ADIBUS SONIY

Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 1 MUNAVVAR QORI AB DURAShIDXONOV Nashrga tayyorlovchi — san’ atshunoslik fanlari nomzodi Sirojiddin Ahmedov ADIBUS-SONIY Makotibi ibtidoiya shogirdlar ina alifbodan so ‘ng o‘qutmak uchun mumkin darajada ochiq til va oson tarkiblar ila yozilmish qiroat kitobi BISMILLAHIR ROHMANIR ROHIYM Hamd Alloh taolo hazratlari bizni yo‘qdan bor qildi. Kichik edik, katta qildi. Och edik, rizq berub to‘ydirdi. Yalang‘och eduk, kiyim berdi. Ko‘rmak uchun ko‘z berd i. Eshitmak uchun quloq berdi. So‘zlamoq uchun til berdi. Yurmak uchun oyoq berdi. Is hlamak uchun qo‘l ham kuch berdi. Yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirmak uchun aql-hush berdi. Xususan, bizga iymon berib, o‘zining birligiga inontirdi. Barcha payg‘ambarlarning afzali bo‘lga n Muhammad alayhissalom hazratlariga bizni ummat qildi. Ham dinlarning eng haq va to ‘g‘risi bo‘lgan islom dini ila mush arraf qildi. Bu narsalarning har biri Alloh taoloning bergan ulug‘ ne’matlaridir. Bulardan boshqa qancha ne’matlar bergandirki, yozmoq va sanamoq ila ado qilmoq mumkin emasdir. Bu ne’matlarnin g har birisi uchun Alloh taolo hazratlariga doimo hamd va shukr etmak barchami zga vojibdir. Alloh taolog a aytiladirgan hamd va shukurlarning eng yaxshisi bergan ne’matlarini o‘z o‘runlariga ishlatmak va buyurgan ishlarini chin ko‘ngil ila qilib, qaytargan ishlaridan bor kuch ila o‘zini tortmoqlikdir. Bayt Bandaning hargiz qo‘lidan kelmag‘ay Ne’mati Haq shukrini etmak tamom. Yaxshisi uldurki, har bir ne’matin O‘z yerig‘a sarf qilgay xosu om. «Qil!» — deganin jonu dil birla qilub, «Qo‘y!» — deganin o‘zi ga bilgay harom. SALOVOT Bizning dinimiz — islom, o‘zimiz musulmon dirmiz. Bizga islom dinini o‘rgatgan va musulmonligimizga sabab bo‘lgan afandimiz Muha mmad alayhissalom hazratlaridir. Bu zot Alloh taoloning eng yaqin va eng suyuklik bandasi edilar. Shul sababli boshqa bandalariga to‘g‘ri yo‘llarni ko‘rsatmak va egri yo‘llardan qa ytarmak uchun bu zotni elchi qili b yubordi va hamma bandalariga bosh va payg‘ambar qildi. Bu zot ham nihoyatda to‘g‘rilik ila Alloh taoloning ha mma buyruqlarini sahobalariga o‘rgatdilar, sahobalar bobolarimizga va bobolarimiz bizga yetkurdilar. Shu yo‘l ila biz musulmon bo‘ldik. Mana shul Muhammad alayhissalom bizning payg‘ambarimiz va biz shul zotning ummatlaridurmiz. Shuning uchun bu zo tning o‘zlariga va barcha av-l od, qarindosh va sahobalariga Alloh taolodan rahmat tilamak va bu zotning ko‘rsatgan yo‘llaridan va aytgan so‘zlaridan zarracha chiqmaslik har bir musulmonman degan kishiga lozimdur. Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 2 ILM Ilm — bilmagan narsalarini bilganlardan o‘rganmoqdir. Odam bolasi tug‘ilgan zamonda hech narsani bilmas. Hattoki so‘zlam oq, yozmoq, yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirmak ka bi eng kerakli narsalardan ma hrumlik holda dunyoga kelur. So‘ngra oz-oz o‘rganmoq ila har narsani bilur. Otalarimiz, onalarimiz, ulug‘larimiz va muallim afandilarimiz ushbu b ilgan narsalarimizni o‘rgatmagan bo‘lsalar edi, hozird a biz ham hech narsani bilmas ed uk. Shuning uchun odam bolalariga ziyoda lozim bo‘lgan narsa — bilmag anlarini bilganlardan so‘rab va o‘qub o‘rganmak, ya’ni ilm degan aziz va foydali narsani qo‘lga olmak uchun haraka t qilmoqdir. Ilm — odamning zehnini ochar, aqlini orttirar, bilmagan narsalarini bild irur, dunyoda baxtli va izzatli qilur. Oxiratda saodatli va sharofatli qilur. Bayt Ilmdur dunyoda eng yaxshi hunar, Ilmsizdan yaxshidur gung ila kar. Har kishi ilm-la bo‘lsa oshno, Izzatu davlatda bo‘lg‘ay doimo, Ilmsiz odam zalilu xor o‘lur, Ilmsizlardan hamma bezor o‘lur. AXLOQ DARSLARI Odob Bir kishi Luqmoni hakimdan: «Odobni ki mdan o‘rgandingiz?» — deb so‘ramish. Luqmoni hakim: «Odobni odobsizlardan o‘rgandim», — deb javob bermishlar. Ul kishi yana so‘ramishki: «Odobni odobsizlardan qanday o‘rgandingiz?» Luqmoni hakim javob bermishlarki: «Doim kishilarn ing qilgan ishlariga va so‘zlagan so‘zlariga diqqat ila qarab yurdim. Kimdan yo mon so‘z eshitsam, ul so‘zni h ech bir so‘ylamadim, kimdaki bir yomon ish ko‘rsam, ul ishni hech bir qilmadim, shuning ila odobli bo‘ldim». Hissa: odobli bo‘lurman degan kishi har narsaga izza t ko‘zi ila boqub, izzat olur. Qaysi ish ko‘ziga yaxshi ko‘run-sa, ul ishni qilmoqg‘a hara kat qilur. Va qay ish ko‘ziga yomon ko‘rinsa, ul ishdan o‘zini tortur. Bunday qilg an kishi, albatta, odobli bo‘lur. Iskandar Zulqarnayn O‘tgan zamonda Iskandar degan ulug‘ bir pods hoh bor edi. Bir kun bi r devonaga yo‘liqtsi. Devonaning ba’zi harakatlari pods hohga xush kelub, aytdiki: «Ey de vona, mandan bir narsa so‘ragil». Devona aytdiki: «Ey podshohi olam, pashshalar manga har vaqg tashvish beradurlar. Yuz va qo‘llarimni choqub, xafa qiladurla r. Buyursangizki, pashshalar manga bunday ozor bermasalar». Podshoh aytdi. «Ey devona, mandan shunday narsa so‘ragilki, ul narsa manim hukmimda bo‘lsun. Man pashshaga nechuk buyruq qilurman?» Devona aytdi: «Ey podshoh, dunyodagi maxluqlarn ing eng kichkinasi va ojizrog‘i pashshadir. Shul pashshagaki hukmingiz yurmasa , emdi sizdan nima so‘rarman?» Hissa: Dunyoda sening na hojating vor, Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 3 So‘ragil oni san Xudodan, ey yor. Lofchi Bir lofchi kishi bor edi. Lof va yolg‘on so ‘zlarni ko‘p so‘zlar edi. Bir kun bir majlisda dengizlarning ahvolidan va dengizda ko‘rgan tomoshalaridan hikoya qildi. Majlisdagi kishilardan biri so‘radiki: «Ey birodar, siz dengizda ko‘p sayohat qi lganga o‘xshaysiz, dengiz larning baliqlari qanday bo‘lur ekan?» Lofchi ul kishiga boqub: «Haligacha siz dengiz baliqlarini ko‘rganingiz yo‘qmi? Dengiz baliqlari tuyaga o‘xshash ikki uz un shoxli bo‘lurlar»,— dedi. Majlisda o‘lturganlar bildilarki, ul bechora na tuyani ko‘rgan ekan va na dengiz balig‘ini. Barchalari birdan kulishib yubordilar. Lofchi uyalib, majlisdan chiqib ketdi. Hissa: O‘g‘ul, parhez qil san ham ha misha lofu yo lg‘ondan — Ki yaxshidur sukut etmoq, aytub yolg‘onu yolg‘ondan. Ikki yo‘ldosh Ikki kishi do‘st va yo‘ldosh bo‘ lib, safarga chiqdilar. Yo‘lda bi r ayiq chiqib, bularga yugurib hujum qildi. Bularning biri