirillamaga kelganda qosh qorayib qolgan, sim- yog'ochlarda endi chiroq yona boshlagan edi. So‘rilarda gurung- lashib o'tirgan choyxo'rlarga bir-bir salom berib Naymanga ke- tadigan biron mashina bormikin, deb alanglab tuigan edi, sarta- roshxona oldida etigining qo‘nji ustidan boldirini uqalab o‘tirgan Ummatali amakini ko‘rib to‘xtadi, - Dadangni ko‘rdingmi? - dedi Ummatali amaki. 456 Nizomjon uning gapidan, qishloqqa borib dadangni ko‘rib keldingmi, degan ma’no angladi. Ha, dedi-yu, boshqa gap ayt- may serrayib turib qoldi. - Ko'rgan bo‘lsang, yaxshi. Boya eshikka o‘tib ketgan edi, — dedi Ummatali amaki. Ana shundan keyingina u gap Ikromjon to‘g‘risida ekanini tushundi-yu, uyga shosliildi. Hovlida chiroq yongan. Xayriyat, Ikromjon uyda ekan. Nizomjon yo‘lakdan kirishi bilan o‘choqda miltirab tur- gan cho'qqa tikilgancha qimirlamay o‘tirgan Ikromjonni ko‘rdi. Ikromjon xayolga cho'mganidan uning kirganini sezmadi. U ha- mon yuzini asta-sekin kul bosib kelayotgan cho‘qqa tikilganicha qimirlamasdi. Nizomjonning uni ko‘rmaganiga ikki haftacha bo‘lib qol- gandi. Tog‘a ko‘richagini operatsiya qildirgandan keyin u vaqtin- cha raislik qilayotgan edi. Ota-bola kam ko‘rishishardi. Ikromjon uyga kelmay idorada yotib yurardi. Ovqatni ham samovarda yer- di. Nima bo‘lib bugun uyga kehb qopti. Ikromjonning rangi ketib, ozib qopti. Yelkasiga elektr nuri tushib tuiganidan do‘ppi chetidan ko‘rinib turgan sochlari oppoq bo'lib ketibdi. Nizomjonning ko‘ngli buzilib ketdi. Nizomjon yo'taldi. Ikromjon boshini ko‘tarib unga bir oz tikilib qolgandan keyingina xayollaridan bo‘shab uni tanidi. - Keldingmi, bolam. Qayoqlarda yuribsan? Ikromjon yog‘och oyog‘ini yechib qo'ygan ekan, yerda yot- gan qo‘ltiqtayog‘ini olguncha Nizomjon borib tiz cho‘kib bo‘y- niga osildi. - Obbo tentagim-e, obbo tentagim-e - Nizomjonning ichi- dan olov otilib keldi-yu, tomog‘iga kelganda bu yoqqa o‘tolmay tiqilib qoldi. Ikromjon uni bag'ridan bo‘shatib boshini siladi. - Bojangdan so‘ragan edim. Chorterakka ketdi, dedi. Keldi- mi, akang keldimi? Nizomjon zo‘rg‘a, ha deyoldi. Ikromjon boshqa gap so'ramadi. Bo‘lib o‘tgan gapga darrov tushundi. Agar akasi kelgan bo‘Isa, bu bola nega qaytib keladi? Otasi bir baloni boshlagan. Xafa qilgan. Akasi urushdan omon qaytib keladi-yu, kech qorong‘ida ukasi shuncha yo‘l bosib qay­ tib keladimi? Bir balo bo‘lgan. Ikromjon uni alahsitmoqchi bo‘ldi. 457 — Tovoqni olib chiq. Osh damlab qo'yganman. Uch kundan beri yo‘q edim. Kelib hovli supurdim, uy yig'ishtirdim. Juda ivir- sib ketibdi. Bir siqimgina osh qilib suzib eyishga hayron bo‘lib o‘tirgan edim. Kelganing juda soz bo‘ldi. Ikromjon supaga kelib o'tirdi. Shakarob to‘g‘rab chinni usti- ga bitta kulchani qopqoq qilib yopib qo'ygan ekan. — Bolam, o'zing suzib kel. Ota-bola bir oshxo‘rlik qilaylik. Osh ustida ikkovi ham biron og‘iz so‘z aytishmadi. Ni- zomjonning tomog‘idan ovqat o‘tmasa ham, Ikromjonning ish- tahasini buzmashk uchun chimdib olib turdi. Choy ustida Ikromjonning o‘zi gap ochdi. — Sen aytmasang ham, avzoying nima boMganini aytib tu- ribdi. Qo‘y, xafa bo‘lma. Ikkovimiz bir-birimizdan beshbattar badbaxt odamlar ekanmiz. Bunaqa kunlami endi ko‘rayotgani- miz yo‘q. Bolam, ko‘nglingga kelmasin-ku, dadang mazasi yo‘q odam ekan. Nizomjon bo‘lgan voqeani oqizmay-tomizmay aytib berish- ga majbur bo‘ldi. Ikromjon choy ho‘plab o'tirib, goh boshini sarak-sarak qilib, goh qoshlarini chimirib eshitardi. — Sen-ku kuningni ко‘rib ketding. Mana, yaqinda dada ham bo£Ub qolasan. Dildorga qiyin bo‘pti. Qayoqqa boradi? Ayol kishining ko‘zida yosh ko‘rsam, asti chidamayman. 0 ‘tli-shudli bo'lsa u ham yo'lini topib ketar. Ha, mayli, supaga joy qil. Oy- dinda bir uxlaylik. Zap kelding-da. Bir o‘zim uyga sig‘mayman. Xuddi yutvoraman, deydi. Shuning uchun ham har yerlarda yo- tib yuribman. Xo‘sh, Naymanda ishlar qalay? — Yomonmas, ota. Bormaganingizga ham ancha bo‘lib qol­ di. Bir boring. — To‘lanni ko'rgandim. Juda vahima qilib yubordi. Undoq qildik, bundoq qildik, deb rosa ko‘pirdi. — Ha, u kishiga gap bo‘lsa. Ikromjon charchagan ekan, yostiqqa bosh qo‘ydi-yu, ux- ladi-qoldi. Ammo Nizomjonni hadeganda uyqu olavermadi. Ko‘ziga Jannat xola ko‘rinaverdi. Hali uydan choynak ko'tarib chiqayotgan, hali ayvon labida iyagiga qo‘lini tirab xayol surib o‘tirgan bo‘laverdi. Shundoq hovli huvillab qoldi-ya! Tanholik dardini tortayotgan Ikromjon uyiga odam kelishi bilan tirilgandek bo‘ldi. Odam taftini odam ko‘taradi degandek, 458 Nizomjon kelib uy to‘lib qolgandek bo‘ldi. Uyqusi ham joyiga tushdi. Ana, u pish-pish uxlayotibdi. Bu jussasi kichkina, bir oyog‘i- ni urush uzib olgan kishining ko‘ksida qanchalab armonlari qoldi. Qamishlari shig‘illab yotgan to‘qayda do‘mbaygan ikkita qabrda uning jigarlari yotibdi. U ana shunday katta alamlarga ham chidadi. Inson bolasidek sabr-qanoatlik hech narsa bo‘lmas ekan. Nizomjon bu azamat kishining sabr-u bardoshiga qarab o ‘z dardlarini unutdi. Bu odam u uchun kattakon bir maktabga o ‘x- shardi. Uning har bir qadami, har bir so‘zi unga kattakon saboq- dek edi. Nizomjon qattiq charchagan ekan, boshiga oftob kelganda uyg‘ondi. Ikromjon amaki ko‘rinmaydi. Nizomjon bosh ko‘ta- rib, u yoq-bu yoqqa alanglab quloq soldi. Chorbog‘ tarafdan uning yo‘talganini eshitib, apil-tapil kiyinib chorboqqa chiqdi. Ikromjonning qo‘lida ketmon, ko‘pdan sug‘orilmay suvsab ket- gan behilarga suv ochyapti. — Samovarga ikkitagina tarasha tashlab qo'ygin, bolam. Nizomjon orqaga qaytdi. Samovar cho‘g‘i allaqachon kul bo‘lgan, pashshaga o‘xshab g‘ing‘illab turibdi. U silkib kulini tushirdi-da, otashxonada qolgan bir-ikki cho‘g‘ ustiga kecha osh damlaganda o‘choq oldiga surib suv sepib o'chirilgan ko‘mirdan bir hovuch tashladi. Nizomjon to betini yuvib kelguncha, samo­ var sumay chalib, dam o‘tmay vaqirlab qaynab ketdi. U so‘riga joy tayyorlab, Ikromjonning keUshini kutib o‘tirdi. Hovli jimjit. Erkak kishi qanchalik mirishkor bo'lmasin hovli tutishni eplolmas ekan. Ilgari bu hovli qandoq orasta bo‘lardi. Hamma narsa saranjom-sarishta. Devorlar nurabdi. Bahor ja- lalari tushirib yuborgan tamov tagidan bo‘g‘ot o'pirilibdi. Ray- hon, gultojixo'rozlar yashnab turadigan gulzorda o‘tgan yili bel bo‘yi o‘sgan giyohlar qovjiragancha hali ham turibdi. Tagidan chiqqanlari ham sug'orilmaganidan sarg‘ayishga kepti. Kungay tarafda ikki uy, bir ayvon. Ikromjon bu uyni o‘g‘lini uylantirish uchun qurdirgan edi. Chorboqqa orqa o‘girgan ikki uy, bir dahliz. Darvozaxona yonida ikkita kichik uy. Bu uyda Ikromjon qish kechalari allamahalgacha o‘rtoqlari bilan gapla- shib o‘tirardi. Jannat ularga choy tashib charchardi. Mana shun- cha uy bo‘sh, huvillab yotibdi. Ikromjon hovliga oyda bir kelsa keladi, kelmasa yo‘q. U bu hovUga xotiniga aza tutish uchungi- 459 na kelsa кегак. U har kelganida hamma xonalarga kirar, dera- za chetiga o‘tirib bu uyda bo‘lib o‘tgan voqealami bir-bir eslar, yana boshqasiga kirib, yana o ‘shanday qimirlamay o'tirardi. Jannat unga shu hovlida to‘qqiz marta olam quvonchiga teng baxt berdi. Ikromjon shu ostonadan to‘qqiz marta bola ko'tarib oftobdek yarqirab kirdi. Sakkiz marta quvonchini kafanlab shu ostonadan olib chiqib tuproqqa ko'mib keldi. Uning jami qu- vonch-u alamlarini teng bo‘lishgan xotini qamishlar sovuq sho- villagan to‘qay yoqasida yakka qabr bo‘lib yotibdi. Unga shod- liklar, tuganmas baxt va’da qilgan yolg'izi odam oyog‘i yetmagan changalzorlar orasida botqoqda qolib ketdi. Bu odam shuncha bola ko‘rib qum qisimlagan qo'ldek bo‘shab qoldi. Ikromjon chorbog‘dan chiqib ketmonni ariqqa tashladi-da, qo'lini belbog‘iga arta-arta so‘riga kelib o'tirdi. Nizomjon unga choy quyib uzatdi. - Dada, tunukani moylatmasa bo'lmas, narigi uyning tomi- ni ham shuvatish kerak ekan. Ikromjon qo‘l siltadi. - Nima qilasan? Moylatib nima qilasan? Nizomjon hayron bo'ldi. - Nurab ketyapti. 0 ‘rtoqlarimni ohb kelsam, ikki kunda u yoq-bu yog‘ini eplashtirib qo‘yardik. - Hojati yo‘q, bolam. Hojati yo‘q. Kechadan beri bir narsa ko'nglimga kelib turibdi. Tog‘aga aytsam, shu uyni olsa. Bola- larga boqcha qilib bersin. Senga uy kerakmas. Naymanda uying bor. Men har qayda yotib yuradigan odamman. U bir gapni aytolmay peshanasini uqalab iyagini qashladi. - Mening bolalarim yayramadi bu uyda. Boshqalaming bo- lasi yayrasin, hech bo‘lmasa. Uning bu tovushida shunchalar o‘kinch, shunchalar dard bor ediki, buni faqat Ikromjonning kechmishidan xabardor odam- gina sezishi mumkin edi. Nizomjonning bag‘ri o£rtanib ketdi. Bo'yniga osilib soqollaridan silagisi keldi. Ota-bola jimgina o‘tirib choy ichishdi-yu, Ikromjon darrov o‘midan tura qoldi. - Naymanga ketasanmi? - dedi u Nizomjonning betiga qa- ramay. - Ketsam deyman. Yumushingiz yo‘qmi? - Mayli, boraver. Bugun-erta o‘zim ham o‘tib qolarman. 460 Ota-bola eshikka qulf urib ko'chaga chiqishdi. Ummatali tut tagida oyog‘ini uqalab o‘tirardi. - Yana oyoqni uqalab qopsan, oshna, nima bo‘ldi? - Bo'lmayapti. Bu kecha mijja qoqmadim. Yomon qiyna- yapti. Idoradan telefon qilgan edim, bolam boyoqish Azizxon kechasi Farg‘onadan doktor olib keldi. Chortoqqa borsin, de- yapti. Bormasam bo‘lmaydi. Bolam bechorani yana ovora qila- digan bo‘ldim. 0 ‘zi oborib taslilamoqchi. Tog‘aning ahvoli qa- lay? - Kecha borgan edim, yaxshi. Bir-ikki kunda chiqib qolar. Ummatali qoldi. Ota-bola guzarda ajralishdi. Ikromjon ido- raga kirib keta turib nimadir demoqchi bo‘lib qoldi, bir oz o ‘y- lanib turib yana eshikni ochib kirib ketdi. Naymanga ketadigan mashina bo‘lavermagandan Nizomjon betoqat bo‘lib turgan edi, idora orqasidagi saroydan temir boch- ka yuklagan mashina chiqdi. Hamma yog‘i moyga qorishgan To‘lanboy kuzovda u yoq-bu yoqqa alanglab kimnidir qidirardi. To'lanboyning xotini klub oldidagi skameykada tugun ko‘ta- rib o'tirgan ekan, mashinaga qo‘l ko'tarib o‘rtaga tushganda ko‘rib qoldi. To‘lanboy o‘zini yerga otib xotinining qo‘lidagi tu- gunni oldi. Nizomjon ildam yurib ular oldiga bordi. Er-xotin uni ko‘rib hayron bo‘lib qolishdi. - Ha, nima qilib yuribsan, boja? Qachon kelding? Qish- log‘ingga bordingmi o‘zi? Nizomjon bordim, dedi-yu, boshqa gap aytmadi. - Kelganing yaxshi bo‘pti. Hozir yuvinib olay, birga keta- miz. To‘lanboy tolzor tarafga o‘tib ketdi. To'lanboyning xotini to‘yga ketayotgandek kiyinib olgan, qo‘lida qo‘sha-qo‘sha tilla uzuk, qulog‘ida qashqar baldoq. Tizzasidagi tog'oradan hali so- vumagan somsa hidi kelib turibdi. Zebixonning opasi kiyinishni juda o‘miga qo‘yardi. Yoshi el- likka yaqinlashib qolgan bo‘lsa ham yuzida bitta ajin yo‘q. Shun- cha urush yillari ham qoshidan o‘sma uzmadi. Erkaklar bilan barobar sholi chopig‘ida ham, o‘tog‘ida ham - bari bir qoshida o‘sma, yuzida elik edi. To‘lanboy ham o‘ziga yetarcha tabiatli kishi. Biron mahal soqoli o‘sganini hech kim ko‘rmagan. Xullas, er-xotin ishni ham, oliftagarchilikni ham o‘miga qo‘yishardi. To‘lanboy bozor kunlari Marg'ilonga tushib xotiniga yarashadigan narsalami qi- 461 dirib yurardi. To‘y-hashamga boradigan bo‘lsa xotinining kiyini- shiga ham aralashardi. Uni kiyma, buni kiy, unisi yarashmaydi, bunisini kiy. IV Dildor azonlab dalaga chiqib ketgan edi. Bola uyg‘onib yana dadamga boraman deb xarxasha qila boshladi, choy ham ichma- di. Yunusali ota uni kiyintirib ko‘chaga olib chiqib ketayotganda Asrora kelib qoldi. U ancha ozib qolgan, kechasi bilan yig‘lab chiqqan bo‘lsa kerak, ko‘zlari qizarib, qovoqlari shishib ketibdi. U kecha bo‘lib o‘tgan gaplardan xabardor bo‘lsa kerak, ota- dan hech gap so‘ramadi. Dildoming qayoqqa ketganini so‘radi, xolos. - Ertalab azonlab chiqib ketgan edi, bolam. Asrora indamay qaytib chiqib ketdi. Yunusali ota tashvishda qoldi. Qizi dalaga chiqqan bo‘lsa, Asrora bilardi. Qayoqqa ket­ gan bo‘lishi mumkin. Ota eshikka qulf urib, bolani opichlaganicha idora tarafga keta boshladi. Katta yo‘lga burilayotganda eshagiga xalacho‘p niqtab kelayotgan qudasiga duch keldi. Yunusali ota oradan shuncha gaplar o‘tib unga bir og‘iz bo'lsin churq etib gapirma- gan edi. Endi ham gapirmoqchi emas. Qudasining fe’lini biladi. Odamzodning birovdan bir marta ko‘ngli qolmasin. Ilitish qiyin bo'ladi. Inoyat oqsoqolning, o‘g‘lim Dildor bilan o‘ynashib qo‘yib, zakundan qo‘rqib uylangan, bolasi ham haromi, deganini eshitgan. U shu gapni eshitganda dunyo ko‘ziga qorong‘i bo‘lib ketgan edi. Ota tabiatan yuvosh odam bo‘lganidan shu gapni ham ichiga yutib ketgan edi. Bu gapni kuyovim aytmagan-ku, deb indamay qo‘ya qolgan edi. Kechagi voqea uni o‘tsiz tuta- tib yubordi. Qizi bilan barobar tortgan azoblari, alamlari uchun Oqsoqolni tishlab-tishlab olmoqchi bo'ldi. Darrov bu niyatidan qaytdi. Awal kuyovim bilan gaplashay, qani u nima deydi. Yunusali ota qudasining betiga ham qaramay, indamay o‘tib ketayotgan edi, Oqsoqolning o‘zi eshak no‘xtasini tortib to'xtadi. - Ha, quda, bolalarga qo‘shilib arazlab yuribsizmi? Ayb bo‘ladi. Shundoq bolam o‘lim og‘zidan qaytib keladi-yu, se- vinish o‘miga to‘rsayib yurish sizga yarashmaydi. Axir, A’zam sizning ham bolangiz. Yuring, uyga, bolalaming oldida gapla- shaylik. Nima qilasiz, go‘dakni ota diydoridan mahrum qilib. 462 Yunusali ota indamadi. Bola yotsirab Oqsoqol olib ketmoq- chiday buvasining orqasiga bekinib oldi. — Shundoq bo‘lsin, quda. Oqsoqol shunday dedi-yu, eshakka xalacho‘p niqtadi. Eshak pildirab o‘tib ketdi. Yunusali ota qayoqqa borishini bilmay, har- damxayol bo‘lib turgandan keyin idora tarafga yo‘l oldi. Ular yonidan gurillab o‘tib ketgan yuk mashinasi sal nari- ga o‘tib to‘xtadi. Shofyor kabinadan tushib cho‘ntagidan ikkita qip-qizil olma chiqazdi-da, bolaning qo‘liga berib yelkasiga qoq- di. - Voy-bo‘, malades bo‘p ketibsan-ku. Dadang manavunaqa geroy, frontdan senga nima olib keldi? Bola ko‘kragidagi yulduzni, ikkita gilzani cho‘ntagidan olib ko‘rsatdi. — Iya, maza qipsan-ku. Meniyam shunaqa geroy dadam bo‘lsa maza qilardim. Shofyor uni erkalab, mashinasiga yana o‘tirdi-yu, gurillatib haydab ketdi. Dadasi sha’niga aytilgan maqtovlardan bola quvonib ket­ di. Buvasining oldiga tushib dadam manavunaqa yuradi, dadam manavunaqa chopadi, deb u yoqdan-bu yoqqa chopar, to‘xtab buvasiga xuddi askarlardek chest berib qimirlamay turib qolar- di. Yunusali ota nevarasining qiliqlarini ко‘rib ich-ichidan ezilib ketardi. Nahotki, Dildor eridan ajrab ketadi. Unda bola nima bo‘la- di? Axir, bu bola tili chiqqandan beri dadasini yo‘qlaydi, keli- shini kutib yo‘l poylaydi. Yo‘q, nima bo‘lsa ham ulaming boshi­ ni bir joyga qovushtirib qo‘yish kerak. Hech bo‘lmasa mana shu bola uchun ular birga yashashlari kerak. Har qancha og‘irchilik- ka chidab birlashishlari kerak. Yunusali ota nevarasini opichlab Oqsoqolnikiga yo‘l oldi. Ko‘prikning naryog‘ida ishkomga poyasi kesib olingan keksa tol yonida Dildor bilan A’zamjon turardi. A’zamjon nimadir deb tinmay gapiradi. Dildor yerga qaragancha qimirlamay turibdi. Yunusali ota to‘xtadi. Ulaming gaplariga xalaqit bermaslik uchun o ‘rikzor tarafga burilayotganda, nevarasi ulami ко‘rib qoldi-yu, qiyqirib yubordi. - Dada, da-aa-da! Ota bolani yerga qo'yishga majbur bo‘ldi. Uning hay-hayla- shiga qaramay bola pildiraganicha ular tarafga uchib ketdi. 463 - Azimjon, Azimjon! Bola orqasiga qaramadi. Zumda ko‘prikdan o ‘tib dadasiga otildi. Bo‘yniga osilib furajkasini olib kiydi. Dada-bolaning bu holatiga ham havas, ham tashvish bilan qarab turgan Yunusali ota orqasiga qaytib ketdi. A’zamjon Dildoming ko‘nglini ovlamoqchi bo'lardi. -A x ir, o‘ylasang-chi, Dildor, dadam qarib qolgan narsa. Besh kunligi bormi, yo‘qmi, nima qilay, tashlab ketaymi? Dildor indamasdi. - 0 ‘zing g‘alati bo‘lib qopsan. Axir, dadam bilan opam sen- ga nima yomonlik qildi? Uyim-joyim bo‘la turib, qarib, hassaga tayanib qolgan dadamni tashlab senikiga ko‘chib ketaymi? Bor- mayman. Xotin kishi uyidan chiqib ketadi. A’zamjon erkaklik sha’ni to‘g‘risida uzoq gapirdi. Dildor churq etmay, uning bari gaplarini eshitdi. - Mana shu. Bor gapim shu. Xohlasang shundoq bo‘ladi. Xohlamasang o‘zing bilasan. Dildor boshini ko‘tarib dedi: - Bor gapingiz shumi? - Shu, - dedi A’zamjon. - Bo‘lmasa endi mendan eshiting. — Dildor birdam tek qoldi. Mana shu bir necha daqiqada A’zamjon bilan uchrashgan bi­ rinchi kunidan to shu topdagi uchrashuvgacha bo‘lgan voqealar- ni esladi. Shu o'tgan davr uni ko‘p narsaga o‘rgatgan, bo‘shash- gan qishloq qizini o‘z so‘zli, cho‘rtkesar qilib qo‘ydi. Kuchga, g‘ayratga to‘lib gapira boshladi. - Dadam bilan opam nima yomonlik qildi, deb so‘radingiz. Men javob beray, siz eshiting. Opangiz bilan dadangiz uchun siz allaqachon o‘lgan edingiz. Allaqachon sizning janozangizni o‘qib bo‘lishgan ular. Meni ukangizga olib bermoqchi bo‘lish- di. Ko‘p olishishdi men bilan. Yaxshiyam, Nizom insofli ekan, hamma narsadan kechdi-yu, o‘zini, sizni, mening nomusimni saqlab qoldi. Agar dadangiz bilan opangizning gapiga kirgan- da kecha siz ona qishlog‘ingizga kelmasdingiz. Ukasiga xotin bo‘lgan xotiningizning betiga tuflardingnz. Gunohim sizga xi- yonat qilmaganimmi? Nizom sizga nima yomonlik qildi? Ke­ cha ko‘rdingizmi, yetti yot begonadek ko‘cha o'rtasida qoldi. Na dadangiz, na opangiz uni yur dedi. Siz-chi, siz nega uni uyga chaqirmadingiz? Sizga qilgan yaxshiligiga bu mukofotingizmi? Erkaklik sha’ningizni gapiryapsiz. Sizning shu erkaklik sha’nin- gizni kim saqladi? Ayol boshim bilan men saqladimmi? Xo‘sh, 464 mening ayollik sha’nimni kim saqlaydi? Sizga yoiiqqan kunimni qarg'ab yashayapman. Dadam qarib qolgan, besh kunligi qolgan dadamning deyapsiz. 0 ‘sha uchun yashamoqchisiz. Manavu, ke- chagina beshikdan chiqqan, hali dunyoning nimaligini bilmay- digan bola uchun yashamoqchimassiz. Siz tobutga qarab emas, beshikka qarab yashashingiz kerak edi. Ne deb urushga borib keldingiz? Latta-puttaga to‘lgan dadangizning hujrasini mudofaa qilgani borganmidingiz? Boshqalar bolalarining umrini saqlashga borib kelganda, siz okopda yotib shu hujrani o'ylabsiz. Dildor o‘rtanib, kuyib-yonib gapirardi. Uning har bir gapi A’zamjon ko‘ksiga o‘q bo‘lib qadalardi. Bu gaplami unga o‘z xotini aytyapti. Boshqa odam aytganda uning boya o ‘zi aytgan erkaklik sha’ni ikki panjasidan musht tugardi. Uning tishlari g‘i- chirladi, ko‘zlaridan o‘t chaqnadi. Ammo Dildor uning bu holatidan zarracha cho‘chimadi. Gapini qanday gapirayotgan bo‘lsa o'shandoq davom ettirdi. — Siz bir meni emas, uch kishini baxtsiz qildingiz. Manavu go‘dak, jigaringiz Nizomni ham badbaxt qilgan odamsiz. Ochi- g‘ini aytay, men Nizomni sevardim. Oraga siz suqildingiz-u, bir-birimizdan begona qildingiz. Frontdan yozgan xatingiz esin- gizdami? Ukangizning odamgarchiligiga ming marta ta’zim qil­ gan edingiz. «Bizning uyimizda yuvosh, befahm musicha ham bola ochmaydi», deb yozganingiz esingizdami? Qani endi ham shu gapni aytib ko‘ring-chi?! A’zamjonning oyog‘ida darmon qolmadi. Hamon bo‘yniga osilib turgan bolani asta yerga qo‘ydi-yu, holsizlanib to‘nkaga o'tirdi. Shu o‘tirgancha qimirlamay uzoq jim qoldi. Dildoming bari gaplari haqiqat edi. Bu gaplarga biron javob topishga A’zamjonda so‘z yo‘q edi. Hozir u ikki o‘t orasida kalovlab qolgan edi. Dadasining fe’lini biladi. Agar u Dildor bilan bo‘ladigan bo‘lsa uni, albatta, oq qiladi. Butun qishloqqa dod solib, nomard bolani la’natlay- di. Bordi-yu, ota uyida qolsa, bolasi, qancha jabr-u jafolarga bardosh berib uni kutgan xotini nima bo‘ladi? Odamlar nima deyishadi? Shumi uning yigitlik sha’ni? Dildor hamon tik turganicha undan javob kutyapti. A’zamjon bo‘lsa shu o‘tirganicha xuddi yerga singib ketayotgandek borgan sari cho‘kib borardi. Shuncha yil urush kezgan, o‘qqa uchgan murdalar yonidan emaklab o‘tgan, kuniga yuz o‘lib, yuz tirilgan, sovuqqa ham, 465 olovga ham chidagan pahlavon yigitning aftodahol o'tirishi, iloj- siz, zabun o ‘tirishi Dildoming yurak-bag'rini ezib yubordi. Ayollar qalbi toshdan bo‘lsa ham, ulardagi onalik hissi tug‘yon ursa bas. Suv bo‘lib erib ketadi. Ayollardek, ayniqsa, ona bo‘lgan ayollardek har bir gunohni osonlikcha kechiradigan inson bo‘lmaydi. Dildoming ichidan kuchli bir xo‘rsinish keldi. Xo'rsinish emas, olov keldi. Bu olov butun vujudini o‘rtadi. Kipriklari tez- tez qalqidi-yu, ko‘zidan yosh chiqib ketdi. U o‘zini tutolmadi, engashib, erining boshidan quchoqlab oldi-da, sochlarini g‘ijim- lab ho‘ngrab yubordi. Shu payt yaqin orada eshak hangradi. Dildor o‘girilib qa- ragan edi, ko‘prik ustida hangrayotgan eshagining ikki biqiniga kavshi bilan niqtayotgan Oqsoqolni ko‘rdi. Ko‘rdi-yu, unga par- vo qilmay eriga yopishganicha turaverdi. Sal o‘tmay Oqsoqol- ning zardali tovushi keldi. - Bu qanaqasi? Er-xotinmisanlar yo o‘ynashmisanlar? Uyat, uyat kerak! Dildor bilan A’zamjon o‘rinlaridan turishdi. Oqsoqol ularga hamon yomon o‘qrayib turardi. - Ersiragan xotin bunaqa ko‘cha-ko‘yda erkak kishining bo‘yniga osiUb yurmaydi. Er kerak bo‘Isa uyga bor. Ko‘ch-ko‘ro- ningni ko‘tarib bor. Ana o‘shanda seni erUk xotin deyman. He, benomus! Bu gap A’zamjonga ham malol keldi. - Dada, og‘zingizga qarab gapiring. Oqsoqolning ko‘zlaridan o‘t chaqnab ketdi. - Nima, nima deding? Yana bir gapir! Ahmoq! Jo‘na uyga! A’zamjon joyidan qimirlamadi. - Jo‘na, deyapman! A’zamjon otasining o‘tli ko‘zlariga bardosh berolmadi. Ito- atkorlik bilan bir necha qadam oldinga bosdi. To'xtadi. Dildorga qarab nimadir demoqchi bo‘ldi. Oqsoqol yana o'shqirdi. - Qachongacha kutib turaman. Yurmaysanmi? A’zamjon ohista dedi: - Siz ketavering, hozir boraman. - Yo‘q, shu topda, men bilan ketasan. Endi A’zamjonning ham o'jarligi tutdi. - Bormayman, bormayman, ketavering. - Nima-a-a?! 466 Oqsoqol eshakdan tushib unga o‘dag‘aylab kela boshladi. - Juvonmarg, o‘z otangga shundoq deysanmi? U g‘azab bilan o‘g‘liga qamchi ko‘tardi. A’zamjon uning bi- lagidan ushlab qayirib tashladi. - Men sizga Nizom emasman. Sizga men qo‘y emasman. - Sen juvonmargni shu niyatda kutib o‘tirganmidim? Sen juvonmarg deb kechadan beri keldi-kettiga pul sarf qilib o‘tiribmanmi? Voydod, musulmonlar, bormisizlar, bolam menga musht ko‘taryapti. Musulmonlar, qarab qo‘yinglar, otasiga musht ko'targan otabezorini ko‘rib qo‘yinglar. Dildor oraga tushdi. - Baqirmang. Shuncha yil zulukdek so‘rganingiz yetar. - Sen, manjalaqi, aralashma. Sen xotinlikka emas, o'ynash- likka yaraydigan narsasan. A’zamjon chidab turolmadi. Shartta bolasini ko‘tardi-yu, bir qo‘li bilan Dildoming tirsagidan ushlab ildam yurgancha ketdi. - T o ‘xta, to‘xta, nomard bola. Qarg‘ayman. — A’zamjon to‘xtamadi. Oqsoqol panjalarini teskari fotihaga ochdi. — Qarg'ayman, yomon qarg'ayman, qayt. Yo‘lingdan qayt! A’zamjon qaytmadi. V A’zamjon kechga yaqin uyga qaytdi. Hali ham keldi-ketdi bo‘lib turibdi. Inoyat oqsoqol to‘rsayib olgan. Undan qayoqqa bording, nima qilding, deb so‘ramadi. Oshxonada g‘imirsib yurgan Risolat ukasining oldiga bir choy- nak choy keltirib, o‘zi ham yoniga o‘tirdi. - Sen bola, nima qilib qo‘yding. - Nima qipman? - dedi o'zini bilmaslikka solib A’zamjon. Risolat gapni nimadan boshlashini bilmay birpas chaynahb turdi. - 0 ‘shaqqa bordingmi? 0 ‘sha benomusnikiga-ya? Yuzingga oyoq tirab ketgan o‘sha beti qattiq xotiningnikiga bordingmi? A’zamjon qizarib ketdi. - Bo‘ldi! Bitta frontdan kelib, yana boshqa frontga yo'liq- yapmanmi? Risolat yana bo'sh kelmadi. - Menga baribir, yashaydigan sen. Mening uyim boshqa, ro‘zg‘orim boshqa. 467 - Shunaqa ekan, nega aralashasiz? - 0 ‘rtada qari dadamiz bor. Bittang undoq qШb ketding, endi sen ham cholning yuziga oyoq tiramoqchimisan? Mayli. Qanaqa o‘g‘illigingni yurt bilsin. Bilib qo‘ysin. 0 ‘tirishini qara. Bukchayib, qaltiroq bo‘lib qolganini qara. A’zamjon bu gal indamadi. Risolat gapim joyiga borib tegdi, deb o‘yladi. Ust-ustiga bosib tushmoqchi bo‘ldi. - Dadamni hurmat qilmasang, onam rahmatlikning arvohi- ni ranjitma. Onam bo‘lganda dadam shu alfozga tusharmidi? A’zamjon sapchib o‘midan turib ketdi. - Onamni gapirmalaring. Onamni sil qilib o‘ldirgansanlar. Onam bechoraning yuzida biron marta quvonch ko‘rmaganman. Dadam, sen, uni adoyi-tamom qilgansanlar. 0 ‘ldirgansanlar. Risolat undan bu xil gaplami kutmagan edi, qo‘rqib o‘midan turib ketdi. Bo‘layotgan gaplami Oqsoqol eshitib o‘tirgan edi. Hassasini do'qillatib o‘dag‘aylab o‘g‘lining tepasiga keldi. - Urushdan shunaqa zo‘r bo‘lib keldingmi? Nemisdan ort- gan o‘qingni dadang bilan opangga otgani keldingmi? Bu uyda mening aytganim bo‘ladi. A’zamjon istehzoli kuldi. - Bu gaplar hu, bola paytimda o‘tardi. Endi o‘tib ketdi u gaplar. Dada, men yo‘q paytlarda bo‘lgan gaplami bir eslab ko‘ring. Hech jahonda bola ham ota uyidan ketib qoladimi? Hech jahonda ota tirik o‘g‘lining xotinini boshqa o‘g‘liga ravo ko'radimi? Qay ota shu ishni qilyapti. Sizni nima qaritdi. Bo- la-chaqani boqaman deb qariganingiz yo‘q. Sizni pul, mol qaritdi. - Ovozingni o£chir, ablah, birov eshitadi. - Mayli, eshitsin. Agar xotinimga yana biron og‘iz gap ayta- digan bo‘lsangiz, men ham Nizomning ishini qilaman. Birdan Oqsoqol o‘rnidan turib ketdi. Uning rangi oqargan, soqollari tinmay silkinardi. - Mayli, tashlab ket, tashlab ket, nomard bola. Qarib bir oyog‘idan go‘r tortayotgan dadangni tashlab ket. Bitta qanjiqqa iliqib boshing oqqan tarafga ketaver. Oqsoqol yeiga o‘tirib olib ikki tizzasiga shapillatib ura bosh­ ladi. - Dod, voydod, musulmonlar, bormisizlar, bola emas balo boqqan ekanman. 0 ‘rdakning tuxumini ochgan ekanman. - E, baqirmang-e, - dedi zardasi qaynab A’zamjon. - Qayoqqa borsang ham topaman. Osmonga chiqsang oyog‘ingdan, yerga kirsang, qulog‘ingdan tortib olaman. 468 A’zamjon bu gaplarga chidamadi. Shart o‘midan turdi-yu, uyga kirib opasi kecha boshiga kiydirgan do‘ppi bilan dadasi yel- kasiga taslilagan to‘nni uloqtirib qoziqdagi kitelini oldi. Qaytib chiqib xuddi orqasidan ergashayotgan mushukka qaragandek be- parvo qaradi. - Mana uy, mana joy, pishirib yenglar. U boshqa gap aytmay, so‘rida choy ichib o‘tirgan kishilami hayron qoldirib chiqdi-ketdi. A’zamjon ukasiga o‘xshagan ko‘ngilchan emas edi. U aytgan joyidan kesadigan xilidan edi. Ukasi har gal uydan chiqib keta- yotganida ko‘ngli allanechuk bo‘lib ketar, kimdir bir og‘iz iliq gap aytsa, qaytib kelgudek bo‘lardi. Ammo A’zamjonning uydan chiqib ketayotganida eti jimirlashmadi ham. Nizomjon bo‘lsa hatto zanjirdagi itning ham bo‘yniga osi- lib yig‘lamoqdan beri bo‘lgandi. A’zamjon jahl ustida har qan- day ishdan toymasdi. Oradan uch-to‘rt kun o‘tib qilgan ishi- dan pushaymon bo‘lib yuigan paytlari ko‘p bo‘lgan. U kecha stansiyadan qaytar ekan, opasining bir og‘iz gapi bilan uch yil yo‘liga ko‘z tikkan xotinini yo‘l o‘rtasiga tashlab ketdi. Xotiniga nisbatan yuragida yongan o‘tni sira o‘chmasa kerak deb o‘yla- gan A’zamjon yarim kechasi xotinining eshigiga yig‘lab keldi. U jangda kezarkan, bu uyni xayolan necha martalab ko'igan, sog'ingan edi. Har qalay, kecha xunuk ish bo‘ldi. Xotini shunday qilishi kerakmidi. Albatta, Dildor andak yengillik qilib qo'ydi. Nima bo‘lganda ham eri bilan uyga kelishi, har qancha gapi bo‘lsa xotiijam gaplashishi mumkin edi-ku. A’zamjon bu gaplar shunchalik gazak olib ketishini o‘yla- magan edi. Yo‘l o‘rtasida o‘g‘li ko‘zlarini javdiratib qarab qoldi. Tug‘ilganida ham, yo‘lga kirib tili chiqqanida ham ko'rmagan ota o‘z bolasini bir necha minut bag‘riga bosdi, xolos. Aft-basha- rasiga ham durustgina qarab ulgurganicha yo‘q. Ko‘zlari qanaqa, qoshlari qanaqa, o‘ziga o‘xshaydimi? Mana shunday xayollar kechasi mehmonlar tarqaguncha ham ko‘ngUdan ketmadi. Qaynatasi bolani olib kelgan edi. U payt A’zamjon ancha kayf qilib qolgan, uning ustiga opasi ukamning mehri bolasiga tushib qolmasin, deb unga biylatma- di. Bolada nima gunoh? Sog‘ingan dadasiga yaqin kelolmay atrofida aylanishib yurdi. Oxiri bo‘lmadi. Bola dadasiga borib suykaldi. A’zamjon kayf bilan uni o‘par, yelkasiga mindirib u yoq- dan-bu yoqqa chopardi. 469 Umrida bilmagan qo‘lansa araq hidi bolani behuzur qildi-yu, dadasining yelkasidan tushib uyimga ketaman, deb xarxasha qila boshladi. Shundagina Yunusali ota uni opichib uyiga qaytarib olib ketdi. To uyga yetguncha bola buvasining yelkasida uxlab qolgan edi. A’zamjonning dimog‘ida bola hidi qoldi. Chidamadi. Da­ dasining, opasining hay-haylashiga qaramay ular ketidan ketdi. Ammo Dildor unga eshikni ochmadi. Kayf va hirs uni bosh- lab kelgandek tuyulgan edi. Bu xil muomala A’zamjonga malol keldi. Uning yigitlik hissini haqoratlash bo‘lib tuyuldi-yu, og‘zi- ga nima kelsa shuni dedi. Dildor eshik ochmagan tun A’zamjon alam-sitam bilan uyga qaytdi. Yechinmay supadagi ko‘rpachaga o'zini tashladi. Ertalab tong saharda uyg‘ongan A’zamjon kechasi bo‘lib o ‘tgan hodisa- lami bir-bir eslab o‘z qilmishidan o‘zi uyaldi. Beg‘ubor tong nafasini shimirarkan, bolalik yillari qaytib kel­ gandek bo‘lardi. Hammayoq sokin, daraxtlar ham shitirlamaydi. Endi ko‘z ochgan qushlar olamni uyg'otmoqchidek chug‘urla- shadi. Tinmagur anhor hamon shovillaydi. Bunday sokin va tarovat to‘la tong kishilar ko‘ngliga faqat yaxshilik soladi. Ikki qo‘li qonga belangan jallod ham bu xil na- fis tongda hayotida kechgan eng lazzatli, eng mo‘tabar onlami eslaydi. A’zamjon xuddi yoqimli kuy tinglayotgandek goh ko‘zlarini yumar, goh yuzlarida ajib bir tabassum bilan azim teraklar uchi- ga zar surkayotgan quyosh shu’lasiga tikilib qolardi. Shu tongda, shu ezgu ertada u umrining buyog‘ini Dildorsiz, o‘g‘lisiz o‘tkazish mumkin emasligini tuydi. To‘ppa-to‘g‘ri Dildorlamikiga qarab ketdi. Qo‘rg‘on jimjit. A’zamjon kecha quvilgan ostona oldida ancha kutib turdi. Ke­ cha tepganida darvozaning bir qanotiga poshnasining izi tushib qopti. Shundagina u kecha qilgan ishi Dildorga qanchalik ta’sir qilganini bildi. Andisha bilan darvozani itargan edi, ochilib ketdi. Dildor bolasining dorga yoyib qo‘yilgan ko‘ylakchalarini olayotgan ekan, uni ko‘rib joyidan qimirlayolmay qoldi. Kel ham demadi, ket ham demadi. U o‘zini butunlay yo‘qotib qo‘ygan edi. Ikkovlari shu alfozda bir-birlariga tikilganlaricha ancha turib qolishdi. Oxiri A’zamjon darvozani bekitib orqaga chekindi. Dil­ domi allaqanday kuch oldinga itardi-yu, yugurganicha ko‘chaga otildi. A’zamjon ancha uzoqlashib qolgan edi. Oyoq tovushi- 470 ni eshitib, qadami sekinlashdi. Dildor unga ko‘prik ustida yetib oldi. Sog‘ingan, xo‘rlangan, yuragini alam o‘rtagan xotin shu izti- roblaming sababchisi bo‘lgan eri qarshisida uch yil deganda endi ro‘baro‘ turardi. A’zamjon uning qo'lidan ushlab suvning naryog‘iga olib o‘tdi. Dildoming vujudi seskanib ketdi. Bu qo‘l birinchi mar- ta uni tutzorda, saraton oftobi dala-toshni olov seliga ko'mgan choshgohda ushlagan edi. Uning tanidagi bu titroq sevinchdan- mi, qo‘rquvdanmi Dildor bilmasdi. U mast edi. U kechalari be- dor, kunlami intizorlik bilan o'tkazganiga mukofotmi yo yana bir bor aldamchi hislaiga qurbon bo‘lishmi, bilmasdi, bilmasdi... * * * A’zamjon mana endi ota uyidan uzil-kesil chiqib ketdi. Frontdan qanday kelgan bo‘lsa shunday uydan chiqdi. Qayoqqa boradi? U bu to‘g‘rida o‘ylamasdi. Yigit kishi har qanday kovak- ka sig'averadi. Ammo Dildorsiz u hech qayoqqa bormaydi. Qa­ yoqqa borsa olib ketadi. Nahotki, bo‘sh-bayov Nizomchalik o‘ziga makon topolmasa? Topadi. Bilagi kuchga to‘lgan, tanidan g'ayrat, oyog‘idan o‘t chaqnab turgan yigitning kuchiga zor bo‘l- gan joylar ko‘p. A’zamjon uyiga qayrilib qaramadi. Chunki u besh yil sog‘in- gan uyiga bir kun sig'madi. U frontdan qaytarkan, uy, bolasi, xotini, yor-birodarlari bilan faqat osuda hayot, tinch tirikchi- lik qilishni o‘ylagan edi. Bo‘lmadi. Oldinda allaqancha mushkul ishlar borligini, otalik burchi hamma narsadan zo‘rligini, Dildor oldidagi kechirib bo‘lmas gunohlami yuvish, mehnat, ro‘zg‘or, har qanday mayda kechinmalardan, mayda havaslardan yuqori tura bilish kabi kattakon ishlar borligini endi tushundi. U o‘zini shunga bag‘ishlashga ahd qildi. Mana shu niyat uni ota uyidan olib chiqdi. Shu niyat o‘z otasining g‘azabli ko‘zlariga tik qarashga chaqirdi. A’zamjon bu gal Dildorlar eshigini ikkilanmasdan ochdi. Xuddi o‘z uyiga kirib kelayotgandek to‘ppa-to‘g‘ri ayvon labiga keldi-yu, kitelini so‘riga uloqtirib tut tagida begonasirab turgan o‘g‘lini dast ko‘tarib oldi. Yunusali ota nima gap ekanini bilmay hayron edi. Uydan ko'zlarini ishqab Dildor chiqdi. Bolaning dadasiga yopishishini ко‘rib chiroyli jilmaydi. Qizlik yillarida Dildor shunaqa jilmayar- 471 di. Uning shu jilmayishi, balki A’zamjonning yuragiga o‘shanda o‘t solgandir. Bolani qo‘yib A’zamjon ochiq yuz bilan qaynatasiga salom berdi. - Keldim, keldim, ota. 0 ‘z bolamga o‘zim ota bo‘lmoq- chiman. Shunga qaror qildim. Mendan o‘tgan bo‘lsa, kechiring. Shundoq bo‘lib qoldi. Dildor uning qaroriga tushundi. Kecha qoziqda qolgan oq shohini uning oyog‘i tagiga yozdi. A’zamjon qo‘lida bola bilan poyondoz ustidan yurib ayvonga chiqdi. Bu uy endi uning uyi edi. Biroq otasi bilan yonma-yon turish unga qandoq kulfatlar keltirishini hali bilmasdi. Inoyat oqsoqol osonlikcha jon beradiganlardan emasligini u bilardi. A’zamjon awaliga bu yerdan ketish, Dildomi ham, bolasini ham olib uzoqroq joyga ketishni niyat qilgandi. 0 ‘ylab qarasa, bu qochish, nomardlarcha qochish bo‘ladi. Shuning uchun ham o‘z qishlog‘ida, o‘z kolxozida qolib otaga so‘z bermay yashashi kerak. A’zamjon nima bo‘lsa, tosh kelsa kemirib, suv kelsa shimirib yashashga, ammo tanlagan yo‘lidan qaytmaslikka ahd qildi. A’zamjon esini tanib yigit bo‘lgan yillardan buyon qancha- dan-qancha niyatlar qilgan. U shu niyatlarining birontasini yu- zaga chiqazmagan, chiqazish qayoqda, baiini unutib yuborgan edi. Har qalay, u ayriliq ko‘rdi, o‘lim ko‘rdi, ota bo'ldi. Ahdini unutmas endi... VI Charosga yana rang kirib qoldi. Chorterak bog‘larida shaf- tolilar g‘arq pishgan. Bolalar qo‘lida dum bermay uzilgan han- dalaklar. Qishloqda har kuni bir xushxabar. Kimningdir eri, kimning- dir bolasi urushdan kelyapti. Chollaming kuni tug‘di. Kuniga ikki-uch xonadonda ziyofat yeydilar. Qoraxat olganlaming uyi jimjit. Ulaming yetim bolalari to‘y bo'layotgan uylar eshigi oldi­ da yelkalarini qisib allaqanday havas, o‘kinch bilan o‘yin-kulgiga qarab turadilar. Dadalarining medallarini taqib, yulduzli shapka- larini kiyib olgan bolalar orqasidan ergashadilar, bir marta bo‘lsa ham ushlab ko‘dshni so‘raydilar. 472 Birovning uyida to‘y, birovnikida aza. Inoyat oqsoqolning ishi ko‘payib ketgan, bir oyog'i Maig‘i- londa, bir oyog‘i Chorterakda. Ora-sira vaqt topib arslondek o‘g‘lini tortib olgan qudasi bilan so‘kishib ham keladi. Risolat- ning ham eri keldi. U uyida keldi-ketdini kutish bilan ovora. Hovlisida pishib tap-tap to‘kilib yotgan shaftolilar uvol bo‘layot- ganidan noUb qoladi. Na birovga beradi, na vaqt topib bozorga chiqaza oladi. Rais opa butun qishloq to‘y-to‘ylashib paxta ishlovsiz qola- yotganidan noUb nima qilishini bilmaydi. Kimni so‘kadi, kimni dalaga haydab chiqadi. Axir, odamlar bu kunni to‘rt yil entikib kutishgan. Mayli, bir-ikki kun yayrab oUshsin, bolalarining diydoriga to‘yib olish- sin. Opa bugun idoraga kechroq keldi. Asrora uni kutib o‘tirgan edi. Ikkovlashib ichkariga kirishdi. Ikkovining ham rangi ketgan, ozib, qovoqlari solqib qolgan. Opa qarib qoldi. Sochlarida bitta ham qorasi qolmadi. Eri- dan urushning ikkinchi yilidayoq qoraxat kelgan. Uch bolani ham ona, ham ota bo‘lib boqdi. 0 ‘ksitmay katta qildi. Ayniqsa, urush tugab hammaning dadasi qaytib kelayotgan paytda uning bolalari ham ko‘chaga chiqishadi, pochtachining yo‘lini poyla- shadi. Bola, bola-da. Nima deb bo‘ladi. Opa ulami ovutardi-yu, o'zini ovutishga chora topolmasdi. Shu o‘tgan judolik yillari uni qaritdi. Ko‘zi ham xiralashib, ko‘zoynak taqmasa, xat o‘qiyol- maydigan bo‘lib qoldi. Asrora undan o'ttiz yosh kichik. Avji kuchga, g'ayratga to‘l- gan yillari urush paytiga to‘g‘ri keldi. U butun kuchini, g'ayra- tini kolxozga berdi. Ko‘proq hosil bo‘Isa urushga, askarlarimiz- ga darmon bo‘ladi, dedi. Karimjonning tezroq kelishiga madad bo‘ladi, deb o‘yladi. Ammo Karimjondan darak yo‘q. Undan na xat, na xabar bor. Urushning tugaganiga ikki oy bo'lay deb qoldi. Karimjon oxiigi xatni to‘qqizinchi may kuni, g‘alaba qil- dik, deb yozgan edi. Ana shundan keyin tushunib bo‘lmaydigan telegramma. Urush qiynoqlari qaddini bukolmagan bu ikki ayol el oldida o‘zlarini tutib turishar, ammo tanholik chog‘larida ko‘z yoshla- ridan alamlarini olardilar. Opa kecha Asrorani chaqirtirgan edi. 0 ‘zi kechqurun ray- komga ketib qolganidan u bilan uchrasholmadi. Kechqurun 473 unga qorovul yuborib dalaga ketmasdan to‘ppa-to‘g‘ri pravleni- yega kelishini tayinladi. — Menga qara, singlim, qizlaringni dalaga opchiqma. Ho- ziroq boqqa bor. Hamma yog‘ini o‘t bosib, juda xunuk bo‘lib ketibdi, o‘tlami yulib tashlanglar, gullaming tagini yumsha- tib, ariqlarga suv ochinglar. Kechgacha shu bog‘ni orasta qilib qo‘yish kerak. Bog‘da katta ziyofat qilamiz. Frontdan kelganlar- ga osh tortamiz. Hali u gapini tugatmagan ham ediki, ombor mudiri - bir qo‘li yo‘q yigit kirdi. — Shoshmay tur. Sen ham eshit. Chorvaga odam yubo­ rib, bitta kattaroq qo‘y opkeltir. Nowoyga bir qop un yubor. Uzum, shafloli olib kelinglar. Klubdagi jamiki stullami, stollami o‘shoqqa olib bor. Asroraning qizlari sening ixtiyoringda. Endi boringlar. Tushdan keyin o‘zim xabar olaman. Asrora bilan ombor mudiri chiqib ketishdi. Ulardan keyin opa tashqariga chiqib qorovulni chaqirdi. — Manavi ro‘yxatdagi kishilarni kechqurun soat oltiga boqqa chaqiring. Opa buxgalteriyaga kirdi. Bugungi marosim oddiy marosimlardan emasdi. Opa shu masalada kecha raykomga borib, qishloq odamlari to‘y-to‘y- lashib dala ishlari qolib ketayotgani, ularga bir nima deyishga ko'ngli bo‘lmayotganini aytgan edi. Raykom sekretari yaxshi bir maslahatni o'rtaga tashladi. Bu opaga juda ma’qul tushdi. — Frontdan qaytganlami bir joyga to‘plab, ularga osh-tuz tortib dala ishlariga yordam berishlarini so‘raydigan bo‘ldi. Asrora opa aytgandan ham ziyoda qilib bog‘ni tozalatdi. Su- purib suv sepilgan bog‘ elektr yorug‘ida judayam ajoyib bo‘lib ketdi. Stollar yasatilgan. Alvonrang shaftolilar, uzum, olmalar, handalaklar stolni yashnatib yuborgan edi. Kabobchining ko‘ra- sidan ko‘tarilgan oqish tutun daraxtlar orasida suzib yuradi. Uning hidi unutilgan, urushdan oldin bo‘ladigan kolxoz to‘yla- rini esga solardi. Ko‘ksi orden-medallarga to‘lgan yigitlar g‘ijim ro‘molga o‘rangan xotinlarini yetaklab, bolalarini opichlab bog‘ darvoza- sidan kirib kelishardi. Opa ham kiyingan. Uning ham ko‘kragida bir emas, ikki Le­ nin ordeni. Asroraning ham pardozi joyiga kelib qolgan. Uning ham ko‘kragida «Hurmat belgisi», bir medal. Brigada qizlarining hammasi ikki-uch martadan hukumat mukofotiga sazovor bo‘l- 474 gan edilar. Faqat o‘zi bilan o‘zi ovora bo‘lib qolgan Dildorgina bu hurmatlardan chetda edi. Bog‘ ichi odamga to‘ldi. Opa mehmonlami dasturxonga tak- lif qildi. Hamma stol atrofiga birin-ketin o‘mashib oldi. Opa to‘rga chiqib o‘tirganlarga birma-bir qarab, po'kagi ochilmagan vino shishasiga vilka bilan urib shovqinni bosdi-da, gapira bosh­ ladi. — Ruxsat eting, aziz qahramonlarimiz sharafiga atalgan zi- yofatimizni ochiq deb e’lon qilishga. — Opa chapaklar bosil- guncha kutib turdi. - Aziz birodarlar, hamqishloq qahramon jangchilar, omon-eson g‘alaba Ы1ап qaytib kelishingizni butun qishloq, kolxoz a’zolari nomidan tabriklayman. Siz chinakam qahramonlarcha jang qildingiz. Dushmanni, yovuz fashistni o‘z uyasigacha quvib borib, tor-mor qildingiz. Rahmat. Siz bilan birga ketgan hamqishloqlarimizdan qirq uch kishi qahramonlar­ cha shahid bo'ldilar. Biz ulaming nomini unutmaymiz. Hamisha eslab turamiz. Ulaming sag‘irlarining boshini silaymiz. Yetimlik- larini biidirmaymiz. Opaning ko'zlari yiltirab, ovozi titradi. Hamma birdan jimib qoldi. Xo‘rsingan, piqillab yig‘lagan tovushlar eshitila boshladi. Opa o'zini o‘nglab yana gapira boshladi. — Urush qurbonsiz bo‘lmaydi, deydilar. Fashist qanchalab onalarga, kelinlarga qora kiydirdi. Qanchalab shaharlarimizni vayron qildi. Biz yovuz fashistdan qasos oldik. Ammo qurbon- larimizni hech qanday qasos qaytarib bermaydi. Shaharlarimizni qayta qurib olamiz, ammo qurbonlarimizni qayta tiriltirolmay- miz. Ko‘ksimizda alam, achchiq alam qoldi. Bog‘ ichi suv quygandek jim. Opa ancha vaqtgacha qolgan gapini aytolmay, ko‘zini bir nuqtaga tikkanicha turib qoldi. Ke- yin past, juda ham past ovoz bilan dedi: — Shahidlar qabrida tinch yotsin. Biz ulaming xotirasini unutmaymiz, ular nima uchun jonlarini fido qilgan bo‘lsalar, uni ko‘z qorachig‘imizdek asraymiz, avaylaymiz. Ukalar, qahramon ukalarim, siz frontda paytlaringizda xotinlaringiz, singillaringiz, qizlaringiz sizlaming yo‘qliklaringizni bildirmadilar. Astoydil ishladilar. Ishlaganda ham butun kuchlarini, butun g‘ayratlarini ayamay ishladilar. Yeb turgan nonlarining yarmini ushatib front- ga uzatdilar. Qaranglar, o‘sha o‘zingiz ko‘rgan nozik barmoq- laiga qaranglar, bu qo‘llar dag‘allashib ketdi, necha martalab qavarib, necha martalab qadoq bo‘ldi. Xatlaringizda oy yuzligim, deb yozgan xotinlaringizning yuzlariga qarang, dala shamollari 475 qoraytirib, dag‘aUashtirib qo‘ydi. Ular shu to‘rt yil mobaynida miriqib uxlamadilar, yayrab kulmadilar, hammavaqt ikki ko‘z- lari, ikki quloqlari front yo'liga qadalib turdi. Qish sovuqlarida ham, saraton jaziramasida ham daladan beri kelmadilar. Siz kel- dingiz-u, u kunlar unut bo‘ldi. Mana shu kunni keltirish uchun siz u tarafdan, biz bu tarafdan front ochib kurashdik. Opa unchalik gapga usta emasdi. Bugun sevinganidanmi, hayajonlanganidanmi, unga gap quyilib kelar, sira gapining po- yoniga yetolmasdi. Gapirgan sari yana gapirgisi kelardi. Meh- monlar ham churq etmay, unga quloq solishardi. - Xush kelibsizlar, tug‘ilgan qishloqqa! Poy-ostonalaringga xush kelibsizlar, jigarlarim! Qani, endi dasturxonga qaranglar! To opaning o‘zi non ushatib og'ziga solmaguncha hech kim dasturxonga qo‘l urmadi. Kabobpaz tarelkalarga kabob uyib kel- tirib stolga qo‘ygandagina yigitlar shishalami ocha boshlashdi. Temir o‘choq oldida qizdirilgan doira taraqladi. Adolat av- valiga uyalib, keyin qizishib o'yinga tushib ketdi. Opa o'midan turib, A’zamjonni tortdi. A’zamjon ilgaridan o‘yinga usta edi. U ko‘p tarang qilib o‘tirmay, medallarini jaranglatib o‘yinga tu­ shib ketdi. Qarsak, qiyqiriq boshlandi. Ozroq ichib tanasi qizib qolgan yigitlar birov tortmasa ham o‘zlari turib davraga tusha boshladilar. Kech salqinida chirmanda so‘lib po'killab qolguncha o‘yin to‘xtamadi. Oxiri chirmandaning ip ilgagi qo‘lini qavartirib yu- borgan doirachi barmog‘ini so‘rib o‘choq oldiga ketdi-yu, o‘yin to‘xtadi. Hamma yana joyiga o‘tirdi. Endi ilgarigi jimlik yo‘q. Keldi-ketdiga alahsib uyidan chiqolmagan yigitlar bir-birlari bi­ lan, sen qaysi frontda eding, sen qachon yaralanding, deb surish- tira boshlagan edilar. - Ukalar, yana bir gap bor. Mana, omon-eson qaytib keldinglar. Bir maslahatni o'rtaga tashlamoqchi edim. Agar uyni sog‘inib qolgan bo‘lsanglar, mayli, uch-to‘rt kun dam oling- lar. Ammo keldi-ketdini o‘zlaring kutasizlar. Xotinlaring dalaga chiqishi kerak. Ish qoUb ketdi, - dedi opa. Opa atayin shunday dedi. Yigitlaming izzat-nafsini qo‘zg‘at- moqchi bo‘lib aytdi. Uning otgan o ‘qi xuddi mo‘ljalning o'zgi- nasiga borib tekkan edi. Yigitlar shivir-shivir qilib qolishdi. Biri o‘midan turib ketdi. - Nima deyapsiz, opa? Uyni qancha sog‘ingan bo‘lsak, ma- navi qo‘llar ham ketmonni shuncha sog‘ingan. Gapni aylantir- 476 may, shama qilmay aytavering. Endi ayollar dam olishsin. 0 ‘zi- miz ishlaymiz. Opa kulib yubordi. - Durust, qizim, senga aytaman desam, kelinlarim tushunib qolishdi. - Iya, iya, biz hali kelin bo‘ldikmi?! Opa ikki qo‘lini ko‘tarib xuddi taslim bo‘layotgandek ularga qaradi. - Tavba qildim, hazil qilib aytdim. Kulgi ko‘tarildi. - Ha, agar tavba qilmaganingizda naq uchinchi frontni och- vorardik. Opa yana shovqinni bosdi. - Rahmat, ukalarim. 0 ‘zim ham xuddi shunday bo‘ladi, deb o‘ylagan edim. Bo‘ldi, boshqa gapim yo‘q. Bu yog‘i to‘y, o‘yin-kulgi. Hoy, doirachi bola, opke doirangni, o'zim o‘ynay- man. Chirmanda gumburladi. Opa keksalaiga xos salobat bilan shoshilmay, ammo juda chiroyli muqomlar qilib yo‘rg‘alardi. Bu o‘yinlarga aralasholmay turgan Asrora sekin o'midan tur- di-yu, darvoza tomonga yura boshladi. Uni ко‘rib qolgan Dildor yugurgancha borib qaytarib olib keldi. Endi ulaming ikkovini ham o‘yinga tortib tushirishdi. Asrora qo‘lini ko‘tarib o‘yinga bir chog‘landi, o‘ynolmadi, darrov davradan chiqdi. Dildor astoydil o‘ynardi. U endi nihoyatda ochilib ketgan, uni ko‘rgan odam bolaU xotin deb o‘ylamasdi. Chaqnagan ohu ko‘zlari suzilar, sambitdek nozik bellari egilib, buralib hammani mahliyo qilgandi. Uning qoshi ham, ko‘zi ham, jamiki a’zo- yi badani silkinib o‘ynardi. Dildor urushdan oldin shunaqa edi. 0 ‘tgan alamli yillar, ayniqsa, Oqsoqol uning boshiga kulfat sol- gan vaqtlarda u mutlaqo o‘zgarib ketgandi. Husni ham, vujudi- dan taralib turadigan allaqanday, yigit kishini mast qiladigan, uyqusini o‘g‘irlaydigan tarovat ham allaqayga g‘oyib bo‘lgandi. Tashvish qiz bolaning husnini olarkan, sho‘xligini ham, ovozida- gi latofatini ham quvarkan. Dildor ana shunaqa bo‘lib qolgandi. Bugun u yo‘qotgan hamma narsa qaytib keldi. Eri, baxti, husni, sho‘xligi yana u bilan birga. A’zamjon uning o‘yinlarini ko‘rmagan edi, frontga ketayot- ganda u sochlari jamalak qizcha edi. Otpuskaga kelganda Dildor to‘lishib qolgan, yuziga bilinar-bilinmas husnbuzar toshgan, qa- rashlari ishq qidirgandek allaqanday sarmast, qomatiga, husni- 477 ga andak bino qo‘ygan payti edi. Ana o‘shanda A’zamjon uni ko‘rib, tinchini yo‘qotdi. Unga uylandi, yana ketdi. 0 ‘sha tong- dek beg'ubor, tushdek allaqanday xotirada saqlab bo‘lmaydigan kunlar jangda yurgan, baxtga to‘ymagan yigitni shu paytgacha tamshantirib kelardi. 