navoiy mahbubul qulub lotin com

Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 1 Alisher NAVOIY MAHBUB UL-QULUB BISMILLOHIR-RAHMONIR-RAHIM Hamd angakim, zotig‘a hamd onchakim, sazovordur, aytsa bo‘lmas va sano angakim, ehsonig‘a sano onchakim, yeri bordur bitsa bo‘lmas. Zoti jami ’ kamolat sifoti bila ma vsuf, sifotidin majmu’i kamolot kashf ahlig‘a makshuf. Tanz ihi til sharh qilurdin mubarro, taqdisi el vasf etardin muarro. Azamati bog‘ida sipehri dav vor bir nilufardin kam va qudrati ollida nujumi sobita va sayyora ul nilufar yuzida bir necha qatrai shabnam. Nilufar yuziga shabnam sochquchi ham ul va shabnam suyidin nilufarzor, balki gulistoni Eram ochg‘uchi ham ul. Beniyozlig‘i ja nbida charxi nigun bir gadoy, niyozmand va chorasozlig‘i ollida dahri buqalamu n bir bechorai ajzpayva nd. Vujudi mulohazasida ofarinish vujudi nomavjud, zoti mu tolaasida avvalin va oxirin budi n obud. Xoni ehsoni tegrasida oliy shon shohlar rizqqa soyil va ilm i bepoyoni taaqqulid a oliy makon ogohlar jahl ga qoyil. Qahhorlig‘i sarsari uchururg‘a sobit va sayyor, nastaranning so chilg‘on yafrog‘lari jabbor lig‘i quyuni sovururg‘a dahri g‘addor. Bayt ul-hazanning to‘kulg‘on tufrog‘ lari yo‘qni bor qilmoq va borni yo‘q qilmoq aning qudratig‘a oson, boru yo‘q va yo‘qu bor aning ehsonidin umidvor va qahridin haroson. Bir ovuch tufrog‘ni malakut xaylida xilofat taxtig‘a o‘lturmoq anga yarashur va yillar maloikai muqarrabing‘a peshvolik qilg‘onning bo‘ynig ‘a la’nat tavqi ul solur. Qit’a: Qodirekim, qudratidin mu ncha yuz amri g‘arib, Bo‘lsa har soatda mavjud andin ermastur ajab, O‘n sekiz ming olamu odam yaratib, aylamak Bir kishini ofarinish daftaridin muntaxab. Ul qila olur anga kel di musallam bu umur, Gar o‘zi erdi musabbab, lek bu bo‘ldi sabab. Va durudi noma’dud ul ma hbubi oqibat Mahmudg‘akim1, haq taolo anga qurb va manzilat berdikim, olam va odam vujudidin maqsud aning vu judi erdi. Xujasta tiynati ruhi pokdin tohir va farxunda xilqati anosir tarkibid in pok erkani zohir. Anosirining2 yeli Masih3 anfosi va tufrog‘i Ya’qub4 ko‘zining to‘tiyosi va suyi Hizr5 chashmasining zuloli va o‘ti kalim daraxtining nori ishti’oli. Bu anosirni ruhi pok desa yeri bor va ruhig‘a ruhi fidok dema k sazovor. Toyiri sidranishin Buroqi6 barqgomi va soyiri. Ruh ul-aminning7 ulvi xiromi. Aflok shabistoni yuzi bahoridin gulshan va maloiki uyuni raxshi g‘uboridin ravshan. Ka lomi sha’nida «Mayantiqu inal xavy»8 va nutqi bayonida «in huva illo vahyun yuho»9. Asrori ilohig‘a zoti amin va inoyat nomutanohidin oti «rahmat ul-olamin»10. Masnaviy: Iki gisusi iki laylat ul-qadr, Bu yanglig‘ iki layl ichra yuzi badr, Laylu badr o‘lub sh am’i shabiston, Uzoridin xo‘y anda kavkabiston. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 2 Bu kavkablardin aylab tengri mavjud, Nubuvvat ma’sharig‘a durri maqsud. Nubuvvat spehrida quyo sh erkoni ma’lum, Musohiblar sha’nida ashobi kaniujum11. (Salovati Ollohi alayhi va alo o lihi va ashobihi alo yavmiddini)12. Ammo ba’d: fuqaroning gad oyi va g‘aroib masturalarining cheh rakushoni al-faqir ul-haqir Alisher al-mulaqqab bin-Navoiy (g‘affara zunubihi va sattara ayyubihi)13 mundoq arz qilur va adosin o‘ziga farz bilurkim, bu xoksori pari shon ro‘zgor shabob avonining bidoyatidin kuhulat zamonining nihoyatig‘acha davron voqeotidin va sipehri gardon hodisotidin va da hri fitnangiz buqalamunlug‘idin va zamonai rangomiz gunogunlig‘idin muddati madid va ahdi baid har nav’ shiq va suratda aqdom urdum va har tavr suluk va kisvatda yugurdum va o‘zumnn yaxshi-yamon xizmat va suhbatig‘a yetkurdim. Goh mazallat va ano vayronida shevan ko‘rguzdum va goh izzat g‘ino bo‘stonida anjuman tuzdum. Masnaviy: Gahe topdim falakd in notavonlig‘, Gohe ko‘rdim zamo ndin komronlig‘, Base issig‘, sovug‘ ko‘rdo‘m zamonda, Base achchig‘, chuchuk tottim jahonda. Iflos va notavonlig‘ hangomida, ya’ni falokat va nomurodlig‘ a yyomida goh ilm madorisida safi niolda yer tuttum, goh ulamo majlisida ilm nuridin ko‘ngulni yoruttum. G oh atqiyo masojidida alar qadami yetgan yerga yuz qo‘ydum va sajda kasratidin manglayim te risini so‘ydum. Va goh safo xonaqohi ahli ibrikig‘a suv quymoq bila arjumand bo‘ ldum va goh fano dayri xayli sabukashligidin sarbaland bo‘ldum. Va goh laimla r olida xorlig‘ va goh arzollar olida bee’tib orlig‘ ko‘rdum. Va goh ishq ko‘yida beboklik va odamiykush parichehralarg‘a haloklik dast berdi. Va goh junun mahallasida arzol bo‘ynumg‘a silliy urdilar va atfol boshimg‘a tosh yog‘durdila r va goh shahrim eli sitamidin g‘urbatka tushtum va g‘arib xalo yiqka qo‘shuldum va qovushtum. Va jibol kullasi oromgohim bo‘ldi va goh saxro etogi panohim bo‘ld i. Va goh g‘urbatda alil va g‘arib elga zalil bo‘ldum. Goh bu shiddatlardin azmi vatan qildim. Va goh azizlar xizmatidin o‘zumni bahramand va so‘zumni dilpisand va arjumand toptim. Ruboiy: Gardun gah manga jaf ou dunluq qildi, Baxtim kibi har ishta zabunluq qildi, Gah kom sari rahnamunluq qildi, Alqissa: base buqalamunluq qildi. Ammo shug‘l va komronliq chog‘ ida va ko‘ngul mulki xalq hujumi bulg‘og‘ida va goh amorat masnadida o‘lturdum va hukm va hukumat mahkamasida dodxoh so‘r dum va goh pods hoh nayobatida taraqqub tuzdum va nazzoragar el ga o‘zumni komron ko‘rguzdum. Va goh makrumat ayvonini makon qildim va akobir va ashrofni ta’zim yuzidin mehm on qildim. Va goh nishot bog‘ida bazm tarhi soldim va soqiy va mutrib bazmu simoidin bahra oldim. Va goh salotni muxolafatla rida arog‘a kirdim va munozaatlarin muvofaqatg‘a qaror berdim. Goh ha rb ma’rakasig‘a o‘zumni soldim, va jahl va Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 3 nodonliq tuhmatin bo‘ynumg a oldim. Va goh xayrot ahlig‘a o‘zumni qottim va har nav’ xayr buq’alari tuzattim, andoqki, sa’yimdin rabotlar bo‘ldi va andin musofirlarg‘a nishotlar bo‘ldi. Bayt: Dimog‘ima tushubon ko‘p tasavvuru pindor, O‘zumni johu ulug‘l uqqa ayladim izhor. Bu muqaddimotdin maqsad bukim, har ko‘y va ko‘chada yugurubmen va olam ahlidin har nav’ elga o‘zumni yetkurubmen va yaxshi -yomonning af’olin bilibmen va ya monu yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen. Xayr va shar’din no‘s h va nish ko‘ksum ga yetibdur va laim va karim zahm va marhamin ko‘nglum dark etibdur. Va zamon ahlidin bayozi ashob va davron xa ylidin ba’zi ahbobk i, bu hollardin xabarsiz va ko‘ngullari bu xayr va sharrdin asarsizdur. Qit’a: Ne bilgay ul kishikim, shahdu mayni totmaydur Ki, vaslu hajr kibi ul chuchuk durur, bu achig‘. Bilur zalil musofirki, po‘ya aylarda, Qumu to‘zong yumshog‘, tog‘u xoradur qatig‘. Bu nav’ ashob va ahbobg‘a in tiboh qilmoq va alarni bu nav’ holatdin ogoh qilmoq vojib ko‘rundiki, har toifa xisolidin vuquflari va har tabaqa ahvolidin shuurlari bo‘lganki, munosib el xizmatig‘a shitob qilg‘aylar va nom unosib el suhbatidin ijtinob vojib bilg aylar va bori el bila maxfiy rozlarin so‘zlashgaylar va shayotin va ins makru fi ribdin boziy yemagaylar. Va har nav’ el suhbat va xususiyatiki, alarga havas bo‘lg‘ay, bu fa qirning tajribasi alarg‘a bas bo‘lg‘ay. Chun bu maqolatning qulubg‘a mahbublug‘i ma’lum bo‘ldi, anga «Mahbub ul-qulub» ot qo‘yuldi. Va bu bitilgan favoidning kayfiyati chun bilildi, ani uch qism qilindi. Avvalg‘i qism: soir un-nosning af’ol va ahvolining kayfiyati14. Ikkinchi qism: hamida af’ol va zamima xisol xosiyati15. Uchinchi qism: mutafarriqa favoid va amsol surati16. Umid ulkim, o‘qug‘uvchilar diqqat va e’tibor ko ‘zi bila nazar solg‘aylar va har qaysi o‘z fahmu idroklarig‘a ko‘ra bahra olg‘aylar, bitguchiga ham bir duo bila bahra yetkurga ylar va ruhini ul duo futuhi bila sevundurgaylar. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 4 Avvalgi qism XALOYIQ AHVOL VA AF’OL VA AQVOLINING KAYFIYaTI Ul qirq fasldur Birinchi fasl ODIL SALOTIN ZIKRIDA Odilu oqil podshoh ibodullohg‘a zillulloh. Xilofat mulki aning farmonida «inni joilun fil arz xalifa»1ning sha’nida. Bukim odil podshoh ta’rifdin biyi kroq erur «valadat fi z-zamon as-sulton ul- odil2» andin xabar berur. Ulki aning zoti bila mubohidur xojai kavnayn3 debdurkim, «adli soat xabara min ibodat ul-saqlin»4. Odil podshoh haqdin xaloyiqqa ra hmatdur va mamolikka mujibi amniya t va rafohiyat. Quyosh bila abri bahordek qora tufrog‘din gullar ochar va mulk ah li boshig‘a oltun bila du rlar sochar. Fuqaro va notavonlar aning rifq va madorosidin osuda, zalam a va avonlar