yosh va chaqqon edi. Shu sababli tezlik ila qochub, bir yerga bekindi. Ammo ikkinchisi o‘zining keksaligi va kuchsizlig idan qocholmay qoldi. Nachora, o‘zini bir yerga tashlab, o‘likga o‘xshab qimirlam ay yotdi. Ayiq kelub, buni iskab-iskab, o‘ luk gumon qilib, zarar yetkurmay tashlab ketdi. Ayiq ketgandan so‘ngra yo‘ldosh bekingan yerida n chiqub keldi va kulib aytdiki: «E y yo‘ldosh, qulog‘inga ayiq nima deb shivirladi?» Yo‘ldosh javob berdi: «Ayiq qulog‘imga, bunday o jizlik vaqtida seni tash lab ketadurg‘on kishiga bundan so‘ng aslo yo‘ldosh bo‘lma, deb shivirladi». Hissa: Shunday kishilar ila do‘st va yo‘ldosh bo‘l moq kerakki, shodligin gga shod, xafaligingga xafa bo‘lsun. Oshga o‘rtoq, boshga to‘qmoq bo‘lmasin. To‘g‘ri javob Otasi o‘lub, bir kishi o‘ldi boy, Ki qoldi anga molu mulk, saroy. Oning oldiga bir faqir kelib, Salom ayladi ko ‘p tavoze qilib, Dedi: «Man sanga tug‘ma qardoshman, Bu molu manolingg a yo‘ldoshman. Otangdan chu qoldi sa nga buncha mol, Bo‘lib ber menga ya rmini ushbu hol». Ul odam dedi hayrat ila ango: «Nechuk san qarindosh o‘lursan mango?» Faqir aydi: «Ey mehribonim, eshit; Quloq sol, bu arzi nihonim eshit, Sanu man hama olam insonlari, Emasmizmi bir odam o‘g‘lonlari?» Bu so‘zni eshitgach , tabassum qilib, Bir oltun chiqardi, dedi: «Ol kelib» Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 4 Ul aydi: «Birodar, bu qanday suxan, Manga shulmidir hissa merosdan?» Javobida ul mardi shirin kalom, Dedi: «Sokit o‘l, bilmasun xosu om. Eshitsa gar o‘zga qarindoshlar, Uzog‘u yaqin, yoru yo‘ldoshlar, Bo‘lib olsalar, molu mulk tamom, Sango tegmagay bir tiyin, vassalom». Pand Yaxshi muomalani do‘st va dushmanga barobar qilm oq lozimdur. Chunki ya xshi so‘z do‘stlarning do‘stliklarini ortturur. Dushmanl aringni do‘stlikka aylantirur. Nazm Bo‘lur xulqu xush ha m suchuk til bila, Yetaklab ulug‘ filni qil bila. Chiqar yaxshi so‘z-la ilon inidan, Yomon so‘z ila musulmon dinidan. Jo‘g‘rofiya Yerning ahvolini bildiradurg‘on ilmni jo‘g‘rofiya deyilur. Yer bizning ko‘zimizg‘a tekisg‘a o‘xshab ko‘rinsa ham, aslida tekis emas. Balki po ‘rtaxolg‘a o‘xshash yumaloqdir. Avvallarda «Yer ho‘kizning shoxida turadir», degan so‘zlarga har ki m ishong‘on bo‘lsa ham, ho zirg‘i zamonda andog‘ so‘zlarning aslsizlig‘i ha r kimga ma’lumdir. Yer hech narsaning ustida turmas. Balki havoning o‘rtasi muallaq turadur. Po‘rtaxolning yuzi o‘zining po ‘sti ila qoplong‘onig‘a o‘xshash yer yuzining ham to‘rtdan uch bo‘lagi sho‘r suvlar ila qoplanmish, qolg‘on bir bo‘lagi tosh, qum va tufrog‘lar ila qoplanmishdur. Suv ila qoplong‘on o‘rinlarini dengiz, ko‘l va daryo deyilur. Tosh, qum va tufrog‘lar ila qoplanmish o‘rinlarini qurug‘liq deyilur. Dengizlar besh bo‘lak bo‘lib, Bahri muhiti kabir, Bahri muhiti hi nd, Bahri muhiti atlas, Bahri muhiti munjamidi shimoliy, Bahri m uhiti janubiy deb atalur lar. Ushbu dengizlar qur ug‘likning atrofini o‘rab olmish ulug‘ dengizlardur. Bulardan boshqa qurug‘likning orasig‘a yor ib kirmish nihoyatda ko‘p ko‘l va dengizlar bordur. Mashhurro qlari: Oq dengiz, Qora dengiz, Sh imol dengizi, Kaspiy dengiz, Manosh dengizi, Bahrang dengizi, Boltiq dengizi, Atalar dengi zi, Marmara dengizi, Azov dengizi, Bahri ahmar, Yaponiya dengizi va Chin dengizlaridur. Qurug‘liq ham besh qitaga bo‘linib, Yevropa, Osiyo, Amriqo, Afriqo, Avstraliya deb atalur. Hajjoj ila darvesh O‘tgan zamonda Hajjoj ismli bir zolim podshoh bor edi. Ko‘p ul amo va saidlarning boshlarini kesmish va qonlarini to‘kmish edi. Aning jabr va zulmi shul darajaga yetmis hdur, tarix kitoblarining har birida aning ismini Hajjoji zolim deb yod qilmishlar. Mana ushbu Hajjoj bir kun yo‘lda bir darveshga yo‘liqdi. Oldiga chaqirib: «Ey darvesh, manim haqimga bir yaxshi duo qil!» — de di. Darvesh qo‘lini duoga ko‘tarib: «Yo Rab! Bu zolimni jonini tezroq olg‘aysan», — deb duo qildi. Hajjoj achchig‘lanib: «Na uchun bunday yomon du o qilursan?» — Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 5 dedi. Darvesh: «Agar san tezroq o‘lsang, gunohing ko‘paymas. Va barcha fuqaro sening zulmingdan qutulur. Shuning uchun manim bu duom ham sanga va ham barcha ki shilarg‘a foydalidur», — dedi. Darveshning to‘g‘ri javobi Hajjojga xush kelub, ko‘p in’omlar berdi. Ham ul kundan boshlab zulmdan qo‘l yig‘di. AXLOQ DARSLARI Tarbiyali bola Tarbiyali bola ulug‘larni izzat va hurmat qilur. O‘ zi barobarig‘a yaxshi m uomala qilur. Va o‘zidan kichiklarg‘a shafqat va marhamat qilur. Har kimn ing qadrini bilur. O‘zidan rozi qilmoqg‘a harakat qilur. Qo‘lidan kelganicha boshqa insonlarg‘a yorda m berur. Insonlikg‘a yaras hg‘an ishlardan o‘zini tortmas. Yarashmag‘an ishlarning (qancha foydalik bo‘lsa ham), yaqiniga bormas. O‘zi bilmaydurg‘an so‘zlarg‘a va qo‘lidan kelmaydurg‘on ishlarg‘a aslo aralashmas. Har ishda to‘g‘rilikdan ayrilmas. Doimo yaxshini yaxshi, yomonni yomon der. Har so‘z ni vaqtig‘a va joyig‘a qarab so‘zlar. Har ishda bir foydani ko‘zlar. O‘zlarig‘a yoki boshqa in sonlarg‘a foydasi tegmaydurg‘on ishlarg‘a qadam qo‘ymas. Hech kimning ishig‘a, kuchig‘a zarar yetkurmas. Tarbiy asiz, yomon bolalarga qo‘shilmas. Ota va onasining, muallim va xa lfalarning so‘zlaridan chiqmas. Har ishda insofni qo‘ldan bermas. Birovdan bir yaxshilik ko‘rsa, esid an chiqarmas. Qo‘lidan kelmagan ishni ustig‘a olmas. Ustig‘a olgan xizmatini qilmay qoldirmas. «Millat» degan so‘zni jonidan ortiq suyar. Shafqat va marhamat Odam bolalarig‘a lozim bo‘lgan yaxshi ishlarni ng biri muhtojlarg‘a shafqat va marhamat qilmoqdur. Shafqat va marhamat esa birov bir narsani so‘rag‘on vaqtida bor bo‘lsa, ayamasdan bermak, agarda yo‘q bo‘lsa, shirin so‘z ila uzr etmoq va qo‘ldan ke lganicha boshqala rg‘a yordamda bo‘lmoqdur. Janobi Haq taolo ha mma maxluqlarni bir-birig‘a muht oj va bir-birig‘a sabab qilub yaratmishdur. Podsho gadog‘a, gado podshohg‘a, boy faqirg‘a, kofir mo‘ming‘a, mo‘min kofirg‘a hosil, hamma bir-birig‘a muhtojdir. Bu muhtojliq yolg‘iz insonlar or asida bo‘lmay, insonlar ila dunyo dag‘i jonliq va jonsizlarning barchasini orasida hamma vaqt ko‘rilmakdadur. Ins onlar minmoq, yuklarini ortmoq, yerlarig‘a ekin sochmoq, sut va go‘shtlarini yem oq va ichmoq uchun ot, t