0 ‘sha ko‘z ochib yumguncha o‘tgan kun- larda A’zamjon Dildoming husniga ham, sho'xligiga ham to‘yol- may qolgandi. Keldi, kelib uning ko'zida yosh, yuzida so‘lg‘inlik g‘ijimlarini ko‘rdi. Bu yaqin ora qishloqda Dildordan go‘zal, Dildordek lobar juvon bo‘lmasa kerak. A’zamjon baxtiyor, o‘z xotinining husnidan mast edi. Dildor yo‘rg‘alar, muqom ustiga muqom qilardi. Yigitlar qiyqirib chapak chalishardi. Hatto tumsayib o‘tirgan Asrora ham beixtiyor chapak chalar, o‘rtog‘ining husni latofatiga mahliyo edi. Bazm alla-pallagacha tinmadi. Chirmandaning taraqlashi, yigit-qizlaming qiyqirig‘i Chorterakning uzoq-uzoqlarigacha eshitilardi. Chorterak bu kunlami qachonlardan beri orziqib kutardi. YII Ming to‘qqiz yuz qirq beshinchi yilning butun yoz oylari temir yo‘l liniyalarida passajir poyezdlari jadvaldan tashqari ha- rakat qila boshlagan edi. Frontdan keluvchilar, urush bo‘lib o‘tgan yerlarga qaytib ke- tayotgan xaloyiqning son-sanog‘i yo‘q. Gorchakovo stansiyasiga Toshkent tarafdan faqat kechasi soat uch yarimda keladigan passajir poyezdi endi kuniga uch- to‘rt mahal o‘tadi. Poyezdning qachon kelishi, qachon Naman­ gan tarafdan qaytib o‘tishini stansiya boshliqlari ham aniq bi- lishmaydi. Shuning uchun ham frontdan qaytayotgan bolalarini kutganlar erta-yu kech stansiyada. Harbiy komissariat xodimla- ri, raykom, raispolkom vakillari vokzal binosidan alohida xona ajratib navbatchilik qilishadi. Vokzal maydoni atrofida omonat qurilgan choyxona-oshxonalarda odam ko‘p. Yero'choq, temir o‘choqlar tagidan tutun buruqsiydi. Samovarchilaming qo‘li qo'liga tegmaydi. Hammayoq qizil alvon, hammayoq gul. Ikki-uch kunlab shu so'rilarda bolasini kutib yotganlaming son-sanog‘i yo‘q. Poyezd kelishi bilan hamma ichib turgan cho- 478 yini, yeb turgan oshini tashlab, perronga yuguradi. Birov quvnab, birov g‘amgin qaytib chiqadi. Mana shunday quvonchli kunlar- ning birida Gorchakovoga kelgan passajir poyezdidan o‘n choqli yigit tushdi. Birpasda perron shovqin-suronga, kulgi, yig‘i-sig‘iga to‘ldi. Bir zumda yuk mashinalari kelganlami Farg‘onaning to‘rt tarafiga olib ketdi. Perronda bir yigit qoldi. Uning ko‘ksida yigir- ma oltita orden, medal. Uni hech kim kutgani chiqmadi. Yigit yuk xaltasini yerga qo‘yib, birdam u yoq-bu yoqqa alanglab turdi-da, xaltasini sekin yana yelkasiga olib, asta vokzal maydoniga yura boshladi. Oblast harbiy komissariatining vakili uning harakatlarini ku- zatib turgandi. Ikki soldat bilan istiqboliga chiqdi. - Salom, o‘rtoq seijant, - dedi u. — Qayeiga borasiz? Yigit Chorterakka borishini aytdi. Komissariat vakili uning yelkasidagi yuk xaltasini olib chetda turgan qora «emka» mashi- nasi oldiga oborib eshikni ochdi. - Marhamat, mana, olib borib qo‘yadi. Yigit gangib qolganidanmi, bunaqa bo‘lishini kutmaganidan- mi, unga nima deyishini bilmay, mashinaga chiqdi. Mashina gu- rillab, Marg‘ilon tarafga yo‘l oldi. Qorong‘i tushishiga xiyla bor. Marg'ilon yo‘li urushdan ol- din qandoq bo‘lsa, hali ham o‘shandoq. Bironta yangi imorat tushmabdi. Tosh yo‘l ancha nurab qopti. Mashina sartaroshxona oldidan o‘tayotganda yigitning ko‘zi yo‘lkada to‘rxaltani to‘latib bolalar o‘yinchog‘i olib ketayotgan kampirga tushdi-yu, shofyordan to‘xtatishni so'radi. To mashina to‘xtashiga ham sabr qilmay o‘zini pastga otdi. Kampir choyxo- na oldiga borib qolgan edi. Yigit halloslaganicha unga yetib oldi. - Buvi, buvijon. Kampir o‘girildi. Yigit turgan joyida qotib qoldi. - Nima deysan, bolam? Buvingga o‘xshatdingmi? Yigit hamon qimirlamay turardi. - Odam odamga o‘xshaydi, bolam. Buvingga o‘xshasam, o‘xshagandirman. Yigit xijolatlikdan qip-qizarib ketdi. Kampir muloyim ilja- yib, hechqisi yo‘q, bolam, deb nari ketdi. So‘rida choy ichib o'tirgan ikki-uch kishi ulaming gapidan xabardor edi. Ulardan biri gap qotdi. - Uka, bu qoratepalik Malika degan kampir. 0 ‘zing qayoq- ning bolasisan? 479 Yigit javob berolmadi. Hamon kampir ketgan tomonga mah- liyo qarab turardi. Yigit to Chorterakka yetguncha churq etib og‘iz ochmadi. Qorong‘i tushgan. Qishloq uylaridan chiroqlar miltirab ko‘ri- nib turibdi. Qayerdadir yigitlar qiyqiradi, chirmanda taraklaydi. Yigit mashinadan tushib tor ko‘chaga jadal burildi-yu, en- tikib yugura boshladi. Ana, uyiga yaqin qoldi. Ayvon shiftida yonib turgan chiroq devor osha ko‘rinib turibdi. Demak, buvisi uxlamay uni kutyapti. Yigit jonholatda eshik qoqa boshladi. Javob bo‘lmadi. Yana qattiqroq taqillatdi. Yana jimjit. Buvimning qulog‘i og'irroq edi, balki eshitmayotgandir, deb devorga tirmashib hovliga qaradi. Hammayoq supurilgan, suv sepilgan. Ariq chetlarida namoz- shom gullari ochilib yotibdi. Qo‘shni hovlining eshigi ochihb birov bosh chiqazdi. Qo- rong‘i bo'lganidan kimligini bilib bo‘lmasdi. - Kimsiz? - dedi ayol kishi. - Men, menman, Xolmatjonman, - dedi yigit. Ayol yugura kelib unga o‘zini otdi. - Voy, bo‘yginangdan xolang o‘rgilsin, keldingmi, omon- eson keldingmi? Xolmatjon shoshib so'radi. - Buvim qani? Xotin javob bermadi. Qorong‘ida og‘ir xo‘rsingani eshitildi. Xolmatjonning yuragi shuv etib ketdi. - Nima gap? Tinchlikmi? - Oh, xolaginang aylansin, buviginang bundan to‘rt yil oldin olamdan o‘tgan. Xolmatjonning yelkasidagi xalta tushib ketdi. Bu xaltada buvisiga atab olgan to‘rt metr qora baxmal, ro‘mol, kalish bor edi. Buvisi qora baxmaldan kamzul kiyishni juda yaxshi ko‘rardi. To‘rt yil bo‘pti olamdan o‘tganiga. Axir yaqin-yaqinlarda ham undan xat kelib turardi-ku. Bu xatlami kim yozgan? - Voy bolam, yur, biznikiga. Men darrov borib Asrora- dan uyingning kalitini olib kelaman. Kolxozning bog'ida qiyo- mat bazm bo‘lyapti. Hamma o‘rtoqlaring o‘sha yoqda. Urush- dan kelganlarga opa osh qilib beryapti. Boraqol sen ham o‘sha yoqqa, bolam. Asroragina baraka topsin, har kuni qizlar bilan kelib uyingni yig‘ishtirib, supurib-sidirib, kechqurun chirog‘ing- ni yoqib ketadi. Umridan baraka topsin. U bechora ham ku- yib-yonib yuribdi. Karimjon yana allaqayoqqa ketganmish. 480 Xolmatjon bo‘shashib ketdi. Qayoqqa boradi? Endi qandoq yashaydi? - Bu yoqqa kir, bolam. Choy-poy qilib beraman. Sen damingni olib turguningcha men yugurib borib Asroradan kalitni olib kelaman. — Yo‘q, ovora bo'lmang. 0 ‘zim borib kelaman. Xolmatjon og‘ir-og‘ir qadam tashlab kolxoz bog‘i tarafga yura bosliladi. Kampir uning orqasidan boshini sarak-sarak qilib achinib qarab qoldi. Kecha nihoyatda oydin edi. Quyuq daraxtlar orasidan yo‘l- ga oppoq tangachalar sochilgan. Jo‘jasi ko‘payib iniga sig‘may qolgan qushlar har zamon bir patirlab qo'yishadi. Yo‘lni kesib o‘tgan ariqchalardan suvlar chuldirab ombor tagiga kirib ketadi. Devorlardan osilgan olchalar oydinda chaqnaydi. Paxsa devor kovaklarida yiltiroq qurtning chirog‘i miltiraydi. Qayerdadir bola yig‘laydi. Xolmatjonning tepasidan bo‘g‘otni changitib mushuk o‘zini yerga otdi. Yaqin o'rtada chuchitilgan zig‘ir yog'ining hidi anqib ketdi. Chap tarafdagi devorda lop etib olov sakradi-yu, zum o‘tmay so‘ndi. Daraxt uchlari, tom bo‘g‘otlari bir damgina yorishdi. Birov tandirga g‘o‘zapoya tashladi, shekilli. Bulaming bari ko‘pdan unutilgan ona qishloq manzarasi, bolalik tuyg'ularini uyg‘otadigan qadrdon hidlar edi. Xolmatjon bu manzara-yu bu islarga parvo qilmasdi. Hozir uning ko'nglini hech narsa bilan yoritib bo‘lmasdi. Tug‘ilishi bilan ona diydoridan benasib bolgan, esini tani- may otadan judo bo‘lgan, onadek boiib qolgan qadrdoni, meh- riboni, dunyodagi jami odamlardan yaxshi, hammasidan a’lo bu- visidan judo bo‘lishi uni tamoman gangitib qo‘ygan edi. Ona qabriga tuproq tortilganda hali unga ism qo‘yilmagan edi. Ona uni tug‘di-yu, o‘ldi. Ota uzoqda, fin o‘rmonlarida jon berdi. Unda Xolmatjon hali yosh bola edi. Endi o‘zi voyaga ye- tib, yurt ishiga yaragan, qo‘liga qurol olib jangga kirganida buvisi ko‘z yumdi. U farzand bo‘Ub onasini ham, dadasini ham, buva- sini ham qabrga o‘z qo‘li bilan qo‘yolmadi. Bu judoliklar, yo‘qo- tishlar Xolmatjon qalbida hech o‘chmas dog‘, armon-u afsus bo‘lib qoldi. U endi butun umr bo‘yi bu armon dardini tortadi. Shu uch muhtaram kishilaming qarzi bo‘ynida qoldi. Xolmatjon atrof oy nuriga burkangan, butun dala, butun yurt yoz og‘ushida yayragan tunda dog‘-u hasratda o‘rtanib bo- rardi. Osmonda asta suzayotgan oyning gardishi unga nurli bar- kash emas, qishda chelak betida qotgan muz kulchasi xolos. Tun 481 qushlarining nag‘masi unga tasaUi bermaydi. Aksincha, farzand- lik burchini o'tamagan bolaga ta’nadek bo‘lib tuyuladi. Xolmatjon bog‘ darvozasi oldida to‘xtadi. Ichkaridan kabob hidi kelardi. Qiyqiriq, o‘yin-kulgi. Hech kim orqasiga qaramaydi. Davra olib o‘rtada o‘ynayotganga qiyqirib xushomad qilishadi. Xolmatjon birdan ko‘nglidagi og‘ir hislami quvib shu quv- noq, shu bearmon odamlarga mahliyo bo‘lgancha turib qoldi. Darvoza orqasiga o ‘tirib, ko‘ksidagi o‘n olti orden, o‘n me- dalni bitta-bitta bo‘shatib oldi-da, xaltachasiga solib qo‘ydi. Kim biladi, balki odamlar jarang-jurunglaringni pisanda qilib keldingmi, deb o‘ylashlari mumkin, dedimi. Har qalay, Xol­ matjon odamlarga yaltirab ko‘rinishni istamadi. Ichkariga kirdi. A’zamjon uch medalini atayin bir-biriga tegib jaranglasin deb silkinib, tebranib o'ynardi. Dildor bo‘lsa undan qochgandek har turli muqom bilan o'ynardi. Xolmatjon to‘xtadi. Yuragi shig‘ etib ketdi. U Dildomi se- vardi. Sevardi-yu, yuragini unga ochishdan qo‘rqardi. Urushga ketayotganida ataylab Dildorlar eshigi oldidan ikki-uch marta aylanib o‘tgandi. Dildor chiqmagan o'shanda. Uni uzoqdan bo‘lsa ham bir ko‘rsam, deb tol tagida qancha kutib o‘tirgan edi. Kim bilibdi deysiz, urush tugaguncha bu qiz Nizomni sevib, undan keyin sevmagan kishisiga tegishini. Endi u A’zamjonning xotini. Axir A’zam juda bema’ni bola-ku. Dildoming bundan keyingi hayoti nima bo‘ladi? A’zam uni, albatta, xo‘rlaydi. Xolmatjon gospitalda yaralanib yotarkan, A’zamjon tasodi- fan uchrashib qolgandi. 0 ‘shanda Dildor sha’niga aytgan juda ham xunuk, og‘izga olib bo‘lmaydigan gapni esladi. 0 ‘shandan beri Xolmat uni yomon ko'radi. Ko‘rishga ko‘zi yo‘q. U jangda yurib ham, o‘z xotinini yomon gaplar bilan haqo- rat qilgan. Endi bo‘lsa yurt ko‘zida o‘zi haqoratlagan, o‘zi xo'rlagan xotini bilan o‘yinga tushyapti. Bu qandoq gap bo‘ldi?! Vaqt ancha kech bo‘lib qolgan. Shirakayf yigitlar bolalarini yetaklab qayta boshlagan edilar. Daraxt soyasida o‘tirgan Xol- matjonga hech kim parvo qilmasdi. A’zamjonning kayfi joyida, to‘rt-besh yigit davrasida chiqib kelyapti. U baxtli edi. Bir gapi- rib, o‘n kulardi. -N e m is leytenantining hiqildog‘idan g‘ibba bo‘g‘ib ol- dim-u, boshini devorga manavunaqa qilib, manavunaqa qilib uraveribman. Bir mahal qarasam, o‘lib qolgan ekan. О‘Isa ham boshini uraveribman. 482 Xolmatjon miyig‘ida kulib qo‘ydi. Axir, A’zamjon xo‘jalik batalyonida aravakash edi-ku. Nemisni uzoqdan ko‘rgan bo‘l- masa, umuman, tirik nemisni ko‘rmagan. A’zamjon xuddi Xolmatjonning oldidan o‘tib ketdi. Ular orqasidan Dildor, Asrora, Adolat o'tishdi. Dildor hamon chiroy- li, hamon o'shanday jozibali edi. Xolmatjonning yuragi gupillab urib ketdi. Oldinga bir-ikki qadam tashladi. Ammo qizlar uni payqashmadi. Xolmatjon ham bog‘dan chiqib, asta-asta uyiga yo‘l oldi. U shoshmasdi. Qayoqqa shoshadi? Uyida uni kirn kutib o‘tiribdi? U ostonaga kelganda eshikni ochiq ko‘rib hayron bo‘ldi. Endi ichkariga oyoq bosgan ham ediki, chiroq o‘chdi. Hali ham oydin bo‘lganidan chiqib kelayotgan odamni tanidi. Bu Asrora edi. — Asroramisan? -V o y , Xolmatsan-ku. Voy, o‘lgure, qachon kelding? Shu topda kelishingmi? Yur, yur, telegramma bersang o‘larmiding? - Asrora yugurib borib chiroqni yoqdi. Xolmatjon u bilan o‘sha bolalik yillarida qandoq gaplashish- sa o'shandoq samimiy, o‘shandoq yotsiramay ko‘rishdi. Xolmatjon unga tikilib turib, buvisi nomidan kelgan xatlami esladi. Har kuni chiroq yoqib, hovli supurishini bildi. Yuragi to‘la hayajon bilan, chin yuragidan, juda samimiy, juda beg‘ubor qilib rahmat, dedi. Xolmatjon yuragida bu olijanob insonga nisbatan, uning qil- gan jami yaxshiliklariga qaytaradigan shu birgina qalb so‘zidan boshqa mukofoti yo‘q edi. Asrora juda hushyor qiz edi. Xolmatjonning aytgan shu bir og‘iz gapini u o‘ylagancha tushundi. Samimiy jilmayib qo‘ya qoldi. Hovlini qo‘ni-qo‘shni bosib ketdi. Qo‘shni kampir yetim- cha o‘ksimasin, deb osh damlab qo‘ygan ekan, dasturxon yozdi. Xolmatjonning boshiga yangi do‘ppi kiydirib, yelkasiga chorsi tashladi. 0 ‘sha kezlari qoq yarim kechasimi, tongotar pallasimi, qishloqlarda o‘zidan-o‘zi to‘y bo‘lib ketardi. Armiyadan qaytuv- chilar kechasimi, azondami uylariga kelaverardilar. Bu xil ziyo- fatlarga xalq o‘rganib qolgandi. Xolmatjonning uyi birpasda to‘yga aylanib qoldi. Bir qariya Xolmatjonning buvisiga Qur’on bag'ishladi. Hamma bir necha daqiqa bosh egib jim qoldi. 483 Ertasiga Xolmatjon yurtga osh berib buvisiga ta’ziya och- di. Chorterakning jimjit qabristonidan buvisining qabrini topib kechgacha tiz cho‘kib o‘tirdi. Yig‘ladi, ovundi. Yig'ladi, ovundi. Giyohlari qovjiragan g'arib mozorga tikilib o‘tirib o'tgan bolaligini, yetimligini bildirmagan mushfiq buvisining hamisha yoshlanib turadigan xira ko‘zlarini ajib bir mayin, mehribon to- vushini esladi. Esladi-yu, yana yig'ladi. Qorong‘i tushib, shoxlari qovjirab qolgan terak uchida boyqush sayraganda Xolmatjon o'midan turdi. Qabriston darvo- zasida o‘tirgan go‘rkovga pul berib, tashqariga chiqdi. Xolmatjon katta yo'ldan kelarkan, negadir hovlisi tarafga emas, Marg‘ilon yo‘liga qarab ketardi. Xolmatjon uchun Chorterakning sira qizig‘i qolmagandi. Na ota, na ona, na buvisi bor uning bu qishloqda. Na akasi, na ukasi bor uning Chorterakda. Chorterak deganda ko‘z oldiga Dildor kelardi. Endi u ham yo‘q. Xolmatjonning Chorterakda sira yashagisi kelmasdi. VIII Inoyat oqsoqol keyingi kunlarda juda ozib ketdi. Ish ko‘p. Erta bahordan beri tinmaydi. Yoshi yetmishga yetay deb qolgan odamga o‘n ikki kilometr yo‘l bosib, kuniga ikki mahal Marg‘i- longa qatnash osonmi? Bozor odamlarini ham xudo urib qo‘y- gan. Sal beparvo qolsang, molingni suv tekinga yo‘q qilishadi. Militsiya-ku, juda haddidan oshib ketgan. Bir chelak shafitoliga ham kolxoz spravkasini ko‘rsat, deb so‘raydi. Kolxoz paxta eka- dimi, shaftoli sotadimi? Sborchi bolalar bozorda ham xon, ham bek. Har gal bozor darvozasidan kirishing bilan patta olasan, deb turib oladi. Doktorlaming boshqa ishi yo‘q, shekilli, kutkilagani kutkilagan. Xo‘p, mayli, shaftolini hidlab ko‘rsin, nega sotadigan odamni yechintirib qaraydi?! Oqsoqol mana shunaqa bozor mashmashalari bilan ovora. U medalli o‘g‘lini yoniga olib bozor kattalarining nafasini ichiga tushirib yubormoqchi edi. Bolasi noqobillik qildi. Nevaralari- ning ham bo‘yi cho‘zilib bozor desa qochadi. Ayniqsa, kuyovi frontdan qaytib kelib bolalarini qaynatasi bilan bozorga borishini xohlamadi. Shu tufayli qaynata-kuyov san-manga borib qolishdi. A’zamjon kelgan kunlarda Oqsoqol keldi-ketdini kutish uchun uch-to‘rt so‘m chiqimdor bo‘lib, o‘limlik puli buzilgan edi. Shu- ning o‘mini to‘ldirish niyatida Oqsoqol bozor tarafga serqat- 484 novroq bo‘lib qoldi. Albatta, supurgi, pomidor bilan yo‘qolgan pulning o‘mi to‘lmaydi. Kattaroq bir ish qilishni diliga tugib qo‘ygan edi. 0 ‘sha katta ish kecha oyog'ining ostidan chiqib qoldi. Ellik metr qizil baxmal qo‘lga tushdi. Oqsoqol ikki soat savdolashib suv tekin qihb oldi. 0 ‘g‘li noqobilUk qilib xotini- nikiga ketib qolganida Oqsoqol shu narsani yo‘q qihshga ovora bo‘lib turgan edi. 0 ‘g‘lining ketidan yuray desa, nozik molni uyda uzoq saqlab bo‘lmaydi. Shuning uchun awal molni sotib, keyin o‘g‘li bilan janjallashmoqchi bo‘ldi. Bugun Oqsoqol o‘sha baxmalni eshagining to‘qimi tagiga solib, ustidan xuqun tashlab bozorga yo‘l oldi. Xurjunning ikki ko‘zida chillaki uzum to‘ldirilgan ikkita chelak bo'lganidan o‘zi awalgidek yana eshak ketidan piyoda ketyapti. Shaharga kiraverishda qator choyxonalar bor. Bu choyxona- laming so'rilari hammavaqt choyxo‘rlar bilan to‘la bo'ladi. Oq­ soqol ko'pincha bozordan qaytishda shu so'rilaming biriga o‘ti- rib belidan nonni olib, belbog‘ini dasturxon qilib yozadi. So‘ri ustida qolgan choynaklaming qopqog'ini ochib qaraydi. Choy- naklar tagida qolgan bir piyola-yarim piyola choylami bittasiga quyib samovardan o‘zi qaynagan suv quyib keladi. Samovarchi pul so‘rasa, bobillab beradi: — Shuning uchun ham sen samovarchi xalqining biring ikki bo‘lmaydi. Sen ablahlar xudoning suviga ham haq so‘raysanlar. Bor, toshingni ter. Oqsoqol xuddi shu guzarga yetganda kimdir: «Oqsoqol buva», — deb chaqirdi. Oqsoqolning ishi tig‘iz. Bozor tarqalmasdan molni yo‘q qi- lishi kerak. U ovoz kelgan tarafga alangladi. Qarasa, frontdan kelgan uch-to‘rt qishloq bolalari choy ichib o ‘tirishibdi. Ulardan biri yiisurib uning oldiga keldi. - A’zamjon akam kebdilar, deb eshitdim. Sevinib qoldingiz- mi? Oqsoqol unga rahmat aytdi, ammo o‘zi shoshib turardi. Yigitning sherigi unga choy tutdi. Oqsoqol eshagini simyog‘och oldida qoldirib, so'riga omonatgina o ‘tirishga majbur bo‘ldi. Chunki patnisda pashmak, qaymoq, shirmoyi non bor edi. Shundoq narsalardan tanawul qilmaslik, noshukurchilik bo‘la- di, albatta. Quyosh tepaga kelgan. Tuproq oyoqni kuydiraman deydi. Oqsoqol to tekin nonushta qilib olguncha eshak ham bir rohat 485 qilmoqchi bo‘ldi. Qizigan tuproqni hidlab pishqirgan edi, tuproq to‘zib ketdi. Bundan rohatlangan eshak ikki marta hiqiUab, keyin kuchining boricha hangrab yubordi-da, tuproqqa o‘zini tashladi. Hammayoqni changitib u yoqdan-bu yoqqa ag‘anay boshladi. Chelak ustidan otilib ketib uzumlar tuproqqa qorishdi. Qorin- bog‘ uzilib, to‘qim bir yoqqa, egar bir yoqqa otilib ketdi. Har biri o‘n metrdan qilib o‘ralgan besh bo‘lak qizil duxoba eshak tagida qoldi. Eshak har ag‘anaganda duxobaning taxi buzilib yozilib ketar, battar tuproqqa qorishardi. Oqsoqol choyni tashlab o‘shaqqa yugurdi. Eshakni tepdi. Eshak parvo qilmadi. 0 ‘z ishini qilaverdi. Dumidan tortdi. Qari odamning tortgani qayoqqa borardi. Eshak uni hatto sezmadi. Dumalayverdi. Kim ko£p, bozor atrofida bekorchi ko‘p. Ayniq- sa, bolalar qiyqirib eshak atrofini o‘rab olishdi. Tushlik qilgani kelgan uchastka militsiyasi ham so‘rida o‘ti- rardi. U bu hangomani kuzatib turarkan, eshak tagida ezilayot- gan duxobalami ko‘rib hushyor tortib ketdi. Shuncha narsa... Choi shuncha baxmalni qayoqdan oldi? Bu xil molni kombinat endi chiqazyapti. Kombinatning moli dastgohdan chiqmayoq, bu cholning qo‘liga tushibdi-da? Militsioner shoshilmay Oq- soqolning oldiga keldi. Bu payt eshak ishini qilib bo‘lgan, o'midan turib silkinayot- gan edi. Oqsoqol choyga chaqirgan bolani qarg‘ay-qarg‘ay baxmalla- rini yig‘ishtirar edi. U shoshganidan mollarining tuprog‘ini ham qoqmay xuijunga tiqdi. Chelakni ham, uzumni ham olmadi, jahl bilan eshagini bir tepib joyidan qo‘zg‘atdi-yu, orqasidan pildira- ganicha ketdi. Choyga chaqirgan yigit orqasidan qichqirdi: - Ota, chelak qoldi, uzumlar qoldi-ku?! Oqsoqol unga qaramay alamli javob qildi: — Pishirib e, katta xolang bilan pishirib e, juvonmarg... Militsioner unga ergashib borardi. Balki, u shu to'polon- da tekshirsam odamlar o‘rab oladi, gapni gapga qovushtirmaydi, deb o'yladimi yo bo‘lmasa o‘rtaga tushib ko‘nglini yumshata- diganlar chiqib qoladimi, har qalay, u cholni sal nariga borib to‘xtatmoqchi bo‘ldi. Jahldan ham ko‘karib, ham terlab ketgan Oqsoqol sal nari borgandan keyin xoliroq tor ko'chaga burildi. To'xtab eshagi- ning qorinbog'ini tortaman deb turganda militsioneming qorasi 486 ko‘rindi. Oqsoqol shoshib eshakka mindi. Qorinbog‘ yaxshi tor- tilmaganidan uzangi sirpanib yerga tegib qoldi. Oqsoqol shoshib eshagini yana bir tepdi. U pildiraganicha ketdi. Oqsoqol yugurdi. Ammo militsioner shoshilmasdi. Ilgari bu ko'chadan Oqsoqol yurmagan edi. Ko'chaning boshi berk ekan. To‘xtashga majbur bo‘ldi. A’zoyi badanidan ter chiqib, kiyim-boshi shalabbo bo‘lib ketdi. Oqsoqol shuncha yoshga kirib bugungidaqa ishi yurish- magan kunni ko‘rmagan edi. Ikki chelak po‘sti tors yorilaman deb turgan uzumdan ayrildi. Ne-ne og‘ir kunlarini ko‘tarishgan eshagi bugun unga xiyonat qildi. Arzimagan issiq tuproqni bir hidlashdayoq uni militsiyaga tutib berdi. Oqsoqol bundan ham nozik joylardan osonlikcha qutulib ketgan edi. Ammo bugungisi u qadar nozik bo‘lmasa-da, qutu- lishning iloji yo‘q edi. Chunki qochadigan, molini yashiradigan joy yo‘q. Militsioner hamon shoshilmay kelar, Oqsoqol bo‘lsa nima uchunligini o‘zi ham bilmagan holda iljayardi. Nihoyat, milit­ sioner unga yaqin keldi. Oqsoqol uning basharasiga qaramagan ekan, o‘tgan yili kuzda ikki yashik to‘qson beshinchi ko‘k choy bilan qo‘lga tushganda shu melisa uning qariligini nazarda tutib qo‘yib yuborgan edi. Har qalay, insofi bor ekan... Oqsoqolda al­ laqanday umid uchquni paydo bo‘ldi. Tanasiga jon kirdi. «Dar- voqe, shu melisa nos chekuvchi edi». Oqsoqol shoshib belbog‘i- ning qatidan nosqovog‘ini oldi. Atayin tutayotganini bildirmaslik uchun o‘zi chekib havasini keltirmoqchi bo‘ldi. Shunday qildi. Oqsoqolning aytgani keldi. Militsioner iljaydi. - Qani, Oqsoqol ota, bitta otaylik. Juda xumorisi tutib ketdi. - Xo‘p, xo‘p, bolangdan aylanay, xo‘p. Nos kerak bo‘lsa o‘zimga ayt. Mendan boshqaning nosini chekma. MiUtsioner kaftiga to‘ldirib nos to‘kdi-da, tilining tagiga tashladi. - Yo‘l bo'lsin, otaxon? - Shundoq, shundoq, eshakni sovutib yuribman. Shu payt to‘g‘ridagi eshikdan bir bola chiqib militsionerga o‘zini urdi. - Dada, dada, nima olib keldingiz? Militsioner yonidan bitta bodring chiqarib o‘g‘liga berdi. Bola yana yugurganicha eshikka kirib ketdi. Oqsoqol umrida bunaqa qo‘lga tushmagan edi. Shuncha yil bozorga aylanishib, shuncha taqiq molni qo‘ldan o‘tqazib bu- 487 naqa bo‘lmagan edi. Tumonat oldida eshagi molini ko‘rsatib qo‘ydi, o‘zi boshi berk ko‘chaga kirib qoldi, o‘z oyog‘i bilan militsiyaning eshigiga kelib to‘xtadi. Oqsoqol darrov tilga kirdi. — Ko‘changni topishga topib, uyingni topolmay turgan edim. Yaxshiyam o‘zing kelib qolding, — Ishingiz bormidi, ota? — Judayam unaqa zarur ishim yo‘q edi-ku, bir ko‘rib qo‘yi- shim kerak edi. Ukang keldi, ukaginang frontdan omon-eson keldi. Shuni aytib qo‘ymoqchi edim. Ukaginang ordenlarini ja- ranglatib keldi. Keldi-ketdi bilan ancha chiqimdor bo‘lyapman, bisotda ozroq baxmal bor edi, bolangni to‘y qilsang, ko‘rpa qa- vitarsan, begonaga ketmasin deb senga olib kelayotgan edim. Militsioner kulib yubordi. — Oqsoqol ota, bu gapni qo‘ying, baxmalni qayerdan oldin- giz? Shuni ayting! — Bisotdan, bisotdan chiqdi, uka. — Qani, bo‘lmasam, o‘sha bisotdan chiqqan molni bir ko‘rib qo‘yay. Oqsoqol o‘zini u yoq-bu yoqqa tashlab ko‘rdi, bo‘lmadi. Oxiri eshakning to‘qimini ko‘tarib baxmalni ko‘rsatdi. — Obbo, Oqsoqol ota-e, otingizni Inoyat oqsoqol emas, Ji- noyat oqsoqol deb bekorga aytishmagan ekan, axir bu o‘zimiz- ning kombinatdan yaqinda chiqqan baxmal-ku?! Oqsoqol indamay turaverdi. — Operpunktga boramiz, o‘sha yerda qayeming moli ekanli- gini aniqlab berishadi. Oqsoqol shoshib qoldi. — Qo‘y, ukajon, qo‘y bolangdan aylanay, qo‘y. Shatta о‘zing bir balo qilib qo‘ya qol. Mayli, ozrog‘ini ol, o‘sha turqi sovuqla- ringning oldiga ohb borma. — Nima deyapsiz? Pora bermoqchimisiz? — Pora emas, padarka. Ha, padarka, uka. Militsioneming endi astoydil jahli chiqib ketdi. — Bo‘ldi, maynabozchilikni bas qiling, ketdik. Oqsoqol joyidan qimirlamay turardi. — Rost aytyapsanmi? Esing bormi, uka?! Sal miyasi yo‘qroq melisa ekansan... Tayyor shuncha pullik baxmalni olmasang ko‘r bo‘lasan. — Yuring deyapman! 488 U yonidan hushtagini olib og‘ziga soldi. — Qo‘y, qo‘y, chalma, nima qilasan odam yig‘ib. 0 ‘zimiz til topishib ketamiz. Militsioner jalil bilan eshakni bir tepdi. Eshak Oqsoqoldan boshqaga ko‘nmas ekan, joyidan jilmadi. — Ko‘nmadingmi? Pushaymon bo'lasan, bola. Hozir dod solaman, boshimga odam yig'ib, melisa meni pasqamga opkelib pora so‘rayapti deyman. — Undan battarini aytsangiz ham qo'rqmayman. Ketdik. Oqsoqol yurishga majbur bo‘ldi. Sal nariga borib yana to‘x- tadi. — Vey, rostdan olib ketyapsanmi? Militsioner javob qilmadi, ketaverdi. — Qarg‘ayman, - dedi Oqsoqol. — Bari bir qarg'ishingiz o‘zingizga uradi. — Yomon qarg'ayman. — Qanaqa qarg'asangiz ham baribir. Oqsoqol nima qilishini bilmasdi. Nima desa bu o‘jar militsi­ oner uni qo‘yib yuborarkin? — Menga qara... — Ha, nima deysiz? — Bolang o‘lsin, deb qarg‘ayman. Militsioner titrab ketdi. Uning bir bolasi frontda o‘lib, di- Udan hah alami ketmagandi. Peshanasida bittagina olti yashar bolasi bor edi, xolos. U shu bolasini yer-u ko‘kka ishonmas, bola ham otasiga o‘rganib qolganidan kechasi u bilan yotardi. Tungi smenaga ketgan paytlarda bola necha marta uyg‘onib dadasini so'rardi. Oqsoqol shu bolani qarg‘amoqchi. — Nima dedingiz? — Bolang o‘lsin, deb qarg‘ayman. Tobuti shu ko‘chadan lo- рШаЬ chiqsin, deb qaig‘ayman. Militsioneming a’zoi badanidan ter chiqib ketdi, ko‘z oldi xiralashdi. Gandiraklab yelkasini devorga urib oldi. Oqsoqol aytgan gapi qanchalik ta’sir qilganini ko‘rib yana avjga chiqdi. — Ha, shunaqa deb qarg‘ayman, qo‘yib yuborsang, duo qila- man. MiUtsioner unga o‘qrayib qaradi. — Rasvo odam ekansiz. Boring, yo‘qoling. — Xo‘p, xo‘p. Baxmalni olasanmi? — Yo‘qol, iflos! 489 Oqsoqol yigitlardek chaqqonlik bilan eshakka mindi-yu, ka- vushining uchi bilan ikki biqiniga nuqdi. Eshak ham shuni kutib turgan ekan, pildiraganicha ketdi. Ko'cha boshiga yetganda Oqsoqol orqasiga qaradi. Militsi­ oner hamon qimirlamay turardi. U necha yillardan beri militsi- yada ishlab hali bunaqa muttahamni ko‘rmagan edi. U nechalab jinoyatchilami tutgan, hech kim uni gapga ko‘ndirolmagan edi. Oqsoqol uning yuragini changallab oldi. Noiloj qoldi. Umrida birinchi marta jinoyatchini qo‘ldan chiqardi. U qilib qo‘ygan ishiga o‘zi ham hayron edi. Jahl bilan yerga bir tupurdi-yu, orqasiga burilib ketdi. U yo‘l-yo‘lakay so'kinib borardi: - Ablah, iflos, yaramas, muttaham, haromxo‘r, o‘g‘ri... IX Pravleniye majlisi ertalab soat sakkizga chaqirilgan edi. Odamlar birin-ketin idora oldiga, so‘riga yig‘ilisha bosh- lashgan. Soldatlik kiyimlarini yechib yaktak, do‘ppi kiygan jang- chi yigitlar ketmonni ariqqa tashlab narigi so‘rida o'tirishibdi. A’zamjon ham o'shalar to‘dasida. Pravleniye ikki masalani muhokama qilmoqchi. Opaning arizasi va jangdan qaytgan yigitlami alohida brigada qilish yoki ulami boshqa brigadalarga taqsimlash. Zinada opa paydo bo‘ldi, u yoq-bu yoqqa qarab A’zamjonni topdi-da, uni imlab ichkariga chaqirdi. A’zamjon nima gapligiga hayron bo‘lib ketidan ichkariga kirdi. Idorada Asrora, Qishloq sovetining raisi va rayijrokom vakili o‘tirishardi. A’zamjon ular bilan ko‘rishib, bir chetga borib o‘tirdi. Opa bir-ikki marta gapga og‘iz juftladi-yu, gapirolmadi. A’zamjon hayron bo‘ldi. Oxiri opa o‘midan turib, uni yana tashqariga im- ladi, koridorga chiqishdi. - Menga qara, uka, dadangning ishi chatoq, militsiya qa- mab qo‘yibdi. Kecha bozordan olib ketishgan ekan. A’zamjonning eti jimirlashib, ko‘zi tindi, - Shu gapni aytib qo‘ymoqchi edim. Marg'ilonga tushib bir xabar olib qo‘y. A’zamjon bugun pravleniye majlisiga katta umidlar, alla- qancha rejalar bilan kelgan edi. U shuncha yoshga kirgan bo‘lsa, uning biron yaxshi kunini dadasi tatitmagan. Hammavaqt ni- madir qiladi-yu, to‘yni azaga aylantiradi. Axir, to‘rt yil urush- 490 da yurib sog‘ingan ostonasiga intilib kelayotganida ham eshigiga yetmasdan uni qon qildi. Uyining qorasi ko‘rinmasdanoq xotini- dan, bplasidan, ukasidan judo qildi. Etni tandan judo qilib bo'lmas ekan. Nima qilsa ham dadasi. Boqib o'stirgan dadasi axir. Urushib bo‘lmasa, so‘kib bo‘lmasa. A’zamjon bo'shashib tashqariga chiqdi. Odamlaiga ham ara- lashmay bir chekkaga borib, boshini egib o‘tiraverdi. Uning bu holati frontdan qaytgan jangchidan ko‘ra, qamoqdan qaytgan mahbusga o‘xshardi. U odamlar ko'ziga qarayolmasdi. Uni shu topda ikki narsa ezardi. Qari odamning qamoqda yotishi, shu qamalgan odamning bolasi ekanligi. Qorovul chiqib hammani choyxona orqasida tayyorlangan joyga takhf qildi. Keng maydonga skameykalar qo‘yilgan, yuqoridagi stolga qizil alvon yozilgan. Qishloq sovetining raisi majlisni ochdi. U kolxozga yangi kuchlar kelgani, dalalar ulaming kuchiga zoriqib turganini uzoq, shoshilmay gapirdi. Shundan keyin pravleniye jangchi o‘rtoqlar- ni brigadalarga taqsimlaganini aytdi. Opa o‘midan turib kim qaysi brigadaga qo‘yilganini e’lon qildi. Ajab, A’zamjonni hech qaysi brigadaga kiritishmabdi. Nega? Balki, dadasining qamalgani uchundir. Yer yorilmadi-yu, A’zamjon yerga kirib ketmadi. 0 ‘tirgan yerida cho'kib ketayot- gandek, borgan sari kichrayib ketayotganga o'xshardi. Qishloq sovetining raisi yana o'midan turdi. Uning qo‘lida qog‘oz. Hamma jimib qoldi. - 0 ‘rtoqlar, opa raislikdan bo‘shatishimizni so‘rab ariza berdilar. Shu masalani sizning muhokamangizga tashlayman. G‘ovur-g‘uvur gap boshlandi. Birov tushmasin, birov o‘zi yaxshi edi, deb luqma tashlay boshladi. Kimdir: - 0 ‘miga kim bo‘ladi? - deb qichqirdi. - Shuni gaplashmoqchimiz-da, - dedi Qishloq sovetining raisi. - Awal opaning arizasini muhokama qilaylik. Opa ari- zada qarib qolganlarini, katta xo'jalikka rahbarlik qilish og‘irlik qilayotganini aytibdilar. Biz maslahatlashib opaning iltimosini qondirish kerakligini o'yladik. Mana, yigitlarimiz qaytib kelish- di. Endi bundan bu yoq odamga yolchib qolamiz. Yangi yerlar ochish masalasi oldimizda turibdi. Xo‘sh, nima deymiz, arizaga xo‘p deymizmi, yo yo‘q. Odamlar baravariga yo‘q, deb qichqirishdi. 491 — 0 ‘zi yaxshi. — Opa yaxshi rais. — Opa biz yo‘g‘imizda bolalarimizga ham ona, ham ota bo‘lgan. — 0 ‘zimiz ishiga qarashamiz. Qiynamaymiz. Hammayoq ola-g‘ovur bo‘lib ketdi. Oxiri opa o‘midan turdi. — Rahmat, ukajonlar. Shunchalik iliq-issiq gaplaring uchun kattakon rahmat. Endi bu yog‘i bo‘lmaydi. Charchadim, tobim ham yo‘q. Kolxoz katta, ish ko‘p, bu yog‘iga kuchim yetmay, sizlami uyaltirib qo‘yaman. Yoshlardan qo‘yaylik. Xo‘p, deng- lar. Menga qiyin bo‘ladi. Urush payti boshqa gap edi. Qimirla- gan jonki bor, nimadir qilishi kerak edi. Vijdonim buyurganicha, kuchim yetganicha ishladim. Bu yog‘iga endi yiqilib qolaman. Xo‘p, denglar, ukajonlar. Opaning astoydil yalinib aytgan gaplari odamlarga ta’sir qil­ di. — Undoq bo‘lsa, mayli, qiynamanglar qari narsani. — Ammo pravleniye ro‘yxatida qolsin, tajribasi bor, insofi bor. Har yer-har yerdan chiqayotgan bu luqmalarga opa goh ilja- yib, goh jiddiy qarab quloq solib o‘tirardi. Raislikka yangi nomzod e’lon qilindi. — Asrora Hakimova. Birdan jimlik cho'kdi. Keyin old qatorga o‘tirib olgan qiz- lar, xotinlar chapakni boshlab berishdi. Kimdir, rais erkaklardan bo‘lsa yaxshi bo‘lardi, degandi, unga boshqasi javob qildi. — Asrorani erkak desa ham bo‘ladi. 0 ‘nta yigitga teng kela- di. Yaktagining ustidan to‘rtta medal taqib olgan shop mo‘ylovli jangchi yigit o‘midan turdi. Boya rais erkaklardan bo‘lsin degan odamni to‘da orasidan topib javob qildi. — Iya, shu gapni sen aytdingmi. Esingda bormi, Asrora bilan kurash tushganingda yiqilib tuproqqa qorishib ketganing. Qiyqiriq bo‘lib ketdi. — Mard bo‘lsang chiq. Yana kurashga solamiz. — Medalli yigit xo‘rozga o'xshab bo'ynini cho‘zib qoyil qildimmi, degan ma’noda atrofga qaradi. — Asrora raislikka juda bop qiz. Agar rozi bo‘lsanglar, jangchi o‘rtoqlar, men frontoviklar nomidan shu nomzodni quwatlayman. Qani, frontoviklaming gapini ikki- ta qiladiganni ko‘rib qo'yaylik. 492 A’zamjon gapga ham aralashmas, chapak ham chalmasdi. Boshini egib o‘tirganicha hech qachon omadga yo‘l bermagan o‘z taqdirini qarg‘ardi. Agar dadam qamalib qolmaganda, albat­ ta, meni rais qilishardi, deb afsuslanib o‘tirardi. Rayijrokom vakili so‘z oldi. U Faig‘ona oblast partiya komi- teti va oblast ijroiya komiteti Yozyovon cho‘llarini o‘zlashtirish uchun umumxalq yurishi boshlaganini xabar qildi. - Hozir Yozyovon to‘rt tarafdan siqib kelinyapti. Bir taraf- dan Andijon, bir tarafdan Namangan yoshlari yurish boshlashdi. Toshloqlik kolxozchilaming cho‘lga birinchi yurishi bu cho‘ldan yaxshi hosil olish mumkinligini isbot qilib berdi. Hozir Nay- manda ochilgan yerdan oblastda eng ko‘p paxta hosili olinyapti. Shuning uchun ham oblast tashkilotlari yoshlami shu cho‘lga chaqiryapti. Istaganlar kolxoz pravleniyesiga uchrashib, xohish- larini bildirishlari mumkin. Shundan keyin u Naymandagi yerlarga paxta ekilgani, hozir bu g‘o‘zalar parvarishsiz yotganini aytib berdi. - Deyarli hamma ishni texnika bajaradi. Turkiston harbiy okrugi o‘z ixtiyoridagi mashinalami cho'lni o‘zlashtirishga ber- yapti. Frontchi o‘rtoqlar bu mashinalami boshqarishda aktiv qatnashishlari kerak. Boya Asrorani yoqlab chiqqan medalli yigit yana o‘midan turdi. - 0 ‘zimizning kolxoz nima bo‘ladi? - Jang bo‘lgan joylardan tinmay eshelonlar keUb turibdi. Kuniga rayonimiz bo'yicha ellikdan ortiq jangchi qaytyapti. Yi- gitlarimiz hali ko‘p kelishadi. Kolxozimizga ham, cho'lga ham odam yetarli bo‘ladi. Bu tarafdan xotiijam bo‘ling. A’zamjonning ko‘nglida umid uchquni yilt etib qoldi. U ham shu cho‘lga ketsa nima qilarkin. Bu yerda uning qadriga yetishmayapti, xo‘rlashyapti. U kallasiga kelgan fikmi aniq o‘ylab ko‘rmayoq, o‘rnidan turib qichqirdi. - Men boraman. Meni yozing. Hamma gurr etib orqaga o‘girildi. Asrora undan bu xil gapni kutmagan edi. - Siz bormaysiz. Pravleniye sizni mexanizatsiya bo‘yicha in- jenerlikka tayinlamoqchi. - Istamayman, - dedi A’zamjon qat’iy. - Ketaman. Xotin kishi rais bo‘lgan kolxozda ishlamayman. 493 Orqada, xotinlar orasida o‘tirgan Dildor seskanib ketdi. A’zamjon nima qilmoqchi. Uyini, bola-chaqalarini taslilab ket- moqchimi. Nega undan, o‘z xotinidan bir og‘iz so‘ramadi. Nima, A’zamjon ilgarigicha uni pisand qilmoqchi emasmi, uni yuvosh, bo‘sh-bayov xotin deb o‘ylayaptimi. Yo‘q, Dildor u o‘ylagan- lardan emas. U o‘z haqini tanigan, endi o‘zini birovga oyoqosti qildirib qo‘ymaydi. Dildor ham o‘rnidan turdi. — Men bormayman. A’zamjon hali joyiga o‘tirmagan edi. Xotinining o‘midan tu­ rib unga ters gap aytganidan g‘azabi keldi. Nahotki, o‘z xotini ham unga qarshi bo‘lsa, nahotki, u o‘z eriga yaxshi kunni ravo ko'rmasa. Bu qandoq gap. — Sen bormasang, o‘zim ketaman. U shunday dedi-yu, to‘nini qo'ltiqlab yig‘indan chiqib ketdi. Kallada ming xil o‘ylar bilan dala kezarkan, o‘zidan-o‘zi goh Dildor bilan, goh dadasi bilan urishardi. Ba’zan olisda yongan cho‘g‘dek milt etib Nizomjon esiga kelib qolardi. Nahotki, shu kichkinagina, nimjongina ukasichalik bir so‘zli bo'lolmasa. Axir, u aytgan joyidan kesdi. Dadasining zulmidan, qarg‘ishlaridan qo'rqmadi. Ketdi. Ketib baxtini topib oldi. A’zamjon ukasicha­ lik bo'lolmaydimi? Nizomjon unga qat’iylik berdi. Uning ishlari, bir so‘zliligi unga qanot bo‘ldi-yu, agar Dildor ko‘nmagan taqdirda ham, o‘zi yo‘lga chiqishga ahd qilib qo‘ydi. — Ko‘nsa-ku, ha-ya, ko‘nmasa etagimni qoqib, chiqa- man-ketaman. U o‘ylab-o‘ylab, yurib-yurib charchadi. Tegirmon oldiga ke­ lib xarsangga o'tirdi. Tegirmon guvillaydi. Suv to‘zonlari uning betlariga sach- raydi. Devorlardan, un to‘zoniga belangan oppoq tol tanasidan achigan xamir isi keladi. Qosh-ko‘zi un gardiga belangan tegirmonchi chol chiqdi. Etagiga yuz-ko‘zini artib uning yoniga kelib o‘tirdi. Cholning qovog'i soliq. Yig‘lagan bo‘lsa kerak, ko'zlari qizarib ketgan edi. U o‘tirarkan, o‘zidan-o‘zi gapirardi: — E, Xudo, bandalaringda shuncha qasding bormidi? Mun- cha qiynamasang, muncha qiynamasang. A’zamjonning eti seskanib ketdi. Cholning o‘g‘liga bir gap bo‘lgan, deb o‘yladi. Qoraxat keldimikin. Cholning lochindek o‘g‘U bor edi. Nahotki, nahotki... 494 Choi qimirlamay o'tirar, oftobda don talashayotgan chum- chuqlardan, musichalardan ko‘zini uzmasdi. Tegirmonchining o‘g‘li urushdan oldin kolxozda suvchi edi. A’zamjon o‘rtoqlari bilan quloq boshiga borib baliq tutishardi. Tegirmonchining o‘g‘li sarimsoq piyoz bilan baliq qovurib be- rardi. Tol shoxida doimo dutor ilig‘liq bo‘lar, suvning namidan ipi bo‘shashib ketaverganidan u bir marshning yarmiga yetmay yana sozlardi. Demak, shu bola ham o‘qqa uchibdi-da. Shu topda A’zamjonning xayoUdan ming xil o‘y o‘tdi. Choi boshini ko‘tardi. G‘amgin ko‘zlarini A’zamjonga uzoq tikib xo'rsindi. - Qandoq qilasan endi, bolam. Ko‘rgilik ekan. Kelmasing- dan yana ketadigan bo‘lib qolding. A’zamjon uning gapiga tushunmadi. Yo chol uning Yozyo- vonga ketishini eshitdimikin. - Gitleri o‘lib, yaponi chiqibdi endi. A’zamjon cholning gaplariga tushunmadi. - Nima deyapsiz, ota? - Iya, xabaring yo‘qmi? Urushdan kelgan bolalar gurra-gur- ra voyenkomatga ketishyapti-ku. Yapon degani bilan urush boshlanibdi. A’zamjonning vujudi karaxt bo‘lib qoldi. Nima deyishini, nima qiUshini bilmay esankiradi. Chol yana gapirdi: - Usmonginamdan xat olgan edim, bugun-erta borib qolaman, deb yozgan edi. Yana qon, yana o‘q. E, Xudo, bu qanaqasi bo‘ldi. A’zamjon o‘midan turdi. Demak, urush boshlangan, eski frontchilar yana safarga otlanishgan. A’zamjon malol kelib o‘midan turdi. Endi cho‘lga ketish ke­ rak. Yangi yer ochayotganlami voyenkomat chaqirmaydi. Tez- roq cho‘lga jo‘nab qolish kerak. U orqaga qaytar ekan, qishloq yigitlariga duch keldi. Nima gapligini tashvishlanib so‘radi. - Qo‘rqma, oshnam, bizni olmas ekan, sen bilan bizsiz bir yoqlik qilishar ekan. Borib ketmoningni chopaver. - Rostdan urushmi? - Yapon bilan yolg‘ondakasi urushib bo'ladimi? Yigitlar o‘tib ketishdi. A’zamjon qayoqqa borishini bilmay yo‘l o‘rtasida turib qoldi. A’zamjon Yozyovonda nima qilishini hali bilmasdi. Agar u yerda ham uni xafa qilishsa, «qo‘riq yeringni onangga ber-e», deydi-yu, choponini yelkasiga tashlab ketaveradi. 495 A’zamjon hali ko‘chib bormagan joyida halitdan o‘zini omo- nat sezardi. X Dildor nima bo‘layotganini bilolmasdi. U boshidan shuncha og‘ir kunlar o‘tgan bo‘lishiga qaramas- dan, haligacha pishmagan edi. Darrov jahli chiqar, bir lov etib, yana o'chib qolardi. Ana shu xususiyati unga qancha qora kunlar soldi. Bugun ertalabki tumonat orasida erining yuziga oyoq tirab, u boraman degan joyga, bormayman, deganida fikrida qat’iy edi. Endi u bu fikridan qaytdi. Er qayoqqa boshlasa, xotin o'shaqqa borishi kerak. Dildor shu yoshga kirib birovning dilini og‘ritmagan. Uning dilini og'ritganlar ko‘p bo‘lgan. Dildor aqalli javob uchun, ala- mini bosish uchun biron og‘iz achchiq javob qilmagan. Uyiga kelganda, nega alamini olmaganidan o‘zini-o‘zi koyirdi. Bugun ham shundoq bo‘ldi. 0 ‘zini unutib, A’zamjonni o‘ylab ketdi. Bechora, xotinim yo‘q demaydi, deb shu gapni aytgandir. Mening ters javobim ko‘ngliga qattiq botgandir. Yigit boshini xam qilib qo‘ydim. Nega bunaqa qildim, axir! Dildor ana shunday ko‘ngilni buzadigan o‘ylar bilan band edi. Birdan urush xabari keldi. Bu sovuq xabar xalqni bir chayqat- di. Hammaning yuzida, ko'zida tashvish. Diydor ko‘rishganlar, hijron azoblarini orqaga tashlab baxtdan mast bo'lgan kishilar yana hushyor tortib ketishdi. Hammaning ko‘ziga olovlar, qonsi- rab yotgan askarlar ko‘rindi, bombalaming portlashi, ajal urug‘i- ni sochayotgan samolyotlar gurillashi eshitilib qoldi... Dildor o'zini unutdi. Eri yana shinel kiyadimi, yana bolasini tirik yetim qilib tashlab ketadimi? Nega uni xafa qildim, nega dilini og‘ritdim. Atrofida parvona bo‘lib aylansam bo‘lmasmidi? U, albatta, ketadi. Shuncha olis yo'ldan sog‘-omon kelib nima ro'shnolik ko‘rdi. Bir yoqda dadasining xarxashasi, opasining alamli gaplari. Dildoming o‘zi unga nimalar demadi, nimalar qilmadi? Ostonadan quvladi. Tumonat o‘rtasida uning betiga sapchidi. Urush xabari. Dildoming ko‘ziga dunyoni qop-qorong‘i qi­ lib qo‘ydi. A’zamjon qayoqqa borsa boraman. Istasa jangga ham birga ketaman. Undan bir qadam ham jilmayman. U nima bo‘l- sa, men ham shu... 496 Dildor uyga keldi. Dadasi nevarasini tizzasiga o‘tqazib qi­ mirlamay o‘tiribdi. Bola uxlab qolgan. - Kuyovingiz kelmadimi? Dadasi bolani uyg'otib yubormaslik uchun yo‘q ishorasini qildi. Yunusali ota urush xabarini eshitmagan bo‘Isa kerak, xo- tiijam o‘tirardi. Nevarasini bag‘riga bosib, pish-pish uxlashini eshitar, bola hididan mast bir holda olamning lazzatini surayot- gandek edi. U Dildor yuzidagi hayajonni sezmadi. Dildor yana ko‘chaga yugurdi. Guzarga chiqdi, samovar- da ham yo‘q. Tanish-bilishlardan so'radi, ko'rdim degan odam bo'lmadi. Birdan Dildoming yuragini vahm bosdi. «Ketgan, al­ batta, ketgan. Yo frontga, yo cho‘lga...» Uning tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi. Yuragi siqilib yocl chetida o‘tirgancha qoldi. Katta yo‘ldan gur-gur mashinalar o‘tib turib­ di. Birov hayajonda, birov xotiijam. Eskirib, toshbaqa qiyofasiga kirgan «emka» mashinasi orqasidan ko‘tarilgan changni ustiga shopirib to‘xtadi. Undan Asrora tushdi. - Nima qilib o'tiribsan? Dildor etagini qoqib o‘midan turdi. - A’zam qani? Dildor bosh chayqadi. - Qani, chiq mashinaga. Dildor bir so‘z demay mashinaning orqasiga chiqdi. Asrora ham bezovta ko‘rinardi. Mashina pravleniye oldida to‘xtab, ulami tashlab o‘tib ketdi. Ikkovi ichkariga kirishdi. As­ rora o'ychan ko‘zlarini o‘rtog‘iga ma’yus tikdi. - E, o‘rtoqjon, senga havasim keladi. Seni qara-yu... Uning nimasiga havasi keladi. Ahvolini ko‘rib turibdi-ku! Dildor hayron bo‘lib yelkasini qisdi. - Ering bor, bolang bor. Mening nimam bor, kimim bor. Dildor nima deyishini bilmay, dedi: - Axir sen ham Karimni kutyapsan. -Karim uzoqda. Yapon bilan olishyapti. Bir urushdan chiqib boshqa urushga kirdi. - A’zam akam ham bekor turmas, u ham ketar urushga. - Yo‘q, - dedi Asrora, - hozir rayonga tushdim. Frontga hech kimni olishmasmish. Frontchilar dalaga chiqishsin, Yozyo- vonni o‘zlashtirishsin, deyishyapti. Bir-ikki kundan keyin rayo- nimizdan yuz o‘ttiz kishi Yozyovonga ketishadi. Uy-joy, hamma narsa tayyor ekan. Agar borging kelsa, mayli, kolxoz rozi. 497 - Nima, bizni haydayapsizlarmi? Sen rais bo‘lib birinchi ishni meni haydashdan boshlamoqchimisan? Durust. Yaxshi o‘r- toq ekansan. Asrora unga yotig‘i bilan tushuntirmoqchi bo‘ldi. Uning yo- niga borib o‘tirdi. - Menga qara. Sen o‘zing odammisan, nimasan? Butun urush ichi o‘z tashvishimiz qolib sening ko‘nglingni ko‘tarish bilan ovora bo‘ldik. Ochiq aytaman, xafa bo‘lsang ham о‘zing bilasan, xafa bo‘lmasang ham. Ukasi bilan yurib, akasiga tegding - bu bir. Seni deb Nizom tug‘ilgan qishlog‘idan bosh olib ketdi - bu ikki. Aka-uka yuz ko‘rmas bo‘lib ketishdi — bu uch. Butun zveno bo‘lib bolangni boqishdi - bu to‘rt. Seni deb ota-bola, opa-uka bir-biriga teskari bo'lishdi - bu besh. Xo‘sh, sendan boshqa tashvishimiz yo‘qmi? Hammasi sening erkaligingdan, ко‘zing ochilmaganidan. Agar ketsang, ro‘zg‘or boshingga tushib odam bo‘lasan. Ко‘zing ochiladi. Dildoming ko‘zi tinib ketdi. Asrora hamisha unga shunaqa qo‘pol gapiradi, yotig‘i bilan gapirishni bilmaydi. Alam bilan unga qaradi: - Qishloqqa sig'may qoldikmi? Qutulolmay yurganmiding- lar? Hali o‘zim boqqanman, yedirganman, ichirganman ham dersan? Asrora jiddiy dedi: - Shunaqaligini haliyam bilmaysanmi? Kolxoz boqmay, kim boqdi? Zveno qizlari bo‘lmasa, opa o‘rtaga tushmasa, ochdan o‘lib ketarding. Qani, ayt-chi, urush ichi kolxozda ishlab nimani qoyil qilding? Qizlar ham o‘zi uchun, ham urushdagilar uchun ikki-uch normadan ishlashdi. Sen aqalli o‘zing uchun ham ish- lolmading-ku! Mayli, ko'ngli yarimta, boshida kulfat, deb aya- dik. Yig‘laganingda ovutdik. Sen kimni ovutding? Kimning bo­ shini silading? Uyat kerak. Seni erkalatib qo‘ydik. Chiroylisan dedik, noziksan dedik, eringning urushdagiligini andisha qildik, qaynatangning pastligini hisobga oldik, qaynagachingning xudo urganligini hisobga oldik, umuman, o‘zing o‘lgur suqsurdeksan, ayol kishining ham kinnasi kiradigan chiroyingni andisha qildik. Dildor kulib yubordi: - E, o‘le, qayoqdagi gaplami gapirasan-a? - Kuladigan gapmi, shu. To‘g‘ri aytyapman. Bu yerda tur- salaring senlarga ro‘shnolik yo‘q. Qaynatang bilan qaynagaching kun bermaydi. Shartta ko‘rpa ko'tarib qolsalaring, qutulasanlar. Nima, Yozyovon qochib ketibdimi, chaqirsa ovoz etadigan joy. 498 Sizlami hech kim majbur qilayotgani yo‘q. 0 ‘ylab, yaxshilab o‘ylab ko‘ringlar. Menimcha, A’zamjon to‘g‘ri o‘ylayapti. 0 ‘sha yerda ikkovlaringning ham baxt topib ketishlaringga ko‘zim yetib turibdi. Agar Karimjon omon-eson qaytib kelsa, raisligini ham tashlayman, ketaman, ketamiz. Ana o‘sha yerda o‘zimizni ko‘r- satamiz. Ming‘ayib yuradigan ammamning buzog‘i Nizom nima bo‘ldi? Yo‘lini topib ketdi. Necha marta gazetaga yozildi. Kecha radioda ham gapirishdi. Bu yerda devoriy gazetaga ham oti yozilmagan edi. Xo‘sh, nima deysan? Dildor indamadi. U Asroraning gaplarini taniga singdirish- ga urinardi. Aytgan gaplari rost. Urush ichi boshqalarga tovon bo‘lib yashadi. Inoyat oqsoqolga o‘yinchoq bo'ldi. Ukasiga o‘pti- rib, akasiga tegdi. Eridan qoraxat kelganda yana ukasiga teg- moqchi bo‘ldi. Dildor shu paytgacha o‘z qilmishini muhokama qilmagan, qilgan ishini dilga solmagan edi, boshqalar dilga solib yurishgan ekan. Dillaridan endi tillariga chiqdi. U shu bir necha minut ichida yashab o‘tqazgan umrining to‘rt yilini ko‘z oldiga keltirdi. Asroraning gaplarini rad qilishga urinib ko‘rdi. Uni yolg'onchi qilishga bahonalar qidirdi. Ammo bironta bahona topolmasdi. Topgan bahonalari shu qadar asossiz ediki, gapirishga og‘iz juftlashi bilanoq ichida uqalanib ketardi. U faqat birgina gap ayta oldi, xolos: - Hammasini ichingga tashlab yurgan ekansan-da!.. - Bo‘lmasam-chi. Urushga borgan ham, bormagan ham hi- sob beradi. Sen nima deysan? Agar bironta bahona topolsang, hamma gunohingni kechishlari uchun o‘zim kafil turib beraman. Qani, ayt? Dildoming boshi egildi. Asrora uni bosib-bosib, ezib-yan- chib gapirardi. Karimjonning bu urushdan u urushga ketishiga ham shu Dildor sababchidek alamini undan olmoqchi bo'lardi. - Menga qara, A’zam durust bola ekan. Bilmadim, durust- ligidanmi, bitta bolasini o'ylaganidanmi, sen bilan yashab ketdi. Agar men uning o‘mida bo'lsam, orqangga bitta tepib, bor, ara- vangni tort, menga sendaqa xotin kerakmas, derdim. Dildor unga yoshli ko'zlari bilan zardali qaradi. - Ha, sen shunaqa qilasan, sening qo‘lingdan bunaqa ish keladi. Seni rais qilishayotganda men o'lgur nega qo‘l ko‘tardim. Boshimga balo kelsin deb, qo‘l ko‘targan ekanman. - Sen qo‘l ko‘tarmasang ham, rais qilishaverardi. Sening qo‘ling ko'tarildi nima-yu, ko‘tarilmadi nima. Sen kolxoz uchun 499 hech gap emassan. - Asrora derazadan uchib tushgan chumchuq parini stoldan puflab uchirib yubordi. - Mana, shunaqa narsa- san. Dildor chidamadi. Ovozining boricha, g‘azabi, nafrati, asa- bining boricha qichqirdi. - Bo‘ldi. Bo‘ldi, bas! Ketaman. Mutlaqo ketaman. Qoralaringni ko‘rmaydigan bo‘lib ketaman. - Juda yaxshi qilasan, — dedi Asrora xotirjamlik bilan. Dildor shart o‘midan turdi-yu, eshikni qarsillatib yopib chiqib ketdi. U uyiga ko‘z yoshlarini shashqator to‘kib yig‘lab borardi. U nega yig‘layapti, o‘z qilmishigami, Asroraning to‘ppa-to‘g‘ri yurakka borib sanchiladigan nayzadek tig‘dor gaplarigami, o‘zi bilmasdi. Har qalay, Asrora unga kimligini aytdi. Oyna tutib o‘z basharasiga qarashga majbur qildi. Dildor hali ham o‘zini-o‘zi tanimasdi. Qandaydir o‘ch, nimaningdir alami deb bilardi. Axir u Asroraga biron og‘iz gap bilan javob qilolmadi. Ana shunisi unga alam qilardi. Dildor uyga yig‘lab kirdi. Ariqqa olma oqizib o‘ynayotgan o‘g‘li onasining vajohatini ko‘rib har galgicha unga otilmadi. Turgan joyida qora tugmadek ko'zlarini qimirlatmay qaragancha turaverdi. A’zamjon ayvon dahanida iyagiga qo‘lini tirab o‘tirar, sochlari boshidan oshib, peshanalarini, qosh-ko‘zlarini to‘sgan. U tinimsiz chayqalar, goh-gohda otga o‘xshab pishqirardi. A’zamjon mast edi. Samovaming otashxonasiga mahsi kiy- dirib, o‘t oldirayotgan dadasi hayronlikda turib qoldi. Nima bo‘ldi? Kuyovi frontdan kelgandan beri bu uyning osoyishtaligi buzildi. Har kuni urush, har kuni yig‘i. Bugun kuyovi g‘irt mast bo‘lib keldi. Ketidan qizi yig'lab kirdi. Nima gap? Yunusali ota shu kungacha ulami bordi-keldi gaplariga ara- lashmay, chidab kelardi. Endi chidamadi. U ohista yurib kuyo- vining tepasiga keldi. - Nima gap, bolam? Tinchinglar buzilib qoldi? A’zamjon bosh ko‘tarmadi. Javob o‘miga boshini chayqab pishqirdi. Choi javob kutib uzoq turdi. - Bunaqada turmushlaringning shirasi ketadi. Avji o‘y- nab-kuladigan paytlaringda janjaldan bo'shamasanglar, keyini qiyin bo‘ladi. Erkak odam bir so‘zli bo'ladi. Xotiningiz yengillik qilayotgan bo‘lsa, siz og‘irlik qiling. Kelganingizda bag‘rimiz bu­ tun bo‘lib qoldi, deb boshimiz ko'kka yetgan edi. Men-ku may­ li, bola notinch bo‘lib qoldi. Sizga qarab bir javdiraydi, ayasiga qarab bir javdiraydi. Bo‘lmaydi bunaqada, bolam. 