aning tig‘i siyosatidin farsuda. Hirosatidin qo‘yu qo‘zi bo‘ri xavfidin emin va siyosatidin musofir ko‘ngli qaroqchi vahmidin mutmain. Rif’atidin har maktabda atfol g‘avg‘osi va muxofazatidin zuafo hammomida alarning alolosi, haybatidin yo‘llar qaroqchidin xoli va qo‘llar to‘la ulus moli va zabtidin amaldorlar qalami sinuq va sitamkorlar alami yikuq. Jiddidin masojid jamoat ah lidin mamlu va madoris ba hs va jadal xaylidin g‘uluv. Qisosi tig‘idin o‘g‘ri ilgi el molidin ko‘toh, intiqomi biymidin qoti’ tariq holi adam biyobonida taboh. Tunning ko‘pi do‘konlarda savdo uchun sham’ va avbosh ko‘ cha gashtidin ko‘ngullari jam’. Shomdin to sahar xonaqohl ar eshigi ochuq va xilvatlar ibodat nuridin yoruq. Shah rda qo‘ylar posboni ul, yozida qo‘ylar shuboni ul. Raiyyatg‘a saro va b og‘ andin ma’mur va sipohi g‘a kom va farog‘ andin mavfur. Andin kechalar atrok zuafosi ishi o‘rg‘ushtak va atfol varzishi oq so‘ ngak. Ajuzlar charx uni maddi bila aning duosig‘a nag‘ masoz va kanizaklar momuq saba moq uni bila aning olqishig‘a nag‘mapardoz. Fuqaro ishi anga ham duo va ham nozish, aning da’bi fuqarog‘a ham saxo va ham navozish. Ochlar g‘izosi bazl va atosi xonidin, yalang‘och lar libosi xizonai lutf va ehsonidin. Mulk bog‘in ma’mur qilurg‘a abri serob va mu lk ahli ko‘zin yo ruturg‘a mehri jahontob. O‘zga mulkning raoyo va xalqi aning orzusida va yana kishvar mazlumlari aning adli duosi guftigo‘sida. Yaxshi otig‘a ulamo ishi rasoil tartibi va yaxshi sifotig‘a shuaro varz ishi qasoyid tarkibi, mug‘ anniylar ishtig‘oli sanosi uchun surud tuzmak va musanniflar maqoli duosi oh angida nag‘ma ko‘rguzma k. Xalq rizosidin haq rizosig‘a tolib va dodxoh so‘rarda so‘r ug‘ kuni vahmi ko‘nglig‘a g‘olib. Masnaviy: Ulus podshohiyu darveshvash, Anga shohliqdin kelib faqr xash, Jahondorlarg‘a sipehr intiboh, Valiy ahli faqr olida xoqi roh, Jahon mulki olinda xoshokcha, Vale bir ko‘ngul mulqi aflokcha. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 5 Bori benavolar navosozi ul, Hamul nav’kim, Shoh Abulg‘ozi5 ul, Kelib ayni insonu insoni ayn, Jahon vorisi Shoh Sulton Husayn Ki, to bo‘lsa gardung‘a davvorliq, Anga boqiy o‘lsun jahondorliq. Xaloyiqqa bu shahdin o‘lsun nishot, Dame bo‘lmasun xoli andin bisot. Ikkinchi fasl ISLOMPANOH BYeKLAR ZIKRIDA Mundoq shohga musulmon bek nabiy xizmatida to ‘rt yordin biridek. Nomu rodlarning panohi va podshohning davlatxohi. Shohg‘a dunyoda chin so‘z deguvchi va aning ox irati g‘amin yeguvchi. Yomonlar andin haroson va yaxsh ilar dushvorlig‘i oson. El moli tama’i ko‘nglida nobud va ayoli xayoli zamirida nomavjud. Murodi raoyo amniyati va maqsudi baroyo jam’iya ti. Ul musulmonlarg‘a rizojo‘y va musulmonlar anga duogo‘y. O‘zini ng zoti tuzuk va sa’yi shoh eshigida tuzukluk. Shoh eshigi mundoq bekdin xo