uya, eshak, qo‘y, sigir, ho‘kiz, baliq, tovuq kabi har xil hayvonlarg‘a muhtoj bo‘lurlar. Hayvonlar esa rizqlarini o‘tkarmoq va bolalarini tarbiya qilmoquchun ko‘p vaqtlarda insonlar tarafidan ekilgan o‘t, pichan va g‘ allalarg‘a va soling‘an imoratlarg ‘a muhtoj bo‘lurlar. Shul sababli shafqat va marhamat to‘g‘risida insonlik, hayvonlik, kofir lik, mo‘minlik, yaqinlik , uzog‘lik, boylik va faqirlik kabi farqlarni e’tibor qilm ay, barchani barobar ko‘rmoq lozimdur. Ali ila Vali Ali ismlik faqir bir bola bor edi. Bir kuni och qoldi. Non izlab ko‘chag‘a chiqdi . Qo‘shnilardan birining Vali ismlik bir o‘g‘li bor ed i. Vali qo‘lig‘a bir parcha non us hlab, eshigining oldida yeb turgan edi. Bechora Ali esa ochlikdan o‘lum darajasig‘a yetkan edi. Valining qo‘ lidag‘i nonni ko‘rg‘ani zamon oldig‘a borib, bo‘ynin egib, «o‘rtoqjon, ozgi na noningdan bersang-ch i», dedi. Vali esa tosh ko‘ngillik, shafqatsiz bola edi. Shu sababli Alining holiga hech bir rahm qilmay: «Bor ket, sanga beradurgan nonim yo‘q», — dedi. Oradan ko‘p vaqt o‘tmadi. Bir kun Valining bir echkisi yo‘qoldi. Vali echkisini axtarmoquchun dalag‘a ch iqdi. Ko‘p yurdi, oxirida tashna bo‘ldi.Har tarafdan suv izladi, hech bir yerdan suv topolmadi. Suvsizlikdan yiqilm oq darajasig‘a yetkan hol da uzoqdan ko‘zi Aliga Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 6 tushdi. Ali bir daraxtning soyasida qo‘ylarini o‘tlatib, oldig‘a bir ko‘zada suv qo‘yib o‘tirmish edi. Vali shodlik ila Alining oldig‘a borib: «Birodar, suv bermasang, tashnaliqts an o‘lurman», — dedi. Ali faqir bo‘lsa ham oliyjanob bir bola edi. Valining holiga shafqat va marham at qilub, ko‘zani uzatdi. Vali to‘ygunicha suv ichib, tashnalik balosidan qutuldi. Va o‘zining ul da qilg‘an marhamatsizlig‘ig‘a Alidan afu so‘rab, minnatdorlik izhor etdi. Isrof, buxl va saxovat Isrof o‘rinsiz va zaruratsiz yerlarga molni sarf etmakdir. Buxl eng zaruriy yerlardan ham molni qizg‘anmoq va ayamoqdur. Saxovat esa har ikkisining o‘rtasi bo‘lib, molni zarur va foydalik o‘runlarg‘a sarf qilub, zarursiz, foydasiz o‘runlar dan saqlamoqdur. Isrof ila buxl din yuzasidan harom va aql yuzasidan eng yomon va mardud sanalg‘an ishlardandur. Saxovat esa xo‘ylarning eng yaxshisidur. Isrof qilg‘uvchini musrif deyilur. Buxl qilg‘uvchini baxil va xasis deyilur. Sahovat qilg‘uvchini saxiy va jo‘mard deyilur. Musrif kishi har qancha davlatlik bo‘lsa ham, oxir bir kun faqirlik va xo‘rlik balosig‘a yo‘li qadi. Buxl kishi har qa ncha boy bo‘lsa ham, mo lining huzur-halovati, tiriklig‘ining lazzati va shavka tidan quruq va mahrum qolur. Saxiy kishining kundan-kun moli ko‘payib, izzat va obro‘yi ortar. O‘z barobarlari orasid a so‘zi o‘tkur va e’tiborlik bo‘lur. Maktab Bolalar tug‘ulub, olti-etti kunlik bo‘lg‘anlarida onalari beshikka solurlar. Kecha va kunduz tinmasdan harakat qilub, ko‘krak su tlari ila tarbiya qilurlar. Qachonk i bolalar olti-etti yoshga yetsalar, maktabg‘a berurlar. Maktabda muallim va xalfal ar ko‘krak kuchlari ila tarbiya qilurlar. Bunga qaraganda, maktab bolalarni ng ikkinchi beshiklaridur. Avvalg‘i beshikda bolalarg‘a ona lari sut emizib, tanlarini o‘ stururlar. Ikkinchi beshikda muallimlar ilm va odob o‘rgatub, aq l va fikrlarini o‘stururlar. Bo lalar uchun tanning salomatlig‘i lozimdur. Ammo akl va fi krning salomatlig‘i undin ortig‘roq lozimdur. Chunki aq l va fikrsiz tandan na o‘zi uchun va na boshqa kishilar uchun hech bir foyda yo‘qdur. Shul sabab li bolalarga avvalgi beshiqdan ko‘ra, ikkinchi beshik bo‘ lgan — maktab yaxshiroq va foyd aliroqdur. Avvalg‘i beshikda sut va taom berub boqqan ota va on a qanday do‘st va aziz bo‘lsala r, ikkinchi beshikda ilm va odob o‘rgatub, tarbiya qilg‘an mu allim va xalfalar ondin or tug‘roq do‘st va azizdurlar. Bayt: Erur maktab maorifning makoni, Zamonidur buning yoshlik zamoni. Kishi qilgay kishini ushbu maktab, Bitirgay har ishini ushbu maktab. Bu maktabda o‘qug‘on har bir inson, Bilub ilmu odob bo‘lg‘ay musulmon. Necha ilm ol, odob dunyodakim bor, Chiqubdur barchasi maktabdan, ey yor. Iskandar ila Arastu O‘tkan zamonda Iskandar Rumiy de gan bir podshoh bor edi. Aning Ar astu otlig‘ bir olim va dono ustodi bor edi. Iskandar ustodini o‘z yonig‘a bosh vazir qilib, barc ha mamlakat ishlarini shunga topshurmish edi. Bir ish qilsa, shung‘a maslahat ila qilur edi. Eshikdan kelsa, o‘rnidan turib, joy berur edi. O‘zining otasidan ortuq izzat va hurmat qilurdi. Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 7 Bir kuni vazirlardan biri Iskandardan so‘radik i: «Na uchun Arastuni ot angizdan ortuq izzat qilursiz?» Iskandar aytdi: «Otam go‘yoki mani os mondan yerga tushurdi. Ammo, ustodim Arastu mani yerdan osmong‘a ko‘tardi, ya’ni otam mani duny og‘a kelmog‘img‘a sabab bo‘ldi. Ustodim ilm va odob o‘rgatub, martaba va izzat imning ortmog‘iga saba b bo‘ldi. Shuning uchu n ustodimni otamdan ortuq izzat qilurman». Ustodni ot adan ortiq izzat qilmoq kerak. O‘qumoq, yozmoq O‘qumoq, yozmoq ilmi qiyin bi r ish emasdur. Balki, oz vaqt maktabda g‘ayrat qilmoq ila o‘rganiladurg‘on bir hunar dur. Lokin, bundan hosil bo‘ladurg‘an foydalar nihoyatda ko‘pdur. Tilsiz, quloqsiz bir odam ila sog‘ va salomat bir odam orasida qancha farq bor bo‘lsa, o‘qumoq, yozmoqni bilmag‘an kishilar ila buni bilg‘an kishilar orasida shuncha farq bordur. Balki, bularning oralaridag‘i farq alarnikidan ortig‘roqdur. Ch unki tilsiz kishi har xil ishoratla r ila tilli kishilarn ing qiladurg‘on ishlarini qila olur. Quloqsiz ki shi ham birovning so‘zini shunday ishoratlar ila bila olur. Ammo o‘qumoq, yozmoq ilmini bilg‘an odamlarning qiladurg‘ on ishlarini buni bilmag‘an odamlar hech bir yo‘l ila qilolmaslar. Balki, o‘qum oq, yozmoq ilmini biladurg‘on bir ki shig‘a muhtoj bo‘lurlar. Bundan muallim bilurki, o‘qumoq, yozm oq ilmini bilmag‘an odamlardan tils iz, quloqsiz kishilar yaxshidur. Ahmad ila onasi Ahmad olti yoshlik bir bola edi. Har vaqt onasining ol dida o‘tursa, onasi eski hikoyalardan so‘ylab, Ahmadni ovutib o‘tirardi. Bir kuni Ahmadg‘ a onasi aytdi: «O‘g‘lum, Allohi taolo eng avval otamiz Odam alayhissalomni tufrog‘dan yaratdi. So‘n gra onamiz hazrati Havoni yaratdi. Ikkovlarini jannatg‘a qo‘ydi. Bir yemishni ko‘rs atib: « Buni yemangiz», — dedi. Bi r kuni shayton bularni aldab, ul yemishdan yedirdi. Shuning uchun A lloh taolo bularni koyib, jannatda n chiqardi. Ikkovlari yer yuzig‘a tushib, er va xotun bo‘ldilar. Biz barchamiz shularning bolalarimiz». Ahmad bu so‘zni eshitgach: «Onaj on, siz hazrati Odam ila Havoni ko‘rganmisiz?» — dedi. Onasi: «Yo‘q, o‘g‘lim, kitoblarda n o‘qub bildim», — dedi. Ahmad qo‘liga bir kitob olub, har qancha varaqlab ko‘rsa ham, ko‘ziga qora chiziqlardan boshqa hech narsa ko‘rinmadi. Onasi Ahmadning bu holini ko‘rib: «O‘g‘lim! San maktabda o‘qumaguncha kitobdagi narsalarni ko‘rolmaysan», — deb Ahmadni maktabg‘a berdi. Ahmad bir oz maktabda o‘qug‘andan so‘ngra, onasidan eshitgan hikoyalarini kitoblar dan o‘qib, o‘zi biladurg‘on bo‘ldi. Ota-ona Dunyoda bolalarg‘a eng do‘st va mehribon kishila r o‘zlarining ota va onalaridurlar. Har ona o‘z bolasini avval to‘qqiz oy qornida ko‘tarib yuradi. So‘ngra qancha azob va mehnatlar ila tug‘ar. Bola tug‘ulgan zamonda «inga» deb yi g‘lamoqdan boshqa bir narsani b ilmas. Ona bechora shu bolani goh ko‘tarub, goh yotqizub, goh turg‘u zub, goh o‘tquzub tarbiya qilar. Iig‘lasa, ovutar. Och qolsa, emizib to‘yg‘uzar. Alhosil, bolaning xursa ndlig‘i va salomatlig‘i nima ila bo‘lsa, har birini qilur. Kerak bo‘lganda, molini va jonini bola sidan ayamas. Ota esa kecha va kunduz ishlab topg‘an narsasini bolalarining osh, non va kiyimlarig‘a sarf qilu r. Buning ustig‘a «O‘zumdan so‘ngra bolalarimg‘a qolsun, bolalarim kishig‘a muhtoj bo‘lmasin», deb bir narsa orttirib qo‘ymoq harakatida bo‘lur. Ota- onaning kecha va kunduz Xudodan tilagan narsasi bolalarining sa lomatlig‘i va uzun umr ko‘rmog‘i, dunyo va oxiratda baxtli bo‘lmog‘idur. Bolalarg‘a bunday do‘stlik va yaxshilikni ota-onadan boshqa hech kim qilolmaydur. Shul sabab li bolalarg‘a o‘z ota va onalarini chin ko‘ngil ila do‘st tutmoq, buyurg‘an ishlariniqilmoq, qaytarga n ishlaridan qaytmoq lozimdur. Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 8 Bayt Kishining bor ersa oto va onosi, G‘animatdur anga alarning rizosi. Xudoning qoshida qabuli yaqindur, Oto va ononing bolaga duosi. Olarning kim og‘ritsa ko‘ngillarini, Qiyomatda bo‘lgay jahannam jazosi. Bola qurboni Bir xotun o‘zining to‘rt yoshlik qizini yetaklab bog‘chag‘a chiqdi. Ul vaqt bahor fasli edi. Bog‘cha yonig‘a ko‘kargan yashil o‘lanlar va novd a uchida ochilishg‘ a yaqinlashg‘an gul g‘unchalari ila ziynatlanmish edi. Yashil o‘la nlar orasida har tarafg‘a cho‘ zilib ketg‘an uzun-uzun yo‘llar bog‘chaning husnini ortturmish va o‘rtadan o‘tadurg‘on ulug‘ suv bo g‘chani ikkig‘a ayirmish edi. Bu bog‘chag‘a kirg‘anda yosh qizning ko‘ngli oc hilub, har tarafg‘a yugu rmoqg‘a boshladi. Goho o‘lanlar ustig‘a yotub yumalanur edi.Goho ko‘zig‘a yaxshi ko‘ring ‘an gullarni uzib, ko‘ksig‘a taqub, onasig‘a ko‘rsatardi. Onasi suv bo‘yi da o‘tirib, qizining yoqimli haraka tlarini tomosha qilardi. Lekin bu xursandlik uzoqqa bormadi. Su v bo‘yida yangig‘ina ochilg‘on bi r gulni ko‘rib, uzaman, deganda qizning oyog‘i toyib suvg‘a yiqildi. Onasi bu holn i ko‘rib. «Dod, bolam! San o‘lguncha man o‘lay!»— deb qizining orqasidan o‘zi ni suvg‘a otdi. Bu tovus hni bog‘bon eshitib, yuguri b keldi. Bularni bu holda ko‘rib, kiyimlarini yechib, o‘zini suvg‘a tashladi. Borib, avval onasini qutqarmoqchi bo‘lgandi, onasi: «Mani qo‘y, avval bolamni qutqar», — deb bog‘ bong‘a yalindi. Bog‘bon ham qabul qilib, avval bolani qutqarib, suv chetig‘a chiqardi. Bog‘bon qaytub borg‘uncha bechora ona xiyla yerg‘a oqub bormish, o‘z jonini bolasig‘a qurbon qilmish edi. Birodarg‘a muhabbat Ibrohim o‘z qarindosh va biroda rlarig‘a muhabbatlik bir bola edi. Bir kun qo‘shnisining uyig‘a chiqqanda qo‘shnisi bir xizmat buyurdi. Ibrohim av val xizmatni yaxshilab qi lganligi uchun qo‘shnisi olma berdi. Olmag‘a qiziqib, yemoqchi bo‘lganida uyda kasal bo‘lib yotgan singlisi esiga tushdi. Olma yolg‘iz o‘zidan o‘tmadi. Singlisin ing oldig‘a kirub: «Ukam, qo‘s hnimiz bergan bu olmani sanga kelturdim! Ye!» — dedi. Singlisi suyu nub, olmani oldi. Yarmini o‘zi yeb, yarmini yana akasig‘a berdi. Bu yo‘l ila bir olmani ikkovla ri yeb xursand bo‘lishdilar. Hissa: Birodarlar bir-birlarig‘a shunda y muhabbatlik bo‘lmog‘i lozimdur. Ko‘r ila do‘xtir Yaxshig‘ina boy bir ko‘r kishi ha r vaqt bozorg‘a chiqib, har x il narsalar olurdi. Lekin ko‘zi ko‘rmag‘anlig‘i uchun yaxshi-yomonni ayira olmas edi. Yaxshi deb o‘ylab olg‘ an narsalarining ko‘pi yomon narsalar edi. Bir kuni ko‘zining pardasin i oldurmoq uchun bir do‘xtirni uyig‘a chaqirdi. Do‘xtir kelib, ko‘zini pardasini ol di. Bir necha kundan so‘ngra ko‘zi ochilub, uyidag‘i narsalarni ko‘rmoqqa boshladi. Bozordan olg‘on narsalarining har biri ko‘zig‘a yomon ko‘rindi. Borub: «San manim uyimdagi narsalarimni olub, o‘rnig‘a yomon narsalar qo‘yibsan», — de b do‘xtirning etagidan tutdi. Do‘xtir: «Yo‘q, birodar! Avval san ko‘r edin g. Bozordan olgan narsal aringni barchasi yomon narsalar edi. San oni bilmas eding. Emdi ko‘rib, alarning yomonlig‘ini bild ing», — deb javob berdi. Hissa: Nodon kishi shul ko‘rg‘a o‘ xshaydir. Yaxshi deb o‘ylag‘an narsalarining ko‘pi yomon narsalar bo‘lur. Ilm do‘xtirg‘a o‘ xshaydir. O‘qig‘an kishilarning ko‘zlarini ochar. So‘ngra yomon Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 9 ishlarning yomonlig‘ini bilib, ondan o‘zlarini torturlar. FANNIY DARSLAR Yil (sana) Bir yil o‘n ikki oydir. Bir oy 4 ha fta ila 2 yoki 3 kundir. Bir haft a 7 kun bo‘lur. Bi r kun 24 soat. Bir soat — 60 daqiqa (minut). Bir daqiqa 60 soniya (sekund)dur. Bir soniya esa ko‘z yumib ochguncha o‘tadurgan bir zamondir. Yilning ikki xil hisobi bordir. Biri of tobning ko‘rinishidan hisoblanur. Buni sanai shamsiya (quyosh yili) deyilur. Ikkinchisi oyning ko‘ri nishidan hisoblanur. Buni sanai qamariy (oy yili) deyilur. Quyosh yili hisobi ila bir yil uc h yuz oltmish besh kun va olti soat bo‘lib, 52 haftadan bir kun va olti soat ortiqdur. Oy yili hisobi ila bir yil uch yuz ellik to‘rt kun bo‘lib, ellik haftadan to‘rt kun ziyodadur. Oy yili oylari Oy yili hisobi ila oylarning arab cha ismlari ushbulardur: muharram, safar, robiul avval, robiul oxir, jumadul avval, jumadul