0 ‘zingizni 500 ushlang. Ro‘zg‘orchilikda har gap o‘tadi. Biringlar yengil bo‘l- sanglar, biringlar og‘ir bo'linglar. Qarsakni ikki qo'ldan chiqarish kerak. A’zamjon yana indamadi. Undan javob bo‘lavermagach, chol ulami o‘z hollariga tashlab chiqib ketmoqchi bo‘ldi. Neva­ rasini endi opichlayotgan edi, Dildor chiqdi. — Dada, bolani qo‘yib keting. Chol qiziga hayron bo‘lib bir qaradi. Keyin, hay, mayli, de- gandek hardamxayol ko‘chaga chiqib ketdi. Bola xomush borib supaga o'tirdi. Dildor kelib erining yoniga o‘tirdi-da, yelkasiga qo'lini qo‘ydi. A’zamjon qo‘lini olib tashladi. — Menga qarang, menga qarang, deyapman. A’zamjon qaramadi. Dildor uni majburan o‘ziga qaratdi. A’zamjonning ko‘zlari qizargan, iyagiga tiralib o‘tirganidan da- hanining chetlari burushib qolgan edi. — Xo‘p, mayli, ketamiz. Men ham birga ketaman. Siz qa­ yoqqa borsangiz, men ham qolmayman. Tamom. A’zamjon tizzasiga tayanib o'midan turdi-da, nimalamidir o‘ylab u yoqdan-bu yoqqa yura boshladi. — Qayoqda edingiz? — dedi Dildor. A’zamjon darrov javob bermadi. Malol kelgandek qiynalib javob qildi: — Dadamning oldiga bordim. Qamalib yotibdi. Baxmal bilan qo‘lga tushibdi. Dildor hayronlikda qotib qoldi. A’zamjon dadil kelib uning ikki qo‘lidan ushladi. — Tezroq ketish kerak. Tezroq. Bilasanmi, melisadan da­ damning eshagini haydab kelayotganimni hamma ko'rdi. Odam­ lar urush tashvishida, men otamning eshagini haydab yuribman. Sharmandalik, bu qandoq sharmandahk. Guzardagilar meni er- mak qilishdi. Oqsoqolning merosxo‘ri kelyapti, merosga eshak tegipti, deb askiya qilishdi. Orqamdan ancha paytgacha kulgi eshitilib turdi. Ketaylik, jon Dildor, ketaylik. — Dadangizning ishi bir yoqlik bo'lmay turib-a? — Nima bo‘lsa bo‘ldi, jazasini tortsin. 0 ‘zi javob bersin. Ke­ tamiz. Dadamning ovozi, qilmishi eshitilmaydigan joyga keta­ miz. — Xo‘p. Xo‘p, A’zamjon aka. Siz nima desangiz shu. A’zamjonni otasining qilmishi ko‘zini ochgan bo‘lsa, Dil- doming ko'zini Asrora ochdi. Agar Asrora unga boyagi gaplami 501 aytmaganda u o‘z qishlOg‘idan qimirlamas edi. Tinch, bejanjal yashash uchun ketishlari, albatta, kerak. Dildor bu gapga endi tushundi. Qayoqqa boradi, nima qila- di, qandoq yashaydi, bu hali noma’lum edi. Yonida arslondek, tog‘ni ursa tolqon qiladigan azamat eri turganda tashvish qilishga hojat yo‘q edi. XI A’zamjon frontdan qaytaman-u, uch-to‘rt oy qishloqda me- dallarimni jaranglatib yuraman, deb o'ylagan edi. Xayolida bu­ tun qishloq tomga chiqib uni kutib turibdi. Biri qo‘liga suv quy- gan, biri sochiq tutgan... Undoq bo'lmadi. Xotin tepa to‘nini teskari kiyib uyiga kel- madi. Ota er-xotin o‘rtasiga qora botir bo‘lib tushdi. Opasi ikko- vini gij-gijlashdan bo‘shamadi. Ustiga chiqib tepkilasa ham jigamiki o‘tmas ekan. Ammo xotinning bemavrid chimirilgani ro‘zg‘orda ko‘p achchiq-chu- chukka sabab bo‘ladi. A’zamjon qo‘lini yuvib qo'ltiqqa urgandi. U hozir alam otashida yonardi. 0 ‘zini qishloqda - tug‘ilib o‘sgan qishlog‘i- dan quvilgan hisoblardi. Nahotki, to‘rt yil qon ichida kezib, ne o‘limlardan omon qolgan soldat o‘z uyiga sig‘masa. Unga cho‘l yo'lini ko‘rsatib qo'yishdi. Mana ketyapti. Hali ko‘rmagan, bil- magan yoqlarga ketyapti. Bir o‘zi bo‘lsa ham mayli edi. Xotini, bolasi bilan quvilib ketyapti. Qaysi gunohi uchun? A’zamjon kecha ertalab Yozyovonga borib, qayerda turadi, qay vazifada ishlaydi, shuni bilib kelishi kerak edi. 0 ‘jarlik qilib bormadi. Xayolida kimdir: A’zamjon boimasin, qishlog‘imiz- ga A’zamjon kerak, A’zamjon ketsa qishlog‘imizning holi nima kechadi, deydigandek edi. Ammo hech kim bu gapni aytmadi. Mana, u yuk mashinasining tepasida bir o‘zi ko‘rpa quchoqlab tebranib-tebranib ketyapti. Xotini bolasi bilan kabinada - shof­ yor yonida. Bir palakda necha xil qovun, degandek A’zamjon o‘sgan oilaning bolalari bir-biriga o‘xshamagan chiqdi. Ota mol-dun- yo oldida har qanday pastkashlikdan toymaydi. Onasi rahmatlik mungli, qobil xotin edi. Opasi faqat otaga tortdi. Nizom bo‘lsa to‘ng, kechgacha og'zini poylasang ham bir so‘z chiqmaydigan kamgap bola bo‘ldi. A’zamjon o‘jar, sal gapdan qizishib keta- digan, ish qilsa, oxiri nima bilan tugashini bilmaydigan, qilgan 502 ishidan, aytgan gapidan kimdir ozor chekishi mumkinligini xa- yoliga keltirmaydiganlardan edi. Hozir cho‘lga bola-chaqasi bilan ketyapti. Cho‘lda nima qi- ladi? Qayerda turadi? Bir gap bo‘lar! Cho‘l osmoni bir xil tunnaydi. Bir nafasda ming xil rangda tovlanadi. Kim biladi, yerda ko‘zni ovlaydigan biron rang bo‘l- maganidan osmon shundoq ko'rinar. Cho‘1 buluti ham boshqa- charoq. Qop-qora. Og‘ir, juda og‘ir. Xuddi qo‘rg‘oshindek. Olis- da ko‘rinadigan bir-ikki tup qayrag'och ham odamga qandaydir umid tug'diradi. A’zamjon tushgan mashina olisda paranji yopingan xotindek ko‘ringan bir tup qayrag'och tomonga intilardi. A’zam unga ham qaramas. U o‘z o‘ylari bilan band. Ko‘zlari lip-lip o'tayotgan tuz bosgan yerlarga ma’nosiz tikilganicha, alamda o‘rtanib borardi. Agar Dildor bo'lmaganida u allaqachon uzoq joylarga ketib qolardi. U oyog‘iga kishan bo‘lib yopishib olgan... Yo‘l-yo‘lakay qamish bo‘yi nihollar uchray boshladi. Bu daraxtlar shu bahor o'tqazilgan bo‘lsa kerak, ko'plari hali barg yozmay so'rrayib turibdi. Ahyon-ahyonda ko‘k choyning sha- masidek yaproqchalar ham ko'rinib qoladi. Ko‘chatlar tagi qor yoqqandek tuz bosgan. Umuman, sho‘r qoplagan keng cho‘1 ovqati chala yeyilib yuvilmay oftobda qolgan laganga o‘xshardi. Yo‘l chetlarida ahyon-ahyonda uchragan artezian quduqlaridan otilib chiqayotgan shaffof suv osmonga uchib ketayotibdimi, yer­ ga kirib ketayotibdimi, bilib bo‘lmasdi. Aqalli, bir bo‘yra yemi namlasa-chi. A’zamjon, bu yerlar qachon suv ichadi-yu, qachon bir giyoh unadi, deb dilidan o‘tkazardi. U yo‘lga chiqqanda shamollar, bo'ronlar qutuigan cho‘lda yo bo‘rilar bilan olishib, yo toshqin- lami to‘sib ikki kundayoq kimligimni ko‘rsataman, deb o‘ylagan edi. Hozirgi manzara tamoman hafsalasini pir qildi. Agar xotini bilan bolasini olakelmaganda allaqachon orqaga qaytardi. Mashina shu ko‘yi taqirliklardan, qorako‘l terisidek jivir-ji- vir qumliklardan olib o‘tib kanal bo‘yiga chiqdi. Ko‘prik us­ tida baland poshnali tuflisini yechib olgan bir ayol mashinaga qo‘l ko‘tardi. Shofyor to‘satdan tormoz bergan edi, orqadan ko'chgan to'zon A’zamjonning ustiga yopirildi. Mashina joyidan qo‘zg‘algandagina to‘zon tarqaldi. Yonida boyagi ayol o‘tirardi. A’zamjon zimdan unga ko‘z qirini tashladi. U qo‘rqibmi, yotsi- rabmi unga qaramasdi. Sumkasini quchoqlaganicha suv yoqasi- dagi tanlari bujmaygan tollarga tikilib borardi. Uning egnida qora 503 ko‘ylak. Shundoq issiq kunda qora ko‘ylak kiyishidan azadorligi bilinib turardi. Yoshi o‘n to‘qqiz-yigirmalardan oshmagan. Bola og‘iz solmagan ko‘kraklari mashina tebranishidan erkak zotini bezovta qiladigan g‘alati silkinardi. Ayol A’zamjonning ko‘ksi- dagi medallari jiringlaganidanmi yo boshqa sababdanmi beix- tiyor o'girildi. Shunda A’zamjon uning ko'zlarini ko‘rdi. Bu ko'zlar... uncha-muncha ko‘zlardan emasdi. A’zamjon birinchi marta vokzalda Dildoming ko‘zlarini ko‘rganda ham buncha- lik bo‘lmagandi. Yuragi shuv etib ketdi-yu, nafas ham ololmay qoldi. Oppoq tomoqlaiga shamolda tegib o‘ynayotgan o‘rim- ga ko‘nmagan sochlar. Shamol yoqasini har silkiganda ochilib yopilayotgan yelkalar, hamon titrab turgan ko‘kraklar, hozirgina yig‘idan bo‘shagandek nam tortib turgan kipriklaru chimchilab qo‘ygandek bejirim burun, ayniqsa, oq o'rik po‘stidek bilinar-bi- linmas sepkili bor tomoqlari A’zamjonning yigitlik qonini ko'pir- tirib yubordi. Qaydadir yashiringan bo‘ydoq vahshiyligi yuzaga chiqdi. Mashina yo‘lni kesib o‘tayotgan podaga signal beiganda cho‘chib o‘ziga keldi-yu, atrofga qaradi. Mashina qishloqcha o‘rtasida borardi. Ayol kishi har narsani biladi. Ayniqsa, yonida begona erkak o‘tirganda uning ko'nglida nimalar bo‘layotganini va nimalar bo‘lishini awaldan biladi. Ko‘zidan, ovozidan biladi. Mashina suvsizlikdan daraxtga yolchimagan qishloqni ora- lab yana cho‘l qo‘yniga kirdi. Biy dala. Zog‘ uchmaydi. Ayol A’zamjonning ko‘zidagi vahshiy o‘tni ko‘igandayoq, kuzovning bir chetiga tiqihb olgan, unga qaramaslikka urinardi. Uzoq yo‘l. Tokay shunday ketadi. Ayol o‘girilib bir qaradi. Zum o‘tmay yana qaradi. Yana... Keng yag‘rin, furajka chetidan chiqib turgan jingalak soch, har qanday qizni bir qarashda o‘z yo'liga soladigan g‘ar ko‘z. Bilaklarda kuch toshib turibdi. Ayol bekorga qo‘rqqan ekanman, degandek muloyim bir boqish qildi. A’zamjon beixtiyor iljaydi. Bu iljayish oralaridagi sovuqlik va qo‘rqinchni quvgandek bo‘ldi. Ayol hamon tuflisi- ni ushlab turganini endi sezdi. Bu holidan xijolat bo‘lib tuflini kiymoqchi edi, mashina silkinishidan kuzov oxirigacha munkib ketdi. Agar A’zamjon uni quchoqlab qolmaganda boshi bilan bo­ rib taxtaga urilardi. A’zamjon uni ancha vaqtgacha quchog‘idan qo‘yib yubormadi. Ayol zardali qaragandagina qo‘yib yubordi. Ayol tuflisini kiyib, xijolatlikda indamay pastga qarab o‘tirardi. A’zamjon esa yana shunday tasodifni kutardi. Yo‘l tekis, mashi­ na silkinmasdi. 504 Ayol o'midan turib kabina tepasini urmoqchi bo‘lganda, A’zamjon uning bilagidan ushladi. - Shoshmang. Otingizni aytib keting! — Nima qilasiz, otimni? Yomon kishi ekansiz-ku! — Aytib keting. Kim bilan birga kelganimni bilib qolay. Ayol tubsiz ummonlami bag‘riga singdirgan nildek qora ko‘zlarini unga tikkancha birdam turib qoldi. A’zamjon o'zini tutolmadi. Yigitlik o‘ti qaynab turgan ko‘ksini uning ko‘ksiga bosib tomoqlarining tagiga boshini suqdi. Ayol undan qutulish uchun harchand urinsa ham, baquwat bilaklami belidan ayirib ololmasdi. Ayol oxiri zarb bilan kabina tomini shapillatib ura boshladi. Hansiragan A’zamjon uni bag‘ridan bo‘shatib alam- danmi, ehtirosdanmi tepib turgan ko‘ksiga qaradi. - Otingizni, kimligingizni aytib keting. Qidirib topaman. Al- batta, topaman. Mashina to'xtadi. Ayol sakrab pastga tushdi-da, sumkasini kovlab pul qidira boshladi. To u pul chiqazguncha mashina jo- yidan qo‘zg‘aldi. Bir zumda ayolning qorayib, kichrayib ortda qolayotgan gavdasini chang bosib ketdi. Kun tepadan tig‘ urayotganda mashina obodgina bir qish- loqqa kirib keldi. Usti shifer bilan yopilgan pishiq g'isht uylar, tanasi etik qo‘n- jidek bo‘lib qolgan tollar qishloqqa binoyidek husn berib turardi. A’zamjon o‘zini pastga otib, kabina eshigini ochdi-yu, qiy- nalmadingmi, jonim, deb Dildoming qo'lidan bolani oldi. Chorterakdan kelganlar samovami to‘ldirib gurunglashib o‘tirishardi, A’zamjon ham yuklarini tushirib ular to‘dasiga qo‘shildi. Kelganlaming ko'pchiligi erkaklar edi. Dildor ulardan sal nariga borib A’zamjon orqalab tushirgan ko‘rpa-to‘shaklar yoniga o‘tirdi. So‘rilami to'ldirgan chorterakliklar A’zamjon kelishi bilan sal jonlangandek bo‘lishdi. Uni darrov davraga olib askiyaga tutishdi. A’zamjon gapga aralasholmas, hamon o‘sha qop-qora chaqnoq ko'zlar unga arazli qarab turar, oq o'rikdek bag‘baqa- lardan ajib g‘alati hid dimog‘iga urilib turar edi. Odamlar orasidan, rais kelyapti, rais kelyapti, degan gap chiqib qoldi. Jussasi kichik, ancha so‘lib qolgan oltmish yoshlar- dagi kishi kelib odamlar bilan omonlasha boshladi. Yo‘lda qiy- nalmay keldinglarmi, xush kelibsiz, degan gaplardan keyin rais maqsadga ko'chdi. 505 - Oralaringdan bir kishini vaqtincha brigadir qilib ko‘tar- sak. Kim qandayligi o‘zlaringga ma’lum. Chorterakliklarga aj- ratgan uylarimiz bor. Sizlar uchun ekib qo‘ygan paxtamiz ham bor. Sira kamlik ko‘rmaysizlar. Brigadirlikka ko4aradigan o'rtoq bilan yangi uylami borib ko‘rsak-da, kim qaysi uyda turishini aniqlasak, nima deysizlar? Raisning gapi chorterakliklarga ma’qul tushdi. Kimdir Xol­ matjon brigadir bo‘lsin, yana birov A’zamjon bo'lsin, degan tak- lifni o'rtaga tashladi. Rais har ikkala taklifni o‘rtaga tashlaganda Xolmatjon sakkiz ovoz ortiq oldi. Birpasda kimning nechta bolasi bor, oila a’zosi qanchaligi ro‘yxat ham qilindi-da, Xolmatjon bilan rais ikkovi mototsiklda jo‘nab ketishdi. A’zamjon qip-qizarib ketdi. U hamqishloqlarining bunchalik qilishlarini o‘ylamagan edi. U o‘zini kelganlar ichida eng udda- burosi, ishbilarmoni deb bilardi. Yo‘q, unday emas ekan, ko‘p- chilikning ko‘ngli Xolmatjonda ekan. Bu gaplami xotini Dildor eshitib o4irmaganda ham boshqa gap edi. Nega keldim, ko'tarib kelgan ko‘rpamni hah yerga qo‘ymasimdan dilimni og‘ritishdi, deb o'kinardi. A’zamjon yer ostidan xotiniga qaradi. Dildor jo'jasining og‘ziga don solayotgan musichaga qarab o4irar, bo'layotgan gaplami eshitmaganga o'xshardi. Pishiq g‘ishtdan qurilgan qator uylar, yo‘lning ikki cheti- da allaqachon tanasini tutib olgan tollar, orasidan odam bo'yi qamishlar о‘sib ketgan bo‘lsa ham, har yer-har yerda gulzorlar uchrab qolardi. Ajib did bilan qurilgan bu shaharchada odam yashamagani shundoqqina bilinib turardi. Odam yashamagan joy fayzsiz bo'ladi. Odam bir kecha tunab o4gan g‘orga ham fayz kiradi. Ham­ ma narsa odam bilan. - Ismingiz Xolmatjon-a, - dedi rais. - Mening ismim Me- livoy. Siz endi chorterakliklaming pravleniyedagi vakilisiz. Ni- maga zoriqsalar, nima istaklari bo‘lsa menga aytib turasiz. Nima gapimiz bo‘lsa, biz ham sizga aytamiz. Yangi joy, o‘rganib, bir-birimizga singishib ketgunimizcha shundoq bo‘lib turadi-da, akasi. Melivoy aka mototsiklni ko‘cha boshida qoldirib kolyaska- dan olgan bir xalta kalitni arang ko‘targanicha birinchi uyning eshigini ochdi. Ichkariga kirishdi. 506 val. - Qani, bu uyni kimga beramiz? Oila a’zosi to‘rt kishilikni qidirib ro‘yxat yoniga uy nomerini yozib qo'yishdi. Shu yo‘sin bir soat chamasi o'ttiz oilaga uy taqsim qilishdi. Xolmatjon o‘ziga tekkan uch xonali uyni olmadi. - Men binoyidek o‘mashib olganman. Malika ayamning uyi menga juda bop-da. Shu uyni A’zamjonga beraylik. Boya bri- gadirlikka notnzodi qo‘yilgan yigit. Nazarimda, sal dili og‘rib qolganday tuyuldi. Zora uy bahonasi bilan dilining chigili yozilib ketsa. Ikkovlari kalit bandidagi karton qog'ozlarga uy egalarining nomlarini yozib chiqishdi. Chorterakliklar hamon gurunglashib o‘tirishardi. Samovar- chi tol tagidagi stolga qizil alvon yozib, atrofga ko‘loblatib suv sepib qo‘ygan edi. Xolmatjon kalitlami shaldiratib stolga ag‘dar- di. Melivoy aka, qani, brigadirligingizni boshlang, degan ishora qildi. Xolmatjon stolga ikki qo‘lini tirab gap boshladi: - Birodarlar, andek quloq beringlar. Hozir rais buva bilan turadigan uylarimizni ko‘rib keldik. Ochig‘ini aytsam, kelib yo­ mon ish qilmabmiz. 0 ‘zimiz bir mahalla bo‘ldik. Imoratlar yan- gi. Pishiq g‘ishtdan qurilgan. Hali borganda o'zlaringiz ko'rasiz- lar. Illo qishloqqa xat yozganda ko‘chib kirgan uyingizni maq- tamanglar, chorterakliklar ko‘rpa ko‘tarib gurra-gurra ко‘chib kelivorishmasin. Kimdir luqma tashladi. - Inoyat oqsoqol hammi? A’zamjonning dami ichiga tushib ketdi. G‘ozga o‘xshab bo‘ynini cho‘zib qaradi. Kim aytganini bilolmadi. Gurr etib kulgi ko'tarildi. Gap Oqsoqol to‘g‘risida bo‘ldi-yu, hamma A’zamjon­ ga qaradi. A’zamjonni shayton g‘alaba qilib, tur, Chorteragingga jo‘na, bu yerda seni xor qilishadi, ko‘ryapsan-ku, bir piyola choy ich- may tepkilashyapti, deb turib oldi. A’zamjon o‘midan turishga bir hezlandi-yu, nomus kuchi yana yerga singib o‘tiraverdi. Xolmatjon qo‘liga chiqqan kalit bandidagi yozuvni o‘qib chaqira boshladi. -Asqar akaga uch xonali, Fattohga ikki xonali, A’zamga uch xonali... Ikki uy, bir ayvon. Orqasida ro‘zg‘orxona. Ayvon tagi pod- 507 Uy egalari o‘milaridan turib kalitni ola boshladilar. A’zamjon arzimagan narsaga qo‘l uzatayotgandek kalitni oldi-yu, pisand qilmay Dildoming oldiga tashladi. Olti yuk mashinasi yo‘l chetida qator turardi. Kimdir: «Omin», - dedi. Kimdir: «Shu joyda o‘sib-uninglar, tomir yo- yinglar!» — deb fotiha berdi. Ko‘rpa-to‘shak yuklangan olti mashina birin-ketin yo‘lga tushdi. Yomg‘irda qolgandek boshini qisib A’zamjon eng keyingi mashinada borardi. Shu oqshom cho‘l bag'rida yangi qad ko‘targan yangi uy- larda birinchi marotaba chiroqlar yondi. 0 ‘choqlarga yoqilgan birinchi o‘tinning tutunini cho‘l shamollari olis-ohslarga uchirib ketardi. Baland simyog‘ochlardagi radiokamaylardan to yarim kechagacha qo'shiq tinmadi. A’zamjon jihozsiz qup-quruq uch xonali uyning unisidan bunisiga kirib papiros chekar, uyiga, qishlog'iga qaytib ketgisi kelardi. Bir chekkada bolasini bag‘riga bosib mungligina bo‘lib o‘tirgan xotinining tepasiga kelib o‘dag‘ayladi: - Sen qilding, sen shundoq qilmaganingda men kelmasdim. Izzat-nafsimni mana shu pastkashlar oyog‘i tagiga tashlading. Dildor indamadi. - Hah shoshma, kimligimni ularga ko‘rsatib qo‘yaman. Dildor uning gaplariga parvo qilmay, ayvondagi tugunni ye- chib ko'rpalami oldi-yu, bolasi bilan o'ziga joy solib ichkari uyga kirib ketdi. A’zamjon ayvoyga chiqdi. Qo‘shnilar uyida ham chiroq o‘ch- gan. Faqat ko‘cha betidagi simyog'ochda radio cho‘lni boshiga ko‘tarib gapirardi. Shamol uning ovozini cho‘l bo‘ylab aylantirib yana olib kelar, derazalarga urardi. A’zamjon ostonaga o‘tirib olib papiros chekar, tutun buruq- satib cho‘l shamollari haydab kelgan tunning sirli, sehrli tovush- lariga quloq tutardi. Tun qorong‘iligi qora kiygan notanish ayolni yodiga soldi. Uning shu tundek qora, shu yulduzlardek chaqnoq ko‘zlari bir hp etib uning qalbini yoritib o‘tdi. A’zamjon butun borliqni unutib xayol bilan cho‘llami kezar, go‘zallikda tengi yo‘q o‘sha motamsaro ayolni izlardi. - Kim bo‘ldi u? 508 XII Ertalab kun yoyilganda A’zamjonni Dildor uyg‘otdi. — Turing, Xolmatjon sizni so‘rayapti. A’zamjon apil-tapil kiyinib hovliga chiqdi. Xolmatjon hov- lida o‘ynab turgan Azimjonni gapga solib o'tirardi. Xolmatjon gapni lo‘nda qilib qo‘ya qoldi. — Nima qilasan, ketmonga tushasanmi, traktor minasanmi? A’zamjon yelkasini qisdi. — Agar xo‘p desang, menga yordamchi bo‘l. Bu gap A’zamjonning izzat-nafsiga tekkandek bo‘ldi. Qo‘rs- lik bilan javob qildi: — Boshqa brigadaga o‘tib ketaman. — Jinnilik qilma. Men ham vaqtincha brigadirman. Kim qa- naqa ish qilishini pravleniye majlisi hal qiladi. A’zamjon tinchlik yillarida ham undan o‘zini bir pog‘ona yuqori qo‘yib yurardi. Umuman, A’zamjon boshqalami og‘ziga qaratishni yaxshi ko‘rardi. Hozir ham Xolmatjonni nazar-pisand qilmagandek, beparvo javob qildi: — Bitta gruzovoy bersa minaman. Kasbim shu. Agar yo‘q desa, Chorterakdagi ko‘rpam hali sovigani yo‘q. Xolmatjon Dildorga qaradi. -A ’zamjon aka minmayman degan traktomi men mina­ man. Bolamni boqchaga olishsa, shundoq qilaman. Bu gap erining izzat-nafsiga tegdi. Yelkasidagi sochiqni qamchidek havoda bir silkib ayvondan pastga tushdi. — Nima deding? — Eshitgandirsiz, nima deganimni? — Odatda, er-xotin orasida gap qochganda, begona yonida bo‘Isa, danakdek janjal yong‘oqdek bo‘lib ketadi. 0 ‘zlaring bir qarorga kelarsizlar, — deb Xolmatjon chiqib ketdi. U chiqishi bilan A’zamjon xo‘rozga o'xshab bo‘ynini cho‘zib xotinining ol- diga keldi. — Traktor minasizmi? Men xotin kishidan qora moy hidi emas, atir hidi kelishini yaxshi ko‘raman. Dildor ham uning gapiga munosib javob qildi. — Men ham soqoli chiqqanda otaga bola bo‘lib yurgan yigit- ni emas, bolasiga ota bo'lgan yigitni yaxshi ko‘raman. Atir hidi emish-a... A’zamjon o‘dag‘aylab yana xotinining tepasiga keldi. 509 - Men yigitman deb bosh ko‘tarib yurgan odamman. Bular- ga pochinaysa qilmayman. Qayoqqa borsam, ish topiladi. Xotin ham topiladi. Nimam bor? Shundoq chiqib ketaveraman. - Hech narsangiz yo‘qmi? Yo‘qmi? Bolangiz-chi? A’zamjonning ko‘targan qo‘U havoda muallaq qoldi. - Bitta bola deb shu taraflarga kelib yuribman. Faqat shu bola. Dildor o‘t chaqnab tuigan ko‘zlarini erining betiga tik qa- dadi. - Bola oyog‘imga kishan bo‘ladi deb o‘ylamang. Uch yil sizsiz yashadik, yana bu yog‘iga ham yashayveramiz. - Shunaqami? - Shunaqa! - Bo‘pti, boimasam. A’zamjon shunday dedi-yu, shart burilib uyga kirib ketdi. Kitelini yelkasiga tashlab, zum o'tmay chiqdi-da, orqa-o‘ngiga qaramay ko‘chaga otildi. Dildoming ichidan bir nima uzilib ketgandek bo‘ldi. Kiprik qoqmay turib qoldi. Ko‘chada mashina motorining gurillagani eshitildi. Kim- lardir g‘o‘ng‘ir-g‘o‘ng‘ir gaplashishdi. Sal o‘tmay oyoq tovushi keldi. - Qizim, qayerga bo'shatay? Dildor o'girilib qaragan edi, qop orqalagan o‘rta yoshlardagi kishini ko‘rdi. - Manavi narsalami qayerga bo‘shatay? Dildor nima deyishini bilmay bir zum javobsiz turib qoldi. Mashina bir-ikki zardali signal berdi. Kelgan kishi imorat soya tashlagan tomonga qopni bo‘shatdi. Sabzi, piyoz, kartoshka, bit­ ta karam, ikkita handalak. U qopni silkita-silkita chiqib ketdi-da, yana kirdi. Bu gal kichkinagina yashikchada bodring, pomidor, bir hovuchgina gilos, uchta non olib kirgan edi. Yashikni ayvon dahaniga qo‘yib chiqib ketdi. Sal o‘tmay mashina gurillab ovozi uzoqlashdi. Dildoming birinchi bor uydan uzoqlashishi. Ota uyidan, qish- log‘idan nari ketgan birinchi tongi ana shundoq otdi. Bu cho'lda, ota uyidan uzoqda, eri bilan birinchi bor mustaqil ro‘zg‘or tutishi. Bu uning birinchi bor yangi uyida nonushta qilishi. Negadir Dildoming ko‘ziga yosh kelmadi. Yig‘lamadi. Ku- chanib handalak ko'tarib turgan o‘g‘liga bir qaradi-da, uyga kirib choynak olib chiqdi. 510 Yangi uylar bir-biriga tutashgan bo‘lib devori, darvozaxonasi yo‘q edi. Kimning hovlisida nima qilayotgani shundoqqina bili- nib turardi. Qo‘shni hovlilarda xotinlar g‘imirsib yurishar, nonushtaga tayyorlik ko‘rishardi. Dildor allaqachon qo‘ygan qumg‘on necha qaynab, necha sovugan, ostidagi cho‘g‘ ham o‘chib bo‘lgan edi. U imorat qurilganda to‘planib qolgan payrahalami yoqib yana qumg‘on osdi. Ona-bola hech narsa bo‘lmagandek nonushta qi- lishdi-da, indamay kecha yig‘in bo‘lgan tarafga yo‘l olishdi. Katta tol tagidan Abdulla baqiroqning ovozi kelardi: - Yangi kelgan chor-te-rak-lik-lar, maj-lis-ga!!! Hali telefon bo‘lmagani uchun bir mehnat kuni hisobi shu Abdulla baqiroq telefon о‘mini bosib odamlami majlisga, ishga chaqirardi. Abdulla baqiroq hamon qichqirardi. - A’zam Inoyaa-aa-too-oov, Dil-dor Yuuu-unuuu-soo-va- va! Rais Me-li-vo-o-voy aka-aga-aa uchrashinglaaar! Dildoming qadami tezlashdi. Bola orqada qolib ketaverga- nidan Dildor uni ko‘tarib oldi-da, pildiraganicha katta tol tagiga ketdi. Kechagi kelganlaming ko‘pchiligi shu yerda edi. Bular ora- sida eri ko‘rinmadi, Xolmatjon uni boshlab rais Melivoy aka oldiga olib bordi. - A’zam qani? — dedi Xolmatjon u yoq-bu yoqqa alanglab. Dildor javob bermadi. Xotin kishi uydagi simi ko'chaga chiqarmasligi kerakligini u yaxshi biladi. - Singlim, - dedi rais. - Ilgarilari ham traktor minganmi- siz? - Ha, — dedi qat’iy Dildor. - Minganman. Yer haydagan- man, kultivatsiya qilganman. Judayam unchahk bo'lmasa ham kam-ko‘stini yana biUb olaman. Shu paytgacha bu atrofda traktor haydagan xotin kishi bo‘l- magandi. Rais ishonqiramay unga qaradi. Nahotki, shundoq chiroyli, shundoq nozik juvon traktor minsa? - Rostdanmi? - dedi ajablanib rais. - Voy, ishonmayapsizmi? Rais chakkasini qashidi. Pisanda qilib dedi: - MTS uzoqda. Remont zarur bo‘lganda Zarkentga tushish kerak bo'ladi. 511 Dildor ham bo‘sh kelmadi. — Zarkentda bo‘Isa nima qipti? — Bir aytdim-da, — u shunday dedi-yu, Dildoming oppoq bilaklariga, faqat qatim tortishga yaratilgandek nozik barmoqla- riga qaradi. Atrofni odam o'rab qoldi. Hamma rais bilan Dildoming gaplariga quloq solardi. — Xo‘p, ko‘ramiz, — dedi rais xulosa qilib. — Ishonmayapsiz-a, rais buva. Ishonavering. Manaman de- gan traktorchilaringiz bilan musobaqa o‘ynashim mumkin. Boshqa gap topolmagan rais ikki kafti bilan stolni bosib o‘r- nidan turarkan: — E, bo‘pti-e, bo‘lmasa! — deb yuborganini bilmay qoldi. U Dildoming o‘g‘lini azod ko‘tarib osmonga bir irg‘itdi-da, ko‘targancha narigi so‘riga ohb o‘tdi. Bunda yoshi oltmishlardan oshgan bir kampir yangi kelgan- laming bolalarini o‘ynatib o‘tirardi. — Mana, aya, — dedi rais, - sizga yana bitta o‘g‘il. — Voy, onaginang aylansin, kel, kel, bo‘yingdan. Kampir Azimjonni raisning qo‘lidan olib ikki yuzidan cho‘pillatib o‘pdi-da, boshidan do‘ppisini ohb bir bosh chillaki uzum solib berdi. Bu yerga to‘plangan bolalaming hammasi chorterakliklar edi. Hammasi bir-birini tanishar, qishloqda ham birga o‘ynas- hardi. Shuning uchun ham Azimjon yotsirab o‘tirmay, bolalarga aralashib ketdi. Rais ko‘krak cho‘ntagidan daftarcha ohb nimadir yozdi-da, Dildorga berdi. — Shuni mexanikka berasiz. Traktor beradi. Yaxshilab ko‘ring. Kam-ko‘sti bo‘lsa o‘zimga ayting. Qaysi uchastkada ish- lashingizni o‘zim aytaman. Mexanik kim, qayerda, Dildor bilmasdi. Qog‘ozni ushlab hayron bo‘lib turganini sezgan Melivoy aka mototsiklga suyanib turgan yoshgina yigitni imlab chaqirdi. — Iskandaming oldiga obor. Rais tayinladi, deb ayt. Dildor mototsiklga mingashib ketdi. Garaj shundoqqina tol- zoming orqasida ekan, rais bekorga mototsiklni ovora qipti. Pi- yoda kelsa ham bo‘laverar ekan. Mexanik o‘ziga zeb bergan og‘zi to‘la qoplama tish, ata- yin odamlar ko‘rsin deb soat taqilgan qo‘li yengini bilagigacha shimarib olgan, ozg‘in, ingichka beliga xanjar ilgakh jez to‘qasi 512 bor qalin kamar bog‘lagan o‘spirin edi. U Dildor kirishi ЬДап birpas mahliyo bo‘lib turdi-da, og‘zidagi qoplama jez tishlarining hammasi ko‘rinadigan qilib iljaydi. Dildor unga raisning xatini uzatdi. Mexanik xatni o‘qirkan, tez-tez bosh ko‘tarib unga g‘a- lati qarab qo‘yardi. — Traktomi sizga beramanmi? — Ha, menga, - dedi Dildor. Mexanik yigit u yoqdan bu yoqqa yurdi. — Qayoqqa oborasizlar? Kim haydaydi? Kinoxronikagami? — Gapni aylantirmang. Qani traktor, ko‘rsating. Mexanik yigit uning traktor haydashidan ham husniga mah­ liyo bo‘lib qolgan edi. Dildomi olib kelgan yigit gapga aralashdi. — Melivoy akam tayinladilar. Bu opam endi sizda ishlaydi- lar. Traktor haydaydilar. Men ketdim. U shunday deb orqasiga qaytdi. Garajda Dildor bilan mexanik ikkovi qoldi. U o'zining bi- lag‘onligini isbot qilish uchun traktor detallaridan gap boshlagan edi, Dildoming ensasi qotdi. — Bu gaplami bilaman. Traktor dalaga chiqishi kerak. Ko‘r- sating, axir. Mexanik bolaning ko‘zlari yashnab ketdi. Shundoq juvon uning qo‘l ostida ishlaydi. Qandoq yaxshi. Ustiga brezent tashlab qo‘yilgan traktor yoniga kehshdi. — Hali yangi, o‘zim istansadan haydab kelganman. Mana. U brezentni tushirdi. Yashil rangli XTZning ustiga hali g‘u- bor qo‘nmagan edi. — Qalay, yoqadimi? Dildor indamadi. Yigit o‘zini ma’qul qilish uchun traktor atrofida aylanar, yog‘ini ko‘rar, o‘rindiqni artib, barankani u yoqdan-bu yoqqa burib ko‘rardi. — Yaxshi qiz, kechirasiz, otingizni bilmayman, siz xotirjam bo‘ling, biron joyi bir nima bo‘Isa, o‘zim tuzatib beraveraman. Siz xotirjam bo‘ling. U shunday deb egarga mindi. Motomi o‘t oldirdi. Motor pa- tillab yuqori trubasidan hovuch-hovuch qora tutun chiqardi-da, varillab ketdi. Yigit o‘zini yerga otib shovqinda gapini eshittirolmagandan keyin, Dildoming qulog‘i tagiga kelib qichqirdi. — Jiyron tayyor, marhamat! Shunda uning dimog‘iga faqat balog‘at yoshini bir marta ko‘rib bo‘lgan ayol bosh qo‘ygan yostiq hidi urildi. 513 Dildor ikki o‘rim uzun sochining uchini nimchasining cho‘ntagiga solib egarga intilgan edi, yigit awal bilagidan, keyin belidan ushlab chiqishga ko‘maklashdi. Shundan keyin u Dildor qandoq qilib traktomi yurgizdi, qandoq qihb darvozadan olib chiqib ketdi, bilolmadi. Ko‘kdan bir farishta uchib tushdi-yu, og‘ir, zildek og‘ir traktomi yumshoq qanotlari orasiga ohb uchib ketgandek edi. Olisda traktor bir maqomda gurillar, yigit temir-tersaklar orasida turib bu ovozni tushida eshitayotgandek esankirar edi. XIII A’zamjon nima qihb qo‘yganini o‘zi bilmasdi, jahl kelsa, aql ketadi. U uydan o'qdek otilib chiqqanicha to'xtamay jadal yurib qishloqdan ancha nari ketib qolganda to‘xtadi. Qayoqqa boradi. Chorterakkami? Chorterakliklar kecha uni kamay-sumay bilan uzatib qolgan edilar-ku! Xo‘sh, Chorterakka borsin ham. Qaysi uyga kiradi? Dadasi militsiyada yotibdi. Opasinikigami? 0 ‘la, Dildor orqang- ga bir tepib haydabdi-ku, deyishi turgan gap. Yunusali otanikiga- mi? Qizimni qayoqqa tashlab kelding, nomard, yo‘lingga shun­ cha ko‘z tutib qon bo‘lgani kammidi, demaydimi? Deydi! Chorterak yo‘li unga berk edi. Bir tomonda qamishlar shovillagan, bir tomonda etagi ufqqa tutashib ketgan cho‘1 oralig‘ida u tanho turardi. Har zamon yo­ nida shamoldek elib mashina o‘tib ketadi. Qovjiragan giyohlar orasidan bosh chiqazib haykaldek qotgan kaltakesaklar unga so­ vuq nazar tashlaydi. Boya uydan o'qdek otiUb chiqqan yigit endi birovni kutayotgandek sekin qadam tashlar, tashlagan qadami uni qayoqqa ohb ketayotganini bilmasdi. Goh o‘jarligi tutib qa- damini tezlashtirar, goh bo‘shashib to‘xtab qolardi. U shu alfoz- da to kun tepaga kelguncha yurdi. Oxiri oftob tig‘iga tob berolmay to‘xtadi. Bir tupgina yowo- yi jiyda soyasiga chalqancha tushib yotib oldi. U o‘ylardi. Har qancha o‘ylamasin, tepadan qizdirayotgan oftob miyasiga kelgan fikmi bug‘ga aylantirib uchirib yuborayotgandek, tayinh bir fikr- ga kelolmasdi. U shuncha o‘ylasa ham, orqaga qaytishni sira xa- yoliga keltirolmasdi. Axir, uydan chiqib ketgulik hech gap bo‘l- gani yo‘q-ku! Erkak boshimni egib qaytib boramamni, unaqada xotinim bo‘ynimga minib oladi, derdi. Har qancha bema’nilik bo‘lsa-da, u erkaklik nomini sira pastga tushirgisi kelmasdi. 514 Tokaygacha qumda ag‘anab yotish mumkin? A’zamjon o‘midan turdi. Qayoqqa bo‘lsa ham bari bir borish kerak. Yana yurdi. Olisda sarobdek bo‘Ub daraxtlar ko‘zga tash- landi. Endi uning qadami tezlasha boshladi. Biron soatlar cha- masi yo‘l yurgandan keyin, pastlikda ko‘m-ko‘k dala boshlandi. Sharillab otilib chiqayotgan artezian suviga boshini tutib yayradi. Mashina izi tushgan yo‘ldan ozroq yurgandan keyin shinamgina qishloq boshlandi. Qarshisidan velosiped minib kelayotgan bolani to‘xtatib, qaysi qishloqligini so‘radi. Shundagina u Quva yo‘liga chiqqani- ni bildi. Endi oftob peshanasiga qadalardi. Quva atrofidagi cho‘lga tutash qishloqlar urushdan awalroq obod bo‘la boshlagan, bir tekis yangi imoratlar tusha boshla- gan edi. Ochiq eshiklardan qip-qizil anor gullari ko'rinib turibdi. Ko'chaning ikki beti azamat teraklar bilan o‘ralgan. Ariqlarda suvlar shildirab oqib yotibdi. A’zamjon shunday ko‘chalaming birida qayoqqa borishini bilmay bitta-bitta qadam tashlab boradi. U qayerga borsa ham o‘ziga bir boshpana topishga, nima ish qilsa ham bitta qomini to‘ydira olishiga ishonadi. Ammo shu fe’li bilan borgan joyida tinib-tinchib ketishi mumkin-mumkinmasligini o'ylamasdi, Uni faqat bir narsa qiynardi: Chorterakda ikki uyi bo‘la turib ko‘cha- da sanqib yurishiga sira chidamasdi. Orqadan kelgan avtobus signal berib o‘tib ketdi. Yuz-yuz ellik metrcha nariga borib to‘xtadi. Undan bir qo‘lida chama- donga o‘xshash og‘ir narsa, bir qo'lida chipta savat ko‘targan xo­ tin tushdi. Yuki og‘irligidan xotin bir tarafga qiyshayib, qiynalib borardi. A’zamjon qancha sekin yurmasin unga zum o‘tmay ye- tib oldi. Xotin yukini yerga qo‘yib orqasiga qaradi. A’zamjonga ko‘zi tushishi bilan qip-qizarib ketdi. U kecha cho‘lda uchrash- gan, ismini aytmay A’zamjonni dog‘da qoldirib ketgan juvon edi. Ikkovi bir-birga tikilgancha turib qolishdi. Uzoq jimlikdan keyin A’zamjon tilga kirdi. - Keling, ko‘tarishib yuboray. - Voy, nega? - dedi xotin nima deyishini bilmay. To undan javob chiqquncha A’zamjon yukni qo'liga oldi. Boya uzoqdan chamadonga o‘xshab ko‘ringan narsa tikuv mashi- nasi edi. - Qo‘ying, qo‘ying, bunisini o‘zim ko'taraman, - dedi xotin savatga qo‘l uzatarkan. 515 A’zamjon savatni ham oldi. Ikkovi indamay azim teraklar uzun-uzun beqasam soya tashlagan qishloq ko‘chasidan bori- shardi. Na undan, na bundan sado chiqardi. - Qo‘lingiz toUb ketdi-ku, birpas yeiga qo‘ying, — dedi xotin. Uning ovozi biram mayin, biram yoqimU ediki, A’zamjon qo‘li tolganini ham unutdi. Go‘yo bu tovush unga kuch bag‘ish- lagandek edi. A’zamjonning yigitlik qoni ko'pirdi. Ayolga ishqibozlik qil- gisi keldi. - Kecha sizni xafa qilib qo‘ydim, uzr. Xotin bu gapning ma’nosiga yetmay: - Voy, nega, - dedi. Keyin gapining ma’nosiga tushunib qolib unga yalt etib qaradi. - Qo'lingiz tolib ketdi-ku! A’zamjon charchaganligini sezdirmay oldinda egilmay, qiy- shaymay adl borardi. Ayol uning orqasidan qomatiga, soldat furajkasi tagidan bulutdek toshib chiqqan jingalak sochlariga tikilardi. Shundoq yigitga yuk ko‘tartirib borayotanidan xijolat bo‘lib: - Yaqin qoldik, — dedi sekingina. Ikkovi ham kunning issiqligidan terga pishib ketishgan edi. Qarshilaridan kelayotgan yuk mashinasi aravaga yo‘l beraman deb chetlab o‘tayotgan edi, orqa g‘ildiragi ariqqa shaloplab tu­ shib ketdi. Ulaming ikkoviga ham loy sachradi. Ayolga-ku, hech narsa bo'lmadi, ammo A’zamjonning aft-basharasini biUb bo'lmasdi. - Voy, meni deb loyga belandingiz, — dedi ayol xijolat bilan. - Hechqisi yo‘q, — deb yonidan ro‘molcha olib bet-ko‘zla- rini arta boshladi. - Yetib qoldik, hozir yetamiz, voy men o‘lay, mengina o‘lay. Sal yurishgandan keyin, ayol yetdik, deb ko‘chaning chap betidagi eshik oldida to‘xtadi. A’zamjon yerga qo'ygan savat ichini titkilab kalit topdi. U to eshikka kalit solib ochguncha, A’zamjon unga qarab turaverdi. Mana, hozir ular ajralishadi. A’zamjon uning kimligi- ni, ismi nimaligini yana bilolmaydi. Boshqa iloj yo‘q. Ajralish- dan boshqa iloj yo‘q. - Xo‘p, bo‘lmasam, - dedi A’zamjon afsuslanish ohangida. - Voy, nega, — dedi ayol. — Shu ahvolda-ya. Basharangizni qarang. Shu ahvolda, shu bashara bilan qayoqqa borasiz. Yuvinib oling. 516 A’zamjon dovdirab qoldi. Bu gapni kim aytdi. Shu ayol aytdimi yo qulog‘iga shunaqa eshitildimi. Ayol serrayib turgan A’zamjonga kulib qaradi. — Yuring! A’zamjon yana yukni qo‘liga oldi. Ayolga ergashib ichkariga kirdi. Anorlar gullagan, shaftolilar ariq bo'ylariga to‘kilgan bir chi- royli hovli. Gultojixo‘rozlar yelpig'ichdek bo‘lib oflobda yonadi. Gulzor chetidagi yashil so'ri ustidagi gilam oftob rangini коЧаг- masin degan niyatda bo‘lsa kerak, buklab qo‘yilgan. Hovli to‘ri- da ikki uy, ayvon. Pastda yana chog'roq bir uy, dahliz. A’zamjon yukni ayvonga qo‘yib, qaddini rostladi. — Birpas nafasingizni rostlab turing, hozir suv qilib beraman. — Yo‘q, ovora bo'lmang. Ariq bor ekan-ku. — Ha, rostdan-a, — dedi xotin. Keyin uyga kirib ketib yangi sochiq bilan hali ustidagi qog‘ozi ochilmagan sovun olib chiq- di-da, ariq bo‘yiga qo'ydi. — Bemalol yuvinavering, men qaramayman. Ayol hovli etagidagi uychaga kirib ketdi. A’zamjon ariq bo‘yida nima qilishini bilmay andak serrayib turib qoldi. Keyin egnidagi kitelini yechib medallarini jarang- latib behi shoxiga ildi-da, ariqni ikki oyog‘i orasiga olib suvni hovuchlab bo‘yni, betlarini yuva boshladi. Suv muzdek. Tanni yayratadi. A’zamjon o‘z qadrini biladigan yigitlardan edi. Qomati ko‘z- ko‘z qilsa arziydiganligini ham biladi. Shuning uchun ham hozir ayol kirib ketgan uydan meini tomosha qilayotibdi, deb o'ylab obdan yuvindi, shoshilmay artindi. Ho‘l bo‘lib ketgan jingalak sochlarini shoshilmay taradi. U kiyinib bo‘lgandan keyingina ayol uydan chiqdi. Qo‘lida katta patnis. Unda qand-qurs, shaf- toli. Ayol yelkasidagi dasturxonni xontaxtaga yozib, ustiga patnis qo'ydi. — Hozir choy qaynaydi. Ayolning bu holatini tashqaridan ko‘igan kishi shundoq o‘y- lashi mumkin: «Yukini ko4arishib kelganiga minnatdorchilik qilyapti. Urushdan kelgan qahramonga choy qo‘yib beryapti». Ammo A’zamjon boshqacha o‘ylardi: «Tayyor narsaga o‘xshaydi. 0 ‘lib turgan ekan». Ammo ayolning o‘zi nima deb 0 ‘ylaydi, bu birgina uning o‘ziga ma’lum edi. Har qalay, odamgarchilik ham ayol kishiga ko‘p qimmatga tushadigan narsa. 517 U choy damlab A’zamjonni dasturxonga taklif qildi. Nima bo‘layotganiga tushunolmagan A’zamjon sehrlangandek ayvon labiga kelib o‘tirdi. - Voy, durustroq o‘tiring, — dedi u choy quyib uzatar ekan. - Hayron bo‘lmang. Siz bu xotin kim, nega uyiga olib kirdi, deb o‘ylamang. Ayol fikrini to‘plash uchun bir oz tek qolgandan keyin, yana tilga kirdi: - Qani, ayting-chi, qayoqqa ketyapsiz? A’zamjon nima deyishini bilmay yelka qisdi. - Ko‘rdingizmi, to‘g‘ri o‘ylagan ekanman. Endi sizning kimligingizni men aytib beray. Siz frontdan qaytib keldingiz. Kelsangiz, uyingizda hech kim yo‘q. Qarindosh-urug‘laringiz yo tarqab ketishgan, yo... bilmadim. Har qalay, siz ulami topolma- dingiz. Endi butun Farg‘ona qishloqlarini kezib urug‘laringizni qidiryapsiz. To‘g‘rimi? A’zamjon indamadi. Ayol chuqur uh tortib o‘ylanib qoldi. Uning zulukdek qoshlari chimirildi. Bir boqishda yigitlar qal- bining eng teran joylariga borib qadaladigan ko‘zlari o‘ychan bo‘hb qoldi. Nimpushti lablari bilinar-bilinmas titradi. - O, bu urush kimlaming uyida aza ochmadi. Quyuq kipriklar nam tortib, bir-biriga juftlashdi. - Shu urush bo‘lmaganda siz sarson-sargardon bo'larmidin- giz?! Men qora kiyarmidim?! A’zamjon oradagi begonalik sal nari ketgandek dadillashdi. - Meni kechiring. Bir-birimizni tanimaymiz. Kecha sizga xiralik qildim. Agar shu qilmishimni kechirsangiz, kimhgimni aytaman. Ayol tasdiq ishorasini qildi. A’zam gap boshladi. - Kimligimni bilaman dedingiz, topolmadingiz. Men siz o‘ylagancha urush urug‘larini har yoqqa sochgan sargardon odammasman. Uyim, joyim, dadam, opam, xotinim, bolam bor. Ash omadi kelmagan yigit ekanman. Frontdan kelib ota uyiga sig'madim. Sevgan xotinim ukamga o'ynash bo‘ldi. Mana, men bosh suqadigan kovak topolmay sarson bo‘lib yuribman. Erkak kishi qayerga borsa, sig‘adi. Shuning uchun ham o‘z taqdirim- dan xavotir olmayman. Ayol labini tishlagancha qimirlamay o'tirardi. -Ayting, o‘zingiz kimsiz? Begona erkakni uyingizga olib kirgani qo‘shnilaringizdan andisha qilmaysizmi? 518 - Begona erkak, — deb pichirladi ayol. — Andisha qilish- ga arziydigan nima ish qildim. Begona erkak ko‘rpamga oyoq qo‘ygani yo‘q-ku. Axir men ham ro‘zg‘or ko‘igan edim. Erim bor edi. Uch yil yo‘liga ko‘z tikdim. Kelmadi. Bir yil bo‘ldi aza ochganimga. Ayol goh mijjasidan yosh o‘rmalab, goh o‘yga tolib gapirardi. - Hech kimi yo‘q, yetim qiz edim. Urush boshlangan kezla- ri o‘n oltiga kiigan edim. Bilmadim, sal ko‘zga yaqin bo'lganim- danmi atrofimda o‘ralashadiganlar ko‘payib qoldi. 0 ‘zim tarbi- yalangan bolalar uyida ishda qolgan edim, mudirimiz kechalari yotog‘imga kirib uzoq o'tiradigan, har xil sovg‘alar olib keladi- gan bo‘lib qoldi. Men buni sira istamasdim. Bir kun kayf bilan kirib xiralik qila boshladi. Men bolalar orasiga qochib chiqib ketdim. Oradan uch-to‘rt kun o‘tib meni ishdan bo‘shatib yu­ bordi. Maorif mudiriga arz qilsam, allaqachon meni badnom qilib qo‘ygan ekan, gapimni inobatga olishmadi. Qayoqqa bora­ man, qoralangan mehnat daftarchasi bilan meni kim ishga oladi. Qiynahb qoldim. Ammo buzuqlik qilmadim. Zarkentda uzoq bir qarindoshimiz bo‘lguvchi edi, yo‘qlab keldim. Awaliga kelishim ularga yoqmadi. Urush, qiyinchilik, ortiqcha nonxo‘mi kim ham chiqishtirardi. Xolavachchamning o‘ziga to‘q, toparmon-tutar- mon o‘g‘li bor edi, menga elakishib qoldi. 0 ‘gay singlisiga uy- lantirmoqchi bo‘lib to‘y tadorigini ко‘rib qo'yishgan ekan. Uy- lanmayman, deb turib oldi. Uylansam Mahbubaga uylanaman, bo‘lmasa frontga ariza berib ketaman, deb ikki oyog‘ini bir etik- ka tiqib turib oldi. Bunga otasi ham, onasi ham ko'nishmadi. 0 ‘shanda men selsovetda sekretar edim. Idorada o‘tirsam Kozimjon kirib keldi. U mast edi. 0 ‘tirib ohb xo‘p yig'ladi. Ke­ yin yonidan bir qog‘oz olib stolga tashladi. Qarasam, haibiy ko- missariatdan chaqiriq qog'ozi. Kozimjon uch kun oldin ariza bergan ekan. Arizasini ko- missariat inobatga olibdi. Yuragim allanechuk bo‘lib ketdi. Men uchun shunday qilgan. Agar men shumqadam bu dargohga kel- maganimda u bunday qilmasdi. To‘y bo‘lardi. Tinch yashardi. Demak, u meni astoydil yaxshi ko'rgan... 0 ‘sha kuni kechqurun ikkalamiz uchrashdik. 0 ‘rikzorlarda, ishkomlar orasida tong ottirdik. Ertasiga, indiniga, qatorasiga uch oqshomni birga o‘tkazdik. Rayimberdi tog‘am bosh bo‘lib kichkinagina to'ycha qilib berdilar. To‘ydan to'rt kun o‘tib erimni kuzatdik. Shu ketgani- cha undan atigi ikki marta xat oldim. Uchinchisi qoraxat edi. 519 Bir yildan oshdi aza ochganimga. Kecha Zarkentga borib yil oshi berdim. Kecha egnimda qora ko‘ylak edi. Bugun oq kiydim. Mana men ko‘rgan ro‘zg‘or, mana men ko£rgan oila. A’zamjonni xayol olib ketdi. Bordi-yu, u ham jangda ha- lok bo‘lganda Dildor ham shunday qilarmidi? Dildor busiz ham ne mashaqqatlarda yashaganini u sira tan olgisi kelmasdi. Hozir unga begona ayolning dardi o‘z xotinining baxtidan shirin edi. Xotin xotiralar og‘ushidan chiqolmay, ancha paytgacha iya- giga qo‘lini tirab o‘tirdi-da, xijolatlik bilan iljaydi. - Siz nima g‘amda yuribsiz-ku, men o‘z dardimni ustizga ortyapman-a. Qo‘ying, o‘tgan o‘tdi, ketgan ketdi. Endi nima qilasiz, qayoqqa borasiz? A’zamjon yelkasini qisdi, keyin sekingina, o‘lmasman, deb qo‘ydi. - Xotiningizning oldiga qaytmaysizmi? A’zamjon bunday savolni kutmagan edi. Nima deyishini bil­ may unga baqrayib qarab qoldi. Boya «xotinim ukamga o‘ynash bo‘ldi» demaganida ham mayli edi. Endi shunga yarasha javob qilishi kerak. - Yo‘q, bormayman. Uzil-kesil orani ochiq qilib keldim. Xotin mehribonchilik bilan dedi: - Mayli, baxtingizni sinab ko'ring. Bu kunlar ham o‘tib ke­ tadi. Biron yorug‘ kun bordir, axir. Uning bu gapi endi ketaver, ma’nosini anglatardi. A’zamjon o‘midan turdi. Ketayotganda eshik oldigacha kelgan xotin nima- dir demoqchi bo‘hb og‘zini juftladi-yu, aytmadi. A’zamjon shart o‘girilib uning beliga qo‘l tashlab o‘ziga qaratdi. - Voy, jinni bo'lmang, jinni bo‘lmang... Xotin ovozini baland chiqazishga qo‘ni-qo‘shnilardan andi- sha qilardi. - Voy, sizga nima bo‘ldi, nima bo‘ldi? A’zamjon hansirar, tomog‘idan, yuzlaridan, lablaridan tin- may o‘pardi... Ertalab A’zamjon ko‘zini ochganda yonida yotgan Mahbu- baning ilondek uzun qora sochlari yostiqdan pastga osihb yotar- di. A’zamjon bir-biriga jipslashgan kipriklarga tikihb qoldi. Uning ko‘zi stul suyanchig‘iga ilingan kitehga, shimiga tush­ di. Qachon yuvib, qachon dazmol qilganikin, deb dilidan o‘tkaz- di. U juftlik baxti, оДа, ro‘zg‘or, onalik tashnasi bo‘lgan ayol kishining nimalarga qodir ekanligini hali bilmasdi. 