li bo‘lmasun va davlatning andi n o‘zga intiqoli bo‘lmasun. Uchinchi fasl NOMUNOSIB NOIB LAR ZIKRIDA Yolg‘onchi xudnamo noib nisbati musallamai kazz ob millati, nubuvvat tuhma tin o‘ziga solg‘on va Jabroil6 vahydin degoni bori yolg‘on. Munga ham shox xususiyati izhori g‘ayri voqe’ yolg‘on bori. Yolg‘on hukm yetkururiga bois tama’i shum va o‘tr uk parvona yetkururiga sabab hirsi mazlum. Nima olurda yolg‘on anga chin o‘rnig‘a va musulmonlarg‘a nuqson anga din o‘rnig‘a, yolg‘on borida anga chin demaki mahol va rishvat olur da o‘zga so‘z deb, ammo ko‘ngl ida o‘zga xayol. Mundoq noibki, bir bo‘lmag‘an fe’liyu qavli, shoh eshigidin gum bo‘lg‘oni avli. To‘rtinchi fasl ZOLIM VA JOHIL VA FOSIQ PODShOHLAR ZIKRIDA Odil podshoh ko‘zgu va bu aning uchasidur. Ul yoruq, subh, bu aning qo rong‘u kechasidur. Zulm aning ko‘nglig‘a marg‘ub va fisq aning xotiriga mahbub. Mulk buzug‘ lig‘idin zamiriga jam’iyat va ulus parishonlig‘idin xotirig‘a amniyat. Obodlar aning zulmidin vayrona, kabutar toqchalari boyqushg‘a oshiyona. Boda seli chun bazm ida to‘g‘yon qilib, ul sel mulk ma’mural arin vayron qilib. Suvchi xonasig‘a farsh masjid ravoqi to‘kulgon idin va ko‘plari boshig‘a xisht mehrob toqi yemrulgonidin. Agar qon to‘kmak a nga pesha, kimki joni bor anga a ndesha. Agar shurbg‘a mash’uf - Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 6 ko‘y va ko‘cha musulmonlarg‘a maxuf. Agar fosiq bo‘lsa va bad, af’o l - el irzi va ayolig‘a andin biymu nakol. Va sitezaro‘y bo‘lsa va xudroy mushfiq Navoiy jonig‘a voy! O‘z noshoyisti o‘z olida xo‘b va el ma’quli anga mardud va ma’yub. Ko‘p xizmat oz sahv bila olida nobud va ko‘p haq va rost oz xato bila ilayida nomavjud. Xato royi o‘ng kelmasa, daxlsizlarga shirkat, balki naqiz tutqonlarg‘a ziyoda tuhmat. No savob xayoli tuz chiqmasa, shirkati yo‘qlarg‘a itob va balki xabari yo‘qlarga aroda azob. Hayot s uyin og‘u desa, musa llam tutmog‘on gunahkor va quyosh nurin qorong‘u desa, tahsin qilmog‘on tiyra ro‘zgor. O‘z jonibidin qatraning daryocha hurmati va zarra ning bayzacha qiymati. El tarafidin moli olam bir qora puldin kam va fido qilg‘o n joni aziz, oncha yo‘qkim, bir pashiz. Qora quzg‘unni oq tuyg‘un desa, qozni yaxshi olur demagan muqassir. Yor uq kunni tiyra tun desa, suho ko‘runadur demagan mudbir. Chin der elga - jon xatari, xayrg‘a dalolat q ilg‘uvchig‘a o‘lum zarari. Haq aning qoshida botil, xiradmand aning aqidasida johil. Eldin ko‘nglida kiynasi - maxfiy xazinasining dafinasi. Qatl uchun jon be rmak shiori, el molu jonig‘a qasd - shikori. Bu yomon podshohki, bo‘lg‘a y vaziri ham yomon, andoqk i, Fir’avn nayobatida Homon7. Bayt: Uylakim shoh morg‘a bo‘lg‘ay mumid ham ja’fariy, Yo vaboyi xalqqa toun ham o‘lg‘ay bir sari. Tengri mundoq balolarni adam chohidin vujud taxtgohig‘a