oxir, rajab, sha’bon, ramazon, shavvo l, zulqa’da, zulhijja. Bu hisob musulmonlarning dini y ibodat va bayramlari uchun yurutilur. Yil boshi muharram oyining birinchi kunidur. Bu kunda ko‘p musulmon maml akatlarida yil boshi bayram yasalur. Muharramning o‘ninchi kuni hazrat imom Husa yn (roziallohu anhu)nin g Karbaloda shahid bo‘lg‘on kunlaridur. Shuning uchu n islom viloyatlarida bu kun ashur o majlislary yasalub, xutba va duolar o‘qilur. Robiul avvalning o‘n ikki nchi kuni ko‘p yerlarda musulmonlar maktab va do‘konlarini yopub, ish va kasblarini tashlab, Mavlud bayrami qilurlar. Ma vludi sharif o‘quturlar. Ch unki bu kun Mavlud kuni, ya’ni Payg‘ambarimiz (salla llohu alayhi vasallam)ning du nyog‘a kelg‘an kunlaridur. Ramazoni sharifda ro‘za tutulib, har kecha tarovih namozi o‘qulur. Shavvolning birinchi kuni iydi ramazon namozi o‘qulur. Uch kun bayram yasalur. Zulhijjaning to‘q izinchi kuni har (yili) Makkai mukarramada hojilar Arofat t og‘ig‘a chiqurlar. Zulhijjani ng o‘ninchi kuni Iydi qurbon namozi o‘qilur. Uch kung‘acha qurbon liq so‘yilur. To‘rt kun bayram qilinur. Quyosh yili oylari Quyosh yili oylarining ruscha, ar abcha, rumcha (turkcha) nomlari: Arabcha Ruscha Rumcha Kun Hamal Mart Mart 31 Savr Aprel Nayson 30 Javzo May Mayis 31 Saraton Iyun Xaziron 30 Asad Iyul Tamuz 31 Sunbula Avgust Ag‘ustus 31 Mezon Sentyabr Iylul 30 Aqrab Oktyabr Tashrini avval 31 Qavs Noyabr Tashrini soniy 30 Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 10 Jadiy Dekabr Konuni avval 31 Dalv Yanvar Konuni soniy 31 Hut Fevral Shabot 28 Hut oyi har to‘rt yilda bir martaba 29 kun, uch martaba 28 kun bo‘lib, 29 kun bo‘lg‘on yilni sanai kabis yoki zuril deb atalur. Yil boshi arabch ada hamaldan boshlanur. Rusc hada yanvardan boshlanur. Rumchada konuni soniydan boshlanur. Asrlar Har yuz yilni bir asr deyilur. Payg‘ambarimiz (sallallohu alayhi vasallam)ning Makkadan Madinaga hijrat qilg‘an (ko‘chkan) kunlaridan boshlab sanalg‘an asrni asri hijriy deyilur. Hazrati Iyso alayhissalomning tug‘ ilg‘on kunlaridan sanalg‘an asrni asri melodiy deyilur. Hozirg‘i asrimiz, asrihijriyni ng 12-nchisi, asri melodiyning 20-nchisidur. O‘tgan asrlarga qarag‘anda, bu asr, ilm va hunarni ng eng taraqqiy qilg‘on va ko‘payg‘ on asridur. O‘tkan asrlarda ming kishining kuchi ila bir oyda ishlan adurg‘on ishlarni bu asrda moshin alar kuchi ila kunda ishlaylar. O‘tkan asrlarda ot va aroba ila bi r oyda bosiladurg‘on yo‘llar, bu asrd a o‘t aroba va paroxodlar ila bir kunda bosilur. Go‘yok i bu asrimiz ilm va hunar asridur. Emdi bu asrg‘a loyiq kishilardan bo‘lmoq uchun ilm va hunar lozimdur. Ilm va hunar ishi o‘qumoq va o‘rganmoq uchun yoshlikdan g‘ayrat qilg‘o n kishig‘ag‘ina hosil bo‘lur. Fasllar Bir yilda to‘rt fasl bordur. Biri — yoz, ikkinc hisi — kuz, uchinchisi — qish, to‘rtinchisi — bahordir. Har fasl uch oy bo‘lu r. Yoz oylari: saraton, asad, sunbul adur. Kuz oylari: mezon, aqrab, qavsdur. Qish oylari: jadiy, dalv, hutdur. Bahor oylar i: hamal, savr, javzodur. Yoz faslida havolar isir, ekin va mevalar pishar, maktab va madrasalarda o‘ qushlar to‘xtalur. Kuz faslid a maktab va madrasalar ochilur. Uqushlar boshlanur. Ekinlar o‘rilur. Dara xtlarning yaproqlari to‘k ilur. Yomg‘urlar yog‘ar. Suvlar muzlar. Bahor faslida daraxtlar yaproq chiqarur. Gullar ochilur. Bulbullar sayrar. O‘tlar ko‘karur, ekinlar ekilur, jonliq va j onsiz maxluqlarning har birida sirli bir ko‘rinish va suyunchli bir harakat paydo bo‘lur, har tarafdan kishining qulo g‘ig‘a xush ovozlar kelu r, dimog‘iga xush islar kirmoqqa boshlar. Shuning uchun fa sllarning yaxshisi bahor sanalur. Kunlar Kunlarning forscha, turkcha ismlari ushbulardur Forscha Juma Shanba Yakshanba Dushanba Sehshanba Chahor-shanba Panj-shanba Turkcha Juma Juma ertasi Pozar Pozar ertasi Soli Chahor-shanba Panj-shanba Juma haftaning boshi, kunlarning sayyidi va musulmonlarning ha ftalik ulug‘ bayramlaridur. Bu kun musulmonlarning jumalarg‘a yig‘ilib, juma namozi o‘qiydurg‘on k unlari, yoru do‘st lari, xesh va aqrobalari ila ko‘rushub, ahvol so‘ra shadurg‘on kunlari, majlis va jamiya t (gap)lar yasab, diniy, vasliy suhbat va maslahatlar q ilishadurg‘on kunlaridur. Shuning uchun juma kunlari ishchilarga ishlarini qo‘ymoq, kosiblarg‘a kasblarini ta rk etmoq, shogirdlarg‘a o‘qushl arini to‘xtatmoq, savdogar va amaldorlarg‘a do‘kon va mahkama larini yopmoq diyonat yuzasid an lozim ishlardur. Shanba iudeylarning, yakshanba xristianlar ning haftalik bayramlaridur. Bula rning ham har qaylari o‘z bayram Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 11 kunlarini ta’zim qilub, yuqorida etilg ‘on ishlarning har birini qilurlar. AXLOQ DARSLARI Yolg‘onchilik Har kim bo‘lg‘on ishni bo‘lmadi desa, bo‘lmag‘on ishni bo‘ldi desa, ul kishi yolg‘onchi deyilur. Yolg‘onchilik gunohlarning ulug‘i , hadiyalarning buzug‘idur. Yolg‘o nchilarning paydo bo‘ladig‘on ziyonlari nihoyatda ko‘pdur. Yolg‘o nchini Haq taolo do‘st tutmas. Xalq orasida so‘zining e’tibori qolmas. Hech kimtning so‘zig‘a ishonmas. Hamma ning ko‘zig‘a yomon ko ‘rinur. Chunki, yolg‘on so‘zning, albatta, asli chiqmay qolmas. Bu kun yo erta yolg‘onlig‘i bilinub, so‘zlag‘uvchining uyalmog‘ig‘a, sharmanda bo‘lmog‘ig‘a sabab bo‘lur. Ul so‘zni chinlikka chiq armak uchun yana necha yolg‘onlarni so‘zlamoq lozim kelur. Bu yolg‘on lar ham bir kun ma’lum bo‘lur. Oxirida ul so‘zlag‘uvchining ismini odamlar yolgonchi derla r. Rost so‘zlasa ham, yolg‘ong‘a hisob qilurlar. Yolg‘onchi bola Bir maktabda Habib ismlik bir yolg‘onchi bola bor edi. Habib doimo yolg‘on so‘zlar va har kimni aldar edi. Muallim afandi Habibg‘a : «Yolg‘on so‘zlama», deb ko‘n nasi hatlar qildi. Jazolar berdi, aslo bo‘lmadi, chunki Habib yoshlikdan yolg‘ong‘a odat qilg‘on edi. Yoshlikdan odat bo‘lg‘on ishni tashlamoq qiyin bo‘lur. Bir vaqt Habib necha kung‘acha maktabg‘ a kelmadi. Har kun ertalab: «Maktabg‘a boraman», deb uyidan ch iqar edi. U yerda-bu yerda o‘ ynab, yana uyig‘a: «Mak-tabdan keldim», deb borur edi. Ota-onasin i: «Bu kun buni o‘qiduk, buni yozdu k», deb yolg‘on so‘zlar ila aldar edi. Bir kun Habib maktabg‘a keldi. Mu allim afandi taftish qilg‘onda, Habibning bir haft a butun uzrsiz maktabdan qolg‘onlig‘i