520 Dildor Asrora bilan traktorchiga qarashib yurib uncha-mun- cha yurgizishni bilib olgan edi. Uning bu qiziqishini bilgan mexanik dalada ba’zan uni traktorga o‘tqazib qo‘yib, past-ba- land yerdan o‘tayotganda silkinishiga ishqiboz edi. Balog‘atga yetgan qizning aravada silkinib o‘tirishidan qay yigit zavqlanma- gan. Butun gavdasi silkinadi, ko‘ksi dirkillaydi. Mexanik ba’zan ruldagi Dildoming yoniga o‘tirib qo'liga qo‘lini bexosdan tegizib qo‘yar, undoq emas, pedalni bundoq bosadi, deb sonini nari-be- ri surardi. Gohida ko‘zi tinib uning orqasidan qo'lini o‘tqazib richagni tortardi. Dildor uning bu qiliqlarini payqamas, e’tibor ham bermasdi. Shunday qilib yurib Dildor traktomi binoyidek yurgizadigan bo‘lib olgan edi. Qishloq qizlari orasida eng ko‘hligi bo‘lganidan o‘ziga zeb berib ko'pchilik o‘rtasida traktorga yaqin kelmasdi. Ayniqsa, o‘zi serjahl bo‘lishiga qaramay, Asrora uni erkalatib qo‘ygandi. Uning nozikligi, ko‘hlikligi hurmati ayab yengil-yelpi ishlami buyurardi. Endi Dildor o‘zining ko‘hlikligini ham, nozikligini ham unutdi. Hozir erigami, taqdirigami zarda qilib eng shimarib maydonga chiqdi. Uni bu yerda hech kim erkalamaydi. Yig‘la- sa yupatmaydi. Yiqilsa tuig‘izib qo'ymaydi. Dildor uchun kura- shish, tirishish, ko‘z yoshini birovga ko‘rsatmaslik kerak edi. U shunday qilishga bel bog'ladi. Dildor garajdan traktomi minib chiqqanda bunchalik chaqqon hayday olishini o‘ylamagan edi. Ayol kishining trak­ tor minib kelayotganiga hayrat bilan qarab qolgan kishilaming ko‘zlari, holatlari unga kuch, zavq, ishonch bag‘ishlardi. Qo‘llari o‘zidan-o‘zi kerakli murvatlaiga borib qolar, oyoqlari ham o‘zi- dan-o‘zi pedallarga tegardi. Dildor guzarga chorterakliklar to‘planishib turgan choyxona oldiga kelganda motomi o‘chirib, chaqqonlik bilan pastga sak- radi. — Balli, ona qizim, — dedi Melivoy aka zavqlanib. — Mana, bitta chavandoz uloqqa kirdi. Melivoy aka zavqlanganidan Dildoming yelkasiga qoqar, voy ona qizim-ey, voy otang joningdan, deb iljayardi. Bu taraflarda hali biron ayol traktor minmagan, minishi mumkinligini o‘ylab ham ko‘rmagan edi. Shuning uchun ham Dildoming rulga o'tirishi hammani hayratga solgan edi. XIV 521 Melivoy aka hammani o‘midan turg‘izib samovarchi oldida hassasiga tayanib o‘tirgan cholni yetaklab keldi. Cholning ko‘zi ko‘rmas edi. Mehvoy aka ayol kishi traktor minganini, yangi kelganlar dalaga otlanayotganini aytdi. - Qani, otaxon, bir fotiha bering! Chol hassasini oyoqlari orasiga olib qo‘lini fotihaga ochdi. - Bolalarim, xush kelibsizlar Yozyovonga. Shu yerda o‘sing- lar, o‘zlaringdan ko‘payinglar. Yozyovon tuprog‘ida gap ko‘p. Timdalagan odam rizqini topadi. Shu joyda to‘ylar qilinglar. Tuproq olsanglar oltin bo'lsin, omin! Chol ikki qo‘lini yuziga surtdi. - Qani, qizim, — dedi Melivoy aka. — Traktoringga min. Boshla! Dildor ajib bir chaqqonlik bilan egaiga sakradi. Motor guril- lab odamlaming shovqinini bosib ketdi. Oldinda Dildor boshi- dagi durrani cho‘l shamolida yelpitib borar, orqada ellik chog'li ketmon ko‘targan yigit ergashardi. Shu topda bu tantanali yurish- da A’zamjoninng yo'qligi hech kimga bilinmasdi. Hatto Dildor ham uni o‘ylamasdi... Tizza bo‘yi bo‘lib qolgan g‘o‘zalar qarovsizlikdan o‘t bosib ketgan, ba’zi joylardan odam bo‘yi qamish o‘sib chiqqan edi. Bu g‘o‘zalarga bir qaragan odam, essiz shuncha mehnat, es- siz shundoq yer, deb yuborishi aniq edi. Erta bahorda traktor bilan chigit qadalganu nari-beri yagana qihnganicha qolib ketgan. - Mana, ko‘rdingmi, o‘g‘lim, - dedi Melivoy aka Xol- matjonga. — Bechora g‘o‘zalar sizlarga intizor bo‘lib qaqrab yo­ tibdi. Bu yog‘i sizlarga. Shuni rosmana g‘o‘za qihb berasizlar. Odamimiz yo‘q edi. Sizlami qachondan beri kutayotgan edik. Mana dala, mana traktor, mana suv, mana o‘g‘it. Ish boshlang- lar, ukajonlarim. Xolmatjon suvsizlikdan qorayib ketgan bir tup niholni sug‘u- rib olmoqchi edi, ildizi bilan chiqmay bo‘g‘zidan uzildi. -Yer qotib ketibdi. Ildizni siqib tashlabdi. Uvol, uvol-e, jonvorlar. Maslahat bilan chopiqdan oldin yemi yumshatish uchun bir marta yengilgina sug‘orishga qaror qilishdi. - Siz, qizim, narigi qartadan tushavering, uch-to‘rt kun bo‘lgan sug‘organimizga. Ayni ob-tobiga kelib turibdi. Dildor bu mehribon, otasidek muloyim kishiga allaqanday mehr bilan boqdi-da, xo‘p bo‘ladi dedi-yu, haligacha motori 522 o‘chmay patillab turgan traktoriga o‘tirib mashina izi tushgan yo'ldan rais ko‘rsatgan qartaga qarab ketdi. Oftob qizdirgandan qizdirib turibdi. U yer boshiga kelganda ko‘tarib qo‘yilgan kultivator tishini tushirib bir chekkadan qar­ taga kirdi. Ishqilib, sharmanda bo‘lmay-da, deb o‘ylardi u. Axir shu paytgacha traktor mingan bo'lsam ishqibozlikka, havasga min- ganman. To‘g‘ri, u g‘o‘za kultivatsiyasida ham traktor mingan. Unda mexanik yigit yonida bo‘lardi. Yonida husni oydek bir qiz bo‘l- ganiga qiziqib erinmay o‘rgatar, to Dildor bo‘ldi demaguncha, yonidan tushmasdi. Bilagi bilagiga tegib ketganiga mast edi. Mexanik Asrorani xush ko‘rmas edi. U bo‘lar-bo‘lmasga shang‘illayverar, uning ustiga Asrora chiroyli emas, yonida er­ kak odam o‘tirganga o‘xshayverardi. Ozroq yurishgandan keyin, bo‘ldi, deb uni tushirib yuborardi. Ammo Dildorga gal kelganda judayam muloyim bo‘lib ketar, qancha xohlasa, shuncha qo‘yib berardi. Mexanikning Dildorga muloyim gapirishi, unga ko‘proq o‘r- gatishi alam qilgan Asrora ulardan qasdini oldi. Bir gapi bilan Dildor traktorga yo‘lamay qo‘ydi. Asrora qizlarga shunday deb- di: «Chapayev» kinosini ko‘rganmisizlar, Natasha degan qizga pulemyot o‘rgataman deb Misha degan yigit manavuni schyot- chik deydi, deb uning ko‘kragiga chang soladi. Bu mexanik o‘l- gur ham Dildorga schyotchikni o‘rgatayotgan bo‘lmasin». Ana shundan keyin orqavoratdan mexanikni Misha, Dildor- ni Natasha deydigan bo‘lishdi. Hozir Dildoming bir o‘zi. Ishqilib, biron joyi buzilib qolma- sin-da. Umrida biron murvatni buraganmas, qo‘liga moy yuq- tirmagan... Paykalda o‘ttiz-qirq qadamcha yurgandan keyin orqasiga qaradi. Qaradi-yu, qo‘rqqanidan rangi qum oqarib ketdi. Kultivatoming tishi ariqqa emas, jo'yakka tushgan ekan. Uch qator g‘o‘zani ildiz-pildizi bilan o‘ttiz metrgacha qo‘porib tashlabdi. Shoshilib kultivatomi ariqqa solgunicha yana allaqancha g‘o‘zani qo‘porib qo‘ydi. Endi uning qo‘li qaltirar, rul go‘yo sovun surtilgandek qo‘lidan sirpanib chiqib ketardi. Birdan ko‘ziga A’zamjon ko‘rinib ketdi. U, senga kim qo‘- yibdi traktor haydashni, degandek xunuk iljayyapti. Dildor jahl 523 bilan yana rulga yopishdi. Kuchining boricha uslilab oldinga sur- di. Kultivator tishi ariqda ilon izidek chuqurcha o‘yib borardi. Shu alfozda ancha joygacha goh undoq, goh bundoq bo‘lib yetib keldi-yu, o'zini o'ngladi. Yana oldinga ketdi. Yana o‘sha ahvol. To yarim yo‘lga yetguncha orqada qo‘porilgan g‘o‘zalar shalpayib qolgan edi. Dildor yerga tushib, xarob bo‘lgan g‘o‘zalar tepasiga keldi. Bir traktorga, bir g‘o‘zalarga qarab ko'zidan yosh chiqib ket­ di. Yerga o'tirib olib ovoz chiqarmay, piqillab yig‘lay boshladi. Unga jilovini bergisi kelmagan o'jar traktor qarta o‘rtasida patil- lab turibdi. Dildor bo‘Isa hamon piqillab yig‘laydi. Kimdir yelkasiga qo‘lini tegizdi. Dildor qo‘rqib bosh коЧаг- ganda qo‘lida bir dasta so‘ligan g‘o‘za ushlab turgan Melivoy akani ko‘rdi. Undan sal narida Xolmatjon hayronlikdan qimir­ lamay turibdi. Dildor raisning ko‘ziga qarayolmay o‘midan turdi. Durrasining uchi bilan ko‘z yoshlarini artib oldi-da, enga- shib churq etmay turaverdi. - Bu qanaqasi bo‘ldi, qizim? - dedi Melivoy aka. - Axir, shuncha g‘o‘za... Dildor nima deyishini bilmay hamon sukut saqladi. - Hech kultivatsiya qilmaganmiding? - Qilganman, — dedi Dildor bo‘shashib. - Undoq bo‘lsa nechukkim bu... Mehvoy aka gapining bu yog‘ini aytmadi, yur baqqa, dega- nicha traktor tarafga uni boshladi. - Qani, chiq! Mehvoy aka sakrab traktorga chiqdi-da, yonidan Dildorga joy ko‘rsatdi. - Qara, yaxshilab qarab tur. Mana! Traktor joyidan qo‘zg‘aldi. Dildor bir Mehvoy akaning rul ushlashiga, bir orqasiga qarab nihollar tagini timdalab borayot- gan kultivator tishiga qarardi. Traktor chayqalmas, tishlari jazvar bilan chiziq tortgandek bir tekis o‘yib borardi. - Traktomi joyidan qo‘zg‘otganingda oyoq ostiga qarama. Velosiped minganmisan? - Yo‘q, - deb boshini chayqadi Dildor. - Mingan bo‘lsang bilarding. Velosiped mingan odam oyoq tagiga qarasa o'sha zahoti yiqiladi. To‘rt-besh metr oldinga qa- rash kerak. Shunda tekis yuradi. Mana, ko‘rdingmi, men hu 524 anavi qamish o‘sgan joyni mo‘ljalga olib ketyapman. Ko‘ryap- sanmi? Melivoy aka joyini Dildorga berib o‘zi uning o‘miga o'tirdi. - Mo‘ljalni to‘g‘ri ol. Bir joyga qara. Ko‘zingni chalg‘itma. Darhaqiqat, Dildor shuni bilmas ekan. Unga traktor o‘r- gatgan mexanikning xayoli Dildorda bo'lib bunaqasini aytishni unutgan ekan. Traktor bir maqomda silkinib tikka borardi. - Ha, balli. Orqangga qarama. Old tarafni to‘g‘ri mo'ljalga olsang, bu yog‘i to‘g‘ri chiqaveradi. Tishni necha santimetr qo‘y- ding? - Yigirma besh shekilli. - Buning to‘g‘ri. Yigirma beshdan ortiq chuqur olib bo‘l- maydi. Ildiz hali yuzada. Rais yurib ketayotgan traktordan sakrab tushdi-da, Dildor to paykal boshidan aylanib kelguncha boya u payhon qilgan g‘o‘za- lami bir quchoq qilib terib oldi. Unga ko‘zi tushgan Dildoming yuragini vahima bosdi. Hozir oborib, mana, hamqishlog‘ingiz- ning qilgani, deb ko‘rsatadi. Sharmanda qiladi meni. Rais chetga chiqib brezent etigidagi changlami depsib tu- shirdi-da, Xolmatjonni boshlab narigi qartaga o‘tib ketdi. Dildoming ko'ngli buzildi. Boya samovar oldidagishon-shuh- rat qayoqda-yu, kechqurun bo‘ladigan gap qayoqda. Albatta, uning qilmishi doston bo‘ladi. Ayol kishiga traktor minishni kim qo'ygan edi, deyishadi. Albatta, deyishadi. Dildoming o‘jarligi tutdi. Yo‘q, mayli, aytishsin, bari bir bir kun o‘zlari qizarib qolishadi. Nowoy ham birinchi tandimi kuydiradi, oshpaz birinchi oshni tagiga oldiradi, chevar birinchi ko‘ylakni yo tor, yo keng qilib qo'yadi. Shunday qilib usta bo‘la- di. Ha, boshqalar onasining qomidan traktorchi bo‘lib tushi- shiptimi? Hali qarab turishsin. Raisni men durust odam desam, sharmanda qilmoqchi-ya! Shunday xayollar bilan Dildor ishini qilaverdi. Ikki o‘qariqni aylanib kelgandan keyin pastga tushib qilgan ishini ko‘rdi. Bino- yidek. Bitta-yarimta yiqilgan niholni hisobga olmasa, ishi silliq ketyapti. Ana shundan keyingina Dildoming chehrasi ochildi. «Boqsa odam bo'lasan», dedi yo‘g‘on ovoz bilan. Asrora ko‘pin- cha unga shunaqa derdi. Hozir u Asrorani o‘ylab ketdi. Qani endi kelib ko‘rsa. Am- mamning buzog‘isan, erka toyloqsan, birov yetaklamasa yurol- maydigan ko‘rsan, deydigan Asrora qani? Kelib ko'rsin! 525 Dildoringni bir ko‘rib qo‘y, Asrora. Bir o‘zi cho‘lning qoq o‘rtasida cho‘l qushlarini har tarafga to‘zitib guriUatib traktor haydayapti. Sizlarga ishonib erkalanardi. Tushlikka jom chalinganda Dildor allaqancha joyni kultivat- siya qilib bo‘lgan edi. U paykal oxiriga kelib motomi o'chirdi- da, boya payhon qilgan o‘qariq oldiga kelib so‘lib qolgan g‘o‘za- lami topolmadi. Rais hammasini, bitta qo‘ymay olib ketgan edi. Endi nima bo‘ladi. Hozir tushlik paytida hamqishloqlaring oldida uni izza qiladi. Dildoming qomi ochgan edi. Tushlikka qandoq boradi. Qay yuz bilan boradi. Dildor tushlikka bormay shu yeming o‘zida damini oladigan bo‘ldi. 04irib dam olay desa, tangadek soya yo‘q. Tepadan of­ tob urib turibdi. U traktor soyasiga borib chalqancha yotib oldi. Betinim ishlaganidan issiqlab terlagan edi. Hozir ko‘kka boqib yotar ekan, ho‘l bo‘lib ketgan oq batist ko‘ylagi tanasiga yopish- gan edi. Ichki kiyim rasm bo‘lmagan qishloq qizlarining har xil tasmalardan xoh bo‘lgan badani oq batist ko‘ylak ichida ajib bir latofat bilan to‘lg‘anardi. Har nafas olganda qalqigan ko‘k- raklaridan yoshlik, go‘zallik nafosati barq urib turardi. Shu to‘lg‘anib turgan, yoshlik latofati barq urib turgan vujud hozir qizib ketgan traktoming nim soyasida, ajriqda yotar, qani endi qaynoqqina bir kosa sho‘rva bo'lsa, deb lablarini yalardi. Narigi qartadan: - Dil-doo-or! - degan tovush keldi. Dildor boshini ko'tarmadi. Yonginasida bitta qiyoq o‘tni yu- lib olib yotgan joyida so‘ra boshladi. Oftob og‘ib qolgan, tiniq, so'ngsiz beg‘ubor osmonda burgut yangi uchishga o‘igangan bolasining goh oldiga, goh orqasiga o‘tib uchardi. - Dil-doo-or! Ovqatga-a-aa! XV Dildoming oyoq-qo‘li qaqshab og'rirdi. Soyabonsiz trak- torda kuni bilan quyosh tig'ida ishlaganidan, tushlikka chiqmay och-nahor qolganidan sillasi qurigan edi. Boshiga yostiq ham qo‘ymay, ayvonda sholcha ustida to‘lg‘anib yotibdi. Bola ovqatsiz qoldi. 526 0 ‘midan turib unga biron nima pishirib berishga unda ma- dor yo‘q. Qani endi A’zamjon bo‘lsa-yu, bir piyolagina issiq choyni uning og‘ziga tutsa. Ona oyoq-qo‘Ii kesib tashlangan bo‘lsa ham sudrahb borib iyagi bilan gugurt chaqadi, iyagi bilan o‘t qalab bolasiga ovqat pishiradi. Dildor butun a’zoyi badani qaqshab og‘rishiga qara- may o‘midan turdi. Payraha qalab o‘choqqa o‘t yoqdi. Lip-lip yonayotgan o‘tga qarab o‘tirarkan, A’zamjonni o‘ylardi. Qayoq- larda yurgan ekan u daydi? A’zamjon bo'lmaganda Dildor bu taraflarga kelarmidi? Zarda, o‘jarlik ham evi bilan-da! Eri frontdan qaytgandan beri u notinch. Ilgarilari erim ke- lar, bu ko‘rgan kunlarim tushdek bo‘lib qolar, deb o‘zini ovutar, Risolat bilan Inoyat oqsoqolning zug‘umlarini erimning bitta yupatishi esimdan chiqazib yuborar, deb o‘ylardi. Qaytaga eri kelib uning tinchi buzildi. Har kuni bir dilsiyohlik, har kuni bir xarxasha. Dildor qishloqdan ketib cho‘lda o‘mashib olsak, qulog‘im tinchir deb o‘zini o‘zi yupatdi. Go‘yo Dildor erining orqasidan kelmagan-u, eri uning orqasidan ergashib kelgandek. Chiqdi, ketdi. Yot yerga, shamollar g'uvillagan cho‘1 o‘rtasi- ga tashladi, ketdi. Shu qilmishini kechirib bo‘ladimi? Yaxshi er shunday qiladimi? Chirsillab yonayotgan o‘tga tikilib Dildor mana shulami o‘y- lardi. Lekin bolada nima gunoh. Tili chiqqandan beri dada deb xarxasha qilgan bola har kuni bo‘layotgan janjaldan bir onasiga, bir dadasiga qarab javdiraydi. Bolaga o‘xshab sho'xligi ham yo‘q. Bola bo‘la turib kattalardek o‘y suradigan bo‘lib qolyapti. Dildor nimasi bilandir qishloq ahlining mehrini olgandi. Uni yolg‘iz dadasigina emas, butun qishloq erkalar, hech kim unga qattiq gapirmasdi. Faqat Asroragina uni jerkib tashlashga, turt- kilashga botinardi. Shuning uchun ham u biron marta og‘ir ish qilmagan, qilsa ham qo‘l uchida qilardi. Bugun birinchi mar­ ta teiga pishib ishladi. Bugun birinchi marta dala mehnatining mashaqqatini sezdi. Har bir qiyin ish to unga duch kelmaguncha qiyin. Odam bolasi qiyinchilikka duch kelgandagina o‘zida uni yengishga jur’at sezadi, uni yengib bo‘lgandan keyingina o‘z kuchiga o‘zi baho beradi. Bugun Dildor o'zining kimligini bildi. Dildor eri to‘g‘risida o‘ylaganda, o‘zi shunaqa o‘jar, qaysar, ammo meni o'larcha sevadi, har qanaqa bo‘lganda ham meni tashlab ket- maydi, deb o'ylardi. U o‘zining shu fikrida qat’iy edi. 527 Dildor o‘ylamagan, o‘ylab tushiga ham kirmagan ikki qi- yinchilikka ro‘baro‘ keldi. Umrida qilmagan og‘ir ishga kirishdi. Butun umidini, umrini bag‘ishlagan eri tashlab ketdi. Qo'shni hovlilarda chiroq yonib odamlaming gangir-gungur ovozlari kelyapti. Kimdir plastinka qo'ydi. Og‘ir, yurakni ezuv- chi kuy shamollar qanotida u yoqdan-bu yoqqa suzib yuribdi. Kimdir yangi uyni «yuvyapti». Shirakayf tovushlar, qiyqiriq, kulgi ovozlari eshitilyapti. Birgina Dildorlar uyi jimjit. Ayvon chirog‘i ham yoqilmagan. Faqat o‘choqda lovUlab yonayotgan o‘tning shamolda silkingan tili devor, ayvon shiftini lip-hp yori- tadi. Bola allaqachon uxlab qolgan. Dildor mashaqqat bilan o‘midan turib ayvon ustunida- gi elektr kalitini buradi. G‘am-alamlami bosib yotgan tun qo- rong‘isini quvib birdan atrof yorishib ketdi. Dildor ovqat suzib kelib bolasini uyg‘otdi. - Tur, tur, Azimjon, tura qol. Bola talmovsirab ko‘zini ochdi. - Ovqatingni yeb olgin. Mana, shirin ovqat pishirib keldim. Bola o‘tirgan joyida mudrar, ko‘zlari yumihb ketardi. Dildor uni ming nom bilan erkalab og'ziga ovqat solardi. - Ertaga dalaga opchiqaman, traktorga mindirib o‘ynata- man, qo‘zim, o‘zing polvon bolasan-ku, yana bitta qoshiq yegin. Ertak aytib turaman, sen yeb turgin. Bola hamon mudrar, nima eyayotganini bilmasdi. - Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir ayyor tulki bor ekan. 0 ‘sha tulkini-chi, uzun dumi bor ekan. O'sha ayyor tulki... yana bir qoshiq yegin, ha, barakalla. Ayyor tulki inidan chiqib oftob- da o‘tirsa, tepasidagi daraxtga bitta olaqarg‘a qo‘nibdi. Olaver, olaver, yutvorgin. Yutvor. Og‘zingda olib o‘tirma-da? Yana ux- layapsan-a? Azimjon og‘zidagi ovqat bilan uxlab qoldi. Dildor yuragi ezi- lib uni yechintirdi-da, o‘miga yotqizib tikilgancha qimirlamay o‘tirdi. Endi uning ham ishtahasi bo‘g‘ilgan, qozondagi ovqat tagidagi cho‘g‘i so‘nib, allaqachon sovib qolgan edi. Bugungi ko‘rgan, kechirgan qiyinchiliklari ham bir bo‘l- di-yu, bolasining ovqatsiz uxlab qolgani ham bir bo‘ldi. Unga tikilib o‘tirarkan, ichidan allaqanday o‘t otilib chiqib bo‘g‘zini kuydirdi. Dard-alam bilan xo'rsindi. Ko‘ksi bir-ikki qalqidi-yu, ko‘zidan yum-yum yosh dumalayverdi. Yo‘lakdan oyoq tovushi keldi. Bu gurs-gurs tovush bir dam to‘xtab erkak kishining yo'talgani eshitildi. Odatda, ayol kishi 528 bor uyga erkak kiradigan bo‘lsa, shunday qiladi. Kim biladi, ayol kishi qay ahvolda bo‘lsaykin, erkak oldida xijolatlik bo‘lmasin, deb atayin yo‘taladi. Dildor shoshib o‘midan turdi-yu, ko‘zlarini artib ko'tarilib qolgan etagini tushirdi, yoqa tugmalarini soldi. Xolmatjon kirdi. Dildor Xolmatjonnikiga u frontdan kelgan kunining ertasiga kirgandi. 0 ‘shanda negadir u qip-qizarib, turgan yerida qimirla- may qolgandi. Xolmatjonning aka-ukasi yo‘q. Birgina kampir buvisi bor edi. Xolmatjon kelishi bilanoq buvisiga ta’ziya ochdi. 0 ‘zi qopda somon orqalab borib onasining, buvisining qabrini suvab keldi, yurtga osh berdi. Dildor uni ko‘cha betida ko'rganicha boshqa ko‘rmagan edi. Ertalab eri unga qattiq gapirdi. A’zamjonning qilig‘iga yarasha yaxshilab javob qilishi mumkin edi, Xolmatjon og‘irlik qildi. Bugun dalada Dildor kultivatsiya qilayotgan joyga borgan- da nimadir demoqchi bo‘lib og‘iz juftladi-yu, aytolmadi. Dildor g‘o‘zalami payhon qilgani uchun raisning ancha ta’bi olingan, uning oldida boshqa gap aytish o‘ng‘aysiz bo‘lgan edi. Shuning uchun ham Xolmatjon og‘iz ochmagandi. Mana, endi o‘zi keldi. Raisning nima deganini aytadi. 0 ‘lganning ustiga tepgan qilib raisning achchiq gaplarini unga yetqazadi. — Singlim, — dedi Xolmatjon, yolg‘iz ayolning oldiga kelish- ga botinolmay. - Tushlikka kelmadingiz? Xolmatjonning aytadigan gapi bu emasligini Dildor sezdi. U hozir boshqa gap aytadi. Bu daromadi. Avji keyin chiqadi. — 0 ‘tiring, Xolmatjon aka, - dedi Dildor ayvon dahaniga yakandoz yozar ekan. — Meni koyigani keldingiz, bilaman. — Yo‘g‘-e, unchalik emas. Shunchaki bir xabar olib qo‘yay devdim. — Rais buva payhon bo'lgan g‘o‘zalami hammaga ko‘rsatib rosa doston qilgan bo‘lsalar kerak-a? Ertalabki voqea esida yo‘qdek, Xolmatjon ko'zlarini shiftga qadab, ostki labini so‘rib andak turgandan keyin kuldi. — U kishidan bekoiga tashvish qilibsiz, Dildor. Rais yaxshi odam ekan. Siz payhon qilgan nihollami birov ko‘rmasin, deb kanalga tashlab yubordilar. Dildor beixtiyor: «Men o‘lay, mengina o‘lay, qo‘rqib yurgan edim-а!» - deb yuborganini bilmay qoldi. 529 - To‘g‘ri, awaliga rosa jahllari chiqdi. Keyin bilmadim, dar- rov jahldan tushdilar. Muni qarang-a, traktomi ham o‘rganib olgan ekansiz. - Qayoqda, o‘rganganim shumi? Sharmanda bo‘ldim-ku. - Asta-asta-da. Sizdan, ko‘rarsiz, yaxshi traktorchi chiqadi, lekin bir o‘zingizga qiyinlik qiladi. Rais bilan gaplashdim. Sizga bitta yordamchi beradi. Dildor o‘ylanib qoldi. Yordamchi, albatta, erkak odam bo‘ladi. Dala-toshda yolg‘iz-yashin qolganda, kim biladi, odam- laming ko'ngliga nima gap keladi. A’zamjon nima deydi? Shun- dog‘am sal narsaga ro‘zg‘orga achchiq tashlayapti. - Kimni bermoqchisizlar? - Bunisini rais hali aytganlari yo‘q. - Agar erkak odam bo‘lsa, keragi yo‘q. Xolmatjon bu to‘g‘rida boshqa gap aytmadi. Baribir boya aytmoqchi bo‘lgan gapi bu emasligi bilinib turardi. - A’zam kelmadimi? Uning aytmoqchi boigan gapi shu edi. Dildor indamay yerga qaradi. Xolmatjon ham indamay turib qoldi. Oxiri tilga kirdi: - Bu tomonga endi transport kelmaydi. Bemahal bo‘lib qol­ di. A’zam keladigan bo‘lsa shu paytgacha kelardi. Yolg‘iz yota- sizmi, a? Dildor shu gapni o‘ylamagan ekan. Darhaqiqat, ko‘nikma- gan joyda bir o‘zi qandoq yotadi. Go‘yo Xolmatjon, men shu yerda qolaman, deyayotgandek shoshib javob qildi: - Nima bo‘lardi, meni bo‘ri yermidi, — deb yubordi. - Bo‘ri-ku emaydi-ya, ayol kishining yolg‘iz qolishi qandoq bo'larkin. Shuni o‘ylab xabar olgani kelgandim. Ko‘nglingizga kelmasin-u, men A’zamni yaxshi bilaman. U birovga bo‘yin be- rishni yomon ko‘radi. Gunohni u qilgan bo‘Isa ham, baribir un­ dan uzr so‘rashlarini yaxshi ko'radi. Menimcha, u o‘z hohcha qaytib kelmaydi. Olib kelish kerak. Bu yog‘ini o‘zingiz bilasiz. Qayoqqa ketganini sizga aytmadimi? Qishloqqa-ku bormas. Bo- rishga bet kerak. Dildor yelkasini qisdi. - Hay, mayli, - dedi Xolmatjon o'midan turarkan. - Yolg'iz yotmang, hozir borib Malika ayani yuboraman. Birga yotinglar. Dildor unga bir nima deb javob qaytarmadi. U chiqib ket- gandan keyin ayvon ustuniga suyanib, son-sanoqsiz yulduzlar charaqlagan cho‘l osmoniga tikilgancha turib qoldi. 530 Charchagan odamni uyqu elitadi, deyishardi. Dildor bu gap- ning unchalik to‘g‘ri emasligini endi bildi. Butun tani zirqirab og‘risa ham, ko‘ziga uyqu kelmasdi. Yo ko‘ngli notinchligidan- mikin? Qo‘ni-qo‘shnilamikida chiroq o‘chdi. Vaqt alla-palla bo‘lib qoldi. Ertaga azonlab dalaga chiqish kerakligini eslab Dildor ay- vonga Malika aya uchun ham joy qilib chiroqni o'chirmay yotdi. Yaqin o‘rtada bo‘ri ulidi. Dildoming eti jimirlab ketdi. Alo- hida yotgan o‘g‘lini ko‘tarib yoniga oldi. Uzoqdan yana bo‘ri ulidi. Xonadonlaming birida it vovilladi. Birpasda itlaming akil- lashi avjga chiqdi. Dildor vahima ichida uxlayolmay to‘lg‘amb yotardi. A’zamjon! Yolg'iz bolangni bo‘rilar uvlagan dashtga tashlab qayoqlarga ketding? Hozir qayoqdasan? Ochmisan, to'qmisan? Bittagina bolangni qandoq ko‘zing qiydi? Dildor erini o‘ylab goh g‘azablanar, goh unga rahmi kelib xo‘rsinardi. A’zamjon shu paytda, yulduzlar osmoni zaminni to'ldirib jimirlayotgan yoz oqshomida anorlar gullagan, rayhonlar hid sochgan, arig‘idan qo‘ng‘iroq chalib suv oqayotgan sokin hovlida o‘zga yor og‘ushida barq urib uxlardi. Xo‘rozlar ikki martadan bir-birini chaqirishdi. Xolmatjon aytgan ayadan darak yo‘q. Dildor pish-pish uxlayotgan o‘g‘li tepasida mijja qoqmay o‘tirar, allaqanday qo‘rqinch va dahshat ichida bo'rilaming olis- larda ulishiga quloq solardi. Oy tepaga keldi. Cho‘1 kishilari allaqachon uxlab qolishgan. Ammo Dildoming ko'zini uyqu ololmasdi. XVI Deraza orqasida it akillab Dildomi uyg‘otib yubordi. Bema- hal chakagi ochilgan itdan diqqat bo‘lib boshini ko‘rpaga burkab oldi. It hamon vovillar, ko‘z yumgani qo'ymasdi. Diqqat bo‘lgan Dildor kamzulini yelkasiga tashlab hovliga tushdi. 0 ‘choq oldida qalashib yotgan shoxlardan bitta novdani sug‘urib oldi-da, itni haydash uchun tashqariga chiqdi. Laycha it ko‘cha o‘rtasida turib Dildorlar derazasi tarafga qarab ulirdi. Dildor uni kaltak bilan quvdi. Endi orqasiga qayt- ganda it yana joyiga kelib ulishni boshladi. Nega undoq qilayot- ganikin, deb u yoq-bu yoqqa alangladi. 531 Uyining derazasi qarshisidagi tol tagida kimdir yotardi. Bi­ ronta mast emasmikin, degan xayolda qo‘rqa-pisa yaqinlashdi. Tol tagidagi qurib qolgan ajriq ustida kimdir g‘ujanak bo‘lib to‘niga o'ranib yotar, sovqotganidan tizzalarini quchoqlab, bo­ shini bo‘yni ichiga tortib olgandi. A’zamjon bo‘lsa-ya, deb di- lidan o'tkazdi Dildor. Kelgan-u, kirishga, ro‘para kehshga yuzi chidamay shu yerda yotib qolgan. Kayfi bo‘lsa ajabmas. Shu xayol bilan Dildor yotgan kishining tepasiga keldi. Uning betiga oy nuri tushib turardi. Dildor seskanib ketdi. Bu - Xolmatjon edi. Dildor esankirab qoldi. U bu yerda nima qilib yotibdi? Nahotki, ichib uchib qolgan bo‘lsa? Unaqa odati yo‘q edi-ku! U nima qilishini bilmay serrayib turardi. Yo‘l chetlari- da papiros qoldiqlari oqarib ko‘rinardi. Ayniqsa, yotgan joyida g‘ijimlab tashlangan papiros pachkasi, atrofida allaqancha chala chekib tashlangan papiroslar. Bu ahvolda shamollab qolishi hech gapmas. Nimadir qilish kerak. Dildor orqasiga qaytib uydan bitta yakandoz ohb chiq- di-da, ustiga yopib kirib ketdi. Xolmatjon buni sezmadi. Nima­ dir deb g‘udrandi. Dildor to yarim kechasigacha bo‘ri ulishidan qo‘rqib uxla- maganidan, o‘miga yotdi-yu, dong qotib uxlab qoldi. Ertalab o‘midan turganda ayvon labida taxlog‘liq o‘sha ya- kandozni ko‘rdi. Xolmatjon qo‘yib ketibdi. Dildor bunga ham uncha parvo qilmadi. Demak, Xolmatjon ustiga kim yakandoz yopganini bilibdi. Ona-bola nonushta qilayotganlarida guzar tarafdan Abdulla baqiroqning ovozi keldi. - Eshitmadim demanglar, chorterakliklar bugun ham kechagi uchastkada chopiqqa chiqadilar. Oralaringda miroblar bo‘lsa, choyxonaga kelishsin. Traktorchi qiz rais buvaga uchrashsin. Dildoming yuragi shuv etib ketdi. Rais endi uni boplaydi. Kechagi payhon qilingan g‘o‘zalar uchun ko‘pchilik o‘rtasida tanbeh beradi. Yo bo‘lmasam: «Qo‘ya qol, qizim, chopiqqa chiq, traktor yurgizishni bilmas ekansan», deydi. U shoshib nonushta qildi-yu, bolasini kiyintirib ko‘chaga chiqdi. Ostonada Malika ayaga duch keldi. — Voy, bolam, yaxshi yotib turdingmi? Xolmatjon kechasi borgan edi, ilojim bo'lmadi, rais kecha bir qop un tashlab ket­ gan edi, kechasi bilan yopdim. Miyam qursin, asli Xolmatjonga aytsam bo‘larkan, o‘zi kela qolsin, menikida yota qolsin desam bo‘larkan. Voy, yoshgina narsa bir o‘zing yotdingmi? 532 Dildor kuldi. - Nega yolg‘iz bo‘larkanman. Yonimda manavu polvon bor edi. Kampir Azimjonning peshanasidan o‘pib qo‘ydi. - Sen boraver, rais guzarda suvchilarni, traktorchilami yig'yapti. Qani, polvon, biz bu yoqqa boramiz. U shunday deb Azimjonning qo‘lidan yetaklab ketdi. Dildor guzarga kelganda, Melivoy aka oldiga choynak qo‘yib, Chorterakdan kelgan ikki kishi bilan gaplashib o‘tirardi. - Keldingmi, qizim, — dedi Melivoy aka Dildoiga choy tu­ tib. — Kecha ishingni ko'rdim. Dildor qip-qizarib ketdi. Endi boshlaydi, boplaydi meni, de- gan o‘y yalt etib ko‘nglidan o'tdi. Rais narigi so‘rida o'tirgan sariq qizni imlab chaqirdi. «Obbo, - dedi Dildor ichida. - 0 ‘mimga boshqa traktorchi topibdi. Boya o‘ylaganim to‘g‘ri chiqdi». Sariq soch qiz raisning oldiga keldi. Rais Dildorga yuzlandi. - Tanishib qo‘y, bu mening qizim, oti Shura. Dildor beixtiyor unga ko‘rishgani qo‘l uzatdi. Ammo nima­ lar bo'layotganini bilmasdi. - Bir o'zingga ish og‘irlik qiladi. Shura bilan ikkoving XTZ- da ishlaysizlar. Sen traktorchi, bu yordamchi. Nima kerak bo‘lsa, o‘zimga aytinglar. Shura qishloqning jami past-balandini biladi. Ayamay ishga buyuraver. Tushlikka chiqqanda ko‘rpa-to‘shagini senikiga opkelib qo‘yadi. Birga turasizlar, xo‘pmi? Unaqa yolg‘iz yotma. Yosh ekansan. Shum bolalar yana kechasi bezovta qilib o'tirmasin. Xo‘pmi? Dildor labini tishlab turib qoldi. Demak, rais hamma gapdan xabardor. Erining ketib qolganini ham, bu kecha yolg‘iz yotga- nini ham biladi. - Xo‘p, buva. Aytganingizni qilaman, — dedi minnatdor ohangda. - Shundoq bo'lsin, - dedi rais va yonidagilarga qarab gapini davom ettiraverdi. Shura bilan odam bo‘yi kelib qolgan makkajo‘xorilar ora- sidan borishar ekan, gapni nimadan boshlashini bilmay turgan Dildor Shuraga o‘ng‘aysiz, xijolatli qaradi. - 0 ‘zbekcha bilasizmi? - Bilaman, - dedi Shura maqtangannamo. — Juda yaxshi bilaman. 533 - Unaqa bo‘lsa, yaxshi. Men o'richcha bilmayman. — Nichego, o‘zim o‘rgatib qo‘yaman. Dildoming chehrasi ochildi. Yo‘l-yo‘lakay u yoq-bu yoqdan gaplashib ketishdi. — Rostdan, rais buvaning qizlarimisiz? - Ha, qizlariman. Familiyam Meliyeva-ku. Dildor unga hayrat bilan qaradi. - Ayangiz o‘rismilar? Dildor bergan savolidan xijolat bo‘lib gapni darrov, u javob qaytarguncha boshqa yoqqa burvordi. - Bu cho‘lda biram bo‘ri ko‘p ekanki, kechasi bilan qo‘rqib chiqdim. - Bu joylami uch yil oldin ko‘rmagansiz. Bo'rining koni edi. Bu ozayib qolgani-ku. Dadam bilan ko‘p kelganman. U paytda bunaqa imoratlar qayoqda edi. Gap bilan bo‘lib paykalga yetib qolganlarini bilmay qolishdi. Do‘nglik tagida bochka paydo bo‘lib qopti. Kerosin bo‘lsa kerak. Traktor kecha Dildor qo‘yib ketgan joydan sal nariga jilib qol- ganga o'xshaydi. Dildor sinchiklab qarasa, traktor g‘o‘za orasiga bir-ikki kirib chiqqanga o‘xshaydi. Kecha manavi kartaga Dildor traktor solmagan edi. Demak, kimdir kelib ozroq ishlatganga o'xshaydi. Kerosin opkelgan garaj mudiri shunday qilgan bo‘lsa ajab emas. Shura traktorga yog‘ quyib shamlarini bir-bir qarab chiqqan- dan keyin Dildorga qaradi. — Siz boshlaysizmi yo men. — Baribir, — dedi Dildor. — Mayli, siz boshlay qoling. Dildor motomi o‘t oldirib sal qiziguncha egarda tik turgani- cha dalaning uzoq-uzoqlariga qaradi. Olisda chopiqchilaming ovozlari eshitilardi. Kecha yolg'izlik uni ko‘p qiynoqqa olgan edi. Baribir ko‘ngilsiz o‘ylar qancha yo- pirilib kelmasin, qandaydir g‘urur kuchi uni tushkunlik girdobiga yo‘latmas edi. Oldida kattakon maqsadi bor odam, shu maqsad uchun, ayniqsa, uzoqdan minglab ko‘z kuzatib turganda hamma narsani unutadi-yu, shu maqsad ketidan quvadi. Dildor kecha ana shunday holatni boshidan kechirgan edi. Kecha Dildor birdaniga ikki imtihondan o‘tdi. Biri, ko‘pchi- lik o‘rtasida tantana bilan mingan traktomi qanchalik qiyin bo‘l- sa-da, ayol boshi bilan jilovlay oldi. Ikkinchisi, ne umidlar bilan yo‘lga chiqib, endi tinch, osuda yashamoqchi bo‘lib turganda 534 notanish cho‘lga eri tashlab ketdi. Bo‘rilar uvlagan tunni o‘sha tinch hayot va’da qilgan erisiz o'tkazdi. Bu kecha, ayniqsa, shu paytgacha ayriliqda, visol damlarida kechirgan iztiroblari orasida eng og£iri edi. Dildor bu imtihonga ham bardosh berdi. Bu yog‘i endi u qadar og‘ir bo‘lmaydi. Birinchi tundek og‘ir bo‘lmaydi, bo‘lolmaydi. Bunday erdan yorugiik chiqmasligini ham Dildor shu tunda sezdi. Sezdi-yu, yuragini muz qoplagandek butun eh- tirosi, har daqiqa o‘ziga chorlab turgan o‘sha chaqnoq ko'zlari endi behayo, sharmsiz bo‘lib qoldi. Yonib turgan cho‘g‘ ustini kul bosdi. Kim biladi, bu cho‘g‘ ustidagi kulni kim va qachon supurib tashlaydi. Bu yurak yana yolqinlanarmikin? Kim biladi? Har qalay, A’zamjon bu cho‘g‘ni qayta alangalata olmasa kerak. Yana kim biladi, deysiz. Ayol qalbini bilish qiyin. Traktor paykal boshiga yetti-sakkiz borib kelguncha ham Dildor xayoldan bo‘shamadi. Kimdir uning yelkasidan turtgan- dagina u o‘ziga keldi. Yonida Shura turar, bir qo‘li bilan rulga yopishib, o‘ng ta­ rafga burmoqchi bo‘lardi. - Sizga nima bo‘ldi, opa? Faqat ariqning o‘zini kovlab ket- yapsiz-ku. Dildor qarasa, o‘qariqning yarmigacha ariqning o‘ziga kulti­ vator tishini botirib kelayotgan ekan. - Charchabsiz, damingizni ohng. Endi men yurgizaman. Dildor unga monelik qilmay pastga sakradi. G‘o‘zalar ora­ sida turib Shuraning rul boshqarishiga qaradi. Balo ekan bu qiz. 0 ‘tirishini qarang. Usta shofyorlarga o'xshaydi. Dildor uning yurgizishidan zavqlanib ketdi. Horg‘in qadam tashlab chetga chiqdi-da, oyog‘idan shippagini chiqazib ajriqqa o‘tirdi. Velosipedda Xolmatjon keldi. U Dildorga kelib salom be­ rib g‘o‘za orasiga kirib ketdi. Har yer-har yerda engashib g‘o‘za tagidan kesak olar, kaftiga qo‘yib ezib ko'rardi. U shu ko‘yi oz- roq kultivatsiya sifatini tekshirib ko‘rgandan keyin, yana qaytib chiqdi. - Yomon emas. Durust. Omborga kombinezon keldi. Kech­ qurun borib olinglar. Tushlikda yangi kelganlarga avans beriladi. Omborchi ham bo‘ladi. Kechqurun nima kerak bo‘lsa, meh- nat kuni hisobidan un, don-dun beriladi. Albatta, borib olinglar, xo‘pmi? Dildor boshi bilan xo‘p ishorasini qildi. Xolmatjon ketar ol- dida: 535 — Rahmat, — dedi. U nimaga rahmat, dedi Dildor tushunmadi. Velosiped tup- roqda ilon izi qoldirib ancha nari ketib qolgandagina uning nima uchun rahmat deganiga tushundi. Xolmatjon kechasi ustiga yo- pib qo‘ygan yakandoz uchun rahmat aytdi. Ha, shuning uchun. Xolmatjonni onasining qomidan yorib olingan deyishadi. Buni Dildor yaxshi biladi. Jangda yurgan yetimchaning ko‘ngli- ni buzmaslik uchun Asroraning zvenosidagi qizlar Xolmatjonga buvisi nomidan xat yozib turishardi. Buvisi savodsiz bo‘lgani uchun ham boshqalar xat yozishi Xolmatjonni shubhaga solmadi. Olis- dan, okoplardan Xolmatjon buvisiga uzundan uzoq duoyi salom yozar, yaqin orada sog‘-omon qaytib kelishini bildirib sevin- tirmoqchi bo'lardi. Bu xatlar to‘ppa-to‘g‘ri Asroraning qo'liga tegardi, qizlar birga o‘qib, unga javob yozishardi. To urush tu- gab, qishloqqa qaytib kelgunicha Xolmatjon buvisining olamdan o‘tganini bilmadi. Shuning uchun ham hamqishloq qizlaming bu odamgarchi- ligi uning dilida bir qarz bo‘Ub yotardi. Qachondir ularga bir yaxshilik qilishni diliga tugib qo‘ygandi. Kecha A’zamjon uydan zarda bilan chiqib ketganda, Xolmatjonning ko'ngli allanechuk bo‘lib ketgandi. Chunki u A’zamning kimligini, nimalar qila olishini yaxshi bilardi. Dildordan ko‘ngli tinchimagan Xolmatjon kechqurun kelib A’zamning qaytmaganini ko‘rib, Malika ayani yubormoqchi bo‘ldi. Aya raisning topshirig‘i bilan non yopayot- ganini ко‘rib noiloj qoldi. 0 ‘zi Dildoming uyi atrofida aylanib yurdi. Tinch uxlasin, qo'rqmasin, deb shunday qildi. U kechasi bilan uy atrofida yurarkan, Dildoming boshiga tushgan voqea- lami o‘yladi. Bu gaplami u frontdan kelgandan keyin eshit- gan edi. Urushga ketmasdan oldin ham Xolmatjon uni bilardi. Do‘mboqqina qiz edi Dildor. Asrora uning buvisi nomidan yozgan xatida qishloq qizlari- ning birga tushgan suratini ham qo‘shib jo‘natgan edi. Ko‘ng- li ko'tarilsin, yigitlar qizlardan kelgan surat-u xatlami yaxshi ko‘radilar, deb atayin shunday qilgandi. Xolmatjon o‘sha qizlar orasida Dildomi darrov tanigan edi. Bo‘yi cho‘zilib, yigit kishi- ning suqi kiradigan bo‘lib qolganiga hayron bo‘lib suratga uzoq tikilgan edi. Farg‘ona yigitlarining bir xususiyati bor. Qishlog‘imizning qiziga palon qishloqning yigiti gap tashlabdi, deb eshitsa atayin mushtlashgani uch-to‘rt yigit o‘shaqqa borib, biron janjal bosh- lamay qaytishmaydi. Albatta, Xolmatjon ham bu xislatdan xoli 536 emasdi. Cho‘lga kelgan kunlaridan boshlab qishloq qizlarining «sha’ni»ni himoya qilish payida edi. Bu oqshomgi uyqusizligi hamqishloq qizlaming yaxshiligiga yaxshilik bilan javob berish bo‘lsa, ikkinchidan, o‘sha Farg‘ona yigiti oriyati edi. Dildoming bu gapdan xabari yo‘q. U nega bundoq bo‘lgani- ni bilolmay hayron edi. Dildor bu gal charchaganini bilmadi. Shura qiziq ekan, qa- yoqdagi kuladigan gaplami topib gapirardi. Birpasda kolxozdagi odamlami ta’rif-tavsifini qilib berdi. Bosh buxgalteming xotinidan qo‘rqishidan tortib, agronom yigit doimo xotinlaming paypog‘ini kiyib yurishigacha aytib berdi. — Rost, xotinlaming paypog‘i erkaklarga juda mos keladi. Uchi yirtilsa, qiyib tashlab, chatib oladi-da, yana kiyaveradi. Bitta paypoqni erkaklar bir yil, to bir qarich qolguncha kiysa bo‘larkan. Kallasining ishlaganini qarang-a. Dildor uning gaplaridan qotib-qotib kular, shundoq quvnoq qiz bilan birga ishlab, bir uyda biiga turishidan quvonar edi. — Kelin ayamning sirayam ruschaga tili kelmaydi. Pochemu, degin deb necha marta aytaman, baribir esidan chiqib qolib, zachemu, deydi. Raykomdan telefon qilishsa, rais ne prishla, deydi. To‘g‘ri gapirsangiz-chi, desam, tushunsa bo‘ldi-da, deb kuladi. Birdan tushlikka jom chalindi. Shura traktordan sakrab tu­ shib, ayda, Dilya, dedi. Dildor bormasligini, ovqatni shatga op- kelib yeyishini aytganda, Shura uni jerkib tashladi: — Odamlardan nega qochasiz, opa. Yuring, yuring. Hango- malashib kelamiz. Hovuz bo‘yi salqin. Tol tagida o'tirib bir oz dam olamiz. Batta do‘ppichalik soya joy yo‘q! Oftobda qovjirab nima zarur. Yuring, yuring! Shura uni qo‘yarda-qo‘ymay sudrab olib ketdi. Dildor shiyponni ko‘rmagan edi. Salqin joy ekan. Bir to­ monda katta qozon. Bakda vaqirlab suv qaynab turibdi. Tollar tagiga to‘shalgan sholchalarda birov yonboshlagan, birov chor- dana qurib choy ichar, Xolmatjon esa oldiga bitta choynakni qo‘yib tolga suyanganicha mudrardi. — Bechora, uxlamagan-da, — deb achindi Dildor. — Po‘sht, tankchilarga yo‘l beringlar! - dedi Shura shiypon- ga ko‘tarilar ekan. Uning ovozidan ko‘zini ochgan Xolmatjon Dildorga ko‘zi tushdi-yu, nima qilishini bilmay bo‘sh piyolani og‘ziga olib bordi. 537 XVII Dildor kechqurun kombinezon olgani garajga ketgan edi. Kelsa, Shura uydan o‘qdek otilib chiqib ketdi. Uning ko‘zla- ri qizargan, ko‘p yig‘laganidan bo‘lsa kerak, qovoqlari shishib ketgan edi. Dildor olib kelgan narsalarini ayvonga uloqtirdi-yu, orqasidan yugurdi. Guzarda odam ko‘p. Choyxona so‘rilari- da ko‘rpa-yostiq, tugunlar. Yana odamlar kelganga o‘xshaydi. Chorterakdan odam olib kelgan o‘sha kundagi yuk mashinalari qator bo‘lib turibdi. Odamlar orasidan Dildor Shurani izlardi. U yo‘q. Motor gurilladi. Qarasa, yuk mashinasi tepasida Shura turibdi. Dildor unga yugurgan edi, mashina joyidan qo‘zg‘aldi. Yetolmadi. Nima gap ekan? Nima gapligini bu odamlar bilmaydi. Bular yangi kelgan kishilar. Dildor nima qilishini bilmay hayron bo‘lib turgan edi, Malika aya Azimjonni yetaklab kelib qoldi. — Eshitdingmi, bolam, Melivoyning o‘g‘lini yapon o‘ldiribdi. Dildor turgan joyida qotib qoldi. Buning nimaligini Dildor biladi. U bir marta shunday shum xabarning dardini tortgan. A’zamjondan qoraxat kelganda dunyo ko‘ziga qorong‘i bo‘lib ketgan, og‘iroyoqli holi bilan qahraton qishda qora kiyib telba- ga o‘xshab yurgandi. 0 ‘shanda hammayoqni oppoq qor bosgan. Dov-daraxt, tom-tosh, dala-yu qirlar oppoq edi. Faqat Dildor- ning dili qorong'i, libosi qora edi. - Bolam, bugun Shura kelmas, kechasi yoningga o‘zim bo­ raman. Dildor indamadi. Bolasini yetaklab ketarkan, o‘ylardi: «Men baxti qaroga yana bitta baxti qaro sherik bo‘ldi. Bitta- gina boshimga shuncha tashvish. Bu dunyoda bironta betashvish odam bormi? Kimga suyansam, dardimni ochsam, u ham menga o‘xshagan chiqadi...» Negadir Dildor shuncha yaxshiliklar qilgan Asrorani, Ado- latni, notanish joyga kelgandan beri atrofini o‘ragan bu mehri- bon odamlami o‘ylamasdi. Kulfatda qolgan kishi faqat yomon kunlarini o‘ylaydi. Dildor hozir shunday ahvolda edi. Kechadan beri ancha ko‘ngli to‘lib, uyi obod bo‘lib qol­ gan Dildor yana yakkalikda, zabunlikda qoldi. U aftodahol bir kayfiyatda hovliga kirdi. Atrofda hamma shod. Qo‘shnilar uyida bola-chaqalari bilan kechki taom ustida chaqchaqlashayotgan kishilarga uning havasi keldi. Shu A’zamjonga ro'para kelgan kundan boshlab biron kunni ro'shnolik bilan o‘tkazmadi. Umr 538 bo‘yi tiniq, juda ham tiniq nur ichida porlab turishi kerak bo‘l- gan to‘y kunini ham u yig‘lab o‘tkazdi. Haligacha bu yig‘i, ko‘z yoshi tingani yo‘q. Yig‘layverib diydasi qotib ketdi. Ko‘ziga yosh kelmay qo‘ydi. Bechora dadasi to‘y qilsam, ichkuyov bo‘lsa, bag‘rim butun, uyim obod bo‘lib qolardi, deb niyat qilardi. Bo‘lmadi. Nainki ichkuyov nurab qolgan uyning shikast-rextlariga qaradi. Butun oila boshiga kulfat soldi. Mana hozir kelin bo‘lib bir nafas ke- linlik rohatini ko‘rmagan Dildor bolasini bag‘riga bosib chiroq yoqilmagan notanish uyda g‘am-anduh ichida o'rtanib qoldi. Qishloqda dadasi qang‘illab yotgan katta hovlida qariganda o‘zi kirini yuvib, o‘zi tomoq pishirib o‘tiribdi. Shu ishlami qilgan, kulfatlami boshiga solgan A’zamjonning o‘zi qayoqda? Shipillab yengil oyoq tovushi keldi. Dildor bosh ko‘tarib qa- ragan edi, ayvon oldiga kelib qolgan Malika ayaga ko‘zi tushdi. - Voy bolam, nega chiroq yoqmay o'tiribsan. Voy, g'alati ekansan-ku. Aya elektmi yoqib qo‘ydi. - Choy ham qo‘ymabsan, ovqat ham qilmabsan. Bu kampir unga shunday mehribonlik bilan gapirardiki, xud­ di uning ichida yonayotgan o‘tni ko‘rayotgandek, nima bilandir bu o‘tni o'chirishga urinayotgandek edi. Bu kampiming allaqayeri Dildoming ayasini eslatardi. Bitta- yu-bitta bolasi bo‘lganidanmi onasi uni sira jerkimasdi. Har qa­ naqa jahh chiqib turganda ham ovozidagi mayinlikni buzmasdi. Ba’zan er-xotin aytishib qohshardi. - Bolani buzyapsan, erka qilib qo‘yyapsan, — deb dadasi aytsa, onasi pinagini buzmay javob qilardi: - Bittayu-bitta bolamni nega urisharkanman. Shundoq ona Dildor to'qqizga yetmasdanoq tuproqqa kirgan edi. Mana, o‘n uch yildirkim, ota-bola uning chirog‘ini yoqib kelishadi. Unga baxt va’da qilgan eri ona yotgan shu tuproqdan olisga tashlab qochdi. Malika aya Dildoming iztirob otashida yonayotganini bilib turardi. Shuning uchun bu benavo juvonning mushkulini oson qilish, bir dam bo‘lsa-da uni yolg‘izlikka tashlamaslik uchun ata- yin kelgan edi. U chaqqongina xotin edi. Birpasda piyoz to‘g‘rab, masal- liqlami tayyorlab qozon osdi. Ko‘ngilni ko'taradigan gaplami gapirib uni alahsitishga urindi. 539 - Bolam, o‘zingni unaqa siqaverma. Dunyoning islilari ha- misha mirkam ikki bo'lgan. Senga ham Xudoning atab qo‘ygan yorug‘ kuni bordir, axir. Nima bo‘pti, hali o‘n gulingdan bir guling ochilmagan. Qo‘y, kuyma. Bu erkaklaming hammasi shu­ naqa. Menam vaqtida e, kuyganman. Kuyaverib adoyi tamom bo‘lganman. Hozir eslasam, ahmoq ekanman, deb o‘zimni-o‘zim koyiyman. Esi bo‘Isa, seni bo‘lmasa ham bolasini sog‘inib keladi. Kelmasa sadqai sar. O'lim bo'lmasin, bolam. 0 ‘limdan bosh­ qa hamma narsaning chorasi bor. 0 ‘lim qursin, o‘lim! Bechora Melivoy otashda kuyib yotibdi. Bir o‘g‘il ediki, arslon derding. Shundoq bola o‘qqa uchib ketdi. Bechora Melivoy bolam kelsa, Shurani kelin qilaman, deb u-bularini tayyorlab qo'ygan edi. Mana, Shura to‘y ko‘rmay tul bo‘lib o'tiribdi. Hali senga nima bo‘pti. Dildor Shurani Melivoy akaning qizi deb o‘ylagan edi. Xoti­ ni rus bo‘lsa kerak degan xayolda edi. Demak, Shura uning qizi emas, o‘g‘lining qallig‘i. Ovqat ustida kampir Dildor ko'nglidagi jumboqni yechib yubordi. Melivoy akaning ikki qiz, bir o‘g‘li bor ekan. Qizlari chiqib ketgach, o‘g‘li bilan qoladi. Urush avjiga chiqqan paytda Marg‘ilonga tushib front tarafdan kelgan ota-onasiz qolganlar- dan shu qizni olib keladi. Shura o‘shanda o‘n to‘rt yoshlarda edi. Ozib-to‘zib ketgan, rangi-ro‘yi bir holatda edi. Melivoy akaning xotini uni yuvib-tarab sal kunda oyoqqa turg‘izib qo'yadi. Shu­ ra o‘zbek tilini mutlaqo bilmasdi. Melivoy akaning xotini bilan imlab gaplashishardi. Shura do'mboqqina bo‘lib qoladi. Sal kun­ da qo‘ni-qo‘shnilaming mehrini tortadi. Melivoy akaning o‘g‘li Turdivoy bilan birga maktabga boradi. Birga dalaga chiqib ish- laydi. Turdivoy urush oxirlab qolganda frontga ketadi. Ana ke­ ladi, mana keladi deb turishganda yapon tarafga ketib qopti deb darak eshitishadi. Muni qarangki, nemisning o‘qi o‘tmagan bola yaponning o‘qiga giriftor bo‘ladi. - Bugun ilojim bo'lmadi, ertalab qishloqqa tushib fotiha o‘qib kelaman. Qo‘rmaysanmi, atigi to‘rtta bolaga boqcha ochib o‘tiribman. To‘rtta bola ham, bola-da. Hali bir gurzavoy bo‘lib fotihaga ketishdi. Men qoldim. Dildor charchaganidan o‘tirgan joyida mudray boshladi. - Yota qol, bolam, yota qol. 0 ‘zing ham erkaklar qiladigan ishga qo‘l urib o‘tiribsan. 0‘zingga munosib ish qilishing kerak edi. Dildor indamay turib joy sola boshladi. Kampir idish-tovoq- lami yuvayotganda Xolmatjon kelib qoldi. 540 - Men bugun ham kelolmadingizmi deb xavotir olgan edim. Kelganingiz yaxshi bo‘pti, ayajon. - Kelmay, qayoqqa borardim. Kelaman-da. Bolamni yolgeizlatib qo‘yarmidim. Choy damlab beraymi? - Yo‘q, buvijon. Endi qaytaman. - Xolmatjon shunday de- yarkan, bolasining ustini yopayotgan Dildoiga qaradi. - Shura ertaga kelmaydi. 0 ‘zingiz ishlaysiz. Biron odam qo‘shib beray­ mi, Dildor. Dildor yo‘q, dedi. Xolmatjon o‘zingiz bilasiz, degandek qilib keta boshladi. Kampir orqasidan: «Ovqatingni chinniga solib, dasturxonga o‘rab qo'yganman. Sovumasdan eb ol, bolam», — deb javrab qoldi. Kampir yechinib o‘miga kirarkan, Dildor bosh ko‘tarib un­ dan so‘radi. - Aya, Xolmatjonni anchadan beri taniysizmi? - Nega tanimay, o‘z nevaramni tanimaymanmi, gaping qi- zig‘-a, - dedi tilar-tilamas. Dildor hayron bo‘lib yana so‘radi: - Axir Xolmatjonning buvisi bundan to‘rt yil oldin qazo qil­ gan edi-ku. Kampir javob bermadi. Alamli xo'rsindi. Oxiri zarda bilan javob qildi: - Bundan keyin bu to‘g‘rida mendan bir og‘iz ham gap so'rama. Agar so‘rasang, ostonangga qadam bosmay qo‘yaman. Kampir yana yostiqqa bosh qo‘ydi. Qorong‘ida allavaqtga- cha uxlayolmay u yoqdan-bu yoqqa bezovta ag‘darilib chiqdi. Xo‘rsindi, yonboshiga ag‘darildi. Yostiq tagini titkilab nos olib chekdi. Dildor uning diliga og‘ir botadigan biron gap aytib qo‘ydim, shekilli, deb, xijolatdan uxlayolmasdi. Oxiri kampir o ‘midan tu­ rib qoq yarim kechada hovhdan chiqib ketdi. Nima bo‘ldi? Kampiming dili nimadan og‘ridi? Dildor bi- lolmasdi. Kampiming bemahalda chiqib ketganini Dildor biron ishi esiga kelib qolgandir deb o‘yladi-yu, ko‘zini yumdi. Baribir xa- yoli qochib, ko‘ziga uyqu kelmadi. Endi Xolmatjonni o'ylardi. Bu yigit ko‘pdan unga allaqanday iztirob to‘la ko'zlarini tikadi. Allaqanday mehribonchiliklar qila- di. Dildor uni yaxshi biladi. Uning ko‘ngli so‘nik. Kam kuladi- gan, kulganda ham ichida dardi bor odamdek astoydil kulmaydi. Ilgari u qishloqda bormi, yo‘qmi, birov e’tibor bermasdi. Endi 541 boshqacha bo‘lib ketibdi. Hammaga mehribon, har qanday ish- ni ham uddalaydigan, harakatchan, ishbilarmon bo‘lib ketibdi. Qani endi, A’zamjon ham shunday bo‘la qolsa edi. Yo‘q. Ikko- vining orasida tog'cha farq bor. Xolmatjonning A’zamjondan al- laqancha afzalliklari bo‘lishiga qaramay, u A’zamjon bo‘lolmas- di. Birinchi muhabbatdek ezgu his bormi dunyoda? A’zamjon Dildoming birinchi sevgisimi? Unday desa, Nizomjon unga bir ermak qatori gap bo‘lgan ekan-da. Yo‘q. Uning birinchi sevgisi Nizomjon edi. Aksincha, A’zamjon ermak qatori uning qalbiga kirgan edi. Nahotki, Dildor uchinchi sevgiga yuragidan joy topa olsa. Shunday bo‘lishi ham mumkinmi? Dildor shunday deb o‘ylardi-yu, o‘z xayolidan o‘zi qo‘rqib ketardi. U bu masalalami aql bilan hal qilib bo‘lmasligini bil- masdi. Bu yurak ishi. Yurak o‘rtanib otashiga olsa, uning ixtiyori qo‘ldan ketishiga aqli yetmasdi. Dildor endi sevishga qo‘rqar- di. Kim biladi. A’zamjonga tekkan, Nizomjonni sevgan Dildor boshqa, bo‘shashgan, birov yetaklamasa, o‘zi yurolmaydigan erka Dildor edi. Cho'lda yolg‘iz yashashga ko‘ngan, bo‘rilar uv- lagan sahroda uxlaydigan, erkak qilolmaydigan ishga qo‘l urgan Dildor boshqa edi. Boshqa Dildoming boshqacha sevgisi bo‘lishi mumkindir. Dildor o‘ylab-o‘ylab o'yiga yetolmadi-yu, oy tamov uchiga qo‘nganda uyquga ketdi. Cho‘lning daydi shamollari o‘t-o‘lanlami silkib yugurar, yulduzlar bir-birini imlab chaqirardi. Eri tahqirlagan, tashlandiq Dildoming ikkinchi og‘ir tuni ham tongga ulanib borardi. XVIII Xolmatjon tunuka choynakning jo‘mragiga krujka ilib Dildor ishlayotgan joyga choy olib keldi. - Ovqatga bormadingiz. Bu qanaqasi bo‘ldi? Hech bo‘lmasa choy ichib oling deb oUb keldim. Dildor nimchasining tagiga bostirib qo‘ygan tugunchani ye- chib non, mayiz olib ko‘katga yozib qo‘ydi. - Ko‘pchilik o'rtasida tomoq yeyolmayman. 0 ‘rganmagan- man, — dedi u non ushatib Xolmatjonning oldiga qo‘yarkan. Xolmatjon nimadir deyayotgan edi, Dildor gapni boshqa yoqqa burib yubordi. - Malika ayamni xafa qilib qo‘ydim. Bir gap so‘ragan edim, juda xafa bo‘ldilar. 542 — Nima degan edingiz? — Xolmatjon kimingiz bo‘ladi degan edim, xafa bo‘lib qoq yarim kechasi uydan chiqib ketdilar. Xolmatjon gardanini qashidi. — Shu gapni bekor so‘rabsiz. U kishi mening buvim bo‘ladi- lar! Dildor boshqa gap so‘ramadi. Ammo Malika ayaga bergan savoli hali ham tilining uchida turgandi. Buni Xolmatjon sezdi. — Siz choy ichib turing, men bir chekkadan aytib beraman. Siz o£zimning buvimni ko‘rgansiz-a? — Ha, ko‘rganman. Siz frontda vaqtingizda u kishi menga ikki marta ko£ylak tikib berganlar. Juda chevar xotin edilar. Xolmatjon Dildoming ko‘ziga qarab turib so‘radi. — Malika aya buvimga o‘xshaydilarmi? — Voy, xuddi o‘zlari. Birinchi ko‘rganimda tirilib kepqopti- larmi, deb hayron bo‘lib qolgan edim. — Men ham shundoq bo'lganman. Marg‘ilonda bir ko‘rga- nimdan keyin yana ko‘rgim kelib xo‘p qidirdim. Bu yoqqa kelga- nimizda uchratib qoldim. Har kuni yo‘lini poylayman. Ko‘rdim deguncha gapga solaman. Xuddi buvim rahmatlik bilan gaplash- gandek bo‘laman. Uyiga bordim. Meni o‘g‘il qiling, deb o‘tinib so‘radim. Kampir boshimni silab xo‘p yigladi, kimligimni so‘ra- di. Aytib berdim. Battar yig£i boshladi. 0 ‘g‘lim bo‘l, ena-bola bo'laylik dedi. Ana o‘shandan beri, u kishining uylarida tura- man. Astoydil ena-bola bo‘lganmiz. Dildor uning gaplarini bosh egib hayronlikda tinglardi. — So‘rasam nega xafa bo‘ladilar? — So‘ramang. Sira so‘ramang. Men ham so£ramaganman. Menga Melivoy aka aytib berganlar. Bu xotinning boshidan juda ham og‘ir savdolar kechgan. Hech kimi yo‘q. Melivoy aka ho- lidan xabar olib turadi. Biz ena-bola bo‘lganimizdan keyin Me­ livoy aka bir kuni idoraga chaqirib, uning kimligini aytib berdi. Shundan beri ko£ngliga qarayman. Sira xafa qilmasam deb, ayab turaman. Ana shundan keyin Xolmatjon Malika ayaning boshidan o£tgan savdolami shoshilmay gapirib bera boshladi. Malika aya asli toshloqlik bo£lib, eri o£rtahol dehqonlardan bo£lgan. Ulaming peshanalarida Xudodan tilab-tilab olgan bitta- yu-bitta qizlari bo‘lgan. Qiz bo£yiga yetib, endi kuyovga uzata- miz deb turganlarida Ko£rshermat Toshloqni bosadi. Qishloqning yuvindixo‘rlari unga chiroyli bir qiz borligini aytishadi. Ko‘r- 543 shermat yigit yuborib qizni olib kelishni buyuradi. Ota qarshilik ko‘rsatgani uchun hovlining o‘zida otib tashlaydilar. Malika aya sochini yulib dod solishiga qaramay, qizini otga bosib olib ke- tishadi. Qo‘rboshi nikoh o‘qitib qizni o‘sha tunda zo‘rlaydi-yu, ertalab tong otmay qochadi. Zo‘rlangan, sharmanda bo‘lgan qiz qon yig'lab uyga qaytib keladi. Ona-bola qon-qon yig‘lab qolishadi. Kunlar o ‘tib qiz homila- dor bo‘lib qoladi. Oy-kuni yaqinlashgan sari ona-bola tashvishga tushadilar. Ko‘zi yorigandan keyin qiz telba bo‘lib qoladi. Bolani emizmay qo‘yadi. Bolani bo‘g‘ishga payt poylaydi. Malika aya kecha-yu kunduz bolaga qo‘riqchilik qiladi. Bolani qo‘liga ber- sa, bo‘g‘ishga payt poylaydi, bermasa, dodlab qishloqni boshiga ko‘taradi. Malika aya juda qiynalib ketadi. Bola olti oylik bo‘l- ganda onasi o‘zini hovuzga tashlaydi. Malika aya qizini ham dafn qilib chaqaloq bilan yolg‘iz qoladi. Malika aya uchun Toshloqda yashash qiyin bo‘ladi. Hovli- joyini sotib Qoratepaga ko‘chib keladi. Ming azoblar bilan bo­ lani katta qiladi. Bola o‘n yetti yoshga to'lganda ham dadasi kimligini bilmaydi. Buvisi unga dadangni bosmachilar o‘ldirgan deb aytgan edi. U partizan o‘g‘li ekanidan doimo g‘ururlanib yurardi. Ming to‘qqiz yuz o‘ttiz sakkizinchi yilda bola komsomol safiga o‘tish uchun ariza beradi. Komitetda arizasi ko‘rilayot- ganda undan taijimai holini aytib berishlarini so‘raydilar. Bola to‘lib-toshib dadasi to‘g‘risida, uning bosmachilar bUan kurash- ganini, ular qo‘lida halok bo‘lganini aytadi. Shunda majlisda o‘tirganlardan biri o‘rnidan turadi-yu, bolaning betiga qarab tu­ rib uni xoin, deydi. - Sen xalqni qiyratgan bosmachining o‘g‘lisan. Sen qo‘r- boshining o‘g‘lisan. Sendaqa bosmachi bolalariga oramizda o‘rin yo‘q, - deydi. Bola harchand unday emasligini tushuntirmoqchi bo‘ladi. Hech kim uning gaplariga ishonmaydi. Ertalab yuvinib-taranib chiqib ketgan bola kechqurun qora- yib, so‘lib kirib keladi. Buvisining betiga tik qarab: - Dadam kim bo‘lgan? — deb so‘raydi. Malika aya uning ko‘ziga qarab turib yolg‘on gapiradi. - Dadang partizan bo‘lgan, bolam, — deydi. - Yo‘q. Dadam bosmachi bo'lgan. Qo‘rboshi bo‘lgan. Qish- loqlami talagan. Odamlami qilichdan o‘tkazgan. - Yo‘q, yo‘q. Yolg‘on gap. Bo‘lmagan gap, - deb qichqiradi Malika aya. 544 Nevarasini bag'riga bosib peshanasidan silamoqchi bo‘lib yaqinlashganda bola uning qo‘lini siltab taslilaydi. Malika aya yum-yum yig‘lab orqasidan qarab qoladi. Bola ko'chaga chiqib ketgandan keyin bechora kampir bola bir qizishdi, sovub qolar, hovridan tushar, deb o‘ylaydi. Ammo ko‘nglining bir cheti g‘ash bo‘laveradi. Kech bo‘ladi, boladan darak bo‘lmaydi. Yarim kecha bo‘ladi, undan darak bo'lmaydi. Kampir bezovtalanib ko‘chaga chiqadi, u yoq-bu yoqni surish- tiradi, ko‘rdim degan odam bo‘lmaydi. Tong otguncha uxlamay qishloq uylarini kezib chiqadi. Ammo daragini topolmaydi. Ertalab daragi chiqadi. Bola chorbog‘dagi tutga o‘zini osib qo‘ygan ekan. Malika aya bu dardga chidolmay yotib qoladi. Oradan bir oy o‘tib bola- ning cho‘ntagidan bir xat chiqadi. Xat Melivoyning qizi Nafisaga yozilgan edi. «Jondan aziz, mehribon Nafisa! Men nomardni kechir. Men senga munosib emasligimni bu- gun bildim. Bildim-u bu yorug‘ dunyoda yashashdan kechdim. Sizdek sof odamlar orasida bosmachining bolasiga joy yo‘qligi- ni bilaman. Yashashga, sevishga haqqim yo‘q. Xayr, sevgilim. Qo‘llaringni g‘oyibona o‘paman. Eshiging oldidan ikki-uch mar- ta o‘tdim. Chiqmading. Oxirgi marta bir ko‘rib, to‘yib-to‘yib ko‘zlaringga tikilsam degan edim. Bo‘lmadi. Xayr, xayr. Nafisa! Xayr, bu yorug‘ jahon». Xat hali ham Melivoy akada saqlanarkan. Menga o‘qib ber­ di. Ana shundan beri Malika aya yolg‘iz. Uni bundan uch yil oldin Melivoy aka Qoratepadan ko‘chirib bu taraflarga olib kel­ gan ekan. Men buvimni, dadamni, ayamni gapirib bergan edim, sen sho‘rlik ham menga o‘xshagan ekansan, deb rosa yig‘ladi. Ammo boshidan o‘tganlami o‘zi aytmadi. Dildor bu gaplami eshitib titrab ketdi. Kampir ko‘ziga juda ayanchli bo‘lib ko‘rindi. — Shuning uchun so‘rog‘im malol kelgan ekan-da. Bechora qizi, nevarasi esiga kelib kechasi uxlayolmagan ekan-da. Voy bechora-e. Uni sira xafa qila ko‘rmang. Xolmatjon o‘zi aytib bergan gaplaridan o‘zi ta’sirlanib ket­ gan edi. Ona diydorini ko‘rmagani, dadasining erkalatishlariga to‘ymagani, buvisini so‘nggi yo‘lga uzatolmagani esiga kelib ko‘z milklariga yosh qalqib qolgandi. Dildor o‘midan turib uning peshanasini silagisi, ovutgisi keldi-yu, o‘zini tutdi. 