kelturmasun va yo‘qluq zindonidin borlig‘ shahristonig‘a yetkurmasun. Beshinchi fasl VUZARO ZIKRIDA Vazir vizrdin mushtaqdur va bu fe’l aning zotig‘a ahaq va alya qdur. Bu ishni pisandida qilg‘on Osaf8 ermishkim, nigini naqshi «qad rahimallohu man in-safa»9 ermish. Hamonoki, Osaf bordi, insofin olib bordi va insof gavharin bu noi nsoflar orasidin chiqordi. Kish i agarchi o‘zin yeldek har yon solg‘ay, Osafni bu xokdonda qayda topa olg‘ay. Dahr elida birovki Osaf nihoddur, bilgaykim, Sulaymon taxti barboddur. Bu zolimlar - mulkni barbod berg uvchilardur va mulk ahli yig‘is hturg‘onlarin bitirguvchilardur. Avlo ulkim, bular zikrida kishi xoma surmagan va bu xomadek qora yuzluklar otin qalam tiliga kelturmagay. Zahr berib bemor o‘lturguvchi tabi b, bularning holig‘a mu shobehdur va qarib. Bu ikki xayldin har biri bir af’i, shohg‘a vojibdur bularniig daf’i. Bular, jumlasi chiyonlar, xaloyiqqa yetkurur ziyonlar. Kilklari no‘g‘i aqrab nishi, raiyat jonig‘a ul nish tashvishi. Necha bu nish mazlumlarg‘a sanchilg‘ay, umid ulki, bo shlari ajal toshi bila yanchilg‘ay. Masnaviy: Bulardin gar a’lo gar adno durur Kim, andin xaloyi qqa izo durur. Shah o‘lturmas avlodur ul elni bot Ki, debdur nabiy «i qtilso almu’ziyat»10 Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 7 Oltinchi fasl NOQOBIL SADRLAR ZIKRIDA Bediyonat sudur bid’ati sayyiadur bilo-zarur. Bu nokas agar omiydur fisqu fujur aning komidur. Majlisida nag‘manavozliq ilm va taqv o azosig‘a - navhasozliq. Ulamo ke lturgan gulob sh ishalariki xoli qolib, boda solurg‘a ani mulozimlar i olib. Bu kelturgan nabot gazak uchun ushalib, vazifa vajhlari o‘zga asbob uchun sayg‘olib Badkirdor anda g‘alaba va poykor anda talaba. Navkarlariga osh xonaqoh rotibasidin va chuhralarig‘a maosh shayx va mudarri s vazifasidin. Bazmig‘a may kelturgali muhtasib rozi va mayg‘a bodapolo rishi qozi, kishvarki, anda manohiy mundoq behi sob bo‘lg‘ay, islom va shariatg‘a ne izzat va ne hisob bo‘lg‘ay. Sadr kerak ulamog‘a dastyor bo‘lsa va mashoyix qa korguzor va xizmatkor va sodotg‘a mumid va fuqaro xizmatida mujid. Zulm rish tasin uzguvchi va avqof buzug‘in tuzguvchi va ziroat kasratida sa’y ko‘rguzguvchi. Masnaviy: Yo‘q ulkim fosiqu xammoru zukka Ki, buzg‘ay garchi bo‘lg‘ay xoja dukka. Rikobi naqshi kimsonlig‘ sarosar To‘nida ortiq ondin zebu zevar. Qit’a: Keraki boshig‘a qo‘ysa aloqalik dastor, Yana rido ham aning egnida mavoliydek. Yo‘q ulki, markabi bo‘ynig‘a bog‘lab ossa qo‘tos, Osilg‘ay o‘zining o‘z bo ‘g‘zidin saqolidek. Yettinchi fasl FOSIQ VA BADMAOSh, BAHODIRLI Q LOFIN URG‘ON LAR ZIKRIDA Shoh eshigida yormoqni zoe’ q ilg‘uvchi jamoatkim, alardin ne tengrig‘a toatdur va ne shahg‘a itoat. Tariqlari - xudnamoliq va rasmla ri - xudoroliq. Ishlari - mastlig‘, varzishlari - xudparastlig‘. Chin