ma’lum bo‘ldi. S hul sababli Habib ma ktabdan quvlandi. Bul xabarni ota-onasi eshitib, alar ham bu yolg ‘onchi Habibni uydan quvladilar. Habib bechora yolg‘onchilik sababidan ham makt abdan va ham uydan quvlandi. Yolg‘onchilik zarari Bir cho‘pon sahroda qo‘ylarini o‘ tlatub yurur edi. Ko‘zig‘a yaqi n yerdan bir qishloq ko‘rindi. Cho‘pon qishloqilarni aldamoq uchun yolg‘ondan: «Bo ‘ri keldi, bo‘ri keldi!» — deb qichqurdi. Buni eshitib, qishloqilar qo‘llarig‘a kalta k, to‘qmoq ko‘tarib yugurishdilar. Kelib qarasalarki, bo‘ridan hech bir asar yo‘q. Qo‘ylar bahuzur o‘tlab yuribdilar. C ho‘pon esa iljayub, kulib turibdur. Qishloqliklar cho‘ponning yolg‘ondan qichqirg ‘onini bilib, xafa bo‘lib, o‘z joylarig‘a qaytib ketishdilar. Ittifoqo ertasig‘a birdan ikki bo‘ri kelib, qo‘ylarg‘ a yugurdilar, cho‘pon qo‘rqib, bir daraxt ustig‘a chiqdi. Bor ovozi ila: «Dod, bo‘ri keldi», deb qichqira boshladi. Lekin qishloqilar: «Bu kun ham yolg‘ondan qichqirub, bizni aldar», deb yordamg‘ a kelmadilar. Bo‘rilar bir necha qo‘ylarni bo‘g‘ib o‘ldirdilar. Cho‘pon bechora o‘z jonini zo‘rg‘a qutq a-rib qoldi. «Yolg‘onchi» deb atalg‘on kishining chin so‘zig‘a ham hech kim ishonmas. To‘g‘rilik To‘g‘ri so‘zlik bolalarni har kim yaxshi ko‘rar. Kundan-kung‘a darajasi va obro‘si ortar. Har kim oldida so‘zi maqbul va o‘zi e’tiborlik bo‘lur. Ulug‘-u lug‘ xizmat va o‘rinlarg‘a loyiq ko‘rurlar. Bora- bora qo‘lig‘a zo‘r-zo‘r ishlar tops hirilur. Yolg‘onchi bolalar esa bu ne’mat va bu davlatlarning barchasidan quruq qolurlar. To‘g‘ri bolalardan janob Haq taolo ham ro zi bo‘lur. Shul sababli har bir Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 12 so‘zda to‘g‘rilik ila harakat qilm oq lozimdur. So‘zda to‘g‘rilik es a yolg‘on so‘z so‘zlamasliqdur. Orif ila Sodiq Bir kun Orif ila Sodiq ikkisi o‘ynashub, makta bning devorig‘a osilg‘on so atni sindirdilar. Muallim afandi Orifni chaqirib: «Soatni ki m sindirdi?» — deb so‘radi. Orif to‘g ‘ri so‘zlik bir bola edi. Shuning uchun «Sodiq ila ikkimiz o‘ynashub sindirdik, gunohimizni kechirsangiz edi, afandim!» — deb to‘g‘ri javob berdi. Muallim afandi Sodiqni chaqirib : «Soatni nima uchun sindirdingi z?» — deb so‘rag‘anida, Sodiq: «Taqsir! Man yo‘q edim. Orifingiz sindirgandir» , — deb tondi. So‘ngra boshqa bolalarning guvohliklari ila muallim bildiki, Orifning so‘zi chin ek an, soat sindirganlarning biri Sodiq ekan. Muallim Orifg‘a qarab: «O‘g‘lim Orif, to‘g‘ri so‘zlaganing uch un saning gunohin gni kechirdim, bundan keyin ehtiyot bo‘l!» — de di. So‘ngra Sodiqg‘a boqub: «Yol g‘onchi Sodiq! San ham to‘g‘ri javob bersang edi, gunohingni kechurar edim. Endi yolg‘on so‘zlaganing uchun bir kun maktabda taomsiz qolursan. Ham soatning yarim bahosini to‘laysan», — dedi. Orif to‘g‘ri so‘zladi, qutuldi. Sodiq yolg‘on so‘zladi, tutildi. Hayvonlar Yerda yuradirgan, osmonda uchadur gan, suvda yashaydurgan katta va kichik jonli narsalarning hammasini hayvonlar deyilur. Hayvonlar daf’atan ikki qism ga bo‘linurlar. Bir qismini suyakli hayvon, ikkinchi qismini suyaksiz hayvon deyilur. Suyakli hayvonlar ham avvaldan besh sinfga bo‘linurlar. Birinchisi: yerda yuradirgan va bolalarini tug‘ ub, ko‘krak sutlari ila boqadurgan issig‘ qonli hayvonlardur. Bularning ko‘plari to‘rt oyog‘li bo‘lurlar. Oralarida ot, ho‘ kiz, tuya, it, mushuk, qo‘y va echkilarga o‘xshagan uylar da, sahrolarda boqilib, kishidan qo chmaydurganlari bor dur. Bularni: ahli uy hayvoni deyilur. Yo‘lbars, ayiq, bo ‘ri, tulki, bug‘i va kiyiklarga o‘xs hagan, kishidan qochadurganlari, tog‘larda, cho‘llarda o‘z holicha yashaydu rganlari bordur. Bularni yoboni (yovvoyi), qir hayvonlari deyilur. Qushlar Suyaklik hayvonlarning ikkinchi qismi bolalarini tuxumdan chiqaradurg‘on ikki oyog‘li va ikki qanotli hayvonlardurki, bul arning barchalarini qush deyilur. Qushlar ham yerda yuradilar va ham havoda ucharlar. Ko‘krakli hayvonlarg‘a o‘xshag‘an bular ham issig‘ qonlik bo‘lib, ahli va yovvoyi ismlari ila ikki qismg‘a bo‘linurlar. Tovuq, g‘oz va o‘rdaklarg‘a o‘xs hag‘an kishig‘a o‘rgang‘onlarini ahli, uy qushi deyilur. Laylak, qarg‘a, qorchig‘ay, chum chuq va bulbullarg‘a o‘xshag‘an, kishidan qochadurganlarini yoboniy, qir qushi deyilur. Uy qushlari uzun muddat kishini ko‘rmasdan tursalar, qir qushi bo‘lib qolurlar. Qir qushlari ham oz vaqt kishining qo‘lidan taom yeb tursalar, o‘rg anub, uy qushlari qatori g‘a kirurlar. Qushlarning oralarida ko‘rshapalakg‘a o‘xshag‘ an bolasini tug‘ib ko‘krak suti ila boqadurg‘anlari ham, kunduzlari ucholmay, kechalari uchadurg‘onlari va ham o‘rdak va g‘ozlarg‘a o‘xsha g‘an suvlarda ko‘p yuradurg‘anlari bordur. Suyaklik hayvonlarning uc hinchi qismi — zuvohif va baliq, sovuq qonli hayvonlar kabi, bularning bir qismlari qo‘lsiz, oyoqsiz bo‘lib, yerda surinib yururlar. Bunday hayvonlarni zuvohif deyilur. Ilon bu qismdandur. Ilonlarning suvda yuradurg‘onlari , qush va qurbaqalarni yeb tiriklik qiladurg‘onlari va bolalarini tuxumdan ochadurg‘onlari ham bor dur. To‘rtinchi sinfi, ya’ni sovu q qonli va suvda yashaydurg‘on Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 13 qo‘lsiz, oyoqsiz hayvonlard ur. Bu sinf hayvonlarni baliq deyilur. Baliqsuv ichida nafas olur. Suvdan chiqsa, nafa s ololmasdan, oz vaqtda halok bo‘lur. Ko‘p vaqtlarda ulug‘rog‘i kichikroqlarini yeb (yutib), tir iklik qilurlar. Baliq bola ochmoqchi bo‘lganda, suv ichida tuxum qo‘yur. Tuxumi tari qg‘a o‘xshag‘an mayda, ham ni hoyatda ko‘p bo‘lur. Bir baliqning tuxumidan minglarcha baliqlar pa ydo bo‘lur. Shuning uchun baliq ko ‘p barakatli hayvondur. Baliq kishilar orasida eng ko‘p yeyiladurg‘on hayvondur. Baliqlar ham qushlarg‘a o‘xshag‘an har x il ismda va har xil suvratda bo‘lurlar. Qurbaqa Beshinchi sinf yana suvda yash aydurg‘on sovuq qonli hayvonlard ur. Lekin bu tug‘ilg‘on zamonda qo‘lsiz, oyoqsiz bo‘lsa ham, kattaroq bo‘lg‘on sari suvratini alishtirib, oxirida qo‘l va oyog‘li yoki to‘rt oyog‘li bir suvratg‘a kirur. Qurbaqa sinfidandur. Kurbaqa ham suvda va ham qurug‘da, nafas olmoqg ‘a qodir bir hayvondur. Bolasi avvalan qora tuslik, yumaloq boshliq va dumliq bir qurt sifatida bo‘lib, suv ichida tuxumdan tug‘ulur. Biz oni itbaliq deb ataymiz. Birinchi kundan so‘ngra