545 Xolmatjon choynakni olib ketayotganda Dildor traktorga minayotib yo‘lga qaradi. Xolmatjon ajriqlar o‘sgan cho‘lning so‘qmog‘idan boshini egib, sekin-sekin qadam tashlab ketishini ko‘rib yuragi ezildi. Bu bola dunyoga kelib nima rohat ko‘rdi. Yetimlik bilan о‘sib endi oyoqqa turganda urushga ketdi. Kelib bironta urug‘i- ni topolmadi. Bu yerga kelib o‘ziga o‘xshagan dili vayron bilan hamxona bo‘ldi. Bu bola baxtga tashna. Ko'nglini yoritish ke­ rak. Diliga chiroq yoqish kerak. Shunday chiroq yoqish kerakki, yorqin nurida g‘am-alamlari kuyib ketsin. Dildor, Xolmatjonning diliga chiroq yoqa olarmikansan, deb o‘zidan-o‘zi so'rardi. - Koshki edi, shundoq bo‘lolsam. Men endi chiroq bo‘lib yona olarmikanman. So‘nib qolmaganmikanman? Oh, qani endi, shundoq bo‘lolsam. XIX Bundan uch kun oldin sug‘orilgan qarta allaqachon suvni shimib ketgan. Badaniga nam tekkan g‘o‘zalar ancha jon olib qolgan. Chorterakliklar peshanalarini tang‘ib chopiqqa tushib ketishgan edi. Oftob tepadan ayovsiz olov tig‘ini sanchar, atrofni halqadek o‘rab yotgan sho‘r yerlardan lip-lip alanga ko‘tarilardi. Olisda traktor tinimsiz patillaydi. Bu Dildoming traktori. Cho- piq qilayotganlar ertalabdan beri traktor motorining bir damgina tinganini bilmaydilar. Charchamadimikin? Oftobda qandoq chi- dayapti bu o‘jar qiz, deb o‘ylab qo‘yardilar. Tushlikka ham u kelmadi, Xolmatjon oshpazga ovqat suzdi- rib endi jo'nataman deb turganida xuijuni handalakka to‘la otliq keldi. Uning ko‘zlari besaranjom, oti ham terlab ketgan edi. - Qanaqa odamsizlar, nima qilib angrayib turibsizlar, yugu- ringlar, yuguringlar traktorchi qizlaringiz o‘lib qopti. Xolmatjon qo‘lidagi mis tovoqni tashlab yubordi. Shiypon- dagilar barobar o‘rinlaridan turib ketishdi. - Nima? Nima dedingiz? Xolmatjon hayajon ichida ham undan javob kutar, ham ha­ mon patillab turgan traktor shovqiniga quloq solardi. Nega un- doq deydi, traktori ishlab turipti-ku! Otliq kishi tili og‘ziga sig‘may duduqlanardi. - Kelayotsam traktor do‘ngga tiralib qopti. Nima bo‘ldiykin deb yaqin kelsam, tepasida ayol kishi belidan pastga osilib yotib- di. Qo‘rqib ketdim. 0 ‘lib yotibdi. 546 0 ‘nga yaqin erkak barobariga traktor shovqini kelayotgan tarafga yugurishdi. Xolmatjon ovqatga chiqqanda oyog‘im birpas orom olsin deb etigini yechib qo‘ygan edi. Tikanlami bosib, qizi- gan qumlami to‘zitib oldinga yugurar ekan, o‘zidan-o‘zi gapirib borardi: - Bir kun rohat ko‘rmading-a, bir kun ham yayramading-a, ha, nomard A’zam, nomard... Yigitlar oldinma-ketin traktorga yetib kelishdi. Motor hamon patillar, Dildor beUdan pastga osihb qolgan uzun qop-qora sochlari ilondek to‘lg‘anib g‘ildirak osha yerga tegib turardi. Xolmatjon uning belidan ko‘tarib asta yerga oldi. Bilagini ushladi. Qo‘rqib ketganidan tomirini topolmadi. Andishani ham unutib uning yoqasini sharillatib yirtdi-yu, ko‘kragiga qulog‘ini tutdi. Dildoming yuragi bilinar-bilinmas tepib turardi. - Tirik, tirik, birodarlar. Dildor tirik. Suv bormi, suv, suv?! Bu yaqin orada suv yo‘q edi. Kimdir o‘qdek uchib ortga yugurdi. Xolmatjon Dildomi ko‘tardi. Atrofga birdam alangladi. Ko'zlarida qandaydir umidsizlikka o‘xshash ayanchli bir ifoda bor edi. Xolmatjon bir qo'lini uning ikki taqimidan, bir qo‘lini ikki kuragi tagidan o‘tqazib ko‘tarib kelardi. Hozir boya yugurganida tikanlar tilgan oyog‘idan qon oqayotganini bilmasdi. Dildoming ikki qo‘li, sochlari osihb, butun gavdasi to‘lg‘anardi. Yarim yo‘lga kelishganda boya yugurib ketgan yigit chelakda suv bilan yo‘lni kesib chiqdi. Kimdir Dildoming betiga suv soch- di, kimdir hovuchlab og‘ziga suv quydi. Dildor ko'zini ochmadi. Lablari bir-ikki qimtindi, xolos. Uning shu birgina qimtinishi atrofida nafas olmay haykaldek tek qotgan kishilar chehrasiga allaqanday jonlanish paydo qildi. Uning shu qimtinishi hayot nishonasi edi. Chopiqdagilaming hammasi yo‘lga chiqib ulami sukut ichi­ da kutib turishardi. Xolmatjon uni yerga qo‘ymay ko‘tarib turganicha buyurdi: - Aravaga to‘n sol, bolish qo‘y. U bu gapni kimga aytayotganining ahamiyati yo‘q edi. Ik- ki-uch kishi barobar aravaga chiqishdi. Biri to‘n soldi, biri to‘ni- ni bolish qilib qo'ydi. Xolmatjon arava ustiga chiqqan oshpaz 547 xotinga Dildomi uzatdi. 0 ‘zi chaqqonlik bilan egarga minarkan, orqasiga qarab bo‘g‘iq tovush bilan dedi: - Islilaringni qilaveringlar! Otga achchiq bir qamchi bosdi. Ot bexosdan tushgan qam- chi alamidan shiddatli intildi. Arava g'ildiraklaridan shov-shov tuproq to‘kib yo‘lga tushdi. Oshpaz xotin oftob bezovta qilmasin deb, Dildoming yuzini ro'moli bilan to‘sib borardi. - Ishqilib, bechora shifo topsin-da, norasta go‘dagi bor-a... Dildor kechasi soat o‘n ikkilardan keyin ko‘zini ochdi. Te- pasida qovoqlari qizargan Asrora turibdi. Uyning allaqayeridan Adolatning piq-piq yig‘lagan tovushi kelardi. Deraza zihida Xolmatjon qimirlamay o'tiribdi. Dildor ko‘zi- ni ochmasdan oldin qulog‘iga juda ham uzoqdan Xolmatjonning ovozi kelayotgan edi. Ko'zini ochishi bilan ovoz tindi. Asrora yengil tin oldi-da, uning peshanasiga qo‘lini tegizdi. - 0 ‘rtoqjon, senga nima bo‘ldi? Qo‘rqitvording-ku. Dildoming ko'ziga Asroraning basharasi xira parda ichidan ko‘rinayotganga o‘xshardi. Nima deganini tushunmadi. Lablari nimadir deb pichirladi. A’zamjon dedimi, Azimjon dedimi Asro­ ra bilolmadi. Asrora tusmollab bolasini so‘rayotibdi, deb o‘yla- di-da, sekin Dildoming boshiga engashib: - Uxlayapti, xotiqam bo‘l, o‘rtoq, - dedi. Dildoming labi jilmayganga o‘xshash sal-pal qimirlagandek bo‘ldi. Xolmatjon oyoq uchida yurib hovliga chiqdi. Malika aya yechinmay ayvonda Azimjonni bag'riga olgancha uxlab yotar- di. Dildordan ko'ngli ancha tinchigan Asrora ham Xolmatjon ketidan hovliga chiqdi. Xolmatjon ayvon ustuniga suyangani- cha papiros chekar, allaqayerda tinimsiz g‘aqillayotgan o‘rdaklar ovoziga quloq solardi. Asrora yoniga keldi. - Hah sizlarga ishonib yuribmizmi. Toza bo‘lgan ekan. Shu ishlaming bariga bir o ‘zi sababchidek, Xolmatjon gap qaytarolmay yutindi. - Juda qo‘rqib ketgan edim. Xayriyat... Asrora boshqa gap aytmadi. Usti ochihb qolgan Azimjon­ ning yelkasiga ko‘rpa tortib qo‘ydi. - A’zam odam emas ekan. Hayvon! Asrora bu gapni shunday bir ohangda aytdiki, unda ham jirkanish, ham nafrat bor edi. Xolmatjon tilga kirdi: 548 — Sen bilmaysan, Asrora. Dildor juda siqilib ketdi. Bir yoqda bolasi, ish, er jonivor bu ahvolda cho‘lning qoq o‘rtasiga tashlab ketgan bo‘lsa... Asrora gapini bo‘ldi: — Bilasanmi, Xolmat? Dildor men uchun, Adol uchun, umuman, qizlarimiz uchun qanaqa odam edi. Uni nainki yi­ gitlar, hatto qizlardan ham qizg‘anardik. Dildor, nazarimizda, Chorterakning fayzi, jamoli edi. Uni guldek avaylardik. Mana shu sho'rtumshuq A’zam oraga suquldi-yu, bechoraning tin- chi buzildi. Halovati ketdi. 0 ‘lmay turib bir marta qora kiydirdi ham. Ne kunlami ko‘rmadi, bechora. — Bilaman, bilganim bilan qandoq qilaman, - dedi nochor bir ohangda Xolmatjon. - Rahmim kelgani bilan qo‘limdan nima ish kelardi. Erkak narsa bo‘lganda ham kechalari oldiga kelib alahsitardim. Samovarga opchiqib odamlarga qo‘shardim. Nima qilay? Ayol kishining oldiga bemahal kelib bo‘lmasa. Bil- gan undoq deydi, bilmagan bundoq. Shunaqa bo‘lsa ham, xabar olib turdim. — Xabar olib turganing shumi? Xolmatjon yerga qaradi. Etigining uchiga qarab javob berdi. — Sen bilmaysan-da, Asrora, Dildor cho‘lga kelib boshqacha bo'lib qolgan. Bu yerda u sen bo‘lmoqchi edi. Sening yo'lingni tutmoqchi bo‘ldi. 0 ‘jarlik qildi. Birovning gapiga kirmadi. Shu saraton jiziramasida soyabonsiz traktomi minib bo‘ladimi? Bir yoqda oftobning tig‘i, bir yoqda motoming issig‘i, temirlaming qizishi. Albatta, Dildorga o‘xshagan nozik odamga og‘irlik qila- di-da. Eriga o‘chakishib shunday qildi. — Chorterakka olib ketaman. Senlarga xor qilib qo‘ymay- man, uni. — Ketmaydi. Mana ko'rarsan, ketmaydi. U shu joyda oyoqqa turmoqchi. Suyanchiqsiz, yordamchisiz bir o‘zi qaddini ko‘tar- moqchi. Sen endi ilgarigi Dildomi topolmaysan. Shu uch kun uni boshqa Dildor qilib qo‘ydi. Xolmatjonning bu gapidan, Dildor ketsa, men ham keta­ man, degan ma’no ham chiqazsa bo‘lardi. Buni Asrora sezmadi. Ko‘cha tarafda mototsikl patilladi. Uning tovushi uy orqasi­ ga kelganda birdan tindi. Sal o‘tmay yo‘lakda notekis tashlangan oyoq dupuri keldi. Xolmatjon ham, Asrora ham beixtiyor o'girilishdi. Gandiraklab A’zamjon kirdi. Uning ko‘zlari bejo, kayfining zo‘rligidan soat kaftgiridek chayqalib kelardi. Ko‘zi Asrora bilan 549 Xolmatjonga tushishi bilan bir qalqib to‘xtadi. Orqaga tisarilib ketgan edi, arang o‘zini o‘nglab oldi. Hovlining jimjitligi, As­ rora bilan Xolmatjonning qandaydir tashvish bilan turganlarini ko'rishi bilan ho'ngrab yig'lab yubordi. — Yetib kelolmadimmi? Dildorim, meni kimlarga taslilab ketding?! Asroraning ko‘zlaridan o‘t chaqnab ketdi. Qo‘llari mushtga aylandi-yu, telbadek bir hamla bilan uning yo‘lini to‘sib chiqdi. — 0 ‘chir ovozingni, nomard! Asroraning musht tugilgan qo‘li havoga ko‘tarildi. — Yo‘qol! A’zamjon bir qadam orqaga chekindi. Xolmatjonga qaradi. Uning ko‘zidan ham o‘t chaqnardi. — Bir ko‘ray, Dildorimni bir ко‘ray! Endi A’zamjonning ovozi past, juda ham past, pinhoniy yig‘idek quloqqa chalinmasdi. A’zamjon ayvonga chiqdi. Uyga tomon burilayotgan edi, Xolmatjon yo‘lini to‘sdi. Endi u Asroradan madad kutgandek iltijo bilan qaradi. — Mayli, kirsin! — dedi Asrora buyruq ohangida. Uning ketidan Asrora ham kirdi. Dildor ancha o‘ziga kelib qolgan, Adolat orqasiga qo‘yib ber­ gan bolishga suyanib choy ho‘plardi. Oyoq tovushidan o‘girildi. Eshik oldida A’zamjon kayfdan chayqalib turardi. A’zamjon tamoman o'zini yo‘qotdi. Eshik kesakisiga suyan- ganicha qimirlamay turib qoldi. Mahbuba ishga ketgan, uyda A’zamjonning o‘zi yolg‘iz edi. Yotaverib juda zerikib ketdi. Bir aylanib kelay deb Quva bozoriga chiqdi. Obdan aylandi. Somsaxona orqasiga o‘tib vino budka- sidan stakan so‘rab oldi-da, do‘kondan olib chiqqan chorak- ta araqni qulqillatib quyib ichdi. Shirakayf bo‘lib qaytayotgan- da eshigi oldida terakka ot boyliqli turganini ko'rdi. Dimog‘iga handalak hidi keldi. Qarasa, otliq kishi xuijunining ikki ko‘zini ochib qo‘yib handalak sotyapti. A’zamjonning handalakni bu yil endi ko'rishi edi. Bittasini olib hidladi. — Qayeming handalagi, amak? — dedi u oliftagarchilik qilib. — Yozyovonniki, uka. — Yozyovonning qayerida bitgan? — Naymanida. Eshitganmisan? Chorterakliklar ko‘chirma bo‘lgan uchastkaning orqasida. Bugun Chorterakdan kelgan bitta juvon o‘lib qoldi. 0 ‘zim ko‘rdim. 550 A’zamjon bu gapga uncha ahamiyat bermadi. Qo‘lidagi han- dalakni joyiga qo‘yarkan, shoshib so'radi: - й ш dedingiz? - Chorterakdan kelgan ko'chirmalardan bittasi. Ayol kishi. Yoshgina ekan. Traktor ustida o‘lib qopti. Ko‘rib qo'rqib ket- dim. Oydek juvon ekan. 0 ‘ligini qo‘lda ko‘tarib olib ketishdi. - Qayoqqa? Chorterakkami? - Unisini bilmadim. - Oti nima ekan, bilmadingizmi? Otliq o‘ylanib qoldi. - Dilbarmi, Lobarmi, anig‘i esimda yo‘q. Shunga o‘xsha- ganroq edi. A’zamjonning ko‘zi tinib, boshi aylandi. Bu o‘sha, Dildor. Uning xotini Dildor! Traktor minadigan ayol faqat shu. A’zamjon hayajonda qanday qilib uyga kiiganini, qanday qi­ lib devoiga suyoqli turgan mototsiklni yetaklab chiqqanini bil- maydi. Bir mahal qarasa, Nayman yo‘lida ilonizi qilib mototsikl haydab kelyapti. U Dildomi o‘lgan deb o‘ylagan edi. Ko‘rolmay qoldim, so‘nggi so‘zlarini eshitolmay qoldim, deb dog‘da edi. Mana, u tirik ekan. Unga hech qanday ma’no anglab bo‘l- maydigan ko‘zlarini tikib turibdi. Hamma jim. Faqat A’zamjonning hansirashi eshitiladi. Un­ dan gup-gup aroq hidi kelardi. Dildor tilga kirdi. Past ovoz bilan zo‘rg‘a dedi: - Keting! A’zamjon yolvorgandek bir qadam Dildor tomon bosdi. -K e t! U birinchi marta erini sansirashi edi. U shunday dedi-yu, yuzini teskari o‘girdi. A’zamjon g'azabga keldi. Ovozini baland ko‘tardi. - Keyin pushaymon bo‘lasan. Ko‘z yoshlaringning foydasi bo'lmaydi. Dildor unga qaramay, boshini sarak-sarak qildi. Gaplarini eshitmaslik uchun, darmonsiz qo‘llarini arang ko'tarib quloqla- rini berkitdi. Asrora A’zamjonning yelkasidan turtdi. - Eshitmadingmi? Jo‘na! - Nima?! - Jo‘na! - dedi gapini takrorlab Asrora. -V e y , о‘zing kimsan? Xotinimmisan? Men frontda qon to‘kib kelganman. Olovlar orasidan chiqqanman. 551 - Baqirma. Nima, sen urushayotganingda bu yoqdagilar holva yeb o'tirganmidi. Manavi ham, - u Xolmatjonni ko‘rsatdi, - sen borgan joydan kelgan. Odamga o‘xshab yuribdi-ku. Qo‘li- da miltig'i borlar yapon bilan urushyapti, bilagida kuchi borlar ketmon chopyapti. E, bor-e, senam odam bo‘lding-u... Bemor yotgan uyni atir bilan araq aralash hid qihb yubording, chiq. Asrora uni turtib ayvonga olib chiqdi, - Hammangni tillaring bir. - Albatta, tilimiz bir-da. Hammamizning dilimiz bir. Bitta sening tiling boshqa. Diling ham boshqa. Qazisan, qartasan, ash naslingga tortasan. Inoyat oqsoqoldan o‘tib qayoqqa borarding! Bu gap A’zamjonning yurak-yuragidan o‘tib ketdi. Asroraga musht o‘qtalib kela boshladi. Agar Xolmatjon uni yelkasi bilan surib yubormaganda, albatta, Asroraning og‘iz-bumi qon bo‘lar- di. Xolmatjonniki ham tutib ketdi. Ayol kishiga qo‘l ko'targan- ning ta’zirini berib qo‘ymoqchi bo‘ldi-yu, yoqasidan bo‘g‘ib orqasiga tislantirgancha ko‘chaga opchiqdi. Bir siltab qo‘yib yuborgan edi, bir oyog‘i ariqqa tushib yonboshiga og‘ib ketdi. Ammo yiqilmadi. - Yaxshilikcha ket, - dedi xotiqam tovushda Xolmatjon. A’zamjon hamon bezlik qilib eshik to‘g‘risida qalqib turardi. - Axir, men nima yomonlik qildim, gunohim nima, axir? Xolmatjon uning gapiga quloq solmay suv yoqalab guzar ta­ rafga yo‘l oldi. Sal nari borib to‘xtadi. Qaytib kirib ulami bezovta qilmasmikin? Xolmatjon papiros tutatib anchagina kutib turdi. A’zamjon chayqalib o ‘n-o‘n besh minutlarcha turgandan keyin qo‘lini kes- kin bir siltadi-da, mototsikliga minib cho‘l qo‘yniga kirib ketdi. Ko'chaga Asrora chiqdi. Xolmatjonni chaqirdi. - Shattaman. Nima edi? - Idora tarafga borsang, Chorterakka telefon qilib qo‘y. Qo- rovulga ayt, ertalab mashina to‘ppa-to‘g‘ri shatga kelaversin. - Bo‘pti, aytaman. Bu A’zamjon g‘irt mast edi. Yo‘lda mo- totsikl bilan chuqur-puqurga tushib falokat qilib o‘tirmasa go‘rga edi. Asrora qo‘l siltadi. - 0 ‘lib ketmaydimi. Asrora uyga qaytib kirganda Dildor ko‘zlarini yumib yotar, kipriklari orasidan sizib chiqqan tomchilami o‘zi sezmasdi. Asrora uning tepasida birpas hardamxayol bo‘hb turgandan keyin ayvonga chiqib ko'rpachaga o‘zini tashladi. 552 Juda olisdan mototsikl ovozi kelar, u borgan sari uzoqlashar- di. Oxiri bu ojiz ovozni cho‘1 qorong'iligi yutib ketgandek birdan hammayoq jimidi-qoldi. Shu yo‘q bo‘lib ketgan ovoz bilan birga bu uy, bu odamlar uchun A’zamjon ham uzoqlashib yo‘q bo‘lib ketgandek edi. 553 IKKINCHI BO‘LIM I Cho‘l qovunlari pishay-pishay deb turibdi. Naymanning ko‘m-ko‘k to‘qaylari saraton og‘ishi bilan sarg'ayib qog‘ozdek shaldiray boshladi. Kechagina ketmon das- tasidek tol poyalari bugun shox otib, tagiga soya tashlagan. Hozir o‘sha tolzorlarda chumchuqlar chirqillaydi. G ‘o‘zapoya bosilgan tomlar, hovlilarda lab-dahani qora tandirlar, chorbog'larda tel- pak kiygan yog‘ochoyoq «qo‘riqchi»lar... Nayman oqshomidek nash’ali oqshom jahonning hech yeri- da bo'lmasa kerak. Kun botgani bilan darrov qorong‘i tusha qolmaydi. Botib ketgan oftobning shu’lasi osmonga goh qizil, goh sariq, goh bi- nafsha rang purkaydi. Shunday paytlarda Nayman imoratlari ham bir qizil, bir sariq, bir binafsha tusga kiradi. Mana shunday beqasam oqshom etagini yamlab tun sud- ralib, shoshilmay cho'lning past tarafidan kirib keladi. Uning kelishini naymanliklar bemalol ko‘rib turishadi. Naymanga kehb oftob o'chishini, ufq qizarishini, tun o‘z oyog'i bilan yurib ke­ lishini ko‘rmagan odamga tushuntirish qiyin. Oqshom cho‘kadi. Uylarda birin-ketin chiroqlar yonadi. Hovlilardan chuchitilgan yog‘, qovurilgan sabzi-piyoz, issiq non hidi keladi. To‘qaydan o‘rdag-u qashqaldoqlaming g‘aq-g‘uqi, cho'ldan chigirtkalar- ning bir maqomda chirillashi eshitiladi. Shamol olis cho‘llardan o‘t-o‘lanlar hidini dovon oshirib olib o‘tadi. Ayniqsa, katta tol tagidagi so'rida o‘tirib oy chiqishini ko‘rish juda gashtli bo‘la- di. Yulduz to‘la qop-qora osmon xuddi tagidagi qurumi kuygan qozonni to‘nkarib qo‘ygandek jimir-jimir qiladi. Biri yonib, biri o‘chadi. 554 Ikromjon shu so‘rida nevarasini to‘niga o‘rab, qamishlar- ning shitirlashiga, qorong‘ida inini topolmagan qushlaming be- zovta chirqillashlariga quloq soladi, yo Zebixon, yo Nizomjon ovqatga chaqirib kelmaguncha shu alfozda o'tiraveradi. Ba’zan qo‘ynida bola uxlab qolganidan qimirlamay o'tiradi. Ko‘ksiga bola tanidagi harorat tekkanida ko‘ngli allanechuk bo‘lib ketadi. Shu bola uning ermagi, ovunchog'i. Shu fayzh so'riga To'lan- boy «Ikromning taxti» deb nom qo‘ygan. Kechqurun Ikromjon choynak ko‘tarib o‘sha yoqqa ketayotganida To'lanboy: «Xorun ar-Rashid taxtga chiqyapti», deb kulardi. Ikromjon nevarasini ko‘tarib kelayotganda: «Olampanoh shahzodani taxtga o‘rgat- yaptilar», deb gap qotadi. Ikromjon uning bu gaplariga kulib qo‘ya qolar, ammo javob qaytarmasdi. Uch kundan beri shu «01ampanoh»ning taxti bo‘sh turardi. To‘lanboy har o‘tganida, bu Ikrom tushmagur qayoqqa ketib qoldi, deb hayron bo‘lardi. Tomorqasiga ekkan kuzgi «qirqma»- larini chopiq qilib qaytarkan, so'rida nevarasini to‘niga o‘rab o‘tirgan Ikromjonni ко‘rib to‘xtadi. — Qayoqlarda yuribsan? Nayman huvillab qoldi-ku! Ikromjon yonidan joy ko‘rsatdi. To‘lanboy ketmonini yelka- dan olib so‘ri chetiga o‘tirdi. - Ishlar qalay? — Qalay emas, kumush. Tilla bo‘lishiga sal bor. To‘lanboy shu uch kun ichida bo‘lib o‘tgan yangiliklami bir- pasda gapirib tashladi. Uchinchi uchastkaning g‘o‘zalarini kechasi suv bosib ketgan. Allaqaydan har biri mushukdek keladigan suv kalamushi paydo bo‘lipti. Kanal tagidan teshib, qamish orasida bola ochayotgan- mish. U teshgan joydan suv urib ketyapti. Bu narsa ko‘pdan beri Ikromjonni ham tashvishga soUb yu- rardi. Kalamush bolalaydigan payt kelgan bo‘lsa, bu ancha xavf- li bo‘ladi. Chunki kalamush bolalariga ovqat qidirib qamishdan kanalga, kanaldan qamishga serqatnov bo‘hb qoladi. U har qat- naganda kanal dambasini teshadi. U teshgan joyni suv o‘pirib, bir tegirmon suv dalani bosaveradi. - Xolmatliklar uchastkasida ham shu ahvol. Melivoy aka kalamush otganlarga mukofot chiqazibdi. 0 ‘nta urib kelganga bir qop un, o‘n beshta urib kelganga bitta echki. Modasini urib, inidan bolalarini topsa, qo‘y va’da qipti. Tog‘aga aytib biz ham shunaqa qilsak qandoq bo‘larkin? 555 Ikromjon gaplashib ko‘rishni aytdi. To‘lanboy Ikromjonning dilida nimadir borligi, nimadandir diqqati oshganini sezib turardi. ~ Nima gap boMdi, oshna, sal unaqaroq ko‘rinasan? Ikromjon uf tortib nevarasini to‘niga yaxshilab o‘rab oldi. - Nima bo‘lardi. Menga jin ham tekkani yo‘q. Ba’zi odam- laming qilig‘idan xunob bo‘lasan-da! Quvaga to'yga borib keldim. - Qanaqa to‘y? - Tanirding-ku, Zarkentda selsovetga sekretar bo‘lgan Mah- buba degan yaxshigina bir juvon bor edi. - Taniyman, - dedi To'lanboy. - Zebixonlar bilan o‘qigan Kozimjonga tekkan edi-da. Boyoqish uch kungina birga bo‘lib urushga ketgan edi. Esingdan chiqdimi, yaqinda Mahbuba Qu- vadan kelib Kozimjonga yil oshi qilib bergan edi-ku. Boigan eding, Ikrom. Mahbuba yaxshi juvon. Bechora, erini e kutdi-ya. Oydek narsa edi. Bir ko‘rganimda ancha so‘lib qopti. - Tunov kuni Zirillamaga tushsam, Tog'aning oldida o'tirib- di. Boyoqishni necha marta ko‘rgan bo‘lsam, egnida qora kiyim bo‘lardi. Hartugul bu gal oq kiyipti. Kirishim bilan gaplari to‘x- tab qoldi. Mahbuba jindek ko‘z yoshi qilib olgan ekan, shekilli, men kirishim bilan ko‘zini yashirdi. - Yaxshi kelding, Ikrom, - deb qoldi Tog‘a. - Mana, qizim, Ikrom amaking, men, yana besh-o‘n kishi bo‘lib yaxshilab o‘tkazib beramiz. - Baraka toping, Tog‘a. Meni sizlardan boshqa kimim bor, — dedi Mahbuba. - Yig‘lama, yig‘lama, - dedi Tog‘a uning boshini silab. — Men-chi, Ikrom-chi? Sen xotiqam ketaver. Ishqilib, kuyoving esli-hushligina bolami? Turmush mushkul narsa, murosai mado- ra degan gaplar boiadi. Mayli, sen ketaver. Xotinlar ertalab bo- rishadi, biz kechga yaqin boramiz. Kam-ko‘sting bo‘Isa, uyalmay aytaver... Mahbuba bosh chayqadi. U ketgandan keyin Tog‘a stol chetini chertib, ancha xomush o‘tirib qoldi. - Bechora betoleni qara. Uch yil kuyovini kutdi,bir bevalik dardini tortdi. Endi er qilay, deb o‘zing uchun o‘l yetim bo‘lib yuribdi. Qayishadigan na akasi bor, na ukasi. Ertaga borib to'yini yaxshilab o'tkazib beramiz. Nima deysan? - Mayli, Tog‘a, sen nima desang shu-da. Boiganimiz bo‘l- sin. Bir g‘aribning ko‘nglini olish Sulaymon taxtiga o'tirgandan afzal deyishadi-ku. 556 Biz Mahbubani bolaligidan bilardik. Boyoqish yetimlikning nimaiki mahrumligi bo‘lsa, barini ko'rgan. Ko‘zga yaqin bo‘l- gan sari unga suykaladiganlar ko‘payib qoldi. 0 ‘ziga dog‘ yuq- tirmadi. Bilasan-ku, buning yarim husniga teng kelmaydiganlar ne ishlar qilishdi. Yaxshi bola edi. Shu desang, Tog‘aning ham tantiligi tutib, bitta qo‘y bilan un-guruch degandek to‘y xarajat- lari, sarpo-suruq bilan xotinlami bir mashina qilib jo‘natvordi. Kechqurun besh-o‘n erkak gruzavoyda Quvaga jo'nadik. To‘y allaqachon boshlanib ketibdi. Quvaliklar, о‘zing bila- san, to‘y bo‘lsa, bor narsani dasturxonga to‘kishadi. Qoragina bir bola o‘rtaga tushib shunaqayam g‘alati ashulalar qilyapti. Yan- gicha to‘y ajoyib bo‘lar ekan. Yuqorida kelin boshiga oq ro‘mol sohb yerga qarab o'tiribdi. Yonida ko‘krakdor, jingalak soch ku- yov. 0 ‘tirayotib zavqlanib yana bir qaradim. Qaradim-u, angray- gancha qoldim. Kuyov kim, degin, kuyov, Nizomjonning akasi A’zam. - A! - dedi To‘lanboy sapchib. - A’zam? - Ha, A’zamjon. - Axir, uning xotini, bolasi bor-ku. - Na o'tirganimni bilaman, na turganimni. - Dadasi, opasi bormi? - Ko‘rinmadi, - dedi Ikromjon. - Ulaming ham xabari yo‘qqa o‘xshaydi. -A x ir, Nizom kechagina aytayotgan edi-ku, akam xotini bilan cho‘lga ko‘chib kepti, deb. - Menga ham aytgan edi. Demak, A’zamjon nomardlik qi­ hb xotinini cho‘lga tashlab qochgan yo bo‘lmasa bildirmay ustiga xotin olgan. Shu desang, jinniligim tutib bir-ikki hezlanib o‘r- nimdan turmoqchi bo‘ldim, bir sharmandasini chiqazay dedim, yo‘q, shaytonga hay berib yana o‘tirdim. Hammadan ham Mah- bubaga ichim kuyib ketyapti. Shundoq yaxshi bola yana o‘tda kuyib qoladimi? Bir uyni obod qiladigan, ne-ne yaxshi yigitlarga munosib shundoq bola o‘tda qovurilib qoladimi? Axir, Tog‘a, men o‘sha kuni Mahbubani ko‘rganimizda kuyovning kimligini yaxshilab surishtirmaganimizdan jahlim chiqib ketdi. Nahotki, bitta yetimcha ro‘zg‘or qilaman, deb bosh egib oldimizga kel- ganda shunaqa beparvolik qilsak. Voy, bu odamlarda insof degan padarla’nat bormi? Qachon odam bo‘lamiz? Qachon birovning dardiga kuyadigan bo‘lamiz? Ikromjonning bir qoshi ko‘tarilib, ko‘zlari pirpiradi. Se- kin-asta bosib kelayotgan nimqorong‘ilikka tikilganicha turib qoldi. 557 To‘lanboy boshini sarak-sarak qilib indamay o‘tirardi. Oxiri u: - Nizom bilmaydi-a? — deb qo‘ydi. - Bilmasa kerak. 0 ‘zim shu topda keldim. Hali uni ko‘rga- nim yo‘q. - Tog‘a sezdimi? - Aytmadim. Qandoq aytaman. Sal tobim aynib turibdi, de­ gan edim, Tog‘a, mayli, keta qolaylik, deb o'midan turdi. Kelin bilan kuyovni tabriklagani boraylik, deb yuqoriga meni ham sud- radi. U kuyovning qo'lini mahkam siqib keyin bag'riga tortdi. Azamatim, qizimizni senga topshirdik, uni ko‘z qorachig‘ingdek asra, dedi. Ko‘pchilikning ko‘zi bizda edi. Men Mahbubani tab- riklayapman-u, tomog‘im o‘lguiga nimadir tiqilib, aytadigan ga- pim bo‘g‘zimdan o‘tmaydi. A’zamning betiga ham qaramadim, uni tabriklamadim ham. Agar bir og‘iz bir nima deganda bomba bo‘lib portlab ketardim, azbaroyi xudo. Yo‘q, indamadi. Tog‘a bilan ikkovimiz kelyapmiz, degin, men indamayman, Tog‘a gapiradi: - Yaxshi bolaga o‘xshaydi, front ko‘rgan bola ekan. Ikkovi bir-biriga juda munosib. Ishqilib, qo‘sha qarisin. Yetimchagina- ning tolei bor ekan. Tog‘a gapiryapti, men dod devoray deyapman. Bilmadim, bu yog‘i nima bo'ladi endi. Zebixon kelib ulaming gapi bo‘lindi. Zebixon ancha o‘z~ gargan, xotinlik nuqsi urib, to‘lishib qolgan edi. U Ikromjondan uxlab qolgan bolani olib, ovqat pishganini aytdi. Pochchasini ham ovqatga taklif qildi. - Yuring, pochcha, dadam bilan birga ovqatlanasiz. Kuyo- vingiz tushda Zirillamaga tushib ketgan edi. Yuring. To‘lanboy rozi bo'ldi. - Sen boraver, Zebi, eshikka kirib yuvinib, opangga aytib chiqay. Qaynata-keUn ketisharkan, bola uyg‘ondi. Onasining qo‘li- daligini bilib xarxasha boshladi. - Bobomga, bobomga boraman. Bola bobosini ikki-uch kun ko‘rmay, ichikib qolgan. Kelga- nidan beri tizzasidan tushmay yopishib olgandi. - Bobomga, bobomga boraman. Bu gap, go‘dak gapi, uning bobom, degan gapi Ikromjon­ ning ich-ichiga kirib ketdi. Tomirlari jimirlab, tanlari yayradi. Basharalarida, ko'zlarida qandoq ifoda bor ekan shu topda. Qorong‘ilikda uning basharasi, qosh-ko‘zlari ko‘rinmasdi. 558 - Kel, o‘zimga kel, bolam, - dedi u. Titragan va ayni paytda qo‘shiqdek eng nozik pardalami timab chiqqan bu ovozdan uning yuzlari, ko‘zlari qandoqligini bilish qiyin emasdi. Ikromjon baxtidan entikardi. Osmonda yulduzlar birin-ketin ko‘z ochaverdi, ko‘z ocha- verdi. II Tong otishiga xiyla bor. Oy daydi qum tarafga botay-botay deb turibdi. Cho‘g‘dek qizigan qumtepalar ustidan iliq-miliq bo‘lib keladigan shamol endi tanni junjitadi. Qumlar ham, tepaliklar ham sovugan. Bu kecha Dildor uchun juda og‘ir tun bo‘ldi. Bu kecha u o‘zi, o‘g‘li endi nima qilishi to‘g‘risida o‘yladi. U o‘ylardi-yu, negadir tez-tez Xolmatjonning basharasi lip etib ko‘z oldidan o‘tib qolardi. Shunday paytlarda Dildor xayoldan uzilib, nega bundoq bo‘lyapti, deb o‘zidan-o‘zi so‘rardi. Nahotki, Xolmatjon uchun yuragining qatida biron joy topilsa? Axir, u bir marta sevdi, sevgini pisand qilmay tupurdi. Yana sevdi, bir necha kun shu sevgidan entikdi. Sevgani unga tupurdi. Endi yana sevmoq- chimi? Mana shu uchta jumboq uni tong otguncha uxlatmadi. Endi u o‘z qilmishlariga uzil-kesil javob topmoqchi. Agar o‘z hayotidan kir dog‘lar topsa, o‘zini-o‘zi qarg‘aydi. Agar yangi nurh yo‘llarga so‘qmoq topolsa, o‘z o'tmishiga, kechmishlariga xotima berib, shu tanlagan yangi so'qmoqdan dadil ketmoqchi. Tun yarmidan oqqanda birinchi savoliga javob izlardi. Nizomjonni u sevarmidi? - Ha, sevardim, — dedi pichirlab. Dildor o‘ylab ketdi. U bilan birga kechirgan ajib nur pardasi orasida hamisha porlab turadigan qaynoq sevgi, entikishlar, o‘tga chalqancha yotib ertangi kun, istiqbol tonglarini kutishlar... Birinchi so'roqda Dildor gunohkor sanadi o‘zini. U shun­ doq tiniq sevgining betiga kul sochdi. Bu bevafolikning oqibati nimalarga sabab bo‘lishini o'ylamadi. Nizom darbadar bo‘ldi. Dildoming o‘zi tengsiz xo‘rliklarga nishon bo‘ldi. - Gunohkorman, gunohkorman, - deya yana pichirladi Dildoming lablari. U o‘zini-o‘zi yana so‘roqqa tutdi: 559 - A’zamjonni sevarmidim? Qachon sevdim? U meni sevar- midi? Dildor bu so‘roqqa javob topolmay ancha turib qoldi. - Sevarmiding? - deb yana so'radi o'zidan. - Bilmadim. U o‘ylardi. - U sevgi emasdir. Nima bo‘lmasa? Sevgi emas, ehtiros. Ha, ana endi topdim. Saraton kuydirgan dala. Barglari iligan tutzor... Dildor A’zamjon bilan birinchi uchrashgan saraton qizdir- gan kunni eslab ketdi. G ‘urrakning yoqimsiz g‘urillashi, chigirt- kalaming kishini behuzur qiluvchi chirillashi. Yoqutdek tovlan- gan shotut tagida hansirab turgan pahlavon yigitning besaranjom ko'zlari. Va nihoyat uning og‘ushida erib ketishlar... Dildor o‘sha saraton kunini hamon qarg‘aydi. Qiz hayotida eng yorqin, eng ohangdor bo‘lib qoluvchi qovushish onlarini u qaig'ab o'tyapti. Koshki edi, u kunlar shu bilan bitgan bo‘lsa. 0 ‘sha saraton kuni unga har kuni, har soat nayza sanchadi. Ha- lovatini, yoshligini, sog‘ligini yemiradi. Ikkinchi savol ham uni yupatmadi. 0 ‘zi aybdor bo‘lib chiqdi. - Gunohkorman. Men aybliman. Mana, tong otay-otay deb turibdi. U endi o‘ziga uchinchi savol tashlayapti. - Xolmatjon senga kim bo‘ladi? Qalbingda uchinchi sevgiga joy bormi? Bu savol awalgi ikkita savoldan og‘irroq edi. Dildor har ishga og‘ir, bosiq bo‘lsa ham, sevgi ishiga dangalchi edi. Ikki bor qilgan dangalchiligi tanidan allaqancha jarohat ochib ketgan bo‘lishiga qaramay yana o ‘ziga, ko'ziga tikilgan yigit boqishlari oldida esankirardi. Dildor qanchalik aql-idrokini ishga solmoqchi bo‘lsa-da, unda o‘zi sezmagan holda A’zamdan o‘ch olish, uni kuydirish niyati boiga o'xshardi. Dildor bir narsani yaxshi tushungan edi. Bir marta sevgida yanglishgan odam o‘sha adashuvning dardini umrbod tortadi. Mana, u tortyapti-ku. Dildor birdan o‘midan turib devor osha qirga qaradi. Tong oppoq bo‘lib yorishib kelardi. Shu oppoq nur uning ichiga kirgandek qat’iylashdi. - Xolmatjon yomon bola emas. Balki, men uni sevmasman. Nega sevmayman? Yo‘q. Sevishim mumkin! Sevmasam, nega kechasi bilan uni o‘ylab chiqdim. Albatta, endi yosh bola emas- 560 man. Oyga qarab entikadigan, qushlar nag'masini eshitib yig‘lay- digan yoshdan o‘tdim. Endigi sevgi boshqacharoq bo‘lsamikan. — Xolmatjon o‘g‘limga ota bo‘la olarmikan? Uni siqishtir- masmikan? Bu savol uni o‘ylatib qo‘ydi. To‘g‘ri javob topish uchun xa- yolan bo‘Isa ham Xolmatjonning o‘tmishi, hoziri, ertasini ko‘rish kerak. Sutdek bo‘lib tong yorishayotgan paytda Dildor berilib, qandaydir entikish, ko‘z yoshi, tabassum, xomushlik bilan Xol­ matjonni ko‘rib turardi. U shuncha o‘ylab Xolmatjondan bironta dog‘ topolmadi. 0 ‘yining oxiri shu bo‘ldiki, nega awal uni sevmadim, bundan ortiq yigit yo‘q edi-ku qishlog‘imda? U menga emas, men unga munosib emasman. U menga yolvormasligi kerak, men ko‘z yo­ shi qilib yalinishim kerak. U meni emas, men uni baxtli qilishim kerak. Balki, Xolmatjon menga rahmi kelib odamgarchilik qilayot- gandir. Balki, uning mungh boqishlari menga achinishdir? Sev- gimasdir? Xoh sevsin, xoh sevmasin, Xolmatjon boshqalardan yaxshi. Malika aya yo‘talib o‘midan turdi. — Bolam, muncha vaqtli turding. Dildor unga javob bermay, yoniga tizzaladi. — Bitta gap so‘rasam, astoydil javob qilasizmi? Malika aya yana joyiga o‘tirdi-yu, ko‘rpasini yelkasiga tortdi. — Gapir, bolam. Dildor awaliga gapirolmay entikdi. U bu mehribon xotinni yaxshi ко‘rib qolgandi. Ko‘nglida kiri yo‘q, butun onalik mehrini hammaga barobar sochadigan, yaxshilikdan boshqani bilmagan bu xotin bilan dardlashishni ko‘ngli tusab qoldi. — Ayajon, ahvolimni ko‘rib turibsiz-a? Nimalar bo‘layotga~ ni, nimalar bo‘lganini bilasiz. Endi nima bo‘lishini bilasizmi? — Aytsang, bilaman, bolam. Sen ayt, men bihb qo‘yay. — Endi nima qilay? Shundoq o‘taveraymi? Kampiming uyqusi qochmagan ekan, bu uzuq-yuluq gap- lardan hech narsa tushunolmay, tishsiz og‘zini ochganicha unga qarab turardi. — Erim tashlab ketganini bilasizmi? — Hah, shunga shunchami? - dedi o‘ziga kelib kampir. Ket- sa sadqayi sar. Yoshsan, seni kimlar olmaydi. Bir uyni obod qiladigan qizsan. Bir yigit baxtini beradigan qizsan. 561 Dildor titrab so‘radi. — Meni kirn oladi? — Voy, jinni-e, voy, tentagim-e, senimi, seni yigitning guli oladi. Rostini ayt, erga tegmoqchimisan? Nima, er topib beray- mi? Sendaqalarga er topib berilmaydi. Er o‘z oyog‘i bilan keladi. Dildor hamon titrardi. — Kim o‘z oyog‘i bilan keladigan? Kim? Bilsangiz ayting. — Seni Xolmatjongina oladi. Xolmatjongina seni boshiga ko‘taradi. — Rostmi? Kampir qo‘l siltadi. — Tentak ekansan. 0 ‘zingning kimligingni o'zing bilmas ekansan. Qo‘y endi, birpas mizg‘ib olay. Kampir ko‘rpani boshiga tortib oldi. Dildor ajib bir yengillik bilan o‘midan turdi. Endi u qushdek edi. Kechasi bilan yelkasi- dan bosgan yuk gursillab yeiga tushgandek, endi uning o‘tmishi yo‘q, faqat ertasi bor edi. Ertasi mana shu tong bilan birga oqarib, ravshanlashib kel- moqda edi. Qo‘shni hovlidan o‘tin yoigan tovush keldi. Odamlar uyg‘o- nib, nonushta harakatiga kirib qolishgan edi. Kampir uxlolmadi shekilli, u yoqdan-bu yoqqa ag‘darila- verib oxiri o‘midan turdi. 0 ‘choqqa o‘t qalab qumg‘on osdi. Eshikni kimdir qamchi bilan taqillata boshladi. Nowoy arava- da non olib kelgan edi. Faner yashikdagi bug‘i chiqib turgan nondan to‘rttasini berib ketdi. Choy ustida Dildor bilan kampir tuzuk-quruq gaplashishmadi. Dildor shoshilmay choy ichib ish kiyimlarini kiydi-yu, chiqib ketdi. Kampir Azimjonning uyg‘o- nishini kutib uyda qoldi. Ko‘chada harakat boshlangan, tol tagidagi samovarda choyxo‘rlar radio eshitib, nonushta qilishardi. Dildor yengil yu­ rib ular oldidan o‘tib ketdi. Xolmatjon ham shu yerda edi, u Dildomi ko‘rib bir qo‘zg‘al- di-yu, yana joyiga o‘tirdi. Dildor saroydan traktorini olib o‘z uchastkasiga qarab rulni burdi. Hali dala jimjit. Bu jimlikni Dil­ dor mingan traktor shovqini uyg‘otib yuborgan edi. Traktor ham bugun negadir yengil yurayotgandek, motori ham bir maqomda gurillar, do‘nglardan, ariqlardan yengil sakrab o‘tayotgandek edi. Dildor o‘sha issiq kunda ko‘ngh ketib qolgandan beri endi dalaga chiqishi edi. Shura to‘rtta qartani kultivatsiya qilib bo‘l- gan ekan, Dildor berigi qartaga kirdi. 562 Ertalabki shabada uning sochlarini, boshidagi durralarini yelpir, silkitib yuz-ko‘zlarini savalar, tomog‘i tagiga urilib qitiq- lagandek bo‘lardi. U cho‘lga kelib hech kimga qaram bo‘lmay, mustaqil yashay boshlagan bo‘lsa, bugun butun vujudini bosib yotgan alam yuk- laridan xalos bo‘lib yangi tuyg‘ular, yangi orzular bilan entikar, ishlar, o‘ylar, o‘ylagan sari, ishlagan sari, entikkan sari bir yax- shihk tomonga ketayotgandek bo‘lardi. G ‘am bo‘yniga boylangan tosh bo‘lsa, quvonch yelkadan o‘sib chiqqan qanot. G ‘am pastga, quvonch yuqoriga tortadi. Bugun Dildor bo‘y- nidagi og‘ir toshni irg‘itib tashladi-yu, quvonch qanotida ko‘kka intildi. U bir dam motomi o‘chirib, hozirgina haydab o‘tgan yemi aylanib chiqar, tizza bo‘yi g‘o‘zalar orasida kezarkan, qushlar jivir-jiviriga mahhyo bo‘lib turib qolar, go‘yo bu tovushlami endi eshitayotgandek bo‘lardi. Chindan ham u shu paytgacha qushlar nag'masini eshitmas- di. Qulog‘iga bu tovushlar kirmasdi. Atrof ufqqacha ko‘m-ko‘k. Havo beg‘ubor. Qovun po‘chog‘i yerga tushganda shundoq bo'ladi. Suvlar ham tiniqadi. Chang-g‘uborlar ham bosiladi. Saraton oxirlab, asad ostonasida havo, tabiat, o‘t-o‘lan ajib bir qiyofa kasb etadi. Olamning bu xil o'zgarishlarini Dildor unutgan edi. Endi u boshqatdan tabiat qo‘shiqlarini tinglayapti. Ko‘zlari alvonrang manzaralardan yashnayapti. Ko‘ngil xotiqamligi, ezgu orzular insonga qanchalar go‘zal tuyg‘ular solishga qodir. To tushgacha Dildor shu kayfiyatda goh iljayib, goh qoshlari chimirilib jiddiy ish qildi. Oftob tepaga kelganda, motoiga dam berish uchun traktomi to‘xtatib, o‘zi do‘ng orqasidagi soyaga yonboshlab, ro‘moliga tugilgan non, chillakini oldi. Butun dala jimib qolgan. Hech qanday sharpa sezilmas. Qushlar ham issiqda qaydadir mudrashar, faqat tinmagur g‘urrak erinib sayrar, har zamon ko‘k qarg‘a qar-qar qilib qo'yardi. Ot tuyog‘ining dupuri eshitilgandek bo‘ldi. Dildor qaddi- ni ko'tarib, atrofga qaragan edi, olisda otliq kelayotganini ko‘r- di. Yo‘lovchilardan birontasi bo‘lsa kerak dedi-yu, maysaga chalqancha yotib, ko‘zlarini yumdi. U yotgan do‘ng arava yo‘li- dan chetda bo‘lganidan ancha xoh edi. Dildor shuning uchun ham bemalol yotaverdi. 563 Charchagan, buning ustiga motoming issig‘i uni ancha lohas qilgan ekan. Bu kecha uxlamaganidan ko‘zini uyqu oldi. Kiprik- lari beixtiyor jipslashdi-yu, uxladi-qoldi. Qir shabadasi sochlarini to‘zg‘itar, etaklarini tizzalaridan oshirib ochib o‘ynardi. Dildor shirin uyquda barq urib yotardi. Dildor ko‘zini ochganda boshiga oftob kelib qolgan edi. Soya oyoq tomonga sudralib, oftob ko‘kraklarini qizdirgan, bo‘yinla- ridan maijon ter oqardi. U erinibgina ko‘zini ochdi. Shamol etagini beligacha ochib yuboiganidan, biron begonaning ko‘zi tushmadimikin, degan andisha bilan shoshib yopdi-yu, alanglab atrofga qaradi. Yaqin orada ot kishnadi. Dildor sapchib o‘midan turib, bo‘y cho‘zib u yoq-bu yoqqa qaradi. Do‘ngning narigi tomonida ot jilovini ushlagancha Xolmatjon cho‘nqayib o‘tirar, yerga qamchi bilan nimalamidir chizardi. Dildoming rangi oqarib ketdi. Shu alfozda yotganimni ko‘r- gan bo‘lsa-ya, ko'rgan, albatta ko‘rgan, shuning uchun ham yo- nimga kelolmay panada o‘tiribdi. Voy, sharmanda, endi uning betiga qandoq qarayman. Dildoming uyg‘onganini sezgan Xolmatjon ham o‘midan turib, otini yetaklaganicha oldiga kela boshladi. Dildoming yu- ragi urar, andishadan ikki yuzi qip-qizil bo‘lib ketgan edi. Xolmatjon hech narsa bilmagandek, hech narsa ko‘rmagan- dek beparvo yaqin keldi. — Yettinchining yeriga ketayotgan edim. Motor tovushi tin- ganidan keyin xavotir bo'ldim. Hozir keldim, rost, hozir keldim. Xolmatjon yolg‘on aytayotgani shundoqqina bilinib turardi. Qay alfozda yotganimni ko‘rganini yashirish uchun yolg‘onla- yapti, deb battar qizardi Dildor. Xolmatjon ot xurjunidan bitta qovun olib Dildorga uzatdi. - Iya, oq qovun pishiptimi? — dedi ajablangan Dildor. — Endi ko‘rishingizmi, voy-boM Dildor qovunni olib hidladi. - 0 ‘lmay qovun pishig‘ini ham ko‘rdik. Shu bahona bo‘ldi-yu, oradan begonalik qochdi. Ajriqqa o‘tirib, u yoq-bu yoqdan gaplashib qolishdi. Xolmatjon yonidan pichoq olib qovunni so‘ydi. Birinchi tilikni Dildorga uzatdi. - Shirin chiqdi-ya. Cho‘1 qovuni shirin bo‘larkan. — Hali astoydil yetilgani yo‘q. Shakar bo‘lib ketadi hali. Xolmatjon ilgarilari uchrashganda gapini topolmay duduqla- 564 nardi. Bu gal u ancha dadil, boqishlari ham, o‘zini tutishi ham qandaydir qat’iy edi. Kampir aya bir nima demaganmikin, degan o‘y o‘tdi Dil­ doming boshidan. — Ayamni ко‘rmaganmidingiz? — Dildor shunday dedi-yu, ko‘zini yashirishga joy topolmay qoldi. Xolmatjon yerga qarab sekin javob qildi: — Ko'rdim. Tamom. Shu birgina gap bilan Dildor fosh bo'lgan edi. U sapchib o‘midan turdi-yu, ro‘moli bilan yuzini yashirib Xol­ matjonga teskari qarab turib qoldi. — Dildorxon, — dedi Xolmatjon. Dildor indamadi. Ammo uning yana bir marta shunday, is- mining orqasiga xon qo‘shib chaqirishini xohlardi. Xolmatjon xuddi shunday qildi. Dildor o‘girildi. Ikkovining ko‘zlari bir-birlariga moyillik bilan boqar, ammo yaqin kelishga na unda, na bunda jur’at bor edi. Ot kishnadi. Xolmatjon qo‘lidagi tizgin sirg‘alib chiqib ketdi. Ammo o‘zi hamon qimirlamasdi. Shu alfozda ikkovlari ancha vaqtgacha qimirlamay turib qo- lishdi. Xolmatjon birdan depsindi-yu, dadil yurib Dildoming qarshisiga keldi. Uning ikki bilagidan mahkam ushlagancha ko‘zlariga tikildi. Yigitlik ehtirosini bosolmay, Dildoming ko‘z- laridan - o‘sha tundek qora, yulduzdek chaqnagan ko‘zlaridan o‘pa boshladi. Dildor anchadan keyingina uni ko‘kragidan itardi. Yigit shart burildi-yu, yugurganicha o'tlab yurgan otining jilovidan ham tutmay bir sakragancha mindi. Otning yollariga betlarini ishqalab, oyog‘i bilan biqiniga turtki berdi. Ot bir sap- chidi-yu, oldinga o‘qdek otilib ketdi. Ot egasining kayfiyatini sezgandek cho‘l o‘rtasida o‘ynoqlab goh aylanib, goh old oyoq- larini ko‘kka irg'itib, asad tuprog‘ini changitib borardi. Dildor hamon qimirlamas, cho‘l ufqida nuqtadek ko‘rinayot- gan otliqdan ko‘z uzmasdi. Otliq to‘zon ichida ko‘rinmay ketdi. Dildor shundagina yo‘l- dan ko‘zini oldi. Boshidan tushgan ro‘mohni olmoqchi bo‘lgan edi, ikki bila- gidagi barmoq izlarini ko‘rdi. Bu chinakam kuchga to‘lgan yigit barmoqlarining izi edi. Dildor beixtiyor barmoq izlarini shay boshladi. 565 Boya u uyg‘onganda Xolmatjon o‘tirgan joyiga bordi. En- gashib qaradi. Xolmatjon tuproqqa qamchi bilan «DILDOR» deb yozib qo‘yibdi. Dildor entikdi. Bu entikish faqat shodlikdan, faqat baxtdan. Dildoming ko‘p yillardan beri endi ana shunday ich-ichidan entikishi edi. Ill - Sizga bir gap aytib bo‘lmas ekan, — dedi Dildor kechqu- run Malika ayaga. - Ha, nega undoq deysan, bolam, — dedi ajablangan kam­ pir. Dildor e, qo‘ying-e, degandek yuzini burdi. Kampir u nega bundoq dedi, bilolmadi. Azimjonning ovqa- tini oldiga qo‘yayotganda qo‘rqibroq so‘radi: - Bir gap o‘tdimi, bolam? - Xolmatjonga nima dedingiz? - E, shu gapmidi. Men nima balo bo‘pti, deb o‘ylabman. Aytdim. Men aytmasam, kim aytadi. Ikkoving ikki tarafda mu- sichadek ku-kulab yuraverasanlarmi? Xolmatjon boyoqish ozib- to‘zib ketdi-ku. Bir odam sababchi bo‘lib ikki tomon tinchiydi. Ha, yomon ish qipmanmi? Ayt-chi, yomon ish qipmanmi? Dildor past ovoz bilan istar-istamas dedi: - Har gapni ham mavridi bor-da. - Hoy, bola, mavridini kutsang, soching paxta, beling ob- kash bo‘ladi. Azimjon ovqat emay, kampimi ancha xunob qildi. - Bolajonim, agar shu shavlaning hammasini yesang, bir joyga oborib o‘ynatib kelaman. Azimjon o‘rtoq yo‘qligidan juda zerikkan edi. Bu gapni eshitib, apil-tapil ovqatini yeb bo‘ldi. Keyin, obormaysizmi, deb turib oldi. - Endi bo‘lmaydi, bolani bir aylantirib kelmasam bo'lmas. Sen u yoq-bu yoqlaringga qara. Kir yuvasanmi, uy yig‘ishtira- sanmi, o‘zing bilasan. Kampir bolani yetaklab chiqib ketdi. Dildor o‘zi yolg‘iz qol­ di. U xuddi shunday tanholikni tusab turgan edi. Qirdagi uch- rashuv, o‘sha paytdagi ahvoli, Xolmatjon nima dedi, unga nima 566 javob qildi, shular to‘g‘risida bafuija o‘ylab ko‘rmoqchi edi. Bunday kezlarda kishi tanholikni istaydi. Dildor ayvon ustuniga suyanib, podadan qaytayotgan mol- laming shovqin-suroniga quloq solib o‘y o‘ylardi. Nima qilib qo'ydim? Yana o‘sha saraton qizdirgan tutzordagi ishni takror- lab qo‘ydimmi? Nahotki, men shunchalik irodasiz, yigit og‘u- shida har narsani unutadigan, bor ixtiyorini topshirib qo'yadi- gan odamman? Bu uchrashuvning oqibati qandoq bo‘larkan? Qoqilmasmikinman? Keyin yig'lab yurmasmikanman? Yana uylanmagan yigit bilan-a... Bu gal ham pand esam... Xudo asrasin. Ishqilib, o‘shandoq bo‘lmasin! U holda o‘zimni-o‘zim bir balo qihb qo‘yaman. Ko‘r ham hassasini bir marta yo‘qo- tadi. Men ikki marta yo'qotdim. Uchinchisi nima bo‘larkin? Yana tavakkal qildim-a. 0 ‘ptirib qo‘ydim-a. Ishqilib, aldan- magan bo‘lay. U shunday xayollar bilan band ekan, Xolmatjon ostonaga kelib qolganini ham sezmay qoldi. Xolmatjon yo‘talgandagina o‘ziga keldi. - Keling, — dedi sekingina. Ammo ikki yuzi qip-qizil bo‘lib ketdi. Xolmatjon mayin jilmayib ostonaga o‘tirdi. - Bir xabar olib o‘tay, degan edim. Xafa qilib qo‘ydim, she- Idlli. Dildor javob bermadi. Tokchadan choynak ohshni bahona qihb yuzini yashirdi. Xolmatjon hamon iljayib turardi. Dildor qumg‘ondan choynakka qaynoq suv quyar ekan, uning g‘alati iljayib turganini ko'rib bir xil bo‘lib ketdi. - Endi kulaverasiz. Biz sho‘ring qurg‘ur xotinlar sizlarga er- maklikdan boshqaga yaramaymiz. Xolmatjonning yuzidan tabassum qochib jiddiylashdi. - Nega unaqa deysiz, Dildorxon. Men astoydil kirishgan- man bu ishga. Bilaman, sizni zada qihb qo‘yishgan. Siz erkak zotidan yurak oldirib qo‘ygansiz. Sizni ko‘p xafa qihshdi. Yaqin to‘rt yil ichida biron marta astoydil kulmadingiz. Kulgan paytla- ringizda ham ichingizni nimadir kemirib turardi. Bilib qo‘ying, men sizni aslo xafa qilmayman. Sizga tog‘dek baxt va’da qilol- mayman-u, ammo o‘zimizga, o‘zingizga yarasha kichkinagina baxtcha va’da qilolaman. Dildor uning gaplaridan ta’sirlanib ketdi. Yoniga kelib omo- natgina o‘tirdi. 567 — Menga hech narsa kerakmas. Ikki og'izgina iliq gap kifo- ya. Ikki og‘izgina, ammo yurakdan chiqqan gap bo‘lsa bas. Ko‘p narsalami ko‘rdim, ammo yaxshi gapni kam eshitdim. Dildoming ko‘zlari jiqqa yoshga to‘ldi: — Meni ko‘p xo‘rlashgan. Xolmatjon o‘midan turib uning boshini silagisi keldi. Bi- roq boyagidek o‘zini tutolmay qolishidan, ehtiros kuchiga taslim bo‘lib qolishdan qo‘rqib Dildoming yosh to‘la ko'zlariga ma’yus boqdi. — Bilaman. Hammasini bilaman. Nahotki, shulaming barini bilaturib, sizni xo‘rlasam. A’zamjonning uylanganini hamma eshitgan, ammo Dildor- ning bundan xabari bormi-yo‘qmi Xolmatjon bilmasdi. Hozir shu haqda og‘iz ochmoqchi bo‘ldi-yu, o'zini tiydi. Agar aytgu- dek bo‘lsa, boyatdan beri aytgan samimiy so‘zlari Dildomi eri- dan sovutish uchun aytilgan bo‘lib chiqishini tushunib qoldi-da, aytmadi. Ammo buni Dildor eshitgan, butun alamlarini ichiga tashlagan edi. Xolmatjon chakkasini qashlab ancha vaqtgacha indamay o‘tirdi. Dildor quyib uzatgan choy sovib qoldi. Xolmatjon o‘mi- dan turarkan, jur’atsizlik bilan dedi: — Bunaqa qilib bir-birimizni uzoqdan poylab yurmaylik. Bo‘ladigan ishni bo'ldirib qo‘ya qolaylik, Dildorxon. Dildor yalt etib unga qaradi. Uning bu boqishida ham ajab- lanish, ham hayrat, ham allaqanday mehr ifodasi bor edi. Nahotki, bu yigit astoydil aytayotgan bo‘lsa? Uylanmagan, qiz olmagan yigit shu gapni aytsa? — Keyin pushaymon bo‘lib yurmang, Xolmatjon aka. Axir, men bir marta to‘y ko‘rgan xotinman. Bolam bor. Sizning o‘n gulingizdan bir gulingiz ochilmagan. 0 ‘rtoqlaringizning malo- matidan qo‘rqmaysizmi? Yigitlik sha’ningizni oyoqosti qilayot- ganingizni bilasizmi? Axir, men... Xolmatjon uning gapini kesib qo‘ydi. — Men bir ishni qilsam, bilib qiladiganlardanman. Men na malomatdan, na ta’nalardan qo‘rqaman. Gapim qat’iy. Isho- ning, Dildorxon. Dildor unga tik qarab turardi. — Bir oz vaqt bering, Xolmatjon aka. Jon aka, shunday qi- ling. Axir odamlar nima deydi, erining uylanganiga zarda qilib, o'chakishib erga tegyapti, deyishmaydimi. Sevmasa ham, to‘y ko‘rmagan yigitga tegib oldi, deyishmaydimi? Andek sabr qiling. 568 - Yo‘q, yo‘q. Bu ishga na zarda, na o'chakish aralashgan. Bu ikkovimizning xohishimiz bilan bo‘lyapti. - Shundoq bo‘lsa ham andek sabr qiling. - Agar tezda to‘y qilmasak, odamlar yana unda gap qilisha- di. Mendan ham sizga og‘ir bo'ladi. Baribir yo‘lingizni poylab tinchitmayman. -M a y h . Mayli, yo‘limni to‘sing. Gaplashaylik. Uchra- shaylik, nima bo‘lsa ham, ozroq vaqt o‘tsin. Men sal o‘zimga kelay. Es-hushimni yig‘ib olay. Axir, mening ham do‘stlarim, dugonalarim bor. Shularga aytay, maslahatini olay. Bir marta o'zboshimcha ish qihb, ulaming ta’nasiga qolganman. Hali-hali armon qilaman. - Endi armon qilmaysiz. Boshimga ko‘taraman. Aslo ranjit- mayman. - Shundoq bo'lsa ham, sabr qiling. Ozginagina vaqt o‘tsin. Shundoq qiling. Xolmatjon turib-turib, hay, mayh, siz aytganga ko'nmay ilo- jim qancha, dedi. Boshqa aytadigan gapi yo‘q ekan, tabiati rav- shan bo‘lib chiqib ketdi. Ancha kech kirib qolgan edi. Malika aya uxlab qolgan Azimjonni opichlab ohb keldi. - Bolam, yolg‘iz yotgani qo‘rqmaysanmi? Yakkatutga tushib chiqadigan ishim chiqib qoldi. Jiyanimning tobi qochib qopti. Hozir odam keldi. Bormasam bo'lmaydi. Shuradan ham darak bo'lmadi. Dildor bolani olib o‘miga yotqizarkan: - Mayh, boravering, meni bo‘ri yermidi, — dedi. Kampir shoshib chiqib ketdi. Dildor bolaning bosh tarafiga o‘tirib tikildi. - Xuddi dadasining o‘zi. Qosh-ko‘zi ham, yuz tuzilishlari ham... Dildor endi erini, bolasini o‘ylab ketdi. Shundoq bolasini tashlab ketdi-ya. Bola nima bo‘ladi. Ho- zir-ku, u hech narsani bilmaydi. Katta bo'lganda kimni qarg‘ay- di? Ikkita kap-katta odam shu norastaning ko'nglini yarimta qilib o‘stirsak. Dadasining qilmishlarini unga tushuntirib bo‘larmidi. Bola qachon bo'lmasin, dadam, deydi. Katta bo‘lganda o'ksi- masmikin? Shu birgina bolam uchun qanchalik xo‘rlik bo‘lsa, bariga chidardim. Qandoq qilay,tashlab ketdi. Tashlab ketgani ham mayliga-ya, uylandi. Uylanmaganda ham, qaydadir sanqib yurgan erim bor derdim. U endi menga hech kim. U yot, bego- na. Boshqa xotin bilan o‘z toleini baham ko‘ryapti. U bechora 569 kim bo‘ldi? Aldanmaganmikin? Bir kun tashlab ketib kuydirmas- mikin uni ham? - Bolam, endi dadang yo‘q. Dildor bu gapni pichirlab aytdi. Aytgan gapi o‘ziga ta’sir qi­ lib ich-ichidan bir o‘t chiqib bo‘g‘ziga yopishdi-yu, butun vuju- dini larzaga soldi. Bu eridan ajralib qolganidan emas, bolasining tirik dadasidan mahrum bo‘lganidan edi. Kunduz oftob tig‘ida kuyib traktor haydash, kechalari izti- robli o‘ylar girdobida o‘rtanish Dildoming yuzlarini so‘ldirgan, faqat hamisha chaqnab turadigan chiroyli ko'zlarigina undagi bu so‘lg‘inlikni yashirib turardi. Qo‘shni hovlilarda chiroqlar yondi. Kimdir radioni baland qilib qo‘ydi. Og‘ir, yurakni ezg‘ilovchi mungli kuy oqardi. Goh tanbur nola qilar, goh g‘ijjak yig‘lab fig‘on qilardi. Dildor boshini sarak-sarak qilib o ‘rnidan turdi. Go'yo u boshidagi og‘ir o‘ylarini bir silkishda to‘kib tashlamoqchidek edi. Chiroqni yoqdi. Bolaning sholcha ustida qolgan kiyimlarini olib qoqdi, qoziqqa ildi. Shu payt motor gurillab eshigi oldiga kelganda tindi. Ochiq qolgan eshikdan notanish bir yigit kirdi. U besaranjom edi. U yoq-bu yoqqa qarab A’zamjonni so‘radi. - Qani? - Yo‘q, - dedi Dildor. - A’zamjon bu yerdan ketib qolgan. - Qayoqqa? - ajablanib so‘radi yigit. - Bilmayman. Ikki haftadan oshdi. - E, attang, — dedi yigit afsuslanib. — Dadasi o ‘lim to‘shagi- da yotibdi. Uyiga o‘t tushib ketdi. Dadasi kuyib qoldi. Kasalxo- nada bolalariga ilhaq bo‘lib o'lolmay yotibdi. Yigit shunday dedi-yu, shoshib chiqib ketdi. Sal o‘tmay, yana motor gurilladi, mashina tovushi sekin-sekin uzoqlashib tindi. Dildor turgan joyida qotib qoldi. Uning bu holati cholga achinishimi, Nizomga achinishimi, o‘zi ham bilmasdi. Har qa- lay, yomon bo‘lsa ham, odam o‘lyapti. Dildor kelin bo‘lib tushgan uy yonib ketgan. Uning boshiga kulfatlar solgan, yoshligini, muhabbatini yondirgan uy yongan. Dildor bu kecha ming xil tush ko‘rib, to‘lg‘anib chiqdi. Hali o‘zini yong‘in ichida ko‘rar, hali Nizom o‘tda qolib, Dildorga qutqar, deb qo‘l cho‘zar, hali Xolmatjon uni ko‘tarib olovdan olib chiqar, negadir A’zamjon sira ko‘rinmasdi. 570 Bu kecha Dildor uchun eng notinch kecha bo‘ldi. Ertalab turib oynakka qaraganda o£zini bir holatda ko'rdi. Ko‘z taglari ko'karib ketgan, qovoqlari osilgan edi. - Menga nima bo‘lyapti? Bunaqada adoyi tamom bo‘la- man-ku. Birdan fikri ravshanlashib ketdi. Xolmatjonni ko‘rgisi, uning ko'kragiga boshini qo‘yib to‘yib-to‘yib yig‘lagisi keldi. Birgina tayanch, birgina yupanch unga shu Xolmatjon edi. - Qayerdasan? Kela qolsang-chi! Ahvolimni qara! Xo‘rla- maysanmi? Yig‘latmaysanmi? Ranjitmaysanmi? Sendan boshqa kimim bor. Xo‘p. Nima desang hammasiga, xo‘p. Chizgan chi- zig‘ingdan chiqmayman, Xolmatjon! Xayoh, fikri Xolmatjonda, ikki ko‘zi eshikda edi Dildoming. IV Nizomjon qattiq uxlab qolgan ekan, vaqt qay mahal bo‘lga- nini bilmaydi. Ikromjon amaki kim bilandir bezovta gaplasha- yotgani qulog‘iga chalinganini biladi, xolos. Shundan keyin yuk mashinasi bir o ‘kirib, gurillab nari ketdi. Zirillamadan birontasi ish bilan kelgandir, degan o‘y bilan yana uxlab qoldi. Ikromjon­ ning tepasiga kelganini, uy ichida u yoqdan-bu yoqqa besaran- jom yurganini bilmadi. Ihqqina bir narsa peshanasiga tekkanidan yana ko‘zini och- di. Tong g‘ira-shira yorishib kelayotgan ekan. Ikromjon uning boshida turib peshanasini silardi. To yarim kechagacha bolaning kir-chirini yuvib, ertalabki ovqatga tayyorgarlik ko‘rib hamma- dan keyin yotadigan Zebixon ham hovlida ivirsib yuribdi. Ota qo‘li peshanasini silagani xush yoqib erinchoqlik bilan Nizomjon ko‘zini ochdi. - Tura qol, bolam. Tur. - Hali vahli-ku, dada. Ikromjon, turaver, turaver, deb nari ketdi. Nizomjon tong yorishmay uydagilaming turib olganlaridan hayron bo‘lib, kiyinib hovhga chiqdi. - Darrov choyingni ich, bolam, Quvaga boradigan ish chiqib qoldi. Nizomjon Quvada nima qiladi, u yerda nima ishi bo‘lishi mumkin, hayron edi. Choy paytida Ikromjon gapning ochig‘ini aytib qo'yaqoldi. 571 — Bolam, dunyoda har ish bo'ladi. Sabrli, bardoshli bo‘Ush kerak. Agar astoydil bolam bo‘ladigan bo‘lsang, o‘zingni bosa- san. Nizomjon qo‘rqib ketdi. Endi ho‘plagan choyi tomog‘idan o‘tmay turib qoldi. — Uyingga o‘t tushibdi. Dadang kuyibdi. Kasabconada yot- ganmish. Akangni topib, darrov Chorterakka yetib bor. Akang uyida. Awal Quvaga borasan. Nizomjon entikib-entikib so‘radi: — Akam Quvada nima qilib yuribdi? Cho'lda emasmi? Ikromjon chaynalmay, ikkilanmay dadil gapirdi. U qattiqchiliklar, mahrumiyatlami ko‘raverib har qanday ishtibo oldida o‘zini yo‘qotmaydigan bo‘lib qolgan edi. U Ni­ zomjonni ham bir so‘zlikka, qat’iylikka o‘rgatardi. — Akang rasvo odam ekan. Dildomi cho‘1 o'rtasiga tashlab ketgan. Quvaga borib bir bechora, mungli ayolga uylanib olgan. Hozir oldiga borasan. Dadang ikkovingga vasiyat qilmoqchi. Nizomjon o'midan turib ketdi. Demak, dadasi o‘lim oldida. Bolalarini ko'rishga ilhaq bo‘lib yotibdi. — Akamning oldiga bormayman. — Yo‘q, borasan! — dedi qat’iy qilib Ikromjon. Nizom Ikromjonning bir gapini ikki qilmasdi, U bir gap aytsa, bilib aytadi. Demak, xohlaydimi, xohlamay- dimi, bari bir borishi kerak. Bu gapni u uchun dunyodagi eng to‘g‘ri, eng odil odam aytdi. Boradi. Nizomjon shoshib etigini kiya boshladi. Zebixon bir chekka- da unga allaqanday achinish, allaqanday ma’yuslik bilan qarab turardi. — Ketaver, odamlami dalaga chiqazib bo‘lib, To'lanboy bi­ lan biz ham Chorterakka yetib boramiz. Otimni minib ketaver, egarlab qo‘yganman. Quvaga borib, Mahbubaxonning uyi qaysi desang, hamma aytib beradi. Shundoq telefon stansiyasining orqasida. Endi jo‘na, ammo hovliqma, bolam. Nizomjon tol orqasida egarli turgan otga shoshib mindi-yu, Qoratepa tarafga jilov burdi. U Quvaga kun yoyilganda yetib keldi. Mahbubalaming uyini topish qiyin bo'lmadi. Akasi omonat taxta ko‘prik oldida chelak- lab eski «Villis» mashinasini yuvayotgan ekan. Ukasini ko‘rib hayron bo‘lib qoldi. 572 - Bu yoqda nima qilib yuribsan, uka? Nizomjon nima deyishini bilmas, ot choptirib kelganidan hansirar, akasining betiga qarashni ham istamasdi. - Tinchlikmi? - dedi tashvishlanib A’zamjon. Nizom undan yuzini o‘girdi. A’zamjon endi chindan tash- vishda qolgan edi. Dildorga bir balo bo'lgan. 0 ‘lgan. 0 ‘sha ke­ chasi borgandayoq ketadigan holi bor edi. Bolasi nima bo'ladi? Bolani olib kelsa, Mahbuba nima derkin. Shu bola deb ro‘zg‘ori buzilib ketmasa go‘rga edi. - 0 ‘ldimi? Nizomjon yalt etib akasiga qaradi. Ikkovi bir-birlariga so‘zsiz tikihb qolishdi. - Nima deyapsan, aka? - Bu Nizomjonning akasini birin­ chi bor senlashi edi. Ko‘pdan ichki begonalik bugun, shu topda dildan tilga chiqdi-yu, uni senladi. - Dildor, Dildor o‘ldimi? Nizomjon nafrat bilan betini o'girdi. - Uyimizga o‘t tushgan, dadam kuyib ketgan. Dadam ka- salxonada, sen bilan meni yo‘qlayapti. Nizomjon otga minmoqchi edi. A’zamjon jahl bilan kehb jilovni uning qo'lidan yulib oldi-da, otni yetaklab eshikdan opki- rib ketdi. Nizom nima qilishini bilmay turib qoldi, eshikdan juda ham chiroyli bir juvon chiqdi. Nizomjon uni Zirillamada bir-ikki ko‘rgan edi. Tog‘a ham, To‘lanboy pochcha ham uni, ko‘p yax­ shi juvon, deb maqtashgan edi. Demak, akasi bu bechorani ham yo‘ldan urgan. Bu go‘zal juvonning chiroyli qora ko'zlari ham, oppoq yuz- lari ham, peshanasida silkinib turgan o‘rimdan qochgan kokillari ham Nizomjonning ko‘ziga hozir juda xunuk, juda sovuq ko‘ri- nardi. - Qani, eshikka kiring. Tinchlikmi? Nizomjon indamadi. So‘roqlariga javob berish u yoqda tur- sin, betiga ham qaragisi kelmasdi. A’zamjon kiyinib chiqdi. Rulga o‘tirib, ukasiga yonidan joy ko‘rsatdi. Noiloj qolgan Nizomjonning o‘tirishdan boshqa iloji qolmagan edi. Yo‘l-yo‘lakay akasining so‘roqlariga kalta-kalta javob berar, o‘zi biron og‘iz so‘z aytmasdi. A’zamjon tovuqlami ko‘chaning ikki tomoniga tirqiratib, mashinani o'qdek uchirib borardi. Nizomjon bola bo‘lib yengil mashinaga tushmagan edi. Quva bilan Marg‘ilon orasi shunchalik yaqinligini bilmas ekan. Ko‘z 573 ochib yumguncha mashina Marg‘ilonning katta ko‘chasini kesib o‘tib, Chorterak tarafga burildi. U Chorterak kasabconasiga ilgari ikki marta kelgan. Onasi shu joyda olamdan o‘tgan edi. Keyin Asrora toshqinda qolib kasal bo‘lganda kelgan. Mashina kasalxona eshigi oldida to‘xta- di. Zina oldida pochchasi u yoqdan-bu yoqqa betoqat yurardi. Qaynilarining kelganini ko‘rib, bosiq yurib oldilariga keldi. - Keldinglarmi, kira qolinglar. Yuqorida. Aka-uka bir-birlariga qaramay, jadal yurib yuqori qavatga chiqishdi. Risolat palata eshigi oldidagi oq taburetkada ko‘z yo- shi qihb o‘tirardi. Ukalariga ham bo‘ri qarash qilib eshikni ko‘r- satdi-yu, ko'ziga ro‘molchasini bosib piq-piq yig'lay boshladi. Nizomjon dadasini tanimadi. Oqsoqolning soqollari, qosh-kipriklari kuyib ketgan. Yelkalari, bo'yni va qo‘llari bint bilan tang'ib tashlangan edi. Oqsoqol bolalarini ko‘rib, boshini sal ko‘tardi. Uning sanoqli daqiqalari qolgandi. Bolalaridan ko‘ngil uzol- may, yo‘liga ko‘z tikib yotgandi. Choi ko‘zi bilan ulami yoniga chaqirdj. Ikki o‘g‘il ota tepasiga kelishdi. Oqsoqol qizidan ham, kuyovidan ham hafsalasi pir bo‘lgan, ular bilan bordi-keldini to‘xtatgan edi. Kuyovi urushdan kelib xotinini, bolalarini cholning oldiga yubormay qo'ygan. Bolalari chol bilan bozoiga qaytnayverib o‘qishdan qolib ketishgan, ki- tob-daftardan ko‘ra pul sanashga, savdo-sotiqqa berilib ketish­ gan edi. Bolalaming har birida alohida xaltacha, mayda pulga alohida, yirik pulga alohida xonalari bor edi. Dadasi awaliga hayron bo'ldi. Bu bolalaming bunaqa bo‘lishiga nima sabab bo‘lganiga tushunolmay yurdi. Keyin bilsa, bobosi ulami pulga o'rgatib qo‘ygan ekan. Dada bolalarining bir-biridan yashirib tutadigan o‘sha xal- tachalarini o‘choqqa irg‘itdi. Kaltakladi. So'kdi. Buvasinikiga mutlaqo bormaydigan qilib qo‘ydi. Chayqovchilikka mukkasidan ketgan xotini Risolatni ham bir-ikki shapaloqladi. Agar dadasi- nikiga boradigan bo'lsa, bozor ishiga qo‘l uradigan bo‘lsa, uch taloq qo‘yadigan bo‘ldi. Baribir Risolat eriga bildirmay u-bu olib sotar, ba’zan dadasi- dan xabar olib kelardi. Bu gaplardan Oqsoqolning xabari bor edi. Qiziga ro‘yxush bermay qo‘ydi. Kelsa sovuq kutib olar, erini, bo­ lalarini so‘ramasdi. Cholga yolg'izlik, tanholik yoqardi. Kechalari hujradagi mollarini oydinda yoyar, pullaiini shamollatardi. 574 Oqsoqol tanholikda yana uzoq yashayman deb o‘ylardi. Sira ko‘ngliga o‘lim kelmasdi. Go‘yo dunyoga umrbod kelgandek edi. Oxiri tanholik uning boshini edi. Kecha ertalab u shu tanholikning gashtini surayotgan edi. Ko‘cha eshigini ichkaridan tambalab, oftobga mollarini yoydi. Tulki po‘stinni kuya uch-to‘rt joyidan taqir qilib qo‘yibdi. Chol kuyalami qarg‘ay-qarg‘ay, po‘stinni arqonga tashladi. To‘p- to‘p atlaslar zax hujrada rangi qavat-qavatiga o‘tib ketibdi. Ipak bo‘yagan bo‘yoqchini, qo‘ling singur, olgan puling kafaningga yarasin, deb qarg‘adi. Archa taxtasidan yasalgan sandiqni hov­ liga sudrab chiqib, ichidagi olamda topilmaydigan asil toshlami bir-bir ko‘zdan kechirdi. Nam tortgan yuz so‘mliklaming taxi- ni buzib oftobga yoydi. Shamol uchirib ketmasin, deb har biri­ ning ustiga bittadan piyoz qo‘yib chiqdi. Bir qop piyoz yetmadi. Qadoq tosh bormi, kalish bormi, tesha bormi, kelichaning sopi bormi, bostirib chiqdi. 0 ‘zi xuddi cho‘ponning itidek mollaming hah u boshida, hali bu boshida devor nahralariga xunuk qarab aylanib yurdi. Yana o‘tirib olib yuztaliklami yig‘ib, o‘miga ellik so‘mliklami yoydi. Yana piyozlami ustiga bostirib chiqdi. Kech- gacha shu ish bilan ovora bo‘ldi. Qorong'i tushishi bilan narsa- larini yana archa sandiqqa joylab, tut tagiga ko'mdi. Po‘stin-u atlaslar, qorako‘l terilar, charmlami yaxshilab taxlab hujrasiga kiritib qo‘ydi-da, elektr plitani tokka tiqib, tunuka bankada elim eritishga qo‘ydi. Ayvonda yonboshlab, qattiq nonni qaynagan suvga botirib yeb o‘tirganda lip etib elektr o‘chdi. Chorterak kolxozlarida hah elektr yo‘q edi. Dvijokdan tok olinardi. Yaxshi mutaxassislar bo‘lmaganidan dvijok bir o‘chib bir yonar, ba’zan bir o‘chganicha ertalabgacha yonmasdi. Oqsoqolning chiroq yonishini kuta-kuta toqati toq bo‘ldi. Oxiri qorong‘ida timirskilanib supaga joy soldi-yu, Xudodan er- tangi kunni so'rab uyquga ketdi. Oqsoqol achchiq tutun hididan dimog‘i achib uyg‘ondi. Tun yarimdan oqqan, hovlidagi elektr chiroqlari charaqlab yonib tu­ ribdi. Oqsoqol achchiq tutunning qayoqdan kelayotganini bilish uchun havoni iskab ko‘rdi. Hid hujra tarafdan kelardi. Oqsoqol­ ning jon-poni chiqib ketdi. Shundagina u elektr plitani tokka qo‘ygani esiga tushdi. Jon achchig'ida o‘zini hujraga urdi. Tarki odat bo‘hb umrida birinchi marta hujrani qulfsiz qoldirgan edi. Eshik ochilishi bilan lov etib bir tandir olov Oqsoqolga yopirildi. Chol orqasiga chekindi. Mol achchig‘i - jon achchig‘i. Oqsoqol yana ichkariga intildi. Soqollarining kuyishiga, ko‘zining achi- 575 shiga qaramay, duch kelgan buyumni hovliga otaverdi. Namatga o‘ralgan channlami sudrab chiqayotganda ostonada o‘zidan ke­ tib yiqildi. Oqsoqol ko‘zini ochganda kasalxona karavotida yotardi. A’zamjon dadasining boshiga engashib hoi so'radi. Choi Ni- zomjonga qarab, sen ham beri kel ishorasini qildi. Butun kuchi- ni sarf qilib gapirishga urinardi. Oxiri zo‘r kuch bilan tovush chiqardi. — Tut tagida sandiq ko‘milgan. Ikkoving bo‘lib ol. Isrof qil- ma. Yoniga qo‘sh. Opangga hech narsa berma. Yaramas eri bor. Hukumatga aytib qo‘yadi. Oqsoqol shu gapni aytdi-yu, tildan qoldi. To‘rt soat nimadir deyishga chog‘landi. Aytolmadi. Go‘dak bolalari ko‘p odamning jon berishi qiyin bo‘ladi, deyishardi. Yo‘q, unday odam oson jon taslim qiladi. Har qalay, dunyoga odam qoldirdi. Go‘daklar yiqiladi, turadi, qoqiladi, yu- radi, yo'lini topib ketadi. Mol-dunyo orttirib, o‘z merosxo‘riga topshirolmay ketayotgan kishining o‘lishi qiyin bo‘ladi. Yemay, ichmay, yedirmay, ichirmay yiqqan boyligi, cheksiz davlati bego- nalarga qolayotganini sezgan kishi o‘lim oldida qattiq qiynaladi. Oqsoqolning ham jon berishi qiyin bo‘ldi. Yashab yashayol- masdi, o‘lib o‘lolmasdi. Kechga yaqin ko‘karib, bo‘zarib, ko‘zda alam, achchiq alam yoshi bilan engak tashladi. U o‘ttiz yil yiqqan mollaridan ko‘ngil uzolmay, qiynalib jon taslim qilgan edi. Buyuk xasis, tengsiz mumsik olamdan o‘tdi. Bu dunyodan kuyib, yonib, o‘tda changak bo‘lib ketgan qo‘llari bilan u dun­ yoga ketgan edi. Aka-uka jasad tepasida qimirlamay turishar, Nizomjon piq- piq yig‘lardi. Bu ota jasadi tepasidagi alamli ko‘z yoshimidi, onasini zor qaqshatgan, bolalarining boshiga so‘ngsiz kulfatlar solgan ota o‘tkazgan sitamlardan silqigan yoshlaming davomimidi, bilish qiyin edi. Har qalay, u Nizomjonni dunyoga keltirgan. Hama qilsa ham, u ota. Har qalay, shu ota unga tuz bergan. Nizomjon piq-piq yig‘lar, A’zamjon serrayib turardi. A’zamjonning diydasi qattiq, ko'ziga yosh kelishi qiyin edi. 576 У Kuyib kul bo‘lgan, har tarafidan achimsiq kuyindi hidi bu- ruqsab turgan hovlida aka-uka uch kun keldi-ketdini kutishdi. Risolat o‘likka araz qihb, voy otam, deb sochini yozib yig‘lama- di. Dadamning davlatini bo‘lib oladiganlar bel bog‘lab yig‘lasin, otamdan menga nima qoptiki, yig‘layman, deb marosimga or- tiqcha aralashmadi. Nizomjonga hammadan ham alam qilgani shu bo‘ldi. Oq- soqolni qabrga qo‘yib, ustiga tuproq tortayotganlarida kimdir, marhum qandoq odam edi, deb so'radi. Olomon bir nafas jim qoldi. Qabr sukunati ham bir bo‘ldi, bu sukunat ham bir bo'ldi. Oxiri birov past ovoz bilan yaxshi odam edi, deb aytdi. Piq etgan tovush keldi. Bu dadasining dunyoga kelib qilgan ishiga, yashagan umriga berilgan sovuqqina baho edi. Fotihaga kehb-ketganlar orasida o‘ziga o‘xshagan irkit kishi- lar ham bor. Nizomjon birovga aralashmay bir chekkada o'tirar, choy tashib supaning chetida sovuqqina o‘qilgan fotihaga qo‘l ko‘tarardi. Qanday yashamaslik, umrini qanday o‘tkazmaslik to‘g£risida kattakon teatr qo‘yilayotibdi-yu, odamlar kehb bu tomoshadan o'zlariga xulosa chiqazib ketayotganga o‘xshashardi. Marosimning uchinchi kuni kech payti paranjili bir xotin kehb Nizomjonni chetga chaqirdi. — Dadangiz sotib beraman deb oltin boldog‘imni olgan edi- lar, shuni bersanglar. Nizomjon hayron bo‘ldi. Hah shu uch-to‘rt kun ichida bir og‘iz ham gaplashmagan akasining oldiga bordi. — Manavi xotinning gapi bor ekan. A’zamjon xotinni yo‘lakka opchiqib gaplashdi. Ular qandoq gaplashishdi, akasi nimalar dedi, Nizomjon bilmaydi. Ammo xo­ tinning qarg‘ab chiqib ketayotganini hamma eshitdi. — Xudoyo go‘ringda to‘ng‘iz qo‘p, do‘zaxda kuyib, kul bo‘l! Bolalaringning azasiga buyursin, juvonmarg! Nizomjon titrab ketdi. Odamlar birdan jim bo‘hb qolishdi. A’zam xotin orqasidan musht o‘qtalib yugurdi. Nizomjon bo‘lsa boshini quyi eggancha etigining uchidan ko‘z uzolmay qoldi. Odamlar tarqab ketishdi. Qorong‘i tushdi. Qo‘shni uyda chi- roqlar yondi. Aka-uka ham bir-biriga churq etolmay yarim qo- rong‘i, kuygan, kul bo‘lgan hovhda qimirlamay o‘tirishardi: 577 Eshikdan qo‘shni xotin kirdi. - Voy, nima qilib chiroq yoqmay o‘tiribsizlar. 0 ‘lik chiqqan uy bu. Arvohlar chirqillab aylanib yuradigan shom-u g‘aribon, zavol payti-ya! Chiroqni yoqib qo‘yinglar. Risolat o‘lgur bilmay- dimi, shuni. Xotin qamishga pilik o‘rab, moy tomizdi, keyin gugurtdan o‘t oldirib, ayvon chetiga qo‘ydi. Alla-pallagacha aka-uka shu alfozda qimirlamay o‘tirishdi. Oxiri A’zamjon o‘midan turdi. - Uka, menda qancha ginang bo‘lsa, u o‘z yo‘liga. Bafurja gaplasharmiz. Sen bilan biz shu otaning bolasimiz. Ota vasiyati sen bilan menga qonun. Tur o‘mingdan, ketmonni olib kel! Nizomjon qimirlamadi. - Bor, olib kel, deyapman, nodon! Nizomjon hamon qimirlamasdi. A’zamjon yarmi nurab turgan o‘tinxonadan ketmon olib keldi-da, tut tagiga kelib hali tuprog‘i uncha qotmagan yerga qaradi. Qaradi-yu, yuragi shuv etib ketdi. Nazarida bu xazinani kimdir ochgandek tuyuldi. Oqsoqol bundan to‘rt kun awal ochib ichidagilami shamollatganidan u xabarsiz edi. Opam kelib kav- lab olib ketgan bo‘lmasin, degan vahima bilan shoshib ketmon urdi. Yumshoq yerdan besh-olti ketmon tuproq tortgandan ke­ yin, ketmon tig‘i nimagadir qirs etib tegdi. A’zamjon jinchiroqni olib kelib qo‘li bilan tuproqni timirskilab o‘ntacha musulmon g‘isht oldi. Birpasdan keyin o‘rtacha bir sandiqni sudrab chiqdi. - Kel, ko‘tarishib yubor. - A’zamjon terlab ketgan, hansi- rardi. Ukasidan sado chiqmagach, kuchanib sandiqni sudrab ay- vonga olib chiqdi. Sandiq og'zida kavshdek kishan qulf bor ekan. Shoshib borib samovar oldidan tesha olib keldi-yu, ikki-uch urishda zulfmni sug‘urib tashladi. Qopqoqni ochib, tepasiga chi­ roq tutdi. A’zamjonning chiroq tutgan qo‘llari qaltirar, o‘zi gandirak- lardi. - Nizom, Nizom, - dedi hayrat va qo‘rqinchda. U shunday derdi-yu, sandiqdan ko‘zini uzolmasdi. Shu ahvolda A’zamjon besh-o‘n daqiqa turib qoldi. Oxiri o'zini o‘nglab sandiq tutqichidan sudrab, ichkari uyga olib kirdi. Tom yong‘inda o‘pirilib tushgan, janozaga kelganlar o'tirishi uchun ichi tozalanib qurum aralash somonli tuproq ketmonda yotqizilgan edi. 578 A’zamjon yugurib hovliga tushdi, hech qayoqqa qaramay ko'cha eshikni zanjirlab, ichidan tamba qo‘yib keldi. Keyin Ni­ zomni qo‘lidan sudrab ichkariga olib kirdi. Ayvonda qolgan jin- chiroqni tokchaga qo‘ydi. — Qara, manavilami qara, uka! Nizomjon sandiq ichiga qaradi. Tepadan tushib turgan oy nurida, hpillayotgan jinchiroq shu’lasida sandiq ichi qandaydir sirh manzara kashf etgan edi. Aka-uka shu ota bilan bir uyda yashab shunchalik katta xa- zina borhgini bilishmagan edi. Ota kuygandan keyin hujradan sudrab chiqilgan, yarmi kuyib hech narsaga arzimaydigan bo‘lib qolgan buyumlar katta bir magazinda ham topilmas edi. Ota bu mollami urush yillari ro‘zg‘orda tanglik ko'rgan kishilardan suv- tekin tushirib olgandi. Hovli chetida yarmi, o‘rtasi, cheti kuygan sakkiz qashqar gilami, tunukaga o‘xshab qolgan o'ttizdan ortiq mol terisi, yigirmagacha xrom, amirkon, o‘t o‘chiruvchilar suv sepganda bo‘yog‘i bir-biriga o‘tib ketgan ellik to‘pga yaqin at­ las, qorako‘l terilar... hammasi endi yaroqsiz buyumga aylangan. Mana bu sandiqda qishloq ahli u yoqda tursin, butun shahar hayratda qoladigan oltin-kumushlar, qimmatbaho toshlar, mar- varidlar, pachka-pachka pullar. A’zamjon shoshib pullami sandiqdan chiqazardi. Yuz so'mliklar, ellik so'mliklar yuztadan qihb beli boylangan. San­ diqda salkam bir milhon so‘m pul bor edi. Nizomjon pullarga sovuq nazar tashlab turardi. A’zamjon shoda-shoda marvaridlar- ni, paxtaga o‘ralgan brilhantlami ola boshladi. Akasi ketma-ket qimmatbaho tilla ziraklar, bilaguzuklami olarkan, Nizomjon be- ixtiyor sandiqqa engashdi. Sandiq chetida ikkita ingichia tilla bilaguzuk turardi. Nizomjon shoshib uni qo‘liga oldi. Oldi-yu, ko‘ngh allanechuk bo‘lib ketdi. Bilaguzuklami ko‘zi oldiga ohb kehb tikildi. Negadir hidladi. Bu bilaguzuklardan onasining hidi kelayotganga o'xshadi. Bu bilaguzuk onasiniki edi. Nizomjon birdan bolaligini esla- di. Hali endi yo‘lga kirgan go‘dak ekan, ona bag‘rida erkalanar, uning qo‘lidagi shu bilaguzuklami o'ynardi. Ona qo‘lida uxlab qolgan paytlarida boldiriga, kuraklariga shu bilaguzuklaming izi tushib qolardi. Oradan qancha yillar o‘tib Nizomjon maktabga qatnay boshlaganida negadir o ‘sha bilaguzuklami eslab ona bila- giga qaradi. 0 ‘shalardan faqat bittasigina qolgan edi. Nizomjon­ ning bilgisi kehb so'radi: 579 - Aya, bilaguzugingizning bittasi qayoqda? Ayasi afsusli bir ohangda degan edi: - Bolam, sen yosh paytingda qahatchilik bo'lgan edi, da­ dang sotib bir qop un olib kelgan. 0 ‘lmay qahatchilikdan o‘tib olganmiz. Ikkinclii bilaguzukni dadasi o‘ttiz ikkinchi yilning boshida onasining bilagidan chiqazib bozorga oborib sotib kelgan edi. Buni Nizomjon yaxshi eslaydi. Mana, o‘sha bilaguzuklar. De­ mak, dadasi ulami sotmagan. Yonida shuncha puli bo‘la turib xotinining bilagidagi uzukka qasd qilgan. Shu topda, kuyib kul bo'lgan uy xarobalari ichida, oltin-ku- mushlar tepasida turib Nizomjon onasining mungli, tirikchilik azoblari g‘ijimlab tashlagan yuzlarini, hamisha o‘ychan, hamisha g‘amgin ko‘zlarini, to‘y-hashamlarga, ma’raka-yu ziyofatlarga kiyadigan atigi bittagina satin ko'ylagini esladi. Mana, xotinini yamoq-yasqoqqa o‘rab yiqqan atlas-u kimxoblar kuyib yotibdi. Mana onasining bilaguzuklari... Nizomjonning ko‘zidan tirqirab yosh otilib chiqdi. 0 ‘zini tutolmay alam-sitam bilan yig‘lab yubordi. A’zamjon hech narsani o‘ylamas, esankiragan, o‘zini unut- gan edi. Unda shu topda ota qoni gupiigan, pullar oldida, ol- tin-u kumushlar, marvarid-u yoqutlar oldida jinniga o'xshab goh iljayar, goh allaqanday vahshiy tovush chiqarardi. Oxiri A’zamjon charchab, sandiq chetiga o'tirdi. Kuyadori bo‘lib ketgan qo‘llarini shimiga artib, bilagi bilan peshana terla- rini sidirdi. Aka-uka bir-birlariga qaramay ancha vaqtgacha indamay o‘tirishdi. Chetlaridan qamishlari osilib qolgan qora devordan oy nari ketdi. Jinchiroq ham lip-lip qilib so‘ndi. Nizomjon qo‘li- dagi ona bilaguzugini qisimlaganicha o‘tiraverdi. Uzoq-yaqindan xo‘rozlar chaqira boshladi. Osmoni zaminda uzun, kuygan sim- dek nurli chiziq tortib yulduz chiqdi. A’zamjon tashqariga chiqib ketdi, nimalamidir taraqlatib ancha vaqtgacha ovora bo‘ldi. Nizomjon o'tirgan yerida iztirob olovida kuyib, jizg‘inak bo‘lib bolaligini, onasini, shu hovlida kechgan ham alamli, ham go‘dak shodliklarini esladi. Nizomjon ota bag‘rida yayramagan edi. Dadasi kechqurun bozordan qandaydir asabiy kirib kelardi. Nizomjon erkalanib is- tiqboliga otilgan paytlarda dadasining birinchi aytgan gapi shu bo‘lardi: 580 — Nari tur! Shunda marhum onasi: - Beri kel, bolam, dadang charchab kelganlar. Nizomjon boshini ikki yelkasi orasiga bosganicha onasining oldiga qaytib kelardi-da, mung'ayib o‘tirganicha uxlab qolar- di. Ertalab uyg‘onganda dadasi eski-tuski to‘la qopini orqalab chiqib ketayotgan bo‘lardi. Bo‘yi cho‘zilib tengqurlari qatori ki- yingisi, yasangisi kelgan paytlarda ham dadasiga kiyim to‘g‘risida og‘iz ochmasdi. Dadasining fe’lini bilardi. Shunda onasi: «Qo‘y, bolam, dadangning qattiqligi qursin, yamoq bo‘lsa ham usting but-ku, shukur qilgin», derdi. Mana, Nizomjon kap-katta yigit bo‘ldi, o‘z yo‘lini o‘zi topib ketdi. Pul topib, ro‘zg‘or tebrata boshladi. Haligacha yangi shim, yangi etik kiygani yo‘q. Har oyning boshida opasi borib, dadam ochdan o‘lyapti, qari otangni shundoq zor qaqshatib qo‘yasanmi, deb topgan-tutganini yuhb keladi. Uylanganiga ikki yildan oshdi, orttirib Zebixonga hah biron­ ta yangi ko‘ylak ohb berolgani yo‘q. Bechora Nizomjon topgani- ni shularga yedirib, shularga kiydirib o'tiribdi. Bu uyda ikki kishi pul topardi. Biri dadasi Inoyat oqsoqol, biri opasi Risolat. Risolat topganini sandiqchasiga yashirardi. Dadasining pulini hech kim, hatto onasi ham ko‘rmagan. A’zamjon dadasiga ham so‘z bermasdi. Topganini uyga ohb kelmay, o‘rtoqlari bilan guzarda yo‘q qilardi. Nizomjonning esi- da, dadasi bir kun qoq yarim kechada tutqanoq tutgandek qo‘l- lari, oyoqlari tortishib qoldi. Og'zidan ko‘pik chiqdi. Nizomjon oyog'ini, onasi yelkasini uqaladi. Chol o‘ziga kelishi bilan sap- chib o'midan turdi-yu, A’zamjonni yotgan yeridan sudrab chiqib, hovuzcha labiga opkelib orqasiga bir tepdi. Bola uyqusi qochma- ganidan dovdirab hovuzchaga tushib ketdi. Chol toldan xivich sindirib, uning boshi, ko‘ziga solaverdi. A’zamjon hovuzning qay tarafidan chiqib qochmoqchi bo‘lsa, dadasi o‘sha tarafga o‘tib savalardi. Onasi chirqillab eri orqasidan aylanar, chol ora-sira uning ham boshiga chiviq tushirardi. Oqsoqol to charchaguncha bolani savaladi. Charchab o‘tirib qoldi. A’zamjonning basharasi- ni tanib bo‘lmasdi. Burun ustlari, yuzlari, peshanalari ko‘karib, qon talashib ketgandi. A’zamjon keyingi kunlarda sal boyvachcharoq yurish bosh- lagan edi. U dadasining pul bekitadigan joyini ko‘rib qolgan, har kuni bildirmay bitta qizil o‘ttiz so'mlikni sug‘urib ohb chiqib ketar ekan. Bu oqshom Oqsoqol poylagan edi. A’zamjon hamma 581 uxlaganda sekin ichkari uyga kirib, o‘zi bilgan o‘sha joydan o‘ttiz so‘m1ikni sug‘urib, etigining qo‘njiga yashirib, o‘miga xotiijam kelib yotgan. Ana shundan keyin chol o‘midan turib etik qo‘n- jidan pulni olgan-u, uxlab yotgan o‘g‘lini sudrab olib chiqqan. Shundan keyin A’zamjon ancha vaqtgacha dadasining pu- liga tegmay qo‘ygandi. Pulga o‘rgangan bolaning ishi qiyin. U keyinchalik opasini chirqillatadigan bo‘ldi. Opasi yig'lar, ammo ona bechora dadang bilmasin, ukangni o‘ldirib qo‘yadi, deb ya- linardi. Nizomjon hozir mana shulami o‘ylab o‘tiribdi. 0 ‘ylab qa- rasa, bu uyda, u tug‘ilib o‘sgan shu uyda faqat pul janjali, mol janjalini ko‘ribdi. Muhtojlikdan boshqa narsani bilmabdi. Nizomjon atrofga qaradi. Tong otib kelardi. Alam, ko‘z yoshlari, muhtojliklar, xo‘rliklar, haqoratlar bilan birga kuyib ta- mom bo'lgan bu ko‘hna uy tepasida subhi sodiqning yengil, juda ham yengil shabadasi esib o'tardi. Kuyib kul bo'lgan uy xarobasi ustida oppoq tong otib kelardi. Tashqarida mashina ovozi eshitildi. A’zamjon bundan uch kun oldin Quvadan minib kelgan «Villis»ni kolxoz saroyiga kiri- tib qo‘ygan edi. Olib keldi, shekilli. A’zamjon shoshib kirdi-yu, kechasi sandiqdan chiqazgan pul-u mollami qopga sola boshladi. - Ko'tar! - deb buyurdi A’zamjon. Nizom o'midan turdi-yu, qopni ko'tarmadi. Hovliga chiqib ketdi. — Ahmoq! - dedi A’zamjon. Keyin bitta qopni yelkaga olib, bittasini sudrab ko'chaga chiqdi. U yoq-bu yoqqa qaradi. Ukasi ko‘rinmasdi. Jahl bilan eshik- ka qulf urib mashinaga o‘tirdi. Hali ko‘chada odam yo‘q edi. Saharxez chollar ham hali uyg‘onmagan. Ko‘prik oldiga yetganda mashina Nizomjonning yoniga kelib to‘xtadi. — Chiq! - dedi A’zamjon amirona tovush bilan. Uning ovo­ zi xunuk, juda ham xunuk edi. A’zamjon ukasining yelkasidan turtib mashinaga olib chiqdi. - Jinni-minni bo'ldingmi, bola. Qachongacha cho‘lda pash- shaga yem bo‘lib, ketmon chopib, balchiq kechasan. Mana pul, butun umringga, bola-chaqalaringga yetadi. Qoq o'rtasidan bo‘lamiz. Bu pullar o‘g‘rilik bilan topilgan emas. Bu halol pul. Dadam bu pullami mening, sening, onamning rizqidan yulib topgan. 0 ‘zi sen bilan menga vasiyat qildi-ku. 582 — Menga kerak emas, — dedi sovuqqonlik bilan Nizomjon. — Voy, ahmog‘-e, — deb ermak qildi akasi. — Jinnivoy, axir tushunsang-chi, hozir biznikiga borib bo'lishamiz. Bab-baravar bolishamiz. Ana undan keyin qayemi xohlasang, o‘sha yerga borib maza qilib yashaysan. Nizomjon akasining ko'ziga tik qaradi. — Bu pullarga sen ham, men ham tegmaymiz. Hozir to‘ppa- to‘g‘ri bankka borib topshiramiz. — Nima-aa?! Nizomjonning hali-hali esida. Urush yili zveno qizlari mu- dofaa fondi uchun bo‘ynilaridagi marvaridlari bormi, barmoqla- ridagi uzuklari bormi topshirishgan edi. 0 ‘shanda Nizomjon bir chekkada bez bo‘lib o‘tirgan, boshini ko‘tarolmagan edi. Adolat, ha, Nizom, sen ham biron nima topshirmaysanmi, deganida, Asrora, Nizom Inoyat oqsoqolning bitini topshiradimi, deb er­ mak qilgan edi. 0 ‘shanda yer yorilmadi-yu, Nizomjon kirib ket- madi. Ana shu xijolatni yuvadigan payt keldi. Hozir urush yo‘q. Ammo urush vayron qilgan yerlami tiklashga har kim qo‘lidan kelgan yordamini berishi kerak. Mana, Nizomjon bilan akasi­ ning yordami. Nizomjon akasiga yalingan ohangda dedi: — Aka, bir mard bo‘Ung. Yigit kishining moh yerda, deydi- lar. Bilagimizda kuchimiz bor ekan, o‘z toleimizni o‘zimiz yara- taylik. Keling, shu pullar buzilgan shaharlami tiklashga yordam bo‘lsin. Hukumatga qarashaylik. — Hukumatdan qarzim yo‘q, - deb do‘ng‘illadi A’zamjon. — Hukumat deb qon to‘kib kelganman. Hukumatni devori yiqil- gan bo'lsa, o‘zi ursin. Nizomjon shu odam bilan bir qorindan tushganiga ishongisi kelmasdi. — Urushda qon to'kib keldim, deding. Shu gaping, shu fik- ru o'ying bo‘lsa, qanaqa qilib urushganing shundoqqina bilinib turibdi. Bihb qo‘y, men bor ekanman, bu pullaming bir tiyinini ham tomog'ingdan o‘tkazolmaysan. A’zamjon uni ermak qilib kuldi. — MVD o‘z uyimizda ekan-ku, bilmay yurgan ekanmiz. Ah- moq, eshshak. Mashina Marg‘ilonga kehb qolgandi. Nizomjon mashina ru- liga yopishdi. — Bu yoqqa bur. Bur deyapman! 583 A’zamjon ukasini tirsagi bilan turtib yubordi. - Hayvonlik qilma! - Bur deyapman! A’zamjon chaqqonlik bilan rul burar, oyog‘i bilan kuchining boricha motorga gaz berardi. Mashina o‘qdek uchib Toshloq yo'liga burilib ketdi. Eshik oldini supurayotgan chollar, namozga ketayotganlar besaranjom kelayotgan mashinaga chetlanib yo‘l berishardi. Nizomjon tirsak tegib ko‘kargan ko'zini ishqab akasiga yovqarash qildi. Payt poylab mashina kalitiga chang soldi-yu, sug‘urib oldi. - Nima qilyapsan? Nima qilyapsan? Mashina yo‘l chetiga chiqib sekinlay boshladi. Nizomjon qulochkashlab turib kalitni yo‘l chetiga otdi. Motori o‘chgan mashina yuvoshgina to‘xtadi. Bu Maig'ilon bilan Toshloq o‘rtasidagi ovloq yer edi. Na odam ko'rinadi va na biron arava. A’zamjon o‘zini gup etib yeiga otdi-yu, ukasini sudrab tu- shirdi. - Xo‘sh, nima qilmoqchisan! Javobsiz bezrayib turgan ukasining betiga shapaloq tortib yu­ bordi. Nizomjon akasiga musht ko'tarmadi. Turib berdi. - Ketolmaysan! — dedi Nizomjon. — To biron mashina o‘tguncha shu alfozda olib turaman. - Voy, ahmog‘-e, bu mashina kalitsiz ham yuraveradi. Qul- fining simini bir-biriga ulasang vassalom. - Bari bir ketolmaysan. A’zamjon mana, mana, deb uning betiga shapaloq soldi-yu, kabinaga kirib, qulfni sug‘irib oldi. To Nizomjon kelib yopish- guncha simni uladi-qo‘ydi. Yana motor gurilladi. Nizomjonga qaydan kuch paydo bo‘ldi, o‘zi ham bilmasdi. Akasining yoqasidan bo‘g‘ib pastga tortib tushirdi. Ko'kragiga kalla soldi. Qomiga tepdi. Ammo bu kalla urishlar, tepishlar barzangidek baquwat yigitga chumoli chaqqancha ham ta’sir qilmasdi. Oxiri A’zamjon urish manavunaqa bo'ladi, deb uka­ sini savalab ketdi. Nizom boshini qo'llari bilan bekitar, o‘zi- ni uning changalidan qutqarishga urinardi. Ammo akasi hay- vondek o‘kirib uni savalashdan to‘xtamasdi. Nizomjon yiqildi. Yiqildi-yu, bir ingrab qimirlamay qoldi. Akasi uning qovug‘iga yomon tepgan edi. A’zamjon hansiraganicha kabinaga yugurib borib sakradi. Boyatdan beri motori gurillab turgan mashina jo- 584 yidan qo‘zg‘aldi, oldida do‘nglik borligidan orqaga tisarilishi ke­ rak edi. Qimirlamay qolgan Nizomjon motor tovushidan yana sapchib turdi, jonholatda mashina yo‘lini to‘smoqchi bo‘ldi-yu, ko'chaning qoq o'rtasida mast odamdek turib qoldi. Kishnagan otdek sapchib joyidan qo‘zg‘algan mashina Nizomning yelkasi- dan urib o‘tib ketdi. Nizomjon yo‘l chetidagi changga belangan maysa ustiga ona bilaguzugini changallaganicha holsiz yiqildi-yu, hushidan ketdi... VI lyulning yigirma oltinchi kuni edi. Havo ochiq. Oftob tepadan olov purkardi. Kolxoz raisi Me­ livoy aka otda keldi. U oftobda qizarib ketgan, peshanalaridan, bo‘yinlaridan ter oqardi. U otdan tushiboq Xolmatjonni so‘ra- di. Ot Toshloqdan Naymangacha to‘xtamay yo‘rtib kelganidan ko‘pirib ketgan edi. Samovarchi unga yaxna ko‘k choy tutdi. Xolmatjonni hozir chaqirishini aytib, non ushoqlari to‘kilgan sholchani qoqib yangitdan yozdi-da, uni o‘tirishga taklif qildi. Dastyor bola eshagini minib Xolmatjonning dalasiga ketdi. — Ishlar qanaqa ketyapti, — dedi Mehvoy aka samovarchiga. — Xolmatjon baraka topsin, zo‘r bola ekan. Og‘zidan biron beodob gap chiqsa-chi. Unisini aka deb, bunisini uka deb ishga solyapti. Chorterakning qizlari ham chakana emas ekan. Dildor degani bor ekan, tavba qildim, deb gapiray-ku, ikkita erkak- ning ishini bir o‘zi qilyapti. Oftobni oftob demaydi, jazirama- ni jazirama demaydi. Ishlagani ishlagan. Ertalab samovarga o‘t tashlayotganimda traktor minib o‘tganicha, kechqurun so'rini supurayotganimda qaytadi. Bitta baxti bor yigitning uyini obod qiladigan juvon ekan, baraka topgur. Shu husn, shu qaddi-qomat boshqa juvonda bo‘lsa, qoshiga o‘sma, ko‘ziga surma tortib oyna oldidan jilmaydi. Bu unaqasidan emas ekan. Nomard eri tashlab ketdi. Boshqa xotin oldi. Samovarchi tinmay gapirardi. Melivoy aka o‘tirgan yerida mudrardi. Melivoy aka o‘g‘li o‘lgandan keyin so‘lib, ozib, bo‘yinlarida- gi ajinlari ko‘payib qolgandi. Mehvoy akaga qarilik endi kuchini ko‘rsatib qo‘ygan edi. To‘rt yillik urush qiyinchiliklaridan odamlami toliqtirmay, qoqiltirmay olib chiqish, bolalari kelguncha asrab-avaylash oson bo£lmadi. Shu to‘rt yilning ikki yili kobcoz planini bajarolma- 585 di. Planki bajarilmadi, kolxozchining noni yarimta bo‘ldi, degan gap. Urush ham tugadi, hammaning bo‘lmasa ham, ko‘pchilik- ning bolasi biri yarador, biri butun qaytib keldi. Ammo uning yolg‘izi qaytmadi. Shundoq katta urushdan sog‘ chiqqan bola yaponning o‘qiga uchradi. MeUvoy aka yig‘lab yig‘lolmasdi, ku- lib kulolmasdi. Yig‘lasa, bunaqa judolikka uchragan bir u emas- ku. Kulsa, qandoq qilib kuladi, ko‘zining oq-u-qorasi qaylarda, begona tuproqda kafansiz yotibdi. Melivoy aka pinhoniy yig‘lardi. Uning ko‘zi kulardi-yu, ichi yig‘lardi. Yurt ko‘zidagi odamga qiyin bo'ladi. Bu xil odamlar shaxsiy hayotini unutishi, yurt ishiga zid keladigan jami manfaatlardan voz kechishi kerak. Ammo judolik, ayniqsa, farzand dog‘i har qanday irodasi po‘lat kishini ham bukadi, yuziga ajin soladi, ko‘zini namlaydi. Melivoy aka ana shundoq alam otashida qovurilardi. Xolmatjon ot choptirib keldi. Egardan tushiboq rais bilan omonlashib, yoniga o‘tirdi. Xolmatjonning Melivoy akani ko‘r- maganiga ham ikki haftacha bo‘lib qolgan. Dala ishlari qizi- gan, bu joylar to‘qay o‘mi bo‘lganidan o‘t hammani shoshirib qo‘ygan edi. Xolmatjon cho‘lning hali u yerida, hali bu yerida paydo bo‘lar. Ishlayotganlami sen yaxshi, sen undan yaxshi deb aldab-suldab ishga solardi. MeUvoy aka qarib, kuchdan qolga- nidan dalaning uzoq joylariga yetib borolmas, charchab qolib yarmidan qaytardi. U necha marta pravleniye majlisida qarib qolganini, ishga yaramayotganligini aytib, raislikdan tushirish- larini so'radi. Kolxozchilar ko‘nishmadi. Urush qiyinchiliklari- da yurtga ota boigan odamni, tinchlik paytida chetga chiqazib qo‘yamizmi, deb yana o‘zini raislikda qoldirishdi. - Ota, siz xotiijam bo‘ling. Shoshilmay, kuchingiz yetgan- cha raislik qilavering. Aslo sizni xijolatga qo‘ymaymiz. Daladan bitta ortiqcha o‘t topolmaysiz, plan to‘ldirmagan zveno u yoqda tursin, bitta ham odam qolmaydi. Agar pensiyaga chiqib ketadi- gan bo‘lsangiz, orqangizdan yuzdan ortiq kishi pensiyaga chiqib ketadi. Biz sizning bolalaringiz. Buyuravering. Biz g'iring demay bajaraveramiz. Siz kolxozimizning doimiy raisisiz. Bu gaplar Melivoy akaga quwat bo‘lar, yana dala kezish, yer titkilash, yana paxta tashvishi boshlanib ketardi. Baribir u qarib kuchdan qolgan, ilgarigi g‘ayrati qolmagan edi. 586 Mana hozir o‘n besh yil shu xo‘jalikka ota bo‘lgan, o‘zi kolxoz tuzib, o‘zi yo‘rgaklagan, o‘zi og‘ir kunlardan opichlab olib o‘tgan odam issiqda hansirab o‘tiribdi. Boshida yurt tashvi- shi, ko‘nglida bir dunyo alam. Xolmatjon unga qarab turib achinib ketdi. Xolmatjon uni yaxshi tanimas edi. Axir uning to‘rt yil umri urushda o‘tdi. Un­ dan naryog‘i Chorterakda kechgan. Boqcha aya Melivoy akaning kimligini, qandoq odamligini aytib bergan edi. Xolmatjon uning sarguzashtlarini eshitib qoyil qolgan. Shu topda qarshisida har ishda o‘mak olsa bo‘ladigan, hatto taqlid qilib yashasa arziydi- gan odam o'tiribdi. Go‘yo yonida tirik bir maktab turgandek edi. Raisning ko‘zidan mudroqlik qochdi. Xolmatjonning yelka- siga qo‘lini tashlab, mehr bilan boqdi. - Barakalla, o‘g‘lim. Dalangni ko‘rib keldim. Yo‘ldagi pax- talaring juda yaxshi. G'ayrat qipsan, bolam. Xolmatjon uning gaplariga rahmat, hah kamchiligi ko‘p, de­ gan javob berib turdi. Mehvoy aka sovib qolgan choyni ho‘plar- kan, dedi: - Ertaga besh-olti yigit dalaga chiqmasin. Manavi yerlar- ni tozalab, o‘tlami qirishsin. 0 ‘zing ham shatta bo‘l. Юubdan skameykalar olib kelishadi. Manavi so‘rilarga yangi gilam berib yuboraman. Ikkita katta o'choq kavlat. Aravada qozon, samovar, choynak-piyola olib kelishadi. 0 ‘zing bosh bo‘lib tushirib ol. - Majlis bormi? - dedi Xolmat qiziqib. - Usmon ota keladilar. Miting bo‘ladi. Urush davrida yaxshi mehnat qilganlaming hammasiga «Vatan urushi davridagi shav- katli mehnati uchun» degan medal topshiriladi. Ertalab obkom- dan telefon qihb seni so‘rashdi. Sen Oder daryosidan kechib o‘tganlar orasida bormiding? - Shundoq bo‘lgan edi, - dedi Xolmatjon. - Shu to‘g‘risida so‘rashdi. Keyin Xarkovdan bir general kelgan, kolxozingizni ko'rmoqchi, deyishdi. Ertaga mitingda и ham bo‘lsa ajab emas, deyishdi. Xolmatjon yarq etib Melivoy akaga qaradi. Mehvoy aka bu qarashning ma’nosiga yetmadi. 0 ‘midan turib yana otiga min- di-yu, xayr-xo‘shlashib qaytib ketdi. General kelyapti. Xolmatjon kim kelayotgani, nima uchun kelayotganini yaxshi biladi. General Zaychenko bilan Xolmatjon ming to'qqiz yuz qirq birinchi yilning dekabridan beri tanish. Xolmatjon uning qo'lida uch yarim yil xizmat qildi. Ne-ne jang- 587 larda birga bo'lmadi. Oxiri Oderdan kechib o'tishda yaralanga- nidan keyin gospitalda bir ko‘rishdi-yu, shundan keyin bir-birla- rining izlarini yo‘qotishdi. Oder uchun bo‘lgan jang ayovsiz janglaming bid edi. Bu jang, bu kechuv ikkinchi jahon urushi tarixida alohida bir sahi- fadan joy olgan. Zaychenko diviziyasining jangchilari qirg‘oq tomon tunda emaklab kehshardi. Orqada artilleriya, tank qo‘shinlari... Birinchi kechib o‘tadiganlar qatorida Xolmatjon yo‘q edi. Sakkiz jangchi kechib o‘tib, nemislaming o‘q otish nuqtasini vayron qilishlari kerak edi. Vasiliy Jimov bo‘linmasi endi suvga tushmoqchi bo‘lib turganda narigi qirg‘oqdan o‘t ochib qolishdi. Ikki kishi shu yeming o‘zida qonga belanib yiqiladi. Bu payt kechib o‘tuvchilaming hujjatlarini sumkasiga solayotgan Xol­ matjon buta orasida durbin bilan narigi qirg‘oqni kuzatayotgan Zaychenkoga murojaat qildi. - Ruxsat eting, o‘rtoq general, men boray? General o'ylab turib: - Ruxsat, - dedi. Xolmatjon o‘zini suvga otdi. Daryoning qoq beliga kelganda, oldinma-ketin goh sho‘ng‘ib, goh ko‘rinib suzayotganlami o‘qqa tutishdi. Berigi qirg‘oqdan javob o'qlar yangradi. Oder ustidan u yoqdan-bu yoqqa olovli iplar tortilgandek bo‘lib ketdi. Xolmatjon yoshligida qishloq masjitidagi hovuzda bolalar bilan cho'milarkan, suv tagida kim uzoq turish o‘ynab yutib chiqardi. U barmoqlari bilan bumi va qulog‘ini berkitib suv ta­ gida uzoq-uzoq tizzalab o‘tira olardi. Uning bu mashqi shu kuni, katta jang oldidan ish berib qol­ di. Xolmatjon to‘rt sho‘ng‘ishda narigi qirg‘oqda paydo bo‘lgan- di. Atrof qorong'i. Suv betida projektorlar, o‘q yolqinlari yalt- yult qilib so‘nadi. Xolmatjon buta orasidan daryoga razm soldi. Daryoning ko‘z ilg‘aydigan joylaridan to‘rt-besh jangchilar suzib o‘tishyapti. U sheriklari suvdan chiqquncha kutib turdi. Keyin to‘rtovi to‘rt tarafga qarab emaklab ketishdi. Xolmatjon ikki gra- nata bilan pulemyot uyasini yakson qildi. Yana emaklab ketdi. Orqa tarafdan kelayotgan sakkiz choqli nemis soldatiga qarata avtomatdan bir qator o‘t ochib yer tishlatdi. Daryo tepasidan artilleriya o‘qlari olov purkab o‘ta boshladi. Berigi qirg'oqda sarosima boshlandi. Xolmatjon hali u yoqqa yu- gurar, hali bu yoqqa yugurar, qoqilar, yiqilar, oldidan chiqqanni avtomat qo‘ndog‘i bilan urib ag'darardi. 588 To‘rt nemis minomyot og‘zini berigi qirg‘oqqa to‘g‘rilayotgani tepasidan chiqib qolgan Xolmatjon bir dam esankirab qoldi. Gra- nata irg'itay desa, minomyotchilar undan atigi to‘rt metr narida, portlasa, o‘zi ham shikastlanishi mumkin. Nari ketay desa, o‘rtada do‘ng bor, mo‘ljalni to‘g‘ri ololmasligi mumkin. Avtomatni ishga solishdan boshqa iloj yo‘q edi. Shunday qildi. Uchtasini qulat- di-yu, to'rtinchisi uning o‘zini yiqitdi. Xolmatjon hushidan ketdi. U dala gospitalining yuk mashinasida o‘ziga keldi. Boldiri zirqirab og‘rir, o‘ng yelkasi achishardi. 0 ‘qlar, bombalar o‘ydim-chuqur qihb tashlagan front yo‘lida mashina bezovta silkinib borarkan, yonginasida kimdir ingradi. Xolmatjon mashaqqat bilan boshini burdi. Ko‘zi tanish ko'zlar bilan duch keldi. - 0 ‘rtoq general! Uning yonida chap qo‘li yelkasigacha boylab tashlangan general Zaychenko yotardi. Zaychenko chekayotgan og‘rig‘i- ni sezdirmaslikka urinib mashaqqat bilan iljaydi. Bir qoshi sal ko'tarildi. U soldatlarga, bardam bo‘linglar, bolalarim, deganda bir qoshi shunaqa qihb ko‘tarilib qo‘yardi. Bu gal ham shundoq bo‘ldi. Ichida shu gapni aytgan bo‘lishi kerak. Xolmatjon gospital palatasida ko'kka boqib yotar ekan, ko- ridordan qulog‘iga tanish ovoz eshitildi. Qo‘ltiqtayog‘i bilan eshikni itarib ochib qo‘ydi. Deraza oldida kichik serjant kiyimida A’zamjon kim bilandir gaplashib turardi. Xolmatjon ovoz chiqa- zib uni chaqirdi. Ikki hamqishloq do‘st diydor ko'rishganlaridan nihoyatda shod edilar. A’zamjon xo‘jalik bo‘limida aravakash ekanini, yaqinda otdan yiqilib qo‘li chiqqanini aytdi. — Olti kun davolandim. Endi qismimga ketyapman. Chorte- rakdan xat bormi? Xolmatjon bosh egib ma’yus javob qildi. — Asroradan xat oldim. - Asrora xat yozgan bo‘Isa, meni rosa yomonlagandir. — Nega? — dedi hayron bo‘lib Xolmatjon. - Sening xabaring yo‘q. Men otpuskaga borib o‘n sakkiz kun dam ohb keldim. Ammo rosa maza qildim. Urush bunaqa ketadigan bo‘lsa, qishloqni yana ko‘ramanmi, yo‘qmi. Bir gasht qilay dedim. Bilasan-ku, hu Yunusah otaning qizi bor edi-ku, oti Dildor. 0 ‘shani yo‘ldan urmaysanmi, deb shayton g‘alaba qihb qoldi. Tutzorda yo‘lini poylab tashlab qoldim. Yo‘q dema- di. Yo‘q dermidi. Ertasiga janjal chiqadigan. Bor-e dedim-u, be- zaks to‘y qilib uylanvordim. Qaytib borsam, boshqasini olaman. Menga unaqa tovuqqa o‘xshab pas desa yotadigani kerakmas. 589 Awaliga Asroralaring menga hujum qiladigan edi. Ishni bitqazib qo‘yganimdan keyin qo‘llaridan nima ish keladi. Xolmatjonning shu topda oldida qo‘liga yaxshi niyat bilan qurol ushlagan haqiqiy soldat emas, sovet soldati qiyofasidagi bir mal’un turardi. U oyog‘ining qaqshatishiga qaramay, qaddini ko‘tardi. — Ket, ket bu yerdan. — Ha, nega? Sening ham pulingni yutdimmi. Ammo bu yer- dagi ofitserlaringni qartada rosa yutdim. 0 ‘lmasam Chorterakka bir qop pul olib boraman. — Ket deyapman senga, - deb qichqirdi Xolmatjon. Uning vujudi titrar, tani temirdek qizib ketgan edi. Xolmatjonning bezovta tovushidan koridordagilar eshikka bosh suqishdi. A’zamjon istehzoU kulib o‘midan turdi. — Xayr bo‘lmasam. Xolmatjon javob qaytarmadi. Yuzini teskari o‘girdi. Xolmatjon o‘n besh kundan ortiq palata shiftiga termilib yotdi. Oftob charaqlab turgan, erta bahoming beg‘ubor shabada- si deraza pardalarini silkib o‘ynayotgan bir ertada palata eshigi ochilib general Zaychenkoning jiddiy qiyofasi ko‘rindi. Uning yelkasida xalat, bir qo‘lida gazeta. U asta kehb Xol­ matjon yotgan karavotning oyoq tomoniga o'tirdi. — Qalay, ahvoling durustmi, Qoravoy? Zaychenko uni erkalab Chemyaviy - Qoravoy deb atardi. Xolmatjon o'midan turmoqchi edi, u gazetasini tashlab o‘ng qo‘li bilan uning yelkasidan bosdi. Shunda Xolmatjon general- ning chap qo‘li yo‘qligini bilib qoldi. Rangi oqarib, yuragi shuv etib ketdi. Demak, uning bir qo‘lini kesib tashlashgan. Xol­ matjonning rangi oqarganligini sezgan Zaychenko o‘zini bosib gapirdi. — Nichego. Bari bir chap qo‘lni qo‘l demasa ham bo'ladi. Bor bo‘ldi nima-yu, yo‘q bo‘ldi nima. Xolmatjon bilib turibdi. Zaychenko o‘zini sovutish, boshqa- laming rahmi kelmasligi uchun atayin aytyapti. — Manavi gazetani ko‘rdingmi? 0 ‘rtoqlaring qahramon bo‘lishdi. Agar men yaralanmaganimda sen ham qahramon bo‘larding. Ro‘yxatni mensiz tuzishgan. Axir sen kechib o'tuvchilar ro‘yxatida yo‘q eding-da. Keyin qo‘shilganding. Ah, yarador bo‘lmaganimda... Bari bir tuzalib chiqay. Axir, sen eng muhim vazifani a’lo bajarding. Eng katta o‘q ochish nuqtasini vayron 590 qilib diviziyaning kechib o‘tishiga yo‘l ochib berding. Yo‘q, yo‘q, sen qahramonsan. Men buni shu ahvolda tashlab qo‘ymayman. Armiya shtabiga yozaman, Oliy Bosh Qo'mondonga yozaman. Albatta qahramon bo‘lasan. Shu gapga ham mana ikki yildan oshdi. Xolmatjon Zay­ chenko bilan gospitalda xayrlashganicha qayta uchrashmadi. Davolanib yana jangga jo ‘nadi. Ammo jangni quvib yetolmadi. Ulaming diviziyalari allaqachon Berhnga kirgan, zambaraklar- ning og'ziga g‘ilof kiydirilgan, Zaychenko o‘miga yangi qo‘mon- don tayinlangan edi. Xolmatjon Melivoy aka ketgandan keyin oldiga bir piyola ko‘k choy quyib, o‘sha voqealami bir-bir eslab o ‘tdi. Ertaga Zaychenko keladi. Uning otadek aziz, mehribon qo‘mondoni, jangovar generah keladi. Xolmatjon o‘zini qayga qo‘yishini bilmasdi. U bu xushxabami birinchi bo‘hb Dildorga yetkazdi. VII Ertalab A’zamjon «Vilhs»da Naymanga keldi. U shu paytga- cha ukasining uyini ko‘rmagandi. Ko‘chada o‘ynab yurgan bo- lalardan surishtirib uyini topgandan keyin, yuragi orqasiga tortib ketdi. Nizomjon o‘lib-netib qolgan bo‘lsa-ya. 0 ‘sha kuni jahl ustida har ish bo‘ldi. Nega o‘zi o'qdek uchib ketayotgan mashi- naning yo‘lini to'sadi. Bordi-yu, tirik bo‘lsa, hozir chiqadi-yu, boshiga odam yig‘adi. Hamma bo‘lgan gaplami aytib beradi. A’zamjon shunday xayollar bilan eshik oldida turgan edi, bola ko‘tarib Zebixon chiqib qoldi. A’zamjon kelinini ham tani- madi. Ko‘rmagan. Ammo Zebixon uning suratini ko‘rgan. Un­ dan tashqari bir qaragan kishi qosh-ko‘zidan, qaddi-qomatidan Nizomjonning akasi ekanini darrov payqab oladi. - Keling, — dedi Zebixon sal esankirab. A’zamjon nima deyishini bilmay bir entikib oldi. - Nizomjonning uyi shumi? - Ha, shu. Kiring, aka. - 0 ‘zi uydami? - dedi past ovoz bilan A’zamjon. Uning bu tovushidan nimadandir qo'rqayotgani shundoqqina sezilib turardi. - Yo‘qlar. Dadam Zarkentga, do‘xtirga olib ketdilar. A’zamjonning boyatdan beri tarang bo‘lib turgan asablari birdan bo‘shashdi. 0 ‘zini o‘nglab oldi. Ukasining kasalligini bil- gan-u, ko'rgani kelgandek o‘zini tutishga urindi. 591 - Zarkent kasalxonasiga ketishdimi? Mayli, o‘shaqqa bora qolay. Manavi omonatni o‘ziga berib qo‘yasiz-da. - Eshikka kiring, aka, choy-poy ichib keting. - Keyin, keyin, — dedi A’zamjon hozir ukasi kelib qolayot- gandek shoshihb. U tugunni Zebixonning qo'liga berdi-yu, shoshihb, xayr- ma’zur qilmay mashinasiga o'tirib jo ‘nab qoldi. Zebixon A’zamjonning besaranjomligini ukasining notob- ligidan deb o‘yladi-yu, tugunni tokchaga tashladi. Nizomjon bo‘lgan voqealami xotiniga ham, Ikromjonga ham aytmagan edi. Nima bo'ldi, deb so‘rashganlarida, Marg‘ilon bozori oldida mastlar talashdi, deb qo‘ya qolgan edi. Zebixon, har qalay aka- da, yuragi achib ko'rgani kepti, deb A’zamjonga mehri tovlanib ketdi. Nizomjon bo‘Isa bugun to‘rt kundirki, qattiq og‘riq azobidan sal yengil tortib Ikromjonning qistovi bilan vrachga ko‘rsatgani ketgandi. A’zamjon ketdi-yu, orqama-orqa Ikromjon bilan Nizomjon kelishdi. Nizomjon oqsoqlanmay o‘z oyog‘i bilan kirib keldi. Yotave- rib rangi siniqib, soqoUari o‘sib ketganidan g‘alati bo‘lib qolgan edi. Endi dada-bola soqol oldirishibdi. - Akangiz kelib ketdilar, yo‘lda uchrashgandirsizlar, — dedi Zebixon. Ikromjon ko‘rmaganini aytdi. Nizomjon beparvogina, shu- naqami, deb qo‘ya qoldi. - Manavi tugunchani berib ketdilar. Zebixon tugunni Nizomjonning oldiga qo‘ydi. Nizomjon bo‘lsa, uni beparvogina olib yoniga tashladi. Nizomjon bu tu- gunda nima borhgini biladi. Otasidan qolgan merosdan tekkan ulush. Shuncha narsani u nima qiladi. Ikromjon shoshib choy ho‘pladi-yu, o‘midan turdi. - Bolam, sen damingni ohb yot. Men odamlami mitingga xabar qilay. Sen boraman, deb ovora bo‘lib o‘tirma, uzihb qola- san. Sal darmonga kirgin, undan keyin, qayoqqa desang, o‘zim oboraman. Ikromjon chiqib ketdi. Zebixon qo‘lida mudrayotgan bola­ sini ko‘tarib hovliga olib chiqdi-da, tok so‘risiga osilgan belan- chakka yotqizib alia ayta boshladi. Nizomjon surilib tugunni oldi. Yechib matolarga qaradi. Pul. Tilla, kumush asboblar. U chorsini yana tugib yoniga qo‘ydi. 592 Keyingi kunlarda Nizomjon ham ruhan, ham jismonan char- chagan edi. Otasining o'limi, akasining pastkashligi, opasining bezbetligi uni qattiq ezgan bo‘lsa, akasining kaltaklari, mashi­ naga urib o‘tishi uni tamoman holdan toydirgan edi. Yaxshiyam Ikromjon bor ekan, atrofida girdikapalak bo‘lib oyoqqa turg'izdi. Uch kun qimirlamay boshida o‘tirdi. Dunyoda pastkash odamlar qancha ko‘p bo‘lmasin, asil odamlar undan ko‘p ekaniga Nizomjon ko‘pdan iqror bo‘lgandi. Endi buni yana bir marta tan olyapti. Ikromjon kiyingani keldi. Nizomjon har qancha yalinsa ham, yo‘q, sen borma, bolam, urinib qolasan, deb ko‘nmadi. Kiyinib, taranib chiqib ketgan Ikromjon orqasidan Nizomjon ham ko‘chaga chiqdi. Katta tol tagida tepasiga qizil alvon taqil- gan ikkita yuk mashinasi turibdi. Yasangan, ko‘kragiga orden, medallarini taqqan frontchi yigitlar, boshlariga g'ijim ro‘mol o‘rab, atlas kiygan juvonlar mashina atrofida turishibdi. Ham­ ma yig‘ilib bo‘lgandan keyin, Tog‘a oldingi mashina kabinasi- ga o‘tirdi. Oldinma-ketin ikki mashina yo‘lga tushdi. Mashina tepasidagilar qiyqirishib Nizomjon oldidan o‘tib ketishdi. Bir- dan Nayman jimib qoldi. Ichkaridan Zebixonning mayin tovush bilan aytayotgan allasi-yu, tol shoxidagi qushlaming vijir-vijiri eshitilardi, xolos. Nizomjon akasi tashlab ketgan pullami nima qilishini bilmay boshi garang edi. Shuncha pulni u nima qiladi? Mana, bugun hamma mitingga ketdi. Nizomjon shu paytdan foydalanib mi- litsiyaga oborib topshirsinmi? Shundoq qilgani ma’qul. Bugun rayonning kattalari shu yerda. Dadasi bilan militsiya boshlig‘iga uchrashib, uch-to‘rt kishining guvohligida topshiradi. Ana shun­ doq qilsa durust bo‘lar. Dadasi, sen borma, deb tayinlab ketishiga qaramay, o‘sha tarafga borgisi keldi. U bola bo‘lib hali bunaqa tantanalami ko‘rmagan. Mudofaa ministrining tashakkumoma- sini topshirishda ham bo‘lmay uni Asroraning qo‘lidan olgan- di. Ko‘ngli allanechuk bo‘lib uyga qaytib kirdi. Erining avzoyini ko‘igan Zebixon qarab turib, borgingiz kelyaptimi, deb so‘radi. Zebixon juda ziyrak juvon edi. Ko‘ziga qarab erining dilida- gisini bilib olardi. U Maig‘ilonda kaltak yeb kelgandan beri ichi- ni nimadir timdalayotganini ham bilgan. Kaltaklanishida ham bir sir borligini payqab yuribdi. Ammo so‘ramadi. Nizomjon bir kuni aytib berishini ham u biladi. Er-xotin orasida hech qanday sir bo‘lmasligini ular allaqachon gaplashib olishgan. Modomiki, 593 Nizomjon sirini aytmayotibdimi, demak, jiddiyroq bir ish bo‘l- gan. Belanchakdagi bolaning ko‘zi ilindi. Pishihab uxlab qoldi. Zebixon o'midan turib qoziqdagi Nizomjonning yuvilgan ko‘y- lagini, latta ho‘llab artib-surtib qo‘yilgan, eskiroq bo‘Isa ham hah kiysa bo‘ladigan shimini ohb kursi ustiga qo‘ydi. — Mayli, boring. Sal yozihb kelasiz. Nizomjon shuni kutib turgan ekan, indamay borib kiyina boshladi. Erining yuvilaverib suzihb qolgan ko‘ylagiga, rangi un- nab ketgan shimiga, ikki marta tagi yangilangan etigiga qarab Zebixonning ko‘ngh buzilib ketdi. Topgan-tutganini bundan bir hafta oldin, dadam och o‘tiribdi, deb opasi qo‘hdan yulib ohb ketgan edi. Har oyning boshida opasi shunday qiladi. Bechora o'ziga bironta shim ololmaydi. Bu - Nizomjonga bihnmasa-da, xotiniga yomon ta’sir qilardi. Xotinlaming obro‘si erining ko‘- chada yaxshi kiyinib yurishi, deb bilardi Zebixon. Opasi unga shunday o‘rgatgandi. Pochchasi hamisha toza, dazmollangan ki- yim kiyardi. Bedazmol kiyim bilan To'lanboyni opasi ko‘chaga chiqazmasdi. Bechora Nizomjonning dazmolga ilinadigan kiyi- mi ham yo‘q. Nizomjon tugun ko'tarib chiqib ketarkan, Zebixon orqasi- dan ezilib qarab qoldi. Mashinalar ketib bo'lgan. Faqat aravalar o‘tib turardi, xolos. Nizomjon bitta-bitta qadam tashlab piyoda yo‘lga tushdi. U bu yo‘ldan juda ko‘p marta qatnagan. Dildor kasal bo‘lib qolganda Zebixon biron tansiq ovqat qilsa, piyoda oborib tashlab kelardi. Biroq bu gal u sal jadallabroq borishi kerak. Miting tugab qolsa, bo'lgan gaplami eshitmay qolishi mumkin. Toshloq kolxozining Nayman uchastkasiga chaqirsa, ovoz yetadi. Biroq bu taraflarga tikka yo‘l yo‘q. Qamishlar qoplab yot­ gan botqoqni aylanib o‘tish kerak. Shu kattakon to‘qaylik yo‘lni uzoq qihb turardi. Nizomjon to‘qay ichini kesib o‘tmoqchi bo'l­ di. Qamishlar qurib botqoq suvi ancha selgib qopti. Nizomjon bu taraflaiga yangi kelganda hammayoq xuddi mana shunday edi. Ot kirsa, othqning boshi ko‘rinmaydigan qamishlar orasida to‘ng‘izdan tortib o‘rdag-u qashqaldoqlar to‘lib-toshib yotardi. Bahor, kuz paytlarida hah ham o'rdaklar keladi. To'qayning u yer-bu yerida kechalari, azon paytlarida o‘q tovushlari eshitilib qoladi. Nizomjon qamishlar orasida kezarkan, beixtiyor Jannat xolani esladi. Bechora shu qamishlar orasida beliga non tugib 594 o‘g‘lini qidirib yurardi. Bu xotin unga qancha yaxshiliklar qilgan. Nizomjon Jannat xolaning keyingi kunlarini ko‘z oldiga keltirdi. Ozib, beli bukchayib qolgan edi bechoraning. Og‘ir xasta edi. Xastaligini eridan yashirardi. Ikromjon uning biron marta ing- raganini eshitmadi. Og‘ir tan og‘rig‘ini ingroqsiz o‘tkazdi, bo- yoqish. Agar Ikromjon uning kasalligini bilsa, o ‘sha zahotiyoq Zirillamaga tushirib yuborardi. Yo‘q, Jannat xola dardga mard bo‘lib chidadi. Aqalli biron marta ingramasdan, oh-voh qilmas- dan jon berdi. 0 ‘g‘lining firoqida, dard-u alamida shu to‘qaylar- da jon tasUm qildi. Nizomjonning ko‘ziga Ikromjonning o‘g‘lini qo‘ltiqtayoq bi­ lan go‘r qazib ko'mgani ko'rinib ketdi. Taniga beixtiyor titroq kirdi. U kunni, o‘sha manzarani eslash naqadar dahshat. Har qanday dahshatlar oldida qaddini g‘oz tutgan Ikromjon, bola- sining go‘ri tepasida kichkinagina bo‘lib, bukchayib, basharalari mushtumdekkina bo‘lib qolgandi. Nizomjonni g'amgin o‘ylar o‘rab oldi. Boshini quyi solib qamishlami shitirlatib borarkan, dunyodan chiqib ketgisi kelardi. Yashashning oxiri shumi, shu bjr siqim tuproqmi? Olisdan qamishlar orqasidan kamaylaming vatillashi, sur- naylaming echkiga o'xshab cho'zishi, nog‘ora, chirmandalar- ning taraqlashi eshitilib qoldi. Nizomjonning qadam olishi tezlashgandek bo‘ldi. Ko‘z oldi­ ga Ikromjonning sira bukilmas qaddi, g'amni elamaydigan chaq- noq ko‘zlari, eng og'ir dahshatlar oldida ham titramagan ovozi keldi. Biigina shu odamning qiyofasi uni yana oyoqqa turg'izdi. 0 ‘lim istagi bir zumda nari chekingandek bo‘ldi. Nizomjon endi kamay-sumaylar tovushi kelayotgan tarafga jadal qadam tash- lardi. U bir zumda to‘qaydan chiqib shag‘al yotqizilgan yo'lga o‘tib oldi. Yo‘l serqatnov, otlarining bo‘yinlariga, yollariga har xil lenta taqqan chavandozlar, brichkani to‘ldirgan xotin-xalaj tolzor tarafga o‘tib turishardi. Ora-sira «Villis», «Emka» mashi- nalari ham o‘sha tarafga shitob bilan o‘tib qolardi. Nizomjon ko‘cha o'rtasida qaldirab ketayotgan brichka ara- vaga yugurdi. Unda yigirma choqli qiz qo'shiq aytib qiyqirishib borishardi. Nizomjon ularga yaqin qolganda biri qo‘Uni uzatdi, biri uni itardi, Nizomjon qo‘lidagi tugunchakni arava o'rtasiga otib, o‘zi qo‘l cho‘zgan qizlar yordamida aravaga chiqib oldi. Qizlar sho‘xlik qilib tugunni unga bermay, koptokdek bir-bir- 595 lariga otib o'ynashardi. Bu qizlar hozir beparvo otib o‘ynayot- gan tugunchakda sal kam yarim million so‘m pul, qanchalab oltin-kumushlar borligini bilishmasdi. Qizlar oxiri rahmlari kelib tugunni Nizomjonga qaytib berishdi. Ayniqsa, bir sho‘xrog‘i ha- zil qilib unga tegajaklik qilardi. - Kehnchakka bozorlik ohb ketyapsanmi? Agar ichida atlas ko'ylak bo‘lsa, o‘zim tegaman. Bu sho‘x qizning qihqlari unga Asrorani eslatar, yana hazil qilishini istardi. Qiz hamon bo‘sh kelmasdi, - Noz qilma. Urush paytida qizlar achib-sasib yotgan payt- daki uylanolmabsan, endi ovora bo'lasan. Yigitlar qaytib kelishdi. Ilgari qishloqda qolgan bironta maymoq ham o‘nta qizni chertib bittasini olardi. Endi navbat bizga, biz endi yigirmatasini chertib bittasiga tegamiz. Chertib ko‘raymi, qizlar. Qani po'killaydimi, taraqlaydimi. Qiz barmoqlarini chertmakka moslab Nizomjonning pesha- nasiga ohb keldi, boshqasi uni turtib yubordi. Qizlar kulishar, qiyqirishardi. Shunday o'yin-kulgi bilan miting bo‘layotgan maydonga yaqin kehb qolishdi. Miting boshlanib hammayoq suv quygan- dek jimjit ekan, qizlaming qiyqirig'idan hamma o‘tiigan o‘mida o‘girihb qaradi. Qizlar bir-birlarini turtishib, uyalib, sekingina tol panasiga o‘tib ketishdi. Nizomjon mashinalar, aravalar orasidan o‘tib borarkan, «Villis»da «Kazbek» tutatib o‘tirgan akasini ko‘rib qoldi. U Quva rayispolkomining raisini ohb kelgan edi. Nizomjon akasining be­ tiga qaramay o‘tib ketdi. Ukasining qo‘lida bugun oborib bergan tugunni ko‘rgan A’zamjon mashinadan tushib unga ergashdi. Biroq Nizomjon odamlar orasidan o‘tib oldingi qatorga borib qolgan edi. Noiloj qolgan A’zamjon orqaroqda bo‘sh joy topib asta o'tirdi. Minbarda Usmon Yusupov gapirardi. Uning gapi oxirlab qolgan ekan, charchaganidan bo‘ynilaridan, peshanalaridan ter oqardi. Tez-tez yonidan dastro‘molini ohb artar, yana gapirardi. - ...Yozyovon cho'llarida barpo bo‘lgan ekin maydoni pax- tachihgimizning asosiy bazasiga aylanish arafasida turibdi. En- dilikda bu xo'jaliklar mustaqil kolxoz bo‘hb ajrahb chiqishlari mumkin. Markaziy komitet byurosi Yozyovonda tashkil bo‘lgan yangi xo‘jaliklaming iltimoslarini ko‘rib chiqib, Naymanda bi­ rinchi bo‘lib ikkita katta kolxoz tuzish tashabbusini ma’quhadi. 596 Bu kolxozlar Zarkent kolxozi bilan Toshloq kolxozi bazala- rida vujudga keladi. Usmon Yusupov shu kunlarda respublika mehnatkashlari ol­ dida, jumladan, Farg‘ona oblast mehnatkashlari oldida turgan vazifalarga to'xtalib o ‘tdi. — Biz to‘rt yil fashizm bilan olishdik. Yurtimizdan bu baloni quvib chiqarib o‘z uyasida yakson qildik. Bu ishlar, bu g'alaba bizga osonlikcha tushmadi. Ko‘p shaharlarimiz, zavod-fabrika- larimiz vayron bo'ldi. Ro‘zg‘orimiz izdan chiqdi. Endi biz vay- ronalikka qarshi kurash boshlashimiz kerak. Shaharlami tiklash, zavodlami qayta yurgizish, dalalarimizda ter to‘kib mehnat qi- lishimiz kerak. Vazifa, izdan chiqqan xo'jalikni izga solib yubo- rish, tirikchiligimizni, maishatimizni urushdan oldingi darajadan ham yuqori ko‘tarish. Men siz aziz cho'lquvar do‘stlarimni paxta frontida jonbozlik qilishga chaqiraman! Yusupovning so‘zi qarsaklarga ko'milib ketdi. Nizomjon Usmon Yusupov to‘g‘risida juda ko‘p eshitgan edi. Ikromjon Yusupov mana shu Katta Farg‘ona kanali qurilganda boshdan-oyoq o‘zi turib bergani, quruvchilar bilan ota-boladek bo‘lib ketganini ko‘p gapirib bergan edi. Bugun Nizomjon Yu- supovni birinchi marta ko'ryapti. Yusupov yonida o‘tirganlarga nimalardir deb g‘o‘ldirar, ba’zan zalga tikilganicha o‘ylardi. Uning gavdasi bo'lalik, sochlarini ustarada tekis qirdirgan, egnida kalaminka kitel, issiqdan yoqasini yelpib, bezovtalanardi. Mana shu odam Begovotda Farhod GESga bosh bo'lgan, metall kombinati qurilishiga tashabbuskor bo‘lgan, Oxunboboyevdan keyin yurtga bosh bo‘lib qolgandi. Undan keyin Melivoy aka salmoqlanib minbarga chiqdi-da, Toshloq kolxozining Nayman uchastkasi alohida kolxoz bo‘lish- ga tayyor ekanini, yangi kolxoz uchun yetarli ot-ulov, inventar, uy-joy borligini aytib, yangi tug‘ilajak kolxozni to oyoqqa turib ketguncha otaliqqa olishini aytdi. Undan keyin Rayimberdi tog‘a o‘midan turib, u ham xuddi o‘shanday gapirdi. U gapiga qo‘shimcha qilib: — Raislikka mo‘ljallab qo‘ygan kishimiz ham bor, - dedi. — Bizda ham bor, — deb unga qo‘shimcha qildi Melivoy aka va iljayib Xolmatjonga qaradi. Raislik qiluvchi Toshloq raykomining sekretari Xorunboy aka, yana kim gapiradi, deb olomonga qaradi. Birpas suv quy- gandek jimlik cho‘kdi. 597 Boya Yusupov to‘lib-toshib gapirganda Nizomjonning xa- yoliga bir gap yalt etib kelgan edi. Yozyovonni o‘zlashtirishga mablag‘ zarur ekan, axir menda shu mablag‘ uchun xamirturush qilsa bo‘ladigan pul bor-ku. Shu yerda topshirib qo‘ya qolsam bo'lmaydimi? Nizomjon o ‘midan turib qo‘l ko'tardi. Tog‘a Yusupovning qulog'iga nimadir dedi. Yusupov Nizomjonga allaqanday qi- ziqish bilan boshdan-oyoq qarab chiqdi. Ruxsat tekkandan keyin Nizomjon chaqqonlik bilan taxta- dan omonat yasalgan salma chetiga chiqib atrofga qarab oldi. Gapini nimadan boshlashini bilmay andak o'ylanib qoldi. - Hurmatli o‘rtoqlar. Hurmatli o‘rtoqlar. Men... - N i­ zomjon esankirab gapini yo‘qotib qo‘ydi. Keyin sal o‘zini o‘ng- lagandek bo‘lib prezidiumdagilarga qaradi. Tog‘a gapiraver, de- gandek qihb unga dalda berdi. Nizomjon qistamasa ham ikki-uch yo'talib gapini boshladi. - 0 ‘rtoqlar, bundan bir hafta oldin da­ dam oldi. Dadamni hamma taniydi. Menga dadamdan katta meros qoldi. Mana! Nizomjon tugunni prezidium stoliga qo‘yib yechdi. Ichidan oltin-kumushlami ohb qizil alvonga qo‘yaverdi. Pachka-pachka pullami terib tashladi. - To‘rt yuz ellik ming so-m pul. Yana shunday bahoga teng keladigan qimmatbaho buyumlar... Bu boyliklar onamning ko‘z yoshi, mening rizqimdan yulib yig'ilgan. Men shu pullami, shu qimmatbaho buyumlami Yozyovonimizda tashkil bo‘layotgan yangi kolxozlar xo'jaligini tiklashga topshiraman. Qabul qilib olishlaringizni so‘rayman. Besh yuzga yaqin miting ahli jimib qolgan edi. Egni yupun, o‘zi kichkinagina bolada shunchalik odamiylik borligiga hamma hayron edi. Orqa qatorda o‘tirgan akasi A’zamjon yerga bir tupurib, dav- radan chiqib ketdi. Boya shu tugunni to‘p qihb o‘ynagan qizlaming og‘zilari ochihb qolgan edi. Markazkom sekretari Yusupov o'midan turib Nizomjonning oldiga keldi. Miting ahlining ko‘z oldida uni bag‘riga bosib, pe- shanasidan o‘pdi. - Rahmat, bolam, himmatingga balli. Sen bergan bu pul- larga Yozyovonda yangi klub, yangi kino zali, maktab quramiz. Yetmaganiga o‘zimiz qo‘shamiz. Barakaha, bolam. 598 Yusupov pullami qayta tugib Tog‘a bilan Melivoy akaning oldiga qo‘ydi. - Mana, yangi kolxpzlaming dastlabki byudjeti. Ehtiyotlab sarilanglar. Keyin Yusupov Nizomjonning qo‘lidan yetaklab oborib o‘z yoniga o‘tqazdi. Sahna chetiga ikkita sandiq olib chiqishdi. Ob­ last ijroiya komitetining raisi bilan sekretari ham sahnadan joy olishdi. Oblast ijrokomining raisi o'midan turib Moskvadan kelgan mehmonni sahnaga taklif qildi. Bir qo‘li yo‘q general chiqdi. - 0 ‘rtoqlar, - dedi majlis raisi. - Yozyovonlik quroldosh do'stlarini yo‘qlab kelgan qahramon generalimizni yangi obod bo‘lgan qishlog‘imizga qadam ranjida qilishlari bilan tabrik- laymiz. Xush kelibsiz, aziz qahramonimiz, deymiz. Qarsak, qiyqiriq bo'lib ketdi. - Hoziigi so‘zni general-leytenant o ‘rtoq Zaychenkoga be­ ramiz. Qo‘lsiz general minbarga chiqdi. U shu balandlikdan turib cho‘lning olis-olislariga ko‘z tikib, bir oz jim qolgach, shoshil­ may gapira boshladi. -A z iz birodarlar. Men haibiy odamman. Esimni taniga- nimdan beri armiya safidaman. Shundoq bo‘Isa ham, dehqon mehnatining nimaligini bilaman. Asli o‘zim dehqon bolasiman. Otam omoch ketida umrini o‘tkazgan. Bugun o‘rtoq Yusupov bilan dalalaringizni aylanib chiqarkanmiz, bu dalalarda, cho‘l- larda chinakamiga harbiy intizom borligini ko'rdim. Biz jangda shahar olayotgan paytimizda siz tikanzordan, qamishzorlardan shahar olgan ekansizlar. Bu chinakam qahramonlik. Bu g‘alaba- mizga katta ishonch. Meni bu yeiga chorlagan ikki narsa bo‘ldi. Biri biz bilan yon- ma-yon turib dushmanga qarshi kurashgan do‘stlarimiz tinchlik paytida, mehnat frontida qanday ishlayotganlarini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rish. Ikkinchidan, mana shu quroldosh do'stlarimizni sog‘inganimiz bo‘ldi. Orangizda mening eng yaqin quroldosh do'stim Xolmatjon Matkarimov bor. Hamma gurr etib o‘rta qatorda o‘tirgan Xolmatjonga qaradi. Xolmatjon qip-qizarib ketdi. General so‘zini davom qildi. -X olm atjon bilan biz hamisha faxrlanib yuramiz. Yosh jangchilarga uni namuna qilib ko‘rsatamiz. Jangovar yo‘lini mi- sol qilib aytamiz. Biz bugun Xolmatjon Matkarimovning ko‘ksi- ga «Oltin Yulduz» taqqani keldik. 599 Hamma o‘midan turib ketdi. Generalning ovozi eshitilmas- di. Majlis raisi qo‘l ko‘tarib to‘polonni bosdi. General kulib ga­ pini davom ettirdi: - Hozirgina sizni armiya intizomi bor ekan, deb maqtagan edim. General gapirganda soldat qimirlamay turishi kerak. Hamma gurr etib kulib yubordi. — Jangovar do‘stim Xolmatjon, marhamat qilib sahnaga chiq! Xolmatjon asta o‘midan turdi. Boshini egib tez-tez yurgan- cha sahnaga chiqdi. Usmon Yusupov qog‘ozga o‘rog‘liq katta qutichani ochib, ichidan yorhqni oldi-da, o‘qiy boshladi: «SSSR Oliy Soveti Prezidiumining farmoni. Nemis-fashist- larga qarshi Vatan urushi frontlarida ko‘rsatgan jasorati uchun starshiy seijant Xolmat Matkarimovga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilsin va u «Oltin Yulduz» medah hamda Lenin ordeni bilan mukofotlansin. SSSR Oliy Soveti Prezidiumining raisi М. I. Kalinin. SSSR Oliy Soveti Prezidiumining sekretari Gorkin. Usmon Yusupov Xolmatjonning ko‘kragiga «Oltin Yulduz» va Lenin ordenini taqib qo'ydi. General Xolmatjonni bag‘riga bosib o‘pdi. Pastda chapak-qiyqiriq davom etardi. Ana shundan keyin front orqasida alohida namuna ko‘rsatib ishlaganlarga «Vatan urushidagi shavkatli mehnati uchun» me- daUari topshirila boshlandi. Kechqurun Nizomjon ham uyga medal taqib kelgandi. VIII Dildor chinakamiga baxtiyor edi. U Xolmatjon to‘g‘risida o‘ylaganda qandoq bo‘larkin, yana qoqihnasmikinman, yana yiqilmasmikinman, degan tashvish dilini xira qihb turardi. Endi u Xolmatjonning kimligini juda yaxshi bilib oldi. Shu paytgacha hech kimning ko‘ziga ilinmagan, hammavaqt bir chekkada ishi- ni qilib yurgan bu kamgap bola birdaniga butun qishloq oldida buyuk odamga aylandi. Shundoq odam Dildomi tanlabdi. Yana qandoq Dildomi deng, bir marta sevgiga oyoq tiragan, bir marta sevgi deb cho‘g‘ ushlagan, ro‘zg‘or ko‘rib bolali bo‘lgan Dildorga dilini ochibdi. 600 Awaliga Dildor Xolmatjonni unchalik pisand qilmagan bo‘l- sa, endi Xolmatjonga munosibmanmi, deb o‘zidan-o‘zi so‘radi. Xolmatjonning ko‘kragidagi ordenlaming har biri qon evazi- ga, jon evaziga kelganini Dildor yaxshi biladi. A’zamjon uchta- gina medalni jaranglatib butun qishloqni taka-taka qilgan. Xol­ matjon bo‘lsa ordenini ham, frontda qilgan qahramonliklarini ham oraga solmasdan tinchgina ishini qihb yurdi. Yozyovonda miting bo‘lishi, olis joydan generalning kelishi shu birgina Xolmatjon hurmati uchun ekani hammaga ma’lum. Mana shunday tantanadan keyin ham, ko‘kragiga qahramonlik «Oltin Yulduz»ni taqqandan keyin ham Xolmatjon o‘sha Xol- matjonligicha qolaverdi. Dildor bundan o‘n besh kun narida eri tashlab ketgan ke­ chasi uyda yolg‘iz qolgani, o‘shanda Xolmatjon uni qo‘riqlab to sahargacha uyi atrofida aylanib chiqqanini, tol tagidagi ajriqda uxlab qolganini eslab, o‘zidan-o‘zi xijolat bo‘lib ketdi. Shundoq odamni, shundoq qahramon odamni ovora qilganiga endi uya- lardi. - E, nodon Dildor, - dedi o‘ziga-o‘zi, — senga yana nima kerak? Ozmuncha xo‘rliklar ko‘rmadingmi? Shundoq yigit yo‘lingni poylasa, joni-jahonini yo‘hngga sochaman deb tur- sa, ikkilanasan? Senga qanaqasi kerak? Bo‘yniga osilmaysanmi! Yo‘lini poylamaysanmi?! Yo‘qolgan, qalb qa’riga chuqur ko'milib tashlangan mu- habbat tuyg‘ulari Dildor ko‘ksida yana balqib chiqdi. Endigina balog‘at ostonasiga yetgan qiz boladek entikar, goh yig‘lagisi, goh kulgisi kelardi. Osmonda ko‘z ochgan yulduz ham, oftobda erinib yotgan musichaning kukusi ham, hamma-hammasi uning dilini yoritar, ko‘ngliga qandaydir quvonch, qandaydir yupanch solardi. Dildor kecha Asroradan kelgan xatni yana qo‘hga oldi. Xol­ matjon umidvor bo‘lib yurganini yozgan, undan maslahat so‘ra- gan edi. Kecha shu xatga javob keldi. Asrora shunday deb yoz­ gan edi: «Sen o'lguming biron yeringda mehrigiyoing bormi deyman, hadeb atrofingda yigitlar o‘ralashaverishadi. Ko‘zing o‘lgurni suzsang kerakki, shundoq qilishadi. Nega menga birov qaramay- di? Nega Adolga qaramaydi? Mushtdek boshing bilan uchinchi yigitning boshini aylantirishing. Erdan chiqqan xotindan isitgan oshning hidi keladi deyishardi, sen o‘lgurdan nega kelmaydi? 601 Ha, sen chinakamiga chiroyli juvonsan. Zuvalang pishiq ekan. Sira aynamaysan. Men unaqamasman. Dala, oftob tig‘idagi ish meni juda xunuk qilib qo‘ygan. Undoq desam, o‘zim o‘lgurda yigitlaming ko'zini o‘ynatadigan hech narsam yo‘q. Otam rah- matlik o‘g‘ilga zor bo‘lib, kuta-kuta o‘g‘il ko‘rmagandan keyin meni o‘g‘il bola qilib o'stirdi. Esingda bormi, to bo'yim cho‘zil- guncha ham shim kiyardim. Belimga chorsi bog‘lab maktabga kelardim. 0 ‘g‘il bolalar bilan kurash tushardim. Qaynatang o‘lgur meni nima deganini bilasanmi? Jig‘iga tegaverganimda, sen ot qizsan, degan. 0 ‘shanda qon-qon yig‘laganman. Qanday qilay, o'rtoq, yuzimga upa sursam yarashmasa, labimga qizil sursam yarashmasa. Xuddi sirkdagi masxarabozlarga o‘xshab qolaman. Mayli, men uchun ham sen yigitlarga yoqaver. Albatta, sen xursand bo‘lgin deb, kelishmagan gaplami yoz- dim. 0 ‘zi hozir nastroyenam yaxshi. Kuladigan gaplami yozgim keldi. Xolmatjon to‘g‘risida yozibsan. Senga tayinli biron maslahat berishga hayronman. Ko'ngil ishiga birov aralasholmaydi. Ay- niqsa, uzoqdan turib fotiha berish qiyin. Umuman olganda, Xol- mat yaxshi bola. Sal pismiqroq, ichimdagini top deydiganlardan edi. Hozir qanaqa bo‘lib ketgan bilmayman. Sut ichib, og‘zi kuygan odamsan. Qatiqni ham puflab ichishing kerak. 0 ‘zing bi- lasan. Hozir sen birovning maslahatisiz ham bir ish qila oladigan yoshdasan. Sevgi, oila qurish to‘g‘risida gapiryapman. Bir marta ro‘zg‘or ko‘rgan odam pishib qoladi. Yaxshilab o‘yla. Qirq o‘l- chab, bir kes. Menimcha, Xolmat seni xor qilmasa kerak. Xullas, о‘zing bilasan. Senga Adoldan salom. Sog‘ bo‘l. Dala ishlari sal yurishib ketgandan keyin Adol bilan bir borib kelsak ham ajabmas. Senga hurmat bilan Asrora. 0 ‘g‘lingni o‘pib qo‘y. Nizom o‘lgur qayoqlarda sanqib yuribdi? Xayr. Dildor bu sodda, bir qop yong‘oqdek shaldir-shuldur du- gonasining xuddi yonida turib gapirayotgandek qilib yozgan bo‘yoqsiz xatini o‘qib yayrab ketdi. Asrora uchrashib qolganda ham, hatto uzoqdan turib yozgan xatida ham uni urishardi. Xatning mag‘zini chaqib qaraganda Asrora ulaming qovu- shishiga qarshi emas. Dildor bu masalada bir marta yurak oldir- gan bo‘lgani uchun Asrora uni o‘ylab ish qilishga undardi. 602 Dildoming fikri qat’iylashdi. U faqat shu Asroraning dash- nomlaridan qo‘rqardi. Endi qo‘rqmasa ham bo‘ladi. U rozi. Dildor cho‘lga kelgandan beii biron marta ham kiymagan yangi atlas ko‘ylagini kiydi, bir ehekkada gazetaga o‘ralganicha yotgan amirkon tuflisini oyog'iga ilib bir parcha oynaga qaradi. Hah kunduzi qo‘ygan o‘smasi chap qoshidan sal qulog'i tomon- ga oqqan ekan, izi tushib qolibdi. Dastro‘molini ho‘llab ishqadi, ketmadi, qaytaga ishqalangan joyi qpntalashib qizarib qoldi. Oynakdan bir-biriga tikilib qolgan ko'zlar qimirlamasdi. Dildor chinakam chiroyli edi. Xotinlaming ta’biri bilan ayt- ganda, bitta tuqqandan keyin husni yanada ochilib ketgandi. Bu husn, bu qaddi-qomat har qanday yigitni ham o‘ziga qarata olar- di. Dildor oynada o‘z husniga o‘zi mahliyo bo‘lib turgandan ke­ yin, mamnun bir qiyofada ko‘chaga chiqdi. Hozir u qayoqqa bo­ radi, nimaga bunaqa yasanib yuribdi, bilmasdi. Cho‘lning kechki shabadasi shu bailor yerga qadalgan tol novdalarini silkitar, olis- lardan sahro giyohlarining allaqanday hidlarini ohb kelardi. Dil­ dor shu topda oldidan Xolmatjon chiqib qolishini istardi. Ammo u ko‘rinmasdi. Dildor uni o‘sha miting kuni minbarda ko‘ksiga «Oltin Yulduz» taqayotganlarida ko‘rganicha uchratmadi. Bugun bo‘lsa, tamoman bir qarorga kelgan Dildor atayin uni ko'rishga, agar yana o‘sha gapni qaytarsa, ikkilanmay, «ha» javobini berishga chiqqan. Dildor ancha vaqtgacha cho‘lning yangi ko‘chalarida aylanib yurdi. U o‘g‘li, Xolmatjon, bo‘lajak turmushlari to‘g‘risida o‘y- lardi. Uzoq o^ylash oqibati shu bo‘ldiki, u ertangi kunidan biron xiralik ko‘rmadi. Ko‘ngilda qoniqish, taskin va yana allaqanday to‘lqinla- tuvchi hislar bilan uyiga qaytdi. Malika aya kelmagan, qo‘shni hovlilarda yoqilgan chiroqlaming nurlari daraxtlaming bo‘yniga tushib turibdi. Dildor nimqorong‘i hovlida bir dam u yoqdan-bu yoqqa yurib, keyin ayvon dahaniga o‘tirdi. Bu yolg'izlik, bu nimqorong‘ilik unga yoqardi. Jimjit hovli­ da o‘z o‘ying, o‘z orzularing bilan tanho qohsh qandoq yaxshi. Dildor ana shunday halovat og‘ushiga olgan hovlida kuy tingla- yotgandek tebranib-tebranib o‘tirardi. Suv kechgandek tovush keldi. Dildor erinibgina orqasiga qa­ radi. Ayvonning u boshida oyog‘iga rezinka etik kiygan, yelka- siga ov miltiq osgan Xolmatjon unga hayron boqib turardi. Xol­ matjonning behdagi qiyig'ida to‘rt-beshta o ‘rdak va bir quyon osihb turardi. 603 - Voy, - dedi hayron bo‘lib o‘midan turarkan Dildor, - Kelganingizni bilmay qopman. - Ovga chiqqan edim. Uncha bo'lmadi. - Xolmatjon shun­ day deyarkan, belidagi o‘ljalarini ayvon chetiga qo‘ydi, - Bir piyolagina qaynoq choyingiz bormi? Juda chanqadim. - Hozir, hozir. Hozir qumg'onni o‘choqqa qo‘yaman. Dildor, shox-shabbalami o'choqqa tiqib o‘t qalab yubor­ di. Birpasda yarim qorong‘i hovli devorlarini, daraxt tanalarini o‘tning shu’lalari yalay boshladi. Xolmatjon ust ko'ylagini yechib shaftoli butog'iga ilib, ariqni oyoqlari orasiga oldi-da, shopillatib yuvina boshladi. U yuvinarkan, Dildor sochiq ushlab yuzini tes- kari qilib turardi. Xolmatjon shoshilmay yuvinib, Dildor uzatgan sochiqqa artinib yana ayvon oldiga keldi. - Endi, xafa bo‘lmaysiz-da, Dildorxon. Idoraga shu ahvolda botgim kelmadi. Soat to‘qqizga pravleniye chaqirib qo‘ygandim. Dildor javob o'miga muloyim kulib qo'ydi. Ikkovi bir-biriga qarolmay yer chizib ancha o‘tirib qolishdi. Qumg‘on vaqirlab qaynadi. Dildor choy damlab kelguncha uning chaqqon harakatlarini, engashganda, chambarakdagi qaymoqni olayotganda gavdasini bir g‘alati egilishi, cho'zilishi Xolmatjon­ ning yigitlik torlariga tegib ketdi. 0 ‘zida ajib bir botirlik sezib beixtiyor o'midan turdi-yu, dadil yurib Dildoming oldiga keldi. Qanday qilib bilagidan ushlaganini, bir qo‘li uning nozik bella- riga chirmashganini sezmay qoldi. Dildor faqat bir so‘z aytardi: -V o y , voy, kuyasiz, choynakni qo‘yay. Voy, yelkangizga choy to‘kilib ketadi. Xolmatjon uni qo‘yib yubordi. Dildor dasturxon chetiga choynakni qo‘yarkan, Xolmatjon yana uni tortib o‘ziga qaratdi. Xolmatjonning awalgi tolpinishi Dildoiga kutilmagan bir hoi edi. Bu galgisini o‘zi istagandek mayl bildirdi. Xolmatjon hansirab uning yuzlaridan, lablaridan yigit kishini mast qiladigan g'alati, judayam g‘alati, yoshlik hidi, faqat ba- log'at hidi deb aytish mumkin bo‘lgan bir hid taratib turgan tomoqlarining tagidan o‘pardi. Bu yarim qorong‘i hovlida ikki yosh, bir-biriga intilgan ikki yurakning gupillab urishi hokim edi. Dildor baxtiyor edi. Xolmatjon mast kishidek o‘zini unutgandi. Dildor uning bag‘ridan uzilib chiqishni istamasdi. Ammo qandaydir hayo, qandaydir andisha sekin-asta ongiga quyilib kela boshladi. 604 Ikki qo'lini Xolmatjonning gupillab urib turgan ko‘kragiga qo‘yib, asta, beozor itardi. - Qo‘ying, qo‘ying, Xolmatjon aka. Bitta-yarimta kelib qol- masin. Xolmatjonning yigit bo‘lib birinclii marotaba ayol kishini bag‘riga tortishi edi. Dildomi bag‘ridan qo‘yib yuborishi juda qiyin bo‘ldi. Dildor Xolmatjonning tushib ketgan do‘ppisini yerdan olib tizzasiga urib qoqib uzatdi. - Sho‘x ekansiz. - Endi bo'ldimi? — dedi Xolmatjon hamon hansirab. - Nima bo‘ldimi? - dedi ajablanib Dildor. - 0 ‘ylab ko‘ray, ozroq fursat ber, degan edingiz. 0 ‘sha fur- sat o‘tdi. 0 ‘ylab ko‘rgandirsiz? Dildor Xolmatjonning bundan bir-ikki hafta oldin ikki bi- lagidan ushlab yolvorganini esladi. 0 ‘shanda u o‘ylab ko‘rishini aytgandi. Bunday gap til bilan aytilmaydi. Bugun uning Xolmatjonga o‘ptirishi, bag'rida monelik bildirmay xo‘rsinishi o‘ylab ko‘igani, xo‘p degani emasmi? Ammo Xolmatjon bu gapni o‘z og‘zidan eshitmoqchi, eshitib huzur qilmoqchi. - Xo‘sh, nima deysiz? - E, boring-e, - dedi erkalanib Dildor. - Til bilan aytish shartmi. Yo‘q desam, siz bilan qorong‘i hovhda gaplashib turar- midim. Xolmatjon endi o‘zini ancha o ‘nglab olgan, boyagi qilmishi qanchalik unga rohat bag‘ishlagan bo‘lsa-da, har qalay xijolath- roq ish bo‘hb o‘tgan edi. - Kechiring, Dildor, sal o‘zimni eplashtirolmay qoldim. Rahmat, meni xotiijam qildingiz. Bir yetimning ko'nglini ko‘tar- dingiz. Endi tayyorgarligimni ko‘raversam bo‘lar-a. Xo‘pmi? Dildor boshi bilan xo‘p ishorasini qildi. Xolmatjon onasidan hayitlik tanga olgan boladek ko‘chaga otildi. - Hoy, hoy, o‘rdaklaringiz qoldi-ku! - dedi orqasidan qich- qirib. - Sizga, sizga ohb kelganman. Hammasi sizga. Xolmatjonning ovozi uzoqdan eshitildi. U ancha nari ketib qolgan edi. Dildor chiroqni yoqdi. Xolmatjon tashlab ketgan o‘rdaklami qo‘liga ohb gunafsharang bo‘yinlarini siladi. Ayvon chetida qol­ gan miltig'ini ko‘tarib ustunga ildi. 605 Endi Dildor qalbidan A’zamjon nari ketib, Xolmatjon ismli bo‘z yigit beri kelgan edi. Dildor endi o‘z taqdiridan, ertasidan umidvor edi. IX Nayman alohida kolxoz bo‘lib ajralib chiqishga tayyor ko‘ringani bilan tashkiliy tomondan hali ko‘p ishlar qilinishi ke­ rak edi. «Zarkent» pravleniyesi bu masalani muhokama qilib bir brigadadan kolxoz vujudga keltirish uchun nimalar qilish kerak- ligini ko‘rib chiqdi. Yangi kolxozga qancha chorva ajratiladi? Inventar, transport, bo‘linmas fonddan qancha so‘m beriladi? Urug‘lik fondi, yo‘llar qurish uchun necha so‘m, qurilish fondidan qancha yog‘och, qancha g‘isht, sement berish kerak? Bu masalalar ko‘p vaqt ta- lab qilardi. Shuning uchun ham pravleniye olti kishilik tashkilot komiteti tuzishga qaror qildi. Komitetga Tog‘a, Ikromjon, bosh buxgalteming o‘zi, agronom, chorva brigadiri hamda Qishloq sovetining raisi kirdi. Ikromjon Naymandagi bari ishlami To‘lanboyga topshirib o‘zi besh kundan beri Zarkentda olishib yotibdi. U pravleni­ ye majlisida kolxoz bo‘lib ajralib chiqish masalasini yig‘im-te- rimdan keyinga qoldirish to‘g‘risida ko‘p gapircli, ammo gapini o‘tkazolmadi. Hozir Naymanning ham g‘o‘zalari ko‘sak tugib, bugun-erta terimga kiraman deb turibdi. Cho‘1 sharoiti og‘ir. Yog‘in-sochinga qolmay yangi yerlarga traktor solish kerak. Havo ko‘z yoshi qilib bersa, to‘qayga kirib bo'lmay qoladi. Ho­ zir qamish yoqishning ayni payti. Kuyindi ham haydalgan yerga o‘g‘it bo‘ladi. Qishi bilan chirib yemi qo‘pchitadi. Shu ishlami terim boshlanguncha qilib olish kerak. Ammo Ikromjon tash­ kiliy ishlardan bo‘shayolmaydi. Kecha To'lanboy kelganda shu to‘g‘rida hasrat qilgan edi, To‘lanboy uni xotiqam qildi: «Sen unaqa vahima qilavermay, ishlaringni bitkaz. Bu yog‘ini bizga qo‘yaver. To‘qay buzishga professor bo‘lib ketganmiz. Qamish degan narsa bamisoli fonar yog‘i. Bitta gugurt chaqsang pov eta- di, yonadi ketadi. Shunga shuncha tashvishmi? Sen traktor un­ diraver, men to‘qayni yondirib tayyor qilib qo‘yaman». To‘lanboyning gapi bir hisobda to‘g‘ri. Qamish yoqish qi­ yin emas. Ammo butun bir kolxoz bo‘lish uchun shu yongan to‘qayni traktorda ag‘darib, awal sholi ekib yemi yer qilib olish kerak. Bo‘lajak kolxoz sholi yetishtiradimi, paxtami? Hozirgi yuz 606 sakson gektardan olinadigan paxta yaxlit kolxoz bo‘lish uchun ozlik qiladi. Qo‘shimcha ochiladigan yerdan ikki yilsiz paxta olib bo‘lmaydi. Yangi kolxoz bir-ikki yil ham paxta, ham shoh, ham poliz ekinlari yetishtiradi. Yangi bog‘ tashkil qilish kerak. Bu masalalar Ikromjonni butunlay band qilib qo'ygan edi. Buxgalter kim bo‘ladi, kimni omborchi qilish kerak? 0 ‘g‘it- ga joy tayyorlash kerak. Chorva qishloviga qo‘ra tayyorlamasa, ertami-indin, Tog‘a hayda mollaringni, deb qoladi. Qayoqqa oboradi? Ikromjonning bir oyog‘i rayijrokomda, bir oyog‘i raykomda bo‘lib qoldi. Nogiron odamni tinch qo'ymagan Tog‘adan xafa bo‘hb ketadi. U yoqda nevarasi ko'ziga ko‘rinib bor-e, deb Nay- manga ketvorgisi kehb qoladi. Xullasi, u talashib-tortishib yangi kolxozga uch yuk mashi- nasi, ikki traktor, yettita arava, oti bilan uch brichka, to‘rtta eshak arava undirdi. Bular «Zarkent» hisobidan. Endi rayijro- komning himmati qanaqa bo‘larkin? Tog‘a buning ham yo'lini o'rgatdi. - Ijrokom raisining eshigiga yotib olasan. Yangi kolxoz vaki- lisan. Bermay iloji yo‘q. Bilib qo‘y, bizdan olgan mashinalar eski mashina. Seni ko‘p urintiradi. Yangisidan ikkita undirmay kabi- netidan chiqmaysan. Bu yoqdan men ham ha-halab turaman. Ikromjon shunday qildi. Awaliga yaxshi gapirdi. Keyin sal balandroqdan keldi. Sekaga boraman, Usmon otaning oldi­ ga kiraman, deb do‘q qildi. Ana shundan keyingina, mashina yo‘q, o‘lay agar bir dona bo‘lsa deb turgan rais xo‘p, dedi. Bit­ ta yap-yangi, bitta sal uringanroq yuk mashinasiga qog‘oz qihb berdi. Kechqurun Ikromjon Tog‘aning oldiga gul-gul ochihb keldi. -A ytdim -ku senga, ijrokom raisi sal baland kelsang, past tushadi. Men uning fe’lini bilib olganman. Endi traktomi ray- komdan undirasan. Xorunboy akaning ixtiyoriga oltita traktor kelgan. Obkomdan telefon qilmasa, bermaydi. Buni o‘zim gap- lashib beraman. Davlatdan uzoq muddath kredit olish kerak. Pulni ko‘proq so‘ra. Qancha so‘rasang ham, ozmi, ko‘pmi, bari bir oblupravle- niye yarmini qirqadi. Shuning uchun birdaniga katta pul so'ray- miz. Yarmini qirqsa ham, ancha qoladi. U shunday deb Ikromjonning yuziga qaradi. Qaradi-yu, un­ dan ko'zini ololmay turib qoldi. 607 Tog‘a ish bilan bo‘lib do‘stining ahvoliga nazar solmagan ekan. Bir haftadan oshdi Zirillamada yurganiga. Qayerda yot- yapti, nima yeb, nima ichyapti, xabari yo‘q edi. Ikromjon ozib, ko‘zlari ich-ichiga kirib ketibdi. Uning ahvolini ko‘rib Tog‘aning ko‘ngli buzilib ketdi. Xotini, bolalari bo'lganda shunaqa bo‘lib yurarmidi, deb dilidan o‘tkazdi. - Menga qara, - dedi Tog‘a. - Ishlaringni qo‘y. Men ham bugun idoradan qochaman. Ikkovimiz bir maishat qilaylik. Tog‘a o‘midan turib stol ustidagi qog'ozlami yig'ishtirib g‘a- ladonga tiqdi-da, derazani bekita turib Ikromjonga qaradi. - Odam topolmaydiganroq joyga borib otamlashamiz. Ikkovi tashqariga chiqishdi. Kun botishiga sal bor. Tog‘a sa- movarchini chaqirib qulog‘iga nimadir dedi. Keyin, bo‘pti, deb saroyga kirib ketdi. Sal o‘tmay qog‘ozga o‘rog‘liq narsa ko'tarib chiqib ichkariga opkirib ketdi. Saroydan velosiped minib chiqqan yigit Tog‘aga qarab, bo‘pti, deganicha o‘qdek uchib ketdi. Ikki oshna bitta-bitta qadam tashlab yangi tushayotgan klub oldidan aylanib o‘tib bog‘ tarafga yo‘l olishdi. Ulaming yoiini buxgalter to‘sib chiqdi. - 0 ‘rtoq Yonbo'latov telefon qildilar, yangi kolxozga traktor beradigan bo‘lishibdi, doverennost bilan odam kelsin, dedilar. - Nechta berarkan? - dedi Tog‘a. - Bitta, dedilar. - Ha-ha. Bitta bo‘lsa, bermay qo‘ya qolsin. Kerakmas. Ik- kitaga doverennost yozaver. Bermasin-chi, Toshloqdan ko‘chir- vorarman. Buxgalter, ixtiyoringiz, degancha orqasiga qaytdi. Tog‘a nima bo‘lsa ham, Ikromjonga yengil bo‘lsin, ko‘ngli ko‘tarilsin, derdi. Yangi kolxoz qancha tez oyoqqa tursa, Ikrom ham shuncha qaddini rostlaydi. Tog‘a butun Farg‘ona oblasti bo‘yicha erka raislardan hi- soblanardi. Qilaman degan ishini qilmay qo‘ymasdi. Rayonda bitmagan ishini oblastdan bitkazardi. Shuning uchun ham rayon rahbarlari uni xush ko'rishmas edi. Bu ustimizdan hatlab ob- lastga yuguradi, deb nolishardi. Hozir bitta ajratilgan traktomi ikkita qilib olaman deyishi ham, o‘sha qo‘li uzunligiga ishonishi edi. Boya velosipedda ketgan yigit bog‘ning etagiga suv sepib, so‘riga sholcha solib qo‘ygan ekan. Ikkovi kelishganda yigit ariq bo‘yiga cho‘nqayib likopga shakarob to‘g‘rab o4irardi. 608 - Baqa ber, sen boplolmaysan, Ikrom qiladi, sen orqang- ga qaytib, oshni tezlat. Menga qara, birov so‘rasa, rais cho‘lga chiqib ketgan, deb ayt. Yigit patnisda piyoz, pomidor, qalampir keltirib so‘riga qo‘y- di. Pichog‘ini qiniga solayotgan edi, Tog‘a, tashlab ket, yo‘qol- maydi, dedi. Faig'ona xalqi o‘z pichog'ini otasiga ham ishonmaydi. Agar birov olib biron narsa to‘g‘rasa, ikki ko‘zi pichog‘ida bo'ladi. Agar suyakka soladigan bo‘lsa, joni hiqildog‘iga keladi-yu, pi- chog'ini qo‘lidan tortib oladi. Bu qishloq kishilariga Tog‘a ota- dan afzal edi. Yigit pichog‘ini qaytarib olishga jur’at qilolmadi. Indamay velosipediga minib ketdi. Ikromjon pichoqni qo‘liga ohb tomosha qildi. - Shahrixonning pichog'i deyman-a, - dedi zavqlanib. Tog‘a pichoqqa qaramay javob qildi. - Qorasuvniki, 0 ‘sh Qorasuviniki. Ikromjon hafsala bilan shakarob to‘g‘radi. Tog‘a yaktagini ham yechib tashlab maykachan bo‘lib oldi. U endi ancha qa- rigan, bo'yinlari salqib, bilaklaridagi tomirlari ko'karib ko‘rinib turardi. Ammo o‘zi hah baquwat ko'rinardi. U ariqqa tashlab qo‘ygan shishani ohb, so'riga chordana qurib o‘tirib oldi. - Toshkentdagi armanlar do'konidan olgan edim. Tanishim bor. Dunyoda arman konyagidan zo‘ri bo‘lmaydi. Ikromjon umrida konyak ichmagan edi. Qanaqa bo‘larkan, deb yurardi. Ayniqsa, xotini o‘lib, bolasi kuydirib ketgandan ke­ yin bunaqa ishlar esiga ham kelmagandi. Toleiga o ‘g‘h Nizomjon ham ichmaydigan, chekmaydigan chiqdi. - Ichmaganimga ham ko‘p bo‘ldi, - dedi Ikromjon beparvo. - Ikki yildan oshdi, chog'imda. - Ichmagan bo‘lsang, endi ichasan. Yangi kolxoz uchun, salomatligimiz uchun ichvorasan-da, oshna. Bolaligi, yigitligi biiga o‘tgan, keksaligi ham barobar bosh- langan bu ikki qadrdon shu bugun bir yayrashmoqchi, to‘yib- to‘yib gaplashmoqchi. 0 ‘tgan yoshlikni, ko‘igan ham shodlig-u ham alamli kunlarini esga olishmoqchi. Bog‘ cheti odamdan xoli. Qurilayotgan shiyponning tomi hali yopilmagan, hovuz qazilgan-u, suv quyilmagan. Shuning uchun bu tarafga hah mehmonlarning qadami tegmagan edi. Velosipedli yigit g'irillab kehb chorsida non, uzum olib keldi. - Oshning zirvagini bostirib qo‘ydik. Ketma-ket guruch so- laveraylikmi yo turaturaylikmi, deb so‘radi. 609 - Chaqqon-chaqqon bo‘linglar, - dedi Tog‘a. Yigit ketdi. Tog* a shishani ochdi. Piyolani qo‘liga olgan Ikromjon, Tog‘aning ko‘ziga qarab al­ laqanday mehrmi, butun qilgan yaxshiliklariga minnatdorlikmi, bilib bo'lmaydigan bir ohangda dedi: - Seni salomatligingga, Rayimberdi. Uning ovozi titrardi. Tog‘a iljaydi. - Ichmasdan mast bo'lyapsanmi, tentak. Unaqa qiladigan bo‘lsang ichmay qo‘ya qolamiz. Ikromjon ko'zini yummay ichib yubordi. - Y ig ‘lasak yig‘labmiz-da, og‘ayni. Ko‘z yoshimizni birov ko‘rmasa bo‘lgani. Mayli, senam yig‘la, menam yig‘lay. Axir yig'lolmay ko‘z yoslilarimiz qurib ketdi-ku. - Ha-aa, - dedi cho‘zib Tog‘a. — Dod deb yig'lasa bo‘la- digan ishlar o‘tdi boshimizdan. Qandoq qilaylikki, sen bilan bizning yig‘lashga haqqimiz yo‘q. Biz milt etib yosh chiqaz- sak, boshqalar faryod urib yig‘i boshlashadi. Xalqning ko‘zidagi odammiz. Ikromjon ochiqqan edi. U yoqdan-bu yoqqa qatnab tushlik ham qilmagan edi. Ikki piyola konyak ichini sidirib ketdi. Kal- lasi g‘uvillab, ko‘ngli lohas bo‘la boshladi. Tog‘a ham to‘y-ha- shamlarda bo‘lmasa boshqa vaqtda ichmas edi. Konyak uni ham shirakayf qilib qo‘ygandi. Ikromjon boshini egib qimirlamay o‘tiribdi. U shu paytgacha o‘zini o‘tga-cho‘qqa urib ovutar, bo‘lib o‘tgan gaplami birovga yorilib gapirolmasdi. U o'tgan kunlarini eslamaslikka tirishardi. Axir, o‘tmishsiz odam bo‘ladimi? 0 ‘tmishi yo‘q odam yarim odam hisoblanadi. Nahotki, Ikromjon yarim odam? U o‘zi to‘g‘rida o'ylaganda dod deb yuborgudek bo'lardi. Xotiralar uyg'onganda dard-alamlar yopirilib taningni o‘raydi. Ana o‘shanday paytlarda bir diltortar kishing bo‘lsa-yu, yig‘lab-yig‘lab xumordan chiq- sang. Ikromjonning shu Rayimberdidan bo‘lak kishisi yo‘q edi. To‘lanboy ham durust yigit. Ammo sal yengiltakroq. Dard-alam tortmagan. Unga o‘yin-kulgi, vaqtichog‘lik bo‘Isa bas. Ana shu­ ning uchun ham Ikromjon unga dilini ochmasdi. Ikromjonning ichidan kuchli bir xo‘rsinish chiqdi-yu. to‘lg‘andi. U raisga yuzlanib: - Tog‘a, — dedi. - Meni bilasan-a? - Bilaman, bilaman, Ikrom. Nahotki, bilmasam. - Rahmat. Senga ming rahmat. Sen meni jar yoqasidan olib qolgansan. 610 — Jinni bo‘lma, — dedi Tog‘a beparvo. Ammo u Ikromning bu ichki iztiroblarini sezib turar, o‘zini bilmaganga solardi. - Shundoq xotinimdan ajraldim. Cho‘lda, mushtdekki- na, g'aribgina qabrda yolg'iz yotibdi. Jannat bir kun bo‘lsa-da, ro‘shnolik ko'rmay ketdi. Shunisi alam qiladi. — Hammamiz ham bir kun oldin, bir kun keyin tuproqqa kiramiz, — dedi Tog‘a yana beparvo. — Yo‘q. 0 ‘lishda o‘lish bor. Bu dunyoning rohatidan jindek bo‘lsa ham tatib o‘lish kerak. Men bu rohatlardan benasib bo‘l- gan odamman. - Hah ko‘p rohat ko'rasan. Ikromjon telbaga o‘xshab boshini sarak-sarak qildi. - Sen bilmaysan, sen bilmaysan, ichimni kemiryotgan ilon- ni. Mana shu yerimni ilon-chayonlar kemirib yotibdi. Tog‘aning kayfi tarqab ketdi. Shishani ohb so‘ri tagiga uloq- tirdi. Qayoqdan ham ichirdim, deb o‘kindi. — Hali ishing ko‘p, oshna. 0 ‘limni, alamni o'ylama. Yig‘im-terimni tamomlab olaylik, seni o'zim uzoq joylarga o‘y- natgani olib boraman. - Hech qayoqqa bormayman. Naymandan ketolmayman. Jannatimni yolg‘iz tashlab ketolmayman, bilasanmi. Bu cho‘l- da, bu to‘qayda ikki jigarimni ko'mganman. Ulami tashlab qa­ yoqqa boraman. Ey, sen bilmaysan, o‘rtoq. Bu qamishlar orasida yolg‘izim yotibdi. Tursunimni botqoqqa ko‘mganman. Shonsiz, sharafsiz o‘lim topgan u. Qo‘ltiqtayoq bUan go‘r qaziganman unga. Uning janozasiga na odam keldi, uni ko4mishga na bir ketmon topildi. Tag‘in ham yashab yuribman-da. Nimaga ya- shayotganimga o‘zim ham hayronman. Ikromjon Tog‘adan sir yashirmasdi. Ammo o‘g‘hning halok bo‘lganini undan yashirgandi. Aytmagandi. Qandoq qihb aytadi. Nima deb aytadi. Bu simi bir Ikrom, bir Nizomjon bilgandi. Hozir bu gapni eshitib Tog'aning qoshlari chimirildi. Yuragi jiz etib ketdi. Qarshisida turgan kishi unga allaqanday pahlavon, yuragi tog‘dek dardni dast ko‘taradigan dev bo‘lib ko‘rindi. Bu odam shuncha dardni yuragida ko‘tarib yuribdi. Odam bolasidek sabrh, dardga chidamh narsa bo'lmas ekan. Tog‘a uning ko‘ng- lini nima bilan ko4arishni bilmasdi. Do‘stining eng og‘ir, vijdon azobi qovurib tashlagan paytlarda hamdam bo‘lolgan, ko‘nglini ko'tarib, qalbidan dardni quvlay olgan odam hozir uni yupatish- ga biron og‘iz bo‘lsin so‘z topolmasdi. 611 — Mayli, yig‘la, — dedi Tog‘a. — Odamning ichida yongan o‘t ko'zidan yosh bo‘lib chiqib ketadi. Ichida qolsa, tanni kuydi- rib tashlaydi. Yig‘la. Yig‘layver! — Yo‘q, — dedi qat’iy qilib Ikromjon. — Men yiqilmaydi- ganlardanman. Mabodo yiqilgudek bo‘lsam, emaklab, sudralib yo'limni topaman. Men o‘lmayman ham, yiqilmayman ham. Shunaqa odamman. — Manavi gaping gap bo‘ldi. Endi mendan eshit. Tog‘a birpas tek qoldi. Aytmoqchi bo‘lgan gaplarini tartibga solish uchun mo'ylovining bir uchini so‘rib, terak uchida sham- dek lipillab turgan oftob shu’lasiga qaradi. Qoshlari chimirildi. Ko‘zlari g‘amgin qisildi. — 0 ‘g‘lim urushda o‘ldi. — Tog‘a yutindi. Ko‘z yoshi to- mog‘iga oqqan edi. - Xotinimdan yashirib yurdim. To'rt yil yashirdim. Mana, bilib qoldi. Uyga kirishga yuragim betlamay- di. Uyim fayzsiz. Nursiz. Bilasanmi, qadrdonim, xotinim jinni bo‘lib qolgan. Ha, jinni bo‘lib qolgan. Uni na yolg‘iz qoldirib bo‘ladi, na yonida turib bo‘ladi. Menga jin ham tekkani yo‘q. Yashab yuribman. Xotinlarga qiyin. Onasiga qiyin. Tog‘a so'ridan tushib boya uloqtirib tashlagan shishani top- di. To‘kilib ketgan ekan, yana uloqtirdi. Shisha to‘nkaga tegib chil-chil sindi. Yigit bir qo'lida velosiped rulini, bir qo‘lida gazetaga o‘ral- gan laganda osh olib keldi. U oshni o‘rtaga qo‘yganda, ikki keksa tizzasini quchoqlab jimgina o‘tirishardi. Yigit asta oyoq uchida yurib bog'ning pastiga ketdi. Osh sovidi. Ikromjon alamda o'rtanayotgan Tog‘ani o‘ylardi. Tog‘a bo'lsa, dard-alamlarga fil bo‘lib chidayotgan do‘stini o‘ylardi. Osh oshligida qoldi. Qorong‘i tushib kelardi. X To‘yga chorterakliklar bir mashina bo‘lib kelishdi. Adolat bilan Asrora ikki kun oldin kelib olishgan edi. Malika aya g‘o‘za- poya yoqib ikki kundan beri tinmay non yopadi. Bir hafta oldin kelgan Yunusali ota oppoq yaktak kiyib sog‘inib qolgan nevara- sini yetaklab hali ko‘chaga chiqadi, hali uyga kiradi. Miting bo'lganda opkelingan stol-stullami Melivoy aka yan­ gi kolxozga berdim, ehtiyot qilib tutinglar, deb cho‘lda qoldir- 612 gan edi. 0 ‘sha stol-stullar Malika ayanikiga opkelingan. Yigitlar hovlini tekislab, ko‘katlarini ketmonda qirib, joy tayyorlashdi. Tol tagidagi samovar ohb kelingan. Samovarchi bugun choy te­ kin deb choynaklarini taxtaga terib qo‘ygan. Melivoy akaning mashinasida artistlar kelishdi. So'riga qilingan joyga chiqib o4i- rib ohshdi. Raqqosa juvon chivindan nolib o'zini dam o'tmay yelpirdi. - Pashshaxonada to‘y qiladigan ekan bu joyda. Samovarchi unga piching qildi: - Raisning otiga topilmagan pashshaxona sizga topilarmidi. Raqqosa juvon ham askiyachigina ekan, gap bilan samovar- chini qoqib tashladi: - Odam tutadigan pashshaxonani aytyapman. Otniki o‘zin- gizga buyursin. Marg‘ilon qizlariga bir gap aytgin-u qochgin. Bo‘lmasa gap bilan shundoq boplaydiki, o'mingdan turolmay qolasan. Hah oftob o‘chmay ikki yuz shamli chiroqlar yondi. 