demaklari lof, ma’nili so‘zlari gazo f. Jur’akashlik - dinlari va kofir vashlik - oyinlari. Ko‘ngullari to‘bichoq sekreturdin orom topmoq va so‘zlari bosh yalang yuzga chop moq Bazmda da’volari Xotamliq11, razmda taloshlari Rustamliq12. O‘tag‘alaridin nasri toyirg‘a ram, nayzalaridin simoki romih yuzi darham. Tavrlaridin oshuftaroq alarg‘a dastor va dastor aloqasi din uchalarida ozor. Mulk dushmani daf’i shuhratla ri, shohga mulk asrar minnatlari . Bu da’vo boshig‘a yetguncha nechasini may o‘lturub, n echasini o‘zga fisq do‘zaxga yetkurub . Yuzdin biriki ma’rakag‘a yetib, yo‘rtoq chopish bilan o‘zin zoe’ etib. Muboriz afganl iklari o‘z holig‘a, safshi kanliklari o‘z yasolig‘a. Bu nav’ bahodir hech ma’rakada bo‘lmasun va hech saf buzarda aning qoni to‘kulmasin. Shohg‘a Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 8 sipoh-darvishlar duosidur - fuqa ro himmati va tengri rizosidur. Sh ohkim, anga haq inoyati sipoh bo‘lg‘ay, livosining ziynati nasr mi n Olloh bo‘lg‘ay. Shohg‘a to davl at bor -dushman erur xor va xoksor. Davlatga yetkurguvchi tengri, ham olg‘uvchi, ham berguvchi tengr i. Ul bersa, kishi ola olmas, ul yetkursa, kishi yiroq sola olmas. Shohki, haq amrin bajo kelturgay, bu davlat ko‘p xavflarg‘a rajo yetkurgay. Qit’a: Shaheki, sidqi aning tengri birla tuz bo‘lg‘ay, Ne g‘am aduvsi aning bir yo ‘q ersa yuz bo‘lg‘ay. Kishiga tengri berur fath yo‘qki, xaylu sipoh, Pas e’timod anga aylamas ne so‘z bo‘lg‘ay. Bayt: Cherik bo‘lsa va bo‘lmasa baxtiyor, Sipahg‘a aduv xay linnng hukmi bor. Sekkizinchi fasl YaSOVUL GURUHI ZIKRIDA Yasovul, bir mazlum ishi keyincha borg‘ay va ul mazlumni zolimdin qutqorg‘ay. Agar muzd tilamagi maqdurdin ortuqr oqdur, ul zolimga ulug‘roq o‘rtoqdur. Agar sa’yig‘a yarasha olur xayoli bo‘lg‘ay, ota merosi va ona sutidek haloli bo‘lg‘ay. Va agar tama’i haqq us-sa’yidin kamdur, erlik va muruvvat anga musallamdur. Va ag ar sa’y qilg‘ay va olmag‘ay, muzdkim anga haqdur, ani desa bo‘lg‘aykim, valiyi mutlaqdur. Ko‘p eranlar bu ishni shio r etibdurlar va bu suluk bila maqosidg‘a yetibdurlar. Masnaviy: Avliyoullohki, har suratda bor, Ba’zi etmish bu ravishni ixtiyor, Chun erurlar qubbalar ichra nihon, Haqdin o‘zga kimsaga ermas ayon. To‘qquzinchi fasl YaSOG‘LIQ VA QORA ChYeRIK ZIKRIDA Yasog‘liq degan qora cherik, ya’j uj va ma’juj xaylig‘a sherik. Emgakdin alarg‘a orom yo‘q, yasoq tortardin bir nafas kom yo‘q. Ishlari talay olg‘o nni talamoq, yot yurtda chugurtkadek sabza va yafrog‘ni yalamoq. Insonliq bila alar orasida muboyanat, musulmon liq bila alar o‘rtasida munozaat. Fahmu idrokdin alar zoti oriy, aqlu insofsiz bi zzot bori. Qayong‘akim yuzlandilar, alarg‘a yonmoq yo‘q, kecha va kunduz tag‘oful uyqusidin uyg‘onm oq yo‘q. Isig‘ va sovuq tanlar iga tafovut qilmay, ochlig‘ va Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 9 yalang‘ochliq zararini jismlari b ilmay. Odamiysizliqda maxluqotdin mumtoz, hayvonliqlari ko‘pu mardumliqlari oz. Ruboiy: Ul qavmdin a’juba xaloyiq bo‘lmas Kim, me’dalari harom yerdin to‘lmas. O‘lguncha balo chekib erurlar mavjud, Chin bo‘ldi bu da’voki, yasog‘liq o‘lmas. Turfa bukim, chun haqning har nav’ elga inoyati pinhoni bor, bular orasida ham yashurun eranlarning imkoni bor. O‘rdu bozori o‘zin yasog‘ liqqa qotg‘uvchi, o‘ngay ham ulush olmay og‘ir sotg‘uvchi. Cherik ulushidin har bor alar shatalxor, andoqkim mu lk ahlidin amaldor. Bayt: Sipohiy molin ul xayli tabohi, Tunu kun muft olib xohi naxohi. Mumkin yo‘qkim, odamizod alarg‘a sazo bergay, magar tengri alarg‘a balo birla jazo bergay. O‘nunchi fasl ShOH ULUSI O‘ZIGA MUShOBIH BO‘LUR ZIKRIDA Shohg‘a har kimki, mulozim va tobi’ bo‘lg‘ay, ishi va tavri shoh ishig‘a mushobih voqe’ bo‘lg‘ay. Agar shohg‘a adolat shior, ulusi shiorida ham adolatdin osor. Agar zulmpesha - elida ham zulmidin andisha. Agar ul islomoyin, xalq shiori ham islom bila din. Agar ul kufrxisol - elga dog‘i kufr tariyqi af’ol. Hukamo shohni debdurlar: daryoyi zaxxor va qavmu xaylin daryo tegrasidag‘i anhor. Daryo suyig‘a ne kayfiyat va ne xosiyat, anhorg‘a ham ul kayfiyat va xosiya t.Ul achchig‘ - bu achchig‘; ul chuchuk - bu chuchuk; ul tiyra - bu tiyra; ul suzuk - bu suzuk. Masnaviy: Arig‘larki, ul bahrdin ayrilur, Biliklik alarning suyin ham bilur, Chu birdur suv daryo bila nahr aro, Emas ta’mida hojati mojaro. O‘n birinchi fasl ShAYX UL-ISLOM ZIKRIDA Shayx ul-islom musulmonlar peshvosidin ibor atdur va islom muqtadosida ishoratdur. Mundoq kishi olime kerak islompan oh va orife kerak muqarrabi dargoh, xiradmandi shariatshior va faqrg‘a xursand va tariqatosor. Yaxshi-yamon shafqati fayzi om va ulug‘-kichikka irshodi naf’i molokalom. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 10 Komi bo‘lg‘ay shar’ qonunig‘a rosix va barcha mubtade’lar bid’atig‘a nosix. Angakim, bu nav’ bo‘lg‘ay oyini islom shayx ul-i slom desa bo‘lur vassalom. Bayt: Mundin o‘ldi muqa rrabi boriy, Shayx ul-islom piri Ansoriy. O‘n ikkinchi fasl QUZOT ZIKRIDA Qozi islom binosig‘a arkondur va musu lmonlar xayr va sharrig‘a nofizi farmondur. Ulumi diniyadin ko‘ngli mulki ma’mur kerak va ya qiniy farosatdin xotiri jam’iyati befutur. Mayli shaxsiy zamiri kishvaridin mutavoriy va mudohana tarrori muloyamatidin so f ko‘ngli oriy. Mahkamasi maxzani ulumu shar’iya va hukm qiluri da oshnoyu begona anga alas-saviya13. Ilmu taqvosidin ko‘ngullarda shukuh va diqqat, farosatidin bediyonatlar ko‘nglid a anduh. Ko‘ngli Kalomulloh ahkomidin qaviy va hukmida muqtado ahodisi mustafaviy. Shar’iy hiylalar girihidin ko‘n gli ochuq, fuqaho tazvirlari tiy raligidin zamiri yoruq. Rishvaxo