rangi bir oz oqarib, avval ikki qo‘l, so‘ngra ikki oyog‘ chiqarib, to‘rt oyog‘li ham quyruqli bir hayvon suvratig‘a kirur. Bora -bora quyrug‘i qisqarib-q isqarib, yo‘q bo‘lub, hozirg‘i qurbaqa suvratig‘a kirur. Suyaksiz hayvonlar Yuqorida yozilg‘on besh sinf ha yvonlarning hammasi suyakli hayvon lar edi. Endi alardan boshqa bir qism hayvonlar bordurki, bularni suyaksiz hayvon deyilur. Suyaksiz hayvonlar ham suyakli hayvonlarg‘a o‘xshab necha sinfg‘ a bo‘linurlar. Lekin har bir sinf ham yumshoq tanli bo‘lib, hamma a’zosi teri ila et va suvdan iborat bo‘lur. Badani dan zarracha suyak topilmas . Shuning uchun bu qism hayvonni suyaksiz deyilur. Ninachi, buzoqboshi, pash sha, ari, qumursqa va boshqa har xil qurtlar bu qismdandurlar. Hayvonlarning farosa t va maishatlari Janobi Haq hayvonlarg‘a o‘zlarini dushmandan sa qlamoq, rizqlarini topi b yemoq va bolalarini boqmoq uchun bir farosat (his) bermishdur. Ba’zilari qochib, ba’zilari qopib, ba ’zilari chaqib, ba’zilari tepib, ba’zilari zahar sochib, o‘zl arini dushmandan qo‘rurla r. Ba’zilari o‘zlarig‘a o‘xshash hayvonlarni tutub yeb, ba’zilari yerdan chiqqan o‘tlarni, daraxtla rning ildizlarini, loy va qum larni, don va mevalarni topib yeb, rizqlarini o‘tkarurla r. Bola ochmoq, yotub uxlamoq uchun ba’zilari yer ostida, ba’zilari daraxt ustida, ba’zilari tog‘larda, ba’zilari bog‘larda, ba’zilari qur ug‘da, ba’zilari suvda o‘zlarig‘a maxsus uy (makon) yasab ol urlar. Ko‘krakliklari emizub, ko‘krak sizlari kerakli taomlarni har qaydan bo‘lsa ham topib keltirub, bolalarin i tarbiya qilurlar. Hayvonlar orasida c humolig‘a o‘xshash qishliklarini yozda yig‘ib oladurg‘onlari bordur. Boyqush, ukki, ko‘rshapalaklarg‘a o‘xshash kunduzlari uxlab, kech alari rizq izlaydurg‘onlari bor. Ayiq, ilon, qurbaqa va pashshalar g‘a o‘xshash butun qish taom yemasdan, qotib uxlab, avval bahordan uyg‘onib chiqadurg‘onlari bor. Hayvonlarni har biri nutq (so‘zlashmoq), aql, ilm kabi ulug‘ ne’matlardan mahrumdurlar. Shunday bo‘lsa ham, ta ’lim va tarbiya ila ba’zi hayvonlarg‘a ba’zi harakatlarni o‘rgatmoq, to‘ti, mayna kabi qush larg‘a ba’zi so‘zlarni o‘rgatmoq mumkindur. Insonning boshqa hayvonlardan farqi Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 14 Odam bolalarini inson deyilur. Inson ham hayv on jinsidandur. Chunki hayvonda bo‘lg‘on yemoq, ichmoq va uxlamoqishlari insonda ham bordir. Insond a bor oyoq, qo‘l, ko‘z, quloq va og‘iz kabi a’zolar hayvonda ham bordir. Bunday ishlarda inson ila hayvon orasida farq ozdur. Insonning boshqa hayvonlardan farqi faqat o‘qimoq, yozmoq, so‘z so ‘ylamoq, har ishg‘a aql va fikr yuritmoq iladur. Bular esa janobi Haqning yolg‘iz insong‘a berg ‘an ulug‘ ne’matlaridur. Boshqa hayvonlar bu ne’matlardan mahrumdurlar. Voqean, boshqa hayvonla rda ham farosat bor. It egasini taniydur, ko‘p vaqt ko‘rmasa ham, esidan chiq armas. Ko‘rg‘an zamon suyunib, quy rug‘ini likillatib, egasini oyog‘ini o‘par. Lekin bu farosatini so‘z ila bayon qilolm as. Bundan ma’lum, bular g‘a inson bo‘lmoq uchun o‘qumoq, yozmoq ilmini bilmoqlozimdur. O‘qig‘on kishila r ham ishini aql va fikr ila o‘ilab qilurlar, durust so‘z so‘ylamoqni ham o‘rganurlar. Dunyog‘a kelib, o‘qimoq, yozmoqni o‘rganmasdan, yolg‘iz yemoq, ichmoq va uxlamoq ila umr o‘tkargan kish ilarning boshqa hayvonlardan farqlari yo‘qdir. Hayvonlarning insong‘a foydalari Hayvonlarning har qaysilarini in song‘a har xil foydalari bordur. Go‘yoki janobi Haq hayvonlarni insonlar uchun yaratmishdur. In son hayvonlarning har biridan har suvratda foydalanur. Qo‘y, sigi r va echkilarni so‘yib, go‘shtlarini yer, terilaridan kafsh, mahsi va boshqa har xil kiyim va as boblar yasar. Tirik vaqtlarida sutlarini sog‘ib ichar. Ot, eshak, tuya va xachirlarg‘a minar. Yuklar ortar. Ho‘kizni qo‘shqa qo‘shar. Baliqlarni tutub oshar. It va qushlar ila ov qilur. Alhosil, hayvonlarning har birlari insonlarg‘a ha r suvratda foyda yetkarurlar. Ba’zilari qon va jonlari ila va ba’zilari kuch va quvvatlari ila xizm at qilurlar. Hayvonlarni ng bu xizmatlarig‘a muqobil inson tarafidan ham hayvonlarg‘a shaf qat, rahm va mehribonliq lozimdur. Shul sababli hayvonlarni sababsiz o‘ldirmoq, ur moq, qiynamoq, och va ta shna qoldurmoq, og‘ir yuklarni ortmoq va ko‘ p orig‘latib qo‘ymoq qattig‘ zulm va ulug‘ gunohl ardan sanalur. Baxilning bog‘i ko‘karmas O‘tmish zamonlarda bir baxil bor edi. Aning boy lig‘i shul darajag‘a ye tishg‘on ediki, molining hisobini o‘zi ham bilmas edi. Lekin bu boylikdan na o‘zig‘a va na ahli ayolig‘a va na boshqalarg‘a he ch bir foyda yo‘q edi. Chunki, aning e’tiqodicha, boyli qdan maqsad yolg‘uz kecha-kunduz harakat qilib, mol yig‘moq edi. Ammo mol yig‘moqdan asl maqsad nima? Molni qa nday yerlarg‘a sarf qilmoq kerak? Yemoq, ichmoq, maktabu madrasalarg‘a, faqiru m uhtojlarg‘a yordam bermoq kerakmi? Yo‘qmi? Bu xususlarida hech bir o‘ylamas edi. Hattoki, o‘zining ahli avlodining ta om va kiyimlarig‘a o‘xsha sh eng zarur o‘rinlarg‘a ham ming mashaqqat ila aqcha chiqarur edi. Bozordan non olsa, (arzonlig‘i uchun) kuyg‘a n va qotkanlarini, meva olsa, churig‘on va sasig‘onlarini olur edi. Kiyimlari esa har vaqt eski , yirtiq va kirlik bo‘lur edi. Bisotida Ahmad ismli birgina o‘g‘li bor edi. Ba’zi bir eshonlarning da lolatlari ila bir kun o‘g‘lin i maktabg‘a olib bordi. Muallim afandi maktab nizomlarini bayon etkanda, muallimla r vazifasi uchun har oyda bir so‘m to‘lab turmak lozim ekanini ham so‘zlab o‘tdi. Bir so‘mni eshitkach, boy janoblarining ko‘zlari o‘ynadi. Muallimning yuzig‘a boqub : «Oyda bir so‘m?.. Yo‘q, afandim, o‘g‘ul o‘qutmak mani ishim emas ekan, avvalgi domlalar haftada bir nong‘a qanoat qi lurdilar. Oyda bir so‘m qaydan chiqadi? Yur, o‘g‘lim, o‘qumasang ham bir rizq ing o‘tar. Man muncha dunyoni o‘qib topmadim», — deb o‘g‘lini qaytub olib ketdi. Ahmad bechora otasining baxil va xasislig‘i s oyasida dunyoda yashamoq, inson qatorig‘a kirmoq uchun eng ziyoda lozim bo‘lg‘o n ilm va ma’rifatdan mahrum bo‘lib, johil va nodonliq ila o‘sdi. Ko‘p o‘tmadi, ajal kelib, bo yning yoqosidan tutdi. Avva lda aning ruhini tarbiya qilmoq, ya’ni o‘qitmoq uchun oyda bir so‘mni ko‘zi qiymag‘on ba xil emdi hamma dunyosini