0 ‘r- taga gulxan yoqildi. Hovliga odam to‘lib ketdi. Mehvoy aka Xolmatjonni chaqirib chiqdi. Uning egnida oq jujun kitel. Bo­ shida yangi taxtakachdan chiqqan Marg‘ilonning qalampimusxa do‘ppisi. Mehvoy aka unga bosh-oyoq qarab chiqib urishib berdi. - Nega ordenlaringni taqmading? - Endi qandoq bo'lar ekan, hamma biladi-ku. - Voy nodon-e, — dedi uni ermak qilib. — Bugun taqma- sang, qachon taqasan. Bor, ohb chiq. 0 ‘zim taqib qo‘yaman. Malika aya uyga kirib ketib quticha olib chiqdi. Mehvoy akaning qo‘liga berarkan: - Mana, bolaginamning ordirlari, — dedi. Mehvoy aka so‘riga, artistlar yoniga o4irib qutini ochdi. Qu­ ticha ichi orden-medaharga to‘la edi. Mehvoy aka Xolmatjonda shuncha orden, shuncha medal borligini bilmagan ekan. U faqat tunov kuni mitingda taqilgan «Oltin Yulduz» bilan bitta Lenin ordeni bor deb o‘ylagan edi. Quti ichida ikkita Lenin ordeni, yettita «Qizil Bayroq» ordeni bilan birga bitta «Vatan urushi», «Aleksandr Nevskiy» ordeni va har xil o‘n oltita medal bor edi. Artistlar bu qimmatbaho mukofotlarga zavqlanib qarashardi. Or- den-medaUar qo‘lma-qo‘l o4ib ketdi. - Joyiga qo'yinglar, yo‘qolmasin, — derdi Melivoy aka. U Xolmatjonni tik tuig'izib qo‘yib hammasini qoidalik qilib taqib qo'ydi. 613 - General bo'lib ketding-ku, azamat, - dedi uning ko‘ksiga zavq bilan tikilarkan, Melivoy aka. — Endi yigitlar bilan borib kelinni olib kelinglar. Xolmatjon o‘rtoqlari bilan ketdi. Melivoy aka hovlini ayla­ nib dasturxonlami ko‘zdan kechirib chiqdi. Hamma narsa yetar- li. Somsa, varaqi, qovurilgan o‘rdak go‘shti. Hatto quyon go‘shti ham bor edi dasturxonda. Melivoy aka to'ydan ikki kun oldin to‘rtta yigitning yelkasiga qo‘shtig‘ miltiq ilib to'qayga kiritib yuborgan edi. Bir arava o‘rdak bilan quyon urib chiqishgandi. Hammasi dasturxonga tortildi. Naymandan ham mehmonlar yetib kelishdi. Ikromjon, Tog‘a, To'lanboy, Nizomjon, Zebixon, To'tixon... Melivoy aka mehmonlami alohida qilib yasatilgan dasturxonga o‘tqazdi. Ko‘chadan bolalaming chuvillab, kelishyapti, kelishyapti, degan tovushlari eshitilishi bilan artistlar so‘ridan tushib sozlari- ni qo‘lga olishdi. Qizlaming yor-yori eshitildi. Ular orasida Adolatning ma- yin, jarangli tovushi eshitiladi. Bu tovushlar orasida har zamon Asroraning do'rillagan ovozi alohida ajralib turardi. Artistlarga gap bermay kelin-kuyovlar yor-yor bilan kirib ke­ lishdi. Oldinda Adolat, orqasidan Asrora biri olib, biri qo‘yib yor-yor aytishardi: Adolat: Uzun-uzun arg‘amchi halinchakka, yor-yor. Chakan ko'ylak yarashadi kelinchakka, yor-yor. Asrora: Chakan ko‘ylak yenglarida tut qoqaylik, yor-yor, Kuyov pochcham yuragiga o‘t yoqaylik, yor-yor. Adolat: Baland-baland teraklarga qo‘ndi hakka, yor-yor, Singlim juda yarashadi Chorterakka, yor-yor. Asrora: Kuyov pochcha, pul chiqazing belanchakka, yor-yor, Kelin poshsha tug‘ib berar shu kuzakka, yor-yor. Qiyqiriq, kulgi bo‘lib ketdi. Betiga to‘r tutilgan Dildor As­ roraning biqinidan chimchilab oldi. Kulgi bosilishi bilan Adolat yana avjiga chiqdi: Adolat: Chorterakning yigitlarin kuydirgan qiz, yor-yor, Cho‘lga kelib mehnatni ham do'ndirgan qiz, yor-yor. Asrora: Guldiragan ovoz kelar yaqin soydan, yor-yor, Bu indamas pochchamizni topding qaydan, yor-yor. Adolat: Tol shoxida paipiraydi osma fonar, yor-yor, Kelinchakning oq yuzlari lov-lov yonar, yor-yor. 614 Asrora: Qir ustida ko‘ringan u o'tovmikan, yor-yor, Kuyov pochcham gapirmaydi soqovmikan, yor-yor. Adolat: Singilchamni olib keldim yor-yor aytib, yor-yor, Qovoq ochib kutmasangiz ketay qaytib, yor-yor. Asrora: G‘irchillagan kelinchakning kovushimi, yor-yor, Yangasining ming'illagan tovushimi, yor-yor. Adolat: Yor-yor bitdi kelinchakka baxt tilaylik, yor-yor, Ikkoviga qo‘sh o‘rinlik taxt tilaylik, yor-yor. Asrora: Yostug‘ingga sepilgan gul atir ekan, yor-yor, Yonginangda yotgan yigit cho'tir ekan, yor-yor. Xolmatjon qip-qizarib ketdi. Darhaqiqat, uning betida juda bilinar-bilinmas chechak izi bor edi. Dildor yana Asrorani chim- chiladi. Qiyqiriq, kulgi bosilmayoq hofizlar «To‘ylar muborak»ni boshlashdi. Boshiga to‘r yopgan Dildor yonida ko‘ksi ordenga to‘la Xol­ matjon iljayib kelardi. Malika aya ular boshidan tanga soch- di. Bolalar bilan kattalar ham oyoq ostida o‘ralashib tanga tera boshlashdi. - Biz ham shunaqa to‘ylar ko‘raylik. - Olinglar, sizlami ham to‘ylarga yetkazsin. Melivoy aka Yunusali otani boshlab keldi. - Ota, kelin-kuyovga fotiha bering! Yunusali ota kelin-kuyov qarshisiga kehb qo‘lini fotihaga ochdi: - Xudoyo xudovando qo‘sha qaringlar. Uvali-juvali bo‘ling- lar. Kam bo‘lmanglar. Yunusah otaning ovozi titrab gapining oxirini aytolmadi. Asta borib kuyovining peshanasidan o‘pdi. - Bolam, bitta-yu bitta farzandimni, ko‘zimning oq-u qora- sini qo‘lingizga topshirdim. Xafa qilmang. Bolam zada bo'lgan. Ko'ngli yarimta. Yunusah ota yig‘lab yubordi. Mehvoy aka uning tirsagidan ushlab nari ohb ketdi. Xolmatjon ta’sirlanib ketgan edi. U yoq-bu yoqqa alanglab bir chekkada yelkasini qisib mung‘ayib tuigan Azimjonni top- di-yu, ildam yugurib bolani dast ko‘tarib oldi. Bolaning ko'zlari yashnab ketdi. Xolmatjonning tantihgi hammani hayron qoldirgan edi. Hammani dasturxonga taklif qihshganda ham, kelin-kuyov to‘rga o‘tib o‘tirishayotganlarida ham Xolmatjon bolani qo‘yib 615 yubormadi. Yoniga o‘tqazdi. Yupqa, harir to‘r parda tagida o‘tirgan Dildoming ham ko‘zlariga yosh qalqib chiqdi. U to‘y yaqinlashgan sari bolasidan tashvishlanardi. Bola o‘ksimasmikin, Xolmatjon bolamni turtkilamasmikin, degan o‘y bir dam nari ketmagan edi. Endi uning ko‘ngli tinch. Xolmatjon bolasiga chi- nakam ota bo'ladi. 0 ‘yin-kulgi avjga chiqib ketdi. Qadahlar jaranglaydi. Ke- lin-kuyovning salomatliklari uchun ko'tarilgan qadahlar o‘z ku- chini ko'rsatdi. Yigitlar yelka uchirib gulxan atrofidan gir ayla- nishar, nog‘ora, chirmandaning bakabangi cholning uzoq-uzoq- lariga eshitilardi. Gulxan alangasi shirakayf yuzlami qip-qizil qilib yashnatardi. Asrora Dildoming betidagi to‘mi olib tashladi. Dildor endi chinakamiga dildor bo‘lib ketgan edi. Zuluk qoshlar, ikkita cho‘g‘ bo‘lib yonayotgan ko'zlar, bilinar-bilin- mas qilib kiprikka tortilgan surma, xuddi haykaltarosh umr bo‘yi mehnat qilib, mana endi bitdi, deb ko‘rsatayotgandek mukammal bir san’at asariga o‘xshardi Dildor. Hammaning ko‘zi unda edi. Urush yillari qizlar ham xunuk bo‘lib ketishgandi. Mehnat, ayriliq iztiroblari ulaming betidan husnni yulib tashlagan ekan, mana endi o‘sha go‘zal husn, o‘sha latofat o‘z o'miga kelgan. Nizomjon Dildorga qarab yonida o‘tirgan xotinini ham unu- tib tikilgancha qolgandi. — Chiroyli ekan, judayam chiroyli ekan, - dedi Zebixon zavqlanib. Nizomjon indamadi. Asrora jindek kayf qilib qolgan ekan, o‘ynab keUb Xolmatjonning to‘g‘risida turib qoldi. — 0 ‘rtog‘imni xafa qilsang, bilasanmi nima qilaman. Geroy- ligingga qaramay jig‘ingni ezib qo‘yaman. Qiyqiriq bo‘lib ketdi. Dildor sekingina dedi: — Bo‘ldi. Bachkanalik qilma. Joyingga o‘tir! Tashqarida shovqin bo‘lib qoldi. Hamma darvoza tarafga qa­ radi. Melivoy aka chiqib ketdi. Bir ozdan keyin Asrorani imlab chaqirdi. Asrora chiqib ketgandan keyin ham shovqin ancha vaqtga­ cha bo‘lib turdi. Kimdir mast tovushda Dildomi uyat gap bilan so‘kdi. Undan keyin Xolmatjonni ham so‘kdi. Ana shundan ke­ yin sal o‘tmay shovqin bosildi. G ‘azabdan ko‘karib ketgan Asro­ ra kirib joyiga o‘tirdi. U qattiq hayajonlanganidan ancha vaqtga­ cha o'zini bosolmay o‘tirdi. Dildor, nima gap deb so'ragan edi, qo‘yaver, ishing bo‘lmasin, deb qo‘l siltadi. 616 0 ‘yin-kulgi yana boshlanib ketdi. Kimdir Melivoy akani o‘yinga tortdi. Rais uncha noz qilib o‘tirmay o‘yinga tushib ketdi. Chol yaxshi o‘ynar ekan. Gulxan atrofida shoshilmay, goh yelka qo- qib, goh oyoqlarini bir-biriga urib, bir qoshining o‘zini uchirib aylanarkan, qiyqiriq avjga chiqdi. Mehvoy aka ikki aylaniboq charchab qoldi. Tog‘aning to ‘g‘risiga kelib muqom qihb turib qoldi. Ammo Tog‘a qo‘lini ko'ksiga qo‘yib undan uzr so'rar, harchand qilsa ham o‘midan turmasdi. Ikromjon To‘lanboyni imlab ko‘rsatgan edi, yigitlar uni sudrab davraga olib chiqishdi. 0 ‘yinni To‘lanboyga chiqazgan edi. Belbog‘ini atayin dum- basi ustiga tushirib, yaktagining yoqasini keng ochib qo‘yib yo‘rg‘alab ketdi. U yoshi ellikdan oshgan bo‘lishiga qaramay, shunday chir aylanib o‘ynardiki, qaragan odamning ko‘zi tinib, boshi aylanib ketardi. Xotini yuzini teskari o'girib, qariganda bachkana bo‘lmay o‘l, deb qo‘ydi. Zebixon opasini urishib berdi: — Yaxshi-da, o'ynayversinlar. To‘lanboyni davradan chiqarmay uch marta o'ynatishdi. Dasturxonga osh tortilayotgandagina uni qo‘yib yuborishdi. Vaqt alla-palla bo‘lib qolgandi. Tog‘a uzoqqa ketishlarini ay­ tib Naymandan kelganlarga Melivoy akadan ruxsat so‘radi. Yo‘l yomonligi sababh Mehvoy aka ulami ortiqcha qistamay javob berdi. Nizom chiqib ketayotganlarida kehn-kuyov oldiga borib ulami chin yurakdan tabrikladi. Asrora uning etagidan ushlab yoniga o‘tqazdi. — Sen pismiq o‘lgur xotining bilan bizni tanishtirmading-a. — Hozir, - dedi Nizomjon o‘midan turarkan. U yo‘lakka yetib qolgan Zebixonni chaqirib qaytarib keldi. — Tanishib qo‘yinglar. Mana shu kishi kelininglar Zebixon bo‘ladilar. Asrora u bilan ko‘rishar ekan, suqlanib qaradi. — Juda chiroyh ekansiz-ku. Nizom o‘lgur, diding joyida, — deb qo'ydi. Zebixon ulami Naymanga taklif qihb, keyin yo‘lakka chiqdi. Yuk mashinasining kabinasiga To‘lanboyning xotinini o‘tqa- zib, qolganlaming hammasi tepaga chiqishdi. Mashina chirog‘ini рафп-atib yo‘lga tushdi. Tolzordan o‘tishlari bilan mashina bir silkindi. Yo‘l chetida ikki tizzasini quchoqlab o'tirgan bir odamni yoritdi. Bu A’zamjon edi. 617 Shundagina Nizomjon boya to‘yga kelib shovqin qilgan, Dildomi, Xolmatjonni so‘kkan, to‘yni buzmoqchi bo‘lgan shu A’zamjon ekanini bildi. Endi u g‘irt mast bo‘lib yo‘l chetida beshiktervatarga o'xshab o‘tirgan joyida tebranib o‘tiribdi. Nizomjonning akasiga yuragi achishib ketdi. Ammo akasi uni do‘pposlab, mashina bilan urib ketganda yuragi achimagan edi. Nizomjon to Naymanga yetguncha ham churq yetmadi. Uzoqdan hali ham chirmanda va yigitlaming qiyqirig‘i qu- loqqa chalinib turardi. XI Mahbuba erining fe’lini tushunolmasdi. Goh xursand, goh tajang. Kechalari o‘midan turib ketadi. Hovli burchaklarini ay­ lanib tong otguncha nimadir qiUb yuradi. Bundan to‘rt kun ol­ din qayoqqadir borib tong otar mahalda keldi. Negadir yig‘la- di. Yig‘layverib qovoqlari shishib ketdi. Ariza berib, ishdan ham bo‘shab oldi. Mana, bugun bir aylanib kelaman deb Toshkentga ketganicha undan darak yo‘q. Besh kun bo‘ldi. Na xat yozadi, na telefon qiladi. Mahbuba bugun, balki kelgandir deb ishdan vaqtliroq qaytdi. Yo‘q. Kelmabdi. U ovqat qilishni ham, qilmaslikni ham bilmay ayvon dahanida qimirlamay o'tirardi. Qachongacha shundoq o‘tirish mumkin? Nimadir qilish kerak. Naymanga borib uka- sidan surishtirsamikin? U shunday o‘ylar bilan ichkariga kirib kiyinmoqchi bo‘ldi-yu, taxmon oldiga borganda oyoq tagida pol lopillagandek bo‘ldi. Yangi pol nega lopilladi ekan, deb oyoq tagiga qaradi. Bu xonani o‘tgan yili Mahbubaning o‘zi pol qil- dirgan edi. Darrov tagidagi to‘sini chiridimikin? Mahbuba gilam chetini qayirib qaragan edi, pol taxtasining mixi yo‘q. Gilamni yana nari surdi. Pol ochilgan-u, qayta mixlanmagan. Hayron bo‘ldi. Axir, uni o‘zi shu yil erta bahorda o‘z qo‘li bilan moyla- ganda mixlangan edi. Taxtalaming bir-biriga ulangan joyi qiril- gan, bolta bilan ko'chirilganligi shundoqqina bilinib turibdi. Mahbuba hovliga chiqib tesha olib keldi-da, taxta oralig'iga teshaning betini tiqib ko‘targan edi, darrov ochila qoldi. U shun­ day qilib uchta taxtani ko'tardi. Engashib bosh suqib qaragan edi, qandaydir bir narsaning do'mbayib turganini ko‘rdi. Timirs- kilagan edi, qopning bo‘g‘ziga qo‘U tegdi. Tortdi. Anchagina 618 og‘ir tuyuldi. Kuchanib tortib oldi. Yorug‘ga sudrab olib keldi. Ochdi. Qopni polga ag‘dargan edi, bir nimalar taraqlab, jarang- lab tushdi. Deraza pardasini ko‘tarib qo‘yib qaradi-yu, qo‘rquv- dan ko‘zlari dum-dumaloq bo‘lib ketdi. Pachka-pachka pullar, tiha buyumlar, qimmatbaho toshlar... Mahbuba o‘zini yo'qotib qo‘ydi. U bolalar uylarida tarbiyalangan. U yerdagi tarbiyachilar- ning qulog‘ida hatto jez zirak ham ko'rmagan. Bunaqa katta pulni faqat magazinlarda sanashayotganda ko‘rgan bo'lmasa, boshqa joyda ko‘rmagan. U engashib paxtaga o'ralgan narsalami ocha boshladi. Har biri no'xotdek keladigan brilliantlar, yoqutlar. Xaltachalarda shoda-shoda marvaridlar. Polda tilla uzuklar, tiha soatlar so- chilib yotibdi. Mahbubani qo'rquv bosdi. Yalt etib xayoliga, erim kim, de­ gan savol keldi. 0 ‘g‘rimi? 0 ‘g‘ri u. Bo‘lmasa shuncha narsalar- ni, shuncha pullami qayoqdan oladi. Faqat o‘g‘rilik bilan to- pish mumkin bu narsalami. Demak, erim o‘g‘ri. 0 ‘g‘riga tekkan ekanman. Sho‘rim qursin. Mahbuba oltin-kumushlar, brihiant-u marvaridlar, pach­ ka-pachka pullar tepasida o‘tirib yum-yum yig‘lardi. U shu alfozda qancha o‘tirdi, bilmaydi. Kech kirib, qorong‘i tushdi. Eshik taraqlab ochildi. Mashina motori gurillab hovliga kirdi. Motor tovushi o‘chib qorong‘ida A’zamjonning shodlik to‘la ovozi eshitildi. - Mahbuba, Mahbubaxon, qayoqdasan? Mahbuba parishon bir ahvolda hovliga chiqdi. - Nega chiroq yoqmay o‘tiribsan? A’zamjon uning javobini ham kutmay ayvon chirog‘ini yoqib yubordi. - Mana, ko‘rib qo‘y. Ko‘rib qo‘y. Mashina oldim. Juda an- tiqasini ohb keldim. Endi seni o‘z mashinamda har yoqlaiga oboraman. Birovlaming mashinasiga zor bo‘lmaymiz. Bo‘yog‘i anchagina ko‘tarilib qolgan mashina turardi. - Bu nemis mashinasi. «Opel-kapitan» deydi buni. Qirq mingga oldim. Bir qaragin. Nima, kasalmisan? A’zamjon mashina eshigini ochib chamadon oldi. Ayvonga kelib chamadonni ochdi. - Senga ajoyib tufli, antiqa jemper opkeldim. Nega qara- maysan? Kiyib ko‘rgin. 0 ‘zingning razmering. Mahbuba u ohb kelgan matolarga qiyo boqmadi ham. 619 — Xotin kishidek arazchisi bo‘lmas ekan-da. Telefon qilma- ganimga shunaqa qilyapsanmi? Qo‘Iim tegmadi. Mashina olish qiyin bo'ldi. Ancha ovora bo‘ldim, yo opkelgan narsalarim senga yoqmadimi? — Mashinaga pulni qayoqdan oldingiz? - dedi uning ko'ziga tikilib Mahbuba. A’zamjon undan bunaqa savol kutmagan edi. Dovdirab qol­ di. — 0 ‘zimda ozroq bor edi. Ukamdan, opamdan qarz ko‘tar- dim. Jigarchilik, uzilishib ketarmiz. — Shunaqami? - dedi Mahbuba kinoya bilan. — Manavi narsalami qayoqdan oldingiz? Buni ham opangiz bilan ukangiz berdimi? — Qaysini? — dedi A’zamjon hayron bo‘lib. — Uyga kiring, bilasiz. Yuragini vahima bosgan A’zamjon o‘qdek otilib uyga kirdi. Bundan o‘n kuncha oldin pol tagiga yashirgan matolari sochilib yotardi. — Kim tegdi bu narsalaiga? A’zamjonning ovozi qandaydir vahshiy hayvon ovozini es- latardi. — Kim tegdi deyapman! — Men, - dedi Mahbuba. - Sen, - bu Mahbubaning birin­ chi marotaba erini senlashi edi. — Sen o‘g‘risan. Qaroqchisan. Mening uyimga o‘g‘rilik mollami nega olib kelding. Yo‘qol! Ket uyimdan. — Nima?! — dedi ko‘zlarini olaytirib A’zamjon. - Nima de- ding! — Yo'qol, Ket! — Voy yaxshilik yoqmagan-e. Sen meni kim deb o‘ylayap- san? Axir, bu pullar, bu buyumlar o‘g‘irlikdan topilmagan. Da- damdan tekkan meros bu. Birdan Mahbubaning esiga, erining ukasi katta mitingda sal kam yarim million pul va allaqancha qimmatbaho buyumlami Yozyovonni o‘zlashtirish fondiga topshirgani keldi. Demak, aka­ siga ham shuncha tekkan. Mahbuba sal yon berdi. — Shuncha narsani topshirmay nima qilib olib yuribsiz? — Hukumatga deysanmi? Yarmini topshirdik-ku. Xabaring yo‘qmi, ukam bilan ilbcovimiz topshirdik-ku. — Yolg'on. U ukangizning ulushi. U o‘z ulushini topshiigan. Siz yashirib yuribsiz. 620 A’zamjon gap topolmay dovdiradi. - Ukam topshirdi nima-yu, men topshirdim nima. Yarmini topshirdik, bo‘ldi-da. - Agar bu narsalami topshirmas ekansiz, keting bu yerdan. Siz bilan yashamayman. A’zamjon uning gaplarini elamadi. Ermak qilib kuldi. - Yashamaysizmi? Bilasizmi, xonim, bu pullaiga, bu bu- yumlarga sizdaqalardan yuztasiga uylansa bo‘ladi. Mahbuba titrab ketdi. Ko'zlaridan yosh tirqirab otilib chiqdi. A’zamjon unga qaramas, chamadondan shisha olib quldiratib shishaning o‘zidan ichardi. U uyga kirib shoshib pul-u buyumlami qopga tiqdi-da, ma­ shina bagajnigiga uloqtirdi, qopqog'ini yopib qulflab qo‘ydi. - Yashamaysizmi? - Yashamayman, - dedi qat’iy Mahbuba. - Bo‘lmasa men ham sen bilan yashamayman. A’zamjon jahl bilan darvozani ochdi. Kabinaga o‘tirib orqa­ siga yuig‘izib darvozadan mashinani opchiqdi. Mashina buril- ganda chirog‘i bir dam Mahbubaning yuz-ko‘zini yoritdi. Uning ko‘zlaridan o‘t chaqnardi. Mashina gurullab biфasda qorong‘ilik qa’rida yo‘q bo‘lib ketdi. Mahbuba hovhda yolg‘iz qoldi. U garang edi. U qattiq uxlagan-u, yomon tush ko‘rib uyg‘on- gan. Hoziigi voqealami u tushida ko‘rgan. Darvoza ochiq. Ayvonda boya eri chamadondan olgan tuf- h bilan jemper yotibdi. Demak, ko‘iganlari tushi emas, o‘ngi. Rost. Hammasi rost. Mahbuba hah ham ishongisi kelmay uyga kirdi. Pol taxtasi ko‘chgan. Gilam qayrilgan. Ana shundan keyin Mahbubaning bo‘g‘ziga yig‘i kehb tiqil- di-yu, o‘zini tutolmay yig‘lab yubordi. Bu erining tashlab ketganidan emasdi. Bu o‘z qadriga, o‘zi- ning betoleligidan edi. Axir, uning bu yorug‘ dunyoda hech kimi yo‘q. Erim siniq ko'nglimni ko‘tarar, yetimligimni bildirmas, dunyoning tashvish- larini endi unutib, bearmon yasharman deb o‘ylagan edi bu ye- tim qiz. Bo'lmadi. Yana uning yaralangan dili qayta timdalandi. Pushaymon-u armonlar endi foydasiz edi. Kim biladi, eri qilmishiga tushunar, esi o‘ziga kehb qaytib kelar-u qilmishlari- dan uzr so‘rar. Balki u qizishib shunday qilgandir. Uzr so'rab, xotini aytgancha ish tutar. 621 Mahbuba shunday o'ylar bilan o‘zini yupatmoqchi bo‘ldi. Xotiijam borib darvozani omonatgina yopib keldi. Atayin ilga- gini solmadi. Qaytib kelsa, ovora bo‘lib qolmasin deb shunday qildi. Uzoq yo‘ldan kelgan, qomi ochgandir, deb qozon osdi. Choy qo‘ydi. Tun yarmidan og‘di hamki, eridan darak bo‘lmadi. Tong otishiga ham oz qoldi. Hamon Mahbubaning uyida chiroq o‘ch- masdi. Tong ham otdi. Eri kelmadi. Bari bir hovridan tushgan- dan keyin, qilmishidan o‘kinib qaytib keladi, deb poylardi u. Ammo u A’zamjonning fe’lini bilmasdi. Shu pullar uchun ukasini do‘pposlagan, o‘lgan bo‘lsa kerak deb Naymandan xa­ bar kutgan odam uchiun kechasidagi xotiniga qilgan muomalasi hech gap emasdi. A’zamjon uzr so‘raydigan ko'ngli bo‘shlardan emasdi. Mahbuba uyqusizlikdan garang bo'lib ishxonasida lanj bo‘lib yurdi. Kommutatoiga telefon qilgan abonentlami yanglishib boshqa yoqqa ulab qo‘yar, so‘kish eshitardi. Telefon jiringlasa, erim deb hovliqib olar, boshqa odam ekanligini bilib o‘tirib qolardi. Shu alfozda kech kirdi. Mahbuba endi ishini tugatib uyiga ketmoqchi bo‘lib turgan edi, telefon qattiq jiringladi. U cho‘chib trubkani oldi. Rayijrokom raisi uni so‘rayotgan ekan. - Ijrokomga bir kirib o‘ting, qizim. Raisning ovozida allaqanday mehribonlik bor edi. Bu qo‘rs, hammavaqt zarda bilan gapiradigan odamning mehribon tovu- shidan hayron qolgan Mahbuba stansiyadan chiqib to‘ppa-to‘g‘ri uning oldiga bordi. Rais uni mehribonlik bilan o‘midan turib kutib oldi. Stul qo‘yib berdi. Oldidagi ventilyatomi unga to‘g‘rilab qo‘ydi. Choy quyib uzatdi. - Sog‘liqlar qalay? - Yomon emas, durust. - Mahbuba hayron edi. Ana shundan keyin rais o‘midan turib derazadan ko‘chaga qaradi. Quvaning qoq o‘rtasidagi ikki tup katta chinor uchida bir oyoqlab turgan laylakka tikilganicha papiros chekdi. Kabinet- ni ikki aylanib Mahbuba tepasida to‘xtadi. Yo‘taldi. Nari ketdi. Yana joyiga o'tirdi. U nimadir demoqchi bo‘lardi-yu, aytolmas- di. Mahbubaning ko'nglidan ming xil gap o‘tardi. Mahbuba uning xotini bundan bir yarim yil oldin o‘lganini bi­ lardi. U hali uylanmagan. Bordi-yu, u kecha eri tashlab ketganini 622 eshitgan bo‘lsa, ishqibozlik qilgani chaqirdimi? Bo‘lmasa yolg‘iz kabinetga chaqirib nega gap chaynaydi? Gapini aytolmaydi? Mahbuba boshini ko‘tarib unga qaradi. Uning bu qarashida, aytadigan gaping bo£lsa tezroq ayt, degan ma’no bor edi. - Endi, singhm, og‘ir bo‘lasiz-da, - dedi jur’atsizlik bilan. - Shunaqa ishlar ham bo‘larkan-da. 0 ‘lim haq. Biz qolganlar omon bo‘laylik. Mahbuba hayron. Rais o‘z xotinini aytyapti. Hozir daroma- diga boshqa gap aytadi, menga teging, deydi. Mahbuba sapchib o'midan turib ketdi. - Nima deyapsiz? Meni kim deb o‘ylayapsiz? - 0 ‘zingizni bosing. Muncha yengil bo‘lmasangiz, og‘ir bo‘lish kerak. 0 ‘lim haq. Endi siz omon bo‘ling. Mahbubaning yuragini vahm bosdi. - Nima? Nima deyapsiz? - Endi, singlim. Aytadigan gapimni aytolmayapman. Men ham marhumni juda yaxshi ko‘rardim. 0 ‘ziga o‘zi qildi. Bo‘shab ketmaganda, balki tirik qolarmidi. Banditlarga qo‘shilgandan ke­ yin nima bo‘lardi. - Kimni aytyapsiz? — dedi vahima-la Mahbuba. - A’zamjon avariya bo‘lib halok bo‘pti. Mana, Oltiariqdan telefonogramma oldik. Boya Oltiariqdan telefon qilishganda rayijrokom sekretariga o‘zi ulab qo‘ygan edi. Mahbubaning qulog‘i bitib, miyasi shang‘illab ketdi. Rais uzatgan qog'oz qo‘lidan tushib ketdi. Bir necha daqiqa suvga cho‘kib ketayotgandek havoda suzib yurganga o‘xshab qoldi. Engashib qog‘ozni oldi. 0 ‘qidi. «Oltiariqdan sakkiz kilometr naridagi Qopchig'ay to‘g‘oni oldida bugun kechasi soat to‘rtlarda hah nomer ohnmagan yen­ gil mashina yo‘l chetidagi qayrag‘ochga urilgan. Shofyor halok bo‘lgan. Hujjatlariga qaraganda bundan oldin Quva rayon ijroi- ya komitetida shofyorlikdan bo‘shagan. Avariya ichkilik natija- sida sodir bo'lgan. Halok bo‘lgan A’zamjon Inoyatovning jasadi Farg'ona oblast med. ekspertizasiga jo‘natildi. Mashina bagajni- gidan topilgan uch yuz ellik to‘rt ming so‘m pul va qimmatbaho buyumlar Oltiariq militsiya bo‘hmida saqlanmoqda. Marhum- ning qarindosh-urug‘lariga xabar qilishlaringizni so'raymiz». Mahbubaning ichidan bir ingroq keldi-yu, stulga behol yiqildi. 623 XII Sentyabr oyoqlab Yozyovonga salqin tushdi. Oftobning tig‘i ham qaytgan. Xolmatjonlar jadal terimga tushib ketgan. Nayman awalgi- cha paxtani kam ekkanidan terimni oyoqlab qo‘ydi. Ammo sholi o‘rog‘i avjida edi. Oz emas, to‘rt yuz gektar yerdagi sholini o‘rib, yanchib olish oson emasdi. Havoyi jahonga ishonib bo'lmaydi. Agar bir shar- ros quyib bersa bormi, o‘roq ham, yanchish ham qiyin bo‘ladi. Bu joyda yanchish uchun pana joy yo‘q. Qanchaki o‘rilgan bo‘l- sa, bari maktab orqasidagi tekislikka to‘kiladi. Yangi kolxoz tuzilishi ham orqaga surildi. Oblast partiya ko- miteti avji yig'im-terim paytida kolxozni ikkiga bo‘lib o‘tirishi ishni orqaga surib yuboradi, bunaqa ishlami yillik daromad taq- simotidan keyin o‘tkazish kerak, deb maslahat berdi. Bu to‘g‘ri maslahat edi. Chunki yillik daromad taqsimoti paytida kolxoz- ning nimasi bor, nimasi yo‘q, ma’lum bo‘ladi. Aksiga olib shu tig‘iz paytida Ikromjonning yog‘och oyog‘i sinib qoldi. Qo‘ltiqtayoqqa osilib dalada qancha kezish mum­ kin. Tushgacha dala aylansa, kechgacha yelkasini uqalab yotadi. Tog‘a uni qo‘yarda-qo‘ymay boshqa yog'och oyoq buyurtirish uchun Toshkentga jo‘natib yubordi. Sholi o‘rog‘iga o‘zi bosh bo‘lishni bo‘yniga oldi. Mana, Ikromjonning ketganiga ham besh kun bo‘ldi. Tog‘a Naymanga yotib olgan. U bugun ertalab Zirillamaga tushib ket- ganicha kech payti mashinada soqoli ko‘ksiga tushgan qop-qora kishi bilan qaytib keldi. Qora kishining qo‘lida kalta soph dutori ham bor edi. Nizomjon o‘roqda edi. To‘lanboy otda yurib hammani kechqurun xirmonga borishini tayinlab, yana narigi o‘roqchilar tomonga o‘tib ketdi. Maktab orqasidagi yalanglikka odam sig‘may ketgan. Mash’a- lalar yoqilgan. Farg‘ona sholikorlarining bir odati bor. ShoU yanchish ular­ ga bir to‘y hisobi. Hamma xonadonlar qozonlarini sholi yancha- digan joyga olib chiqadilar. Uzoq-yaqin qishloqlardan odamlar kelishadi. Katta qozonlarda ovqat pishiriladi. Samovarlar vaqir- lab qaynab turadi. Maydachining qo‘shiqlarini eshitgani hatto kampirlar ham kelishadi. 624 Xirmon o ‘rtasiga mo‘mig‘ qoqilib olti ho‘kiz yo buqa yon- ma-yon qo‘shiladi. Maydachi ho‘kizlarga qamchi bosib mo‘mig‘ atrofida aylantiraveradi. U har bir ho‘kizga atab qo‘shiq to'qishi kerak. Nizonyon kelganda maydachi mash’ala tagidagi namatda Tog‘a bilan choy ichib o'tirardi. Boya tog‘a mashinada olib kel­ gan dutorii kishi maydachi ekan. Tog‘a fotiha bergandan keyin chol o‘midan turib buqalar oldiga keldi. Hamma jim bo'lib qoldi. Kimdir iya, bu Bo‘zlik Sattor maydachi-ku, deb yubordi. Sattor maydachi sholikor qishloqlarda juda mashhur odam edi, u bormasa, hech kim sholisini yanchmasdi. U bir marta mayda aytib buqalami mo‘mig‘ atrofida aylantiigandan keyin birinchi yanchilgan sholi darrov oqlanib o‘sha zahotiyoq qozon- ga tashlanardi. Tog‘a bugun sigir so'ydirib, shu yeming o'zida ikki katta qo- zonga sabzi-piyoz bostirib qo'ygan. Olti azamat yigit olti kelini gulxan atrofiga qo‘yib dastasiga suyanib kutib turibdi. Shoh yan- chilishi bilanoq baravariga keliga solib, oqlashga tushib ketishadi. Sattor maydachi buqalaming yag‘riniga shapillatib urib ay­ lanib chiqdi. Keyin dutorini qo'liga oldi-yu, qo'shiq boshladi. Bo‘z boloni bo'zlatodir bir yutim bo'zang sani, Bo‘z boloni yig‘latodir bo'zalik ko'zang sani. Bo‘z boloni yig'latib, ham bo'zlatib qo‘ysang agar, Bitta nomardning qo‘lida sinsin u ko‘zang sani. Maydachi goh ko‘zlarini yumib, goh lovillab yonayotgan mash’alaga xayolchan tikilib kuyib-yonib kuylardi. Uning qo‘shiqlari yigitlar bag‘riga o ‘t solar, qizlarni xo‘rsin- tirib, keksalar ko‘ksida uxlagan birinchi muhabbat tuyg'ularini uyg‘otardi. Cho‘l shamoh maydachining goh baland, goh yig‘idek mungli ovozini olislarga ohb ketar, yana qaytarib kelib o‘t-o ‘lan- lar bag‘riga singitib yuborardi. Qo‘lga tushgan g‘ozmidi, o‘rdakmidi, oqqushmidi, Boshima tushgan bu savdo yozmidi yo qishmidi? Qayrilib bir boqmading, ko'nglimga o41ar yoqmading? Bo‘yningga qo‘l solganim o‘ngimmidi yo tushmidi? 625 Maydachi baytini tugatib dutorini o‘tirganlaming oldiga qo‘yib, yana buqalar yoniga keldi. - Qani, jonivorlar, endi ishlaylik. U mo‘miqqa sirib boylangan buqani ko‘rsatib dedi: Buqami bu nimadi? Nega meni suzadi? G ‘unajinni ko‘rganda Arqonini uzadi. H o‘k, harom o‘lgur! - Arqonini mahkamroq boylash kerak bo'ydoqning. Hamma gurr etib kulib yubordi. Shundan keyin unga yon- ma-yon boylangan buqaning qovuig‘alariga shapillatib urib bayt aytdi: Sichqonmisan, mushukmisan, nimasan? Eshikmisan, tuynukmisan, nimasan? To‘rt oyog'ing gugurt cho‘pdek ingichka Buqamisan, kuchukmisan, nimasan? Ha, jonvor, ho‘q! Yana kulgi ko‘tarildi. Maydachi uning bo‘ynidagi arqonini sal bo‘shatib qo'ydi. - 0 ‘lar holatga yetib qopsan. Aslida seni qo‘yvorib o‘ming- ga podachini boylash kerak edi. Endi maydachi yag‘rinlari mash’alada yaltirab turgan chi­ royli buqaga havas bilan tikilib qoldi-da, yig‘lagan tovushda dedi: - O, bechora, senga bayt aytib bo‘lmaydi. Yaqinda o‘ladigan narsa ekansan. Orqada qassob pichog‘ini qayrab turibdi. Go‘sh- tingdan tandir kabob, ichagingdan hasip qilishadi. Teringdan rais tog'am bilan boshbux etik tikdirishadi. Yaxshilab g‘irchillagin, yaxshilab yiltiragin. Bo'lmasa, shundoqligicha tabelchiga po‘stak bo'lasan. Achchiq ichagingdan o‘zim dutorimga ip qilaman. Mugizingdan agronom mushtuk yasaydi. Suyagingni artel olib tugma qiladi. Dumingni hisobchiga yelpig‘ich qilib beraman. Po‘koningni uch yil seni qo‘riqlagan olapar oladi. Ichingdan chiqqan uncha-munchani yerga solamiz, nosqovoq ekib hosi- lotga beramiz. Belbog‘iga qistirib oladi. Ma’rashing o ‘zimniki, mayda aytganda avjiga ishlataman. Seni boqqan podachiga yo‘l- ga tashlab kelganing ham bo‘ladi. Qishda maza qilib isinadi... Odamlar qarsillab kulib yuborganlaridan keyingi gaplami eshitib bo‘lmadi. 626 Maydachi endi oxirgi ozg‘in, zo‘ig‘a oyoqda turgan buqa yoniga keldi. - Sen bechoraga endi nima deyman. Ahvolingni qara. Ma’rashga ham darmoning qolmapti. Yaxshisi, seni bo‘shatib yubora qolay, o'choq oldiga borib oshpazga qarashib yubor. Sa- movarchiga choy tashib yursang ham kuning o‘tardi-ku, nima qilib mol bo‘lib yuribsan. Maydachi uning bo‘ynidan arqonni yechib qo‘yib yubordi. Buqa jindek yurib oldingi ikki oyog‘i qaltirab munkib ketdi. To'rt kishi uni turg‘izib ohb chiqib ketishdi. Kulgi, qiyqiriq. Maydachi xalqqa qaradi: - Qani, endi ishni boshlaylik. Yanchganimiz yaxshi to‘ylar- ga buyursin. Qozonimizdan osh arimasin. Shu yanchgan sho- hmizning guruchi osh bo'lsin, oqshog‘i bo‘za bo‘lsin, to‘poni moUarimizni to‘ydirsin. Urug'likka ham qolsin, omin! Maydachi buqalaiga beozor qamchi bosib mo‘mig‘ atrofidan mayda aytgancha aylantira boshladi. Marg'ilonning o‘chog‘i, o‘chog‘i, Qo‘lni kesar pichog‘i, pichog‘i. Yorim qari demanglar, demanglar, Kuydiradi quchog'i, quchog‘i. Ha, jonvor, ho‘k! Papirosni yondiigan, Shahrixonning chaqmog‘i Juvonlami ko'rsangiz, qiz bolaning qaymog‘i. Qaysi joydan olingan, zuvalasi tuprog‘i, Parilardan tarqalgan derlar urug‘-aymog‘i. Ha, jonvor! Mayda aytdim maydani ham maydalab, maydalab, Mayda demang, mayda tunar ertalab, ertalab. Maydachilik oson ish deb kim aytdi, ko‘raylik, Qani, chiqib mayda aytsin uddalab, uddalab. Ha, jonvor xo‘k! Ot ketidan eigashganni toy deydilar. Sholi ekkan vallomatni boy deydilar. To‘qson uch kun botqoq kechib, loy tepkanni Tizzasidan bo'ynigacha moy deydilar. Ha, jonvor, ho‘k! Qure, qure qo‘y keladi, qirlar oshib Chumoh ham ro‘zg‘or qilar ushoq tashib. 0 ‘roqda yo‘q, mashoqda yo‘q azamatlar Mana turar to‘g‘rimizda chakka qashib. Ha, jonivor, ho‘k! 627 Maydachi choy ho‘plagani to‘xtadi. Olti yigit yanchilgan sholilami choriga solib yelpiy boshlashdi. Shamol somon to‘zon- larini uchirib odamlaming betiga urardi. Chollar qo‘l cho‘zib somonlami tutishar, tabarruk qilib ko‘zlariga surtishardi. Yelpib xas-cho‘pdan tozalangan sholilami olti yigit keliga solib, do‘qillatib yanchib ketdi. Maydachi charchab qolgan edi. Tog‘a o‘midan turib davrani bir aylandi-da, To‘lanboyni topib belbog'idan tortib chiqdi. To'lanboy bayti g'azalga usta, gapiga maqol yo matal qo‘sh- masdan gapirmaydigan shoirtabiat kishi. Buni hamma biladi. Shuning uchun ham u o‘rtaga chiqishi bilan hamma barobar chapak chalib yubordi. Davrada bitta-yarimta kayf qilib qolganlar ham bor edi. Bir chol o‘midan turib Tog‘aga dedi: -B o la m , bugun qutlug‘ kun. Bolalaiga ayt, ichishmasin. Yomon bo'ladi. Tog‘a cholni ranjitmaslik uchun ichgan bolalami tartibga chaqirgan bo‘ldi. Yigitlar yemi titratgudek bo‘Ub keli dastasini gup-gup qilib urishardi. To‘lanboy davrani ikki aylanib buqalarga qamchi urdi. — Boshlamaysanmi, To‘lan, - dedi Tog‘a. — Hozir, hozir, ilhom kelmay turibdi. — Yuzta otsin undan keyin ilhomi keladi, - dedi oldingi qatorda chordana qurib o‘tirgan yigit. To‘lanboy unga o'qrayib qarab qo‘ydi. Keyin ovozini baland qo‘yib boshladi: Tog‘dan quyon qochirdim, iyagi yo‘q, iyagi yo‘q, Qizlar ko‘ylak kiyadi, jiyagi yo‘q, jiyagi yo‘q, Jiyagi yo‘q joylariga qo‘lim solsam, qo‘lim solsam... — Buni aytma. Uyat baytni aytma-da, — dedi Tog‘a. To‘lan- boy, bo‘pti, uyatmasidan aytaman, deb sal o‘ylanib turdi-da, boshladi: Qarg‘alar uchsa qaraylik Marg‘ilonning yo‘liga, Hidi kelsa mast bo‘laylik handalakning bo‘yiga. Handalak bo‘ylikkinam, sen unda zor, men bunda zor, To‘tiqushning bolasidek ikkalamiz intizor. Ho‘k, jonvor! 628 Intizorlik torta-torta tanda toqat qolmadi, Yo‘l chivindek sarg‘ayib uchaiga holat qolmadi. Yo‘l chivinning holini yo‘lda yo'lovchidan so'rang, Biz g‘aribning holini aqli raso yordan so‘rang. Ha, jonvor! Juft danag-u, juft danag-u, juft danak, Ne qilay yorim yo‘qoldi bedarak. Maig‘ilon-u, Shahrixon-u, Chorterakni izladim, Qolmadi men kirmagan kunji kavak. Ha, harom o‘lgur, ho‘k! — Sholini qo'shib ayt, boplayapsan. Qoyil, To‘lan. Mayda­ chi o‘zimizdan chiqib qopti. Ha, sholini qo‘shib ayt. Buqalar ikki aylanguncha To‘lanboy o‘ylab oldi. Shoh eksang, baland ko'tar polini, Kelin ayam qo'yvormasin molini. Akam kelsa hammasini aytaman. Sahar chog‘i ko‘rib qo‘yay holini. Ha, to‘ng‘iz qo‘pkur, ho‘k! — E, o‘l-e, yana ayniyapsan-a, - dedi Tog‘a kuhb. Yaxshi- laridan ayt. To'lanboy xo‘p, ishorasini qildi. Qiz bolaning g'amzasi ko‘p, nozi ko‘p, Maydachining ashulasi, sozi ko‘p. Zootexnik o'tiribdi kerilib Fermasida tovug'idan g‘ozi ko‘p. Ha, harom o‘lgur, ho‘k! Zootexnik qip-qizarib ketdi. Boplading, boplading, To‘lan, Tog‘ani ham ilib ket. Gap kelsa otangni ham ayama, degan to- vushlar chiqdi. Rais buva Rayimberdi tog'amiz Aytolmayman, bir tug‘ishgan og'amiz. Tanqid qilsak, ishdan haydab yuborar Bolalami qandoq qilib boqamiz. Ha, jonvor, ho‘k! Tog‘a ham qotib-qotib kuldi. Kulgi yoshlarini artib, unga do‘q urdi: — Kimni kolxozdan haydabman, ahmoq. To‘g‘risini bayt qilgin-da. 629 To‘lanboy qo'lini ko'ksiga qo‘yib uzr aytdi. — Xafa bo‘lmaysan, Tog‘a. 0 ‘zi rost bo‘lmasa ham qofiyasi yaxshi chiqdi. Umuman, besh protsent rost bo‘lsa, bayt bo‘lave- radi. — E, bayting qursin, — dedi Tog‘a unga tan berib. Oqlangan guruchlami ikkita katta tog‘oraga solib Tog'aning oldiga qo'yishdi. Tog‘a har ikki tog‘oradan bir siqimdan olib ko‘ziga surtdi-da, barakasini bersin, deb qaytarib joyiga tashladi. Choy ichib damini olib bo‘lgan maydachi yana o‘midan tur­ di. 0 ‘yin-kulgi to osh suzilib kelguncha davom etdi. Nizomjon uyiga qaytarkan, dadam bo‘lmadi-da, bo‘lganda bir dili yozilardi, deb quvonchini unga ilindi. Zebixon bolani bag‘riga olib uxlab qolgan ekan. Birinchi ho- silning guruchidan damlangan oshning bir kosasini Nizomjon chambarakka ilib asta bolasining yoniga kirdi. Karavotning teb- ranib ketganidan Zebixon boshini ko'tarib eriga qaradi. — Karimjon degan o‘rtog‘ingiz armiyadan bo‘shab keUbdi. Asroradan xat keldi. Tokchada turibdi. Nizomjon o'midan turib, chiroqni yoqdi. — Sekinroq, — dedi Zebixon. — Opangiz kelganlar. Nizomjon xatni ushlagancha turib qoldi. — Nega kepti? - Nizomjon hayron bo‘lib so‘radi. — Ertalab aytarman. - Zebixon shunday dedi-yu, piqillab yig‘lab yubordi. - Yoting. Ertalab bilasiz. Hozir uyg‘otaman deb o‘ylamang. Qo‘ni-qo‘shnilar oldida shovqin qilmay qo‘ya qolinglar. Nizomjon indamadi. Xatni ochib chiroqqa solib o‘qib chiq­ di. 0 ‘rtog‘ining kelganiga qanchalik quvongan bo‘lsa, opasining kelgani shuncha tashvishga solgandi. Nizomjon yechinib o‘miga yotdi-yu, uxlolmay to‘lg‘anib chiqdi. U ertalab qandaydir bir dilsiyohlik bo‘lishini kutardi. Nega keldi ekan? Ertalab Nizomjon turganda opasi eshik oldida iyagiga qo‘lini tirab o‘tirardi. U ukasini ko‘rishi bilan, salom-alik qilib o‘tirmay: — Ha, bemehr, - dedi, - Hamyoningga pulni solib qishloqi- ga yedirib o‘tiribsanmi. Shundoq boobro‘ dadang yettisi bo‘l- may, qirqi bo‘lmay, arvohi chirqillab yursin. Kecha taqsimotda tekkan sholi qani? — Taqsim bo'lgani yo‘q. Menga tegadigani bilan sening nima ishing bor? 630 Risolat o‘midan turib ketdi. - Senlami hali sudga beraman. Men o‘gay emasman. Da- damdan qolgan meros menga ham tegishi kerak. Akang u yoqda bitta manjalaqi deb yarim milyonni suvga oqizdi. Na o‘ziga qildi, na birovga. Hukumat oldi-qo‘ydi. Nizomjon istehzo bilan kuldi. - Mendagidan ham umidingni uz. Topshirganman. Risolat bo‘zarib ketdi. - Meni laqillatmay qo‘ya qol. Hammasini xotining bosib yotibdi. Manavunga nima deysan? - Risolat cho‘ntagidan ikkita tilla bilaguzuk chiqazdi, — Bu nima? Qani topshirganing? Risolat kecha Zebixonning qo‘lini qayirib tiha bilaguzuklami ohb qo'yganidan Nizomjon bexabar edi. - Qani, qaytib ber. Senga aytyapman. Risolat bilaguzuklami qaytarib cho‘ntagiga soldi. Bir chekkada bolasini ko‘tarib turgan Zebixon erini chetga tortdi. - Qo'ying, men bilaguzuk taqmayman. Opangiz shunga xursand bo‘lsalar, ola qolsinlar. Risolat endi Zebixonga tashlandi. - Hammasini sandig‘ingga bosib olgansan-da, shu bitta nar­ sa bilan qutulmoqchisan. Qutulib bo‘psan. Nizomjonning ko‘z oldi qorong'ilashib ketdi. - Chiq uydan. Chiq deyapman! Jo‘nab qol, hozir! - Ketaman, to‘ppa-to‘g‘ri melisaga boraman. Nachayligini boshlab kelaman. Qurtdek qihb undirib beradi. - Qayoqqa borsang, boraver. Ikkinchi bu taraflarga qadam bosma. Jahldan ko‘karib Risolat chiqib ketdi. U tashqariga chiqib ham javrashdan to'xtamasdi. - Otabezorining dastidan dod! Tekinxo‘ming dastidan dod! Pastkashlarga qiig‘in kelsin! Dadamdan qolgani senlarga buyur- masin! Bittanga buyurmadi-ku. Senga ham Xudo xohlasa buyur- maydi. Voy-dod! Er-xotin ostonadan o‘tolmay bir-birlariga ma’yus qarab tu- rardilar. Risolat boshiga odam to'plab hamon dod solardi. Birov kuladi, birov uni so‘kadi. Bilmaganlar Nizomni toshbag‘irlikda ayblaydi. Nizomjon kecha sholi to‘yida qandoq xursand edi. Shu xur- sandlikni ham opasi tatitmadi. Onasidan qolgan birdan-bir yod- gorlikni ham ohb ketdi. 631 U, albatta, bilaguzuklami bozoiga opchiqib sotadi. Nizomjon opasining fe’lini biladi. Albatta, u shunaqa qiladi. Kechasi Risolat bilaguzukni tortib olayotganda Zebixonning qo‘li lat yegan ekan. U hozir eriga rahmi kelib qarab turarkan, beixtiyor bilagini silardi. XIII Ikromjon bir haftagina Toshkentda yurib qishloqni sog‘inib qoldi. U xotini o‘lgandan beri sira Naymandan uzoq ketmagan edi. Poyezdda kelayotganda ham, Zirillamadan ot olib qishloq yo'liga chiqqanda ham tezroq Naymanga yetib ola qolsam deb shoshardi. Hozir Farg‘ona bog'larida to‘kin kuz. 0 ‘rikzorlar to'nini o‘zgartirib boshiga olov rang qip-qizil durra bog‘lagan. Tutzorlar boshida malla qalpoq. Shishadek tiniq, beg‘ubor osmonda ipak- dek buralib mezon uchadi. Ikromjon bir vaqtlar qamish oralab, botqoq kechib yuigan yo'llarida endi imoratlar, bog‘lar paydo bo'lgan. Tomlarda har biri qo'zichoqdek oshqovoqlar, devor oshgan jiyda shoxlari- da yoqut marjon. Yozi bilan ayqirib oqqan bo‘tana ariqlarda endi osnibn aks etadi. Polizlar huvillab qolgan. Serraygan tanho qo'riqchining qo'liga hakka qo'ngan. Ko'zachadan yasalgan bo­ shida yong‘oq chaqib eydi. Ikromjon qadrdon qishlog‘i ko‘chalaridan borarkan, ko‘p narsalami ko‘nglidan o‘tkazdi. Bolaligi, ko‘ksiga kelgan birin­ chi muhabbat, birinchi farzand, cho‘lga birinchi yurish... Ham- ma-hammasi hozir ko‘zi oldida. U paytlarda oyoqlari butun edi. Bu tuproqlaiga ikkala oyog‘i- ning Mari tushardi. Endi sog‘ oyoqning yoniga sun’iy oyoqning tangadek izi tushadi. To‘qqiz bolaning hammasi tuproqda. To'qqiz bola tug‘ib bittasining ham orzusiga yetmagan xotini bolalarining qabridan olisda, cho'lda tanho yotibdi. Butun bir uy vayron bo‘lib ketdi. Ikromjon birovning bolasini bolam deb, birovning nevarasini ne- varam deb uzoq shahardan o'yinchoqlar olib kelyapti. Bu yorug‘ dunyoda insonga ermak ko‘p. Inson ko‘zini qu- vontiradigan, alam bilan qimtilgan lablariga tabassum chaqiradi- gan ranglar, jilolar ko‘p. 632 Ikromjon Nizomga tayanib qolgandi. Ikki dilgir bir-biriga suyanib suv kelsa shimirishdi, tosh kelsa kemirishdi. Nizomjon­ ning mushtdekkina boshiga ozmuncha tashvishlar tushmadi. Bir oy ichida ham otadan, ham akadan judo bo‘ldi. Bukilmadi. Yiqilmadi. Endi toleimga shu bola omon bo‘lsin, bolalariga bosh bo‘lsin, deb niyat qilardi Ikromjon. U otga qamchi bosib ildamlashga qistadi. Shu topda ne­ varasini juda-juda ko'rgisi kelgandi. Ohb kelgan o‘yinchoqlami qo‘liga berib, og‘izlarini qiyshaytirib kuhshini, ko'jdari yashnab unga tolpinishini tomosha qilishga entikdi. Ot og'irlashib qolgan kuz tuprog‘ini to‘zitib ko‘priklardan yengil sakrab o‘tar, egasi- ning xayollarini buzgisi kelmagandek lo‘killamay bir maqomda yo‘rtib borardi. Yombi oltindek sap-sariq behilar, har biri choynakdek anor- lar shoxini qayirgan bog‘lar orqada qolib ketdi. Ikromjon Qoratepa guzaridan o‘tganda Nayman ustida qora tutun ko‘rdi. MeUvoyning yigitlari to‘qayga o‘t qo‘ydimikan, degan o‘y bilan uncha parvo qilmadi. Ammo dili bir yomonlik sezgandek yuragi orziqib tushdi. Oldinga og‘ir engashib otni butun gavdasi bilan niqtab yurishga qistadi. Ot bir munkib ildamlab ketdi. To‘qay ustida qora tutun shoshilmay atrofni yalagandek juda past sudralardi. Ikromjon yaxshilab razm solgan edi, tutun Me- livoyning yeridan emas, Zirillamaliklarga ajratilgan to‘qaydan chiqyapti. Ikromjonning ko‘zlari tinib ketdi. Qamish yonyapti. Tursun- boyning qabri yonyapti. Ikromjonning ko(zlari tinib hech narsani ko‘rmay qoldi. Bir narsa bo‘g‘ziga tiqihb, nafas olishga yo‘l bermasdi. Ichidan qan­ daydir achchiq, chidab bo‘lmaydigan og‘riq keldi-yu, yuragini changallab usMagancha qo‘yib yubormay turib qoldi. Nayman uylari oldidan Ikromjon ot choptirib o‘tganini hamma ko‘rdi. Awaliga zarur ishi bo‘lsa kerak deb parvo qilma- ganlar endi uning olov ichiga ot bilan kirib ketayotganini ko'rib hayron bo‘hb qolishdi. Nizomjon shoh g‘aramlayotgan edi. Dadasining o‘t ichiga kirib ketayotganini ko‘rib qoldi-yu, ishini tashlab orqasidan yu- gurdi. Havo dim. G ‘ir etgan shamol yo‘q. Qamishlar lovillab emas, shoshilmay, erinmay asta yonardi. Nizonyon shamdek yonayot- 633 gan qamishlami qayirib, qo‘llari, oyoqlari kuyishiga qaramay oldinga intilardi. Ana, uzoqdan, olov orasidan dadasining qo- rasi ko‘rindi. Nazarida Ikromjondan ham tutun chiqayotganga o'xshadi. Ostidagi ot tutundan bezovtalanib o‘zini har tarafga otar, old oyoqlarini balandga irg‘itib, olovdan sakrab o'tmoqchi bo‘lardi. Ammo mahkam ushlagan qo‘llar tizginni qo‘yib yubor- masdi. Ikromjonning ustiga tutun yopirildi. Otning alamli kish- nagani eshitildi. Tutun tarqalganda ot yo‘q edi. Nizomjon ku- chining boricha intilib tutun tarqagan joyga yetib keldi. Ot yo‘q. Ikromjon yerda do‘ngni quchoqlab qimirlamay yotardi. Uning to'nidan, belidagi qiyig‘idan tutun chiqar, etagidagi o‘t o‘rmalab ustiga yopirilmoqchi bo‘lardi. Nizomjon egnidagi fufaykasini yechib o‘tni urib o'chirdi. Dadasining qo‘ltig‘idan olib, o‘ziga qaratdi. Ikromjon juda kuchsiz tovushda nimadir deb pichirlardi. Ni­ zomjonning qulog‘iga: «Tursunboy», degandek bo'lib eshitildi. Nizomjon uni do‘ngdan beri surdi. Ikromjon bosib yotgan do'ngdagi yarmi kuygan giyohlar shabada tegishi bilan lov etib о 4 olib ketdi. Tursunboyning go‘ri yonardi, Ikromjon endi o‘g‘lining mo- zori yonayotganini ko'rmas, ko‘zlarini yumib, ingroq, alam, iz- tirob bilan to‘lg‘anardi. Yigirma bir yil shamolni ravo ko‘rmay boqqan bolasining qabri jizg‘anak bo‘lib yonyapti. Bunga qay ota chidaydi?! Qan­ doq chidaydi?! Ikromjon ingrar, o'midan turishga intilib, yana darmonsiz o'tirib qolardi. Naymanliklar yopirilib kelishdi. Biri qo‘ltig‘idan, biri beli- dan olib, uni o‘t ichidan olib chiqishdi. Nizomjon turgan joyidan qimirlamay qoldi. Dunyodagi eng pok, eng olijanob onani o‘ldirgan, har bir aytgan gapini ibrat, har bir bosgan qadamini mardlik yo‘li desa bo'ladigan mard otani o‘tda kuydirgan xoinning qabrini tepkila- gisi keldi. Yonayotgan qabr kullarini cho‘1 shamollariga sochib yuborgisi keldi. Qabr alangasi Nizomjonning ko'zlarida aks etib turardi. U qahr-g‘azab bilan la’nat dedi-yu, keskin burilib odam- larga ergashdi. Ikromjon yotib qoldi. U endi birov bilan gaplashmas, ba’zi- da o‘zi bilan o ‘zi gaplashayotgandek nimalardir deb turishga in­ tilardi. Ikki kun o'tgandan keyin Ikromjon o‘midan turdi. Odamlar ishga ketganda ostonaga o‘tirib cho‘lning olis-olislariga tikilib 634 o‘y o‘ylardi. Nizomjon ishga chiqmay yonidan jilmasdi. Hadeb o‘zini o‘zi qiynab o‘y о‘ylayverganidan Ikromjon ancha ozib, rangi so‘lib qoldi. Bir kun Nizomjon unga: — Qo'ying, dada, ko‘p o‘ylamang. Bunaqada dardga chalinib qolasiz, — dedi. Ikromjon unga uzoq qarab turib boshini siladi. — Yo‘q, bolam, men dardga chalinmayman. Men o‘lmay- man. Tik bo‘lsam yurib, yiqilsam emaklab, yotib qolsam surilib ho‘ o‘sha ufqqa boraman. Ufqdan turib Yozyovonimga bir qay- rihb qarayman. Ufqqa bormay o‘lishim mumkin emas. Ikromjon entikib, ta’sirlanib gapirardi. — 0 ‘hsh oson, o‘lib ketish oson. Yashash qiyin. 0 ‘lish no- mardning ham qo'lidan keladi. Mard yashaydi. Ko‘ryapsanmi, bolam. - U ufqqa, kun botayotgan ohsga qo‘lini cho'zdi. 0 ‘sha tarafda ufq qip-qizil, teparog'i sekin-sekin oltin rangdan asta moviylashib kelardi. — Ko'ryapsanmi. Tovlanishini, odam bo- lasini imlab chaqirishini ko'ryapsanmi. Yur, yur, o‘shaqqa bo- ramiz. Vaxliroq borib tong otishini kutib olamiz. Tong otishi qanaqaligini, kun botishi qanaqaligini sen bilmaysan. Bilmaysan, bolam. Sen hali yoshsan. Seni o‘zim huv o ‘sha ufqqa ohb bora­ man. Ufqni ko‘rasan. Qo‘hng bilan ushlab ko‘rasan. Ufqni Nay- manga ohb kelamiz. Yo‘q, yo‘q, Naymanni ufqqa olib boramiz. Nizomjon ufqdan ko‘z uzmas, bir qizil, bir sariq, bir moviy tusga kirayotgan ufq Ikromjonning gaplaridan yana go‘zallashib, yana serjilo bo‘hb ko'rinardi. Nizomjon ufqqa mahliyo bo‘hb turar ekan, Ikromjonning ovozi tinganini bilmay qoldi. Boshi yelkasiga asta tekkandan ke­ yingina o‘girilib qaradi. Ikromjon bolasining yelkasiga bosh qo‘ygancha, ufqqa tikihb turib jon bergan edi... Ikromjonni kanal ko‘prigining berigi yog‘idagi do‘nglikka ko‘mishdi. Qabr tepasidagi taxtachada shunday yozuv bor: Ikromjon Usmonov 1889 - 1945 VKP (b) a’zosi. Oradan ikki hafta o‘tgandan keyin To‘lanboy uch tup chi- nor ko‘chati opkelib ekmoqchi bo‘lib turgan edi, Nizomjon uni qaytardi. Nima uchun unday qilayotganini bilmay hardamxayol bo‘lib turgan To‘lanboy indamay ko‘chatini qaytarib ohb ketdi. 635 Nizomjon dadasining qabri oldida bironta daraxt bo‘lishini istamasdi. Dadasi ufqni sevardi. Daraxt o‘sib so‘ngsiz osmonni, har kuni qizarib botadigan ufq yo‘lini to‘sib qo‘yadi, deb o‘ylar- di. Kanal ko‘prigidan kech payti qaragan odam shu tepa orqa­ siga quyosh botishini, ufq butun tepalikni qip-qizil shafaqqa ko‘mishini ko‘rardi. Nizomjon har kuni kech paytida shu tepaga kelib hali qot- magan tuprog'iga qo‘ltiqtayoq sanchilgan qabr oldida ufqqa qa­ rab uzoq o'tiradi. Atrofga o‘ychan nazar tashlaydi. Oftob o'chib, osmonda birin-ketin yulduzlar ko‘z ochguncha shu yerda qoladi. Tumalaming qaychidek ayri karvoni o‘tib ketguncha osmondan ko‘z uzmaydi. 636 SO'NGGI SO‘Z Kitobga so‘nggi nuqta qo‘yaman. Shunday deb o‘ylayman-u, birdan yuragim huvillab qoladi. Nahotki, ajralish payti keldi. Axir, men sizni o‘n yil qalbimda ardoqladim. 0 ‘n yil izingizdan yurdim. Qahraton qish kechalari bo‘ronning guvillashiga quloq solib sizni o‘yladim. Saraton jazi- ramalarida Yozyovon cho‘llarini kezib sizni qidirdim. Odamlar orom uyqusida yotganda men tunni tongga ulab siz bilan gap- lashdim. Quvonchingizga quvonib, dardingizga o‘rtanib yozdim. Qog‘ozga tikihb, qalamni tishlab, tunning sokin bag'ridan shaddod Asroraning ovozini eshitardim. Tomirlari temir, tani po'lat Ikromjonning qomati sira yengilmaslik timsoli bo‘lib qar- shimda turardi. Dildor! Erka Dildor! Shundoq keng cho‘lga fayz kiritib tur­ gan olovdek ko‘zlaringni, saxiy qalbingni durust tasvirlay oldim- mi? Nizomjon, seni o‘zim yaratdim. Yaratdim-u, boshingga kul- fatlar soldim. Olovlardan ohb o‘tdim. Toshqinlarga qarshi suz- dirdim. Endi sen Ikromjon bo‘lib yasha! Hayotdan Ikromjon­ ning haqini ol! So‘nggi ayovsiz nuqtani qo‘ydim. 1969-yil. Yozyovon - Kuyganyor. 637 MUNDARIJA BIRINCHI KITOB Qirq besh kun.............................................................................................5 IKKINCHI KITOB Hijron kunlari..........................................................................................235 UCHINCHI KITOB Ufq bo‘sag‘asida...................................................................................... 443 638 SAID AHMAD UFQ Trilogiya Muharrir: A. Tilavov Texnik muharrir: Y. 0 ‘rinov Sahifalovchi: O. Ismailov Musahhiha: D. Kenjayeva «Sano-standart» nashriyoti — Toshkent, 2016. Nashriyot litsenziyasi AI 177, 08.12.2010. Bichimi 60x90 116. Bosishga ruxsat etildi: 24.04.2016 y. Shartli bosma tabog‘i 40,0. Nashr bosma tabog'i 40,99 Adadi 10000 nusxa. Buyurtma No2116-291 . O'zbekiston Matbuot va axborot agentligining “0 ‘zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi va “Sano-standart” Ma’suliyati cheklangan jamiyati bilan hamkorlikda chop etildi. 100129, Toshkent sh., Navoiy ko'chasi, 30-uy. 100069, Toshkent sh., Shiroq ko'chasi, 100-uy.