shul Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 15 Ahmadg‘a tashlab, o‘zi bir oz doka ila bo‘zg‘a o‘ra lub, oxiratg‘a safar qildi. Ahmad esa yoshlikda ilm va tarbiya ko‘rmag‘on, kasb-hunar o‘rganmag‘ on edi. Shuning uchu n yaxshi va yomonni ayirmaydig‘on va molning qadrini bilmaydurg‘on mu srif bir kishi bo‘lib ch iqdi. To‘rt-besh nafar yomon kishilarg‘a qo‘shilub, har xil qabohat yo‘llari g‘a yurmoqg‘a va bir tiyinlik o‘rung‘a yigirma tiyinlab sarf qilmoqg‘a boshladi. Ot asining shuncha xasislik ila ja’m qilg‘on mo lini oz vaqt ichida tamom qilub, o‘zi faqir va muhtoj bir holg‘a tu shdi. Baxilning moli, musr ifning holi shunday bo‘lur. Molning qadrini saxiy bilur Bir vaqt Andijon shahrida qattig‘ zilzila bo‘lub, hamma imoratlar yi qildi. Ko‘p ki shilar tom va devorlarning os-tida qolub, halok va majruh bo‘ld ilar. Ko‘p faqiru bechoral ar uysiz, joysiz, och va yalang‘och qoldilar. Bularning foydalarig‘a har tarafdan ionalar yig‘ildi. Har shahardan ul bechoralarg‘a aqcha, taom va kiyimlar yuborild i. Har yerda necha-necha kishilar iona yig‘ib yubormoqg‘a mutasaddi bo‘lmish edilar. Shul mutasaddilarning ba’zilari Toshkanda iona so‘ramoq uchun bir boyning uyig‘a bordilar. Boyni jahl va g‘azablik bir holda ko‘rdilar. So‘ngra g‘azabining sababi ny bildilarki, xizmatkori uchi yoqilmag‘an bir gugurtni yerga ta shlagani uchun ondin koyib turg an ekan. Mutasa ddilar bu holni ko‘rib, bir-birlarig‘a boqub: «Bir gugurt uchun munc ha g‘azablangan, iona so‘rab nima qilurmiz?» — dedilar. Lekinyana shuncha yerg‘a kelib, hech na rsa demasdan ketmoqni munosib ko‘rmay, nima uchun kelganlarini boyg‘a bildirdula r. Boy esa tezlik ila ichkari kirib, besh yuz so‘m aqcha chiqarub, mutasaddilarning qo‘llarig‘a berdi. Mutasaddilar hayron bo‘lishdilar. Boy janoblari bularg‘a boqub: «Nimag‘a hayron bo‘lursiz? Agarda man bir gugurtning bekor ketmog‘ig‘a rozi bo‘ladurg‘an darajada musrif bo‘lsaydim, hozirda bunday xayr ishlarg‘a beriladurg‘on aqchalarni qanday jam’ qilurdim? Sa xiy bo‘lurman, degan kishi molning qadrini bilur. Yerig‘a qarab, pulig‘a savdogarlik qilur. Yerig‘a qarab, minglarcha so‘mning yuzig‘a boqmas», dedi. O‘runli saxovat Bir boy o‘g‘lini to‘y qilmoqchi bo‘ldi. Bir nech a yoru do‘stlarini chaqirub, maslahat so‘radi. Do‘stlari uch-to‘rt kun shahar xalqig‘a osh bermoq ni, sozanda va hofizlar kelturib, bazm va ziyofat qilmoqni maslahat ko‘rdilar. Boy esa mol qadrini bilguvchi esli va insofli bir zot edi. Shul sababli alarning bergan maslahatlarini va ko‘rsatgan yo‘llarini muvofiq t opmadi va alarg‘a boqub, ushbu so‘zlarni so‘zladi: «Aziz birodarlarim, to‘y degan bi r saxovatdur. Saxovat esa faqir, m uhtoj, och va yalang‘ochlarning haqlaridur. Osh berg‘anda shularg‘a bermoq lo zimdur. Holbuki, oramizdag‘i urf-odatlarg‘a qarag‘anda, man oshni siz hurmatlilarg‘a o‘xshash, ya ngi to‘nli zotlarg‘a bers am kerak. Agar urfu odatdan chiqib, faqir va muhtojlarni chaqirsam, ehtimolki, har yerdan oshg‘ a chaqirilub o‘rg‘ang‘an ba’zi yangi to‘nlilarimizni ko‘ngillar i qolur. Va agar faqirlarni qo‘yib, boylarni chaqirsa m, o‘zimg‘a va ham alarg‘a ziyon yetkurgan bo‘laman . Chunki o‘zimning qancha molim o‘runsiz sarf bo‘lur. Alar esa oshg‘a borurmiz, deb o‘z ishlaridan qolurlar. Xususan, muallim va m udarrislarni chaqirib, maktab va madrasalar ishig‘a qancha shogirdlarni muntazir va sargardonliklarig‘a sa bab bo‘lmoqni zo‘r gunoh deb o‘ilayman, shul sababli xal qg‘a osh bermoq uchun sarf qiladurg‘ an aqchalarimni maktab va madrasalarg‘a, faqir va muhtojla rg‘a ulashub, o‘g‘limni sunnatg‘a muvofiq xatna qildirsam deyman, shoyad siz hurmatlilar ham mani aybg‘a buyurmay, bu fikrimg‘a qo‘shilib, yordam bersangiz». FANNIY DARSLAR Havo Адибус - соний . Мунаввар қори Абдурашидхонов kutubxonasi 16 Dunyo yuzi «havo» ismlik bir jis m ila to‘la bo‘ladur. Suv ila to‘lg‘on bir hovuz ichida suv kirmag‘an hech bir o‘run qolmaydu r. Shung‘a o‘xshash dunyo yuzida ham havo kirmag‘an bo‘sh o‘run yo‘qdur. Havo o‘zi rangsiz, tin iq, yumshoq bir jism bo‘lg‘onlig ‘i uchun bizim ko‘zimizg‘a ko‘rinmaydur. Bir yelpig‘ich ila kishi o‘zini yelpisa, yuzig‘a sovuq bir narsa kelib tega dur. Mana shu yuzg‘a tekkan narsa yelpig‘ichning harakati ila qimirlag‘an va to‘lqinlang‘an havodu r. Bir olmaning dumidan ip boylab, boshdan tez aylanturulsa , «g‘uv-g‘uv» degan bir tovush ch iqadur. Mana bu tovush olmadan chiqqani yo‘q. Balki shul olma ila havoning bir-biriga tegmoq va suykalmog‘idan paydo bo‘lg‘an tovushdir. Yer yuzidag‘i insonlar, hayvonlar va daraxtlarni ng har birlari shul havo ila tiriqdurlar. Suvsiz yerda baliqtiriklik qilmaydur. Shung‘a o‘xshash havos iz yerda biz ham ti-riklik qilolmasmiz. Chunki nafas olmoq uchun baliqg‘a suv, bizg‘a havo lo zimdur. Havosiz nafasni ichig‘a olmoq mumkin emasdur. Nafas olg‘onimizda ichimizg‘a havo ki rar. Foydalilari o‘pka or asidan borub, qong‘a qo‘shilur. Foydasizlari nafasni qo‘y g‘onimizda tashqari chiqib keta dur. Bundan ma’lum bo‘ladiki, biz doimo havo yutib turamiz. Agarda bir-ikki minut havosiz qolsak, na fas olmasdan bo‘g‘ilub o‘lamiz. Bir biz emas, boshqa hayvonlar ham shundaylar va in son va hayvonlarning ichlaridan chiqg‘on havolar zaharlanub, ikkinchi yutishga yarama y qolurlar. Bularni esa o‘lanlar va daraxtlar yutib, tiriklik qilurlar. Bulut Bir qozong‘a suv to‘latib ostidan olov yoqilsa, bir oz isig‘andan so‘ng ul suvdan bug‘ chiqa boshlaydur. Agarda olovni hadeb yoqilaversa, suv qaynab-qaynab ozaya boshlar. Oxirida suvning hammasi bug‘ bo‘lib chiqub ketub, qozon qurub qolar. Bundan ma’lum bo‘lurki, suv isig‘on sari bug‘ bo‘lib osmong‘a ko‘tarilur ekan. Yer yuzidag‘i dengi zlar, ko‘llar va daryolarni quyosh isitg‘an sari, ondag‘i suvlar bug‘ bo‘lib, osmo ng‘a chiqa boshlaydur. Kuz va qish kunlarida ertalab suv bo‘ylarida turib diqqat qilgan kishi suvdan doimo bug‘ chiqib turg‘anlig‘ini ko‘p yaxs hi biladur. Mana shul suvlardan paydo bo‘lg‘on bug‘lar yerdan bir ne cha sojin yuqorig‘a ko‘ta rilg‘ondan so‘ngra bir- birlarig‘a qo‘shilib qalinlashurlar. Shamol kuchi ila har tarafg‘a yurib , harakat qilurlar. Quyosh, oy va yulduzlarning oldilarini to‘sib ko‘k yuzini qoraytururlar. Biz shul bug‘ yig‘inlarini bulut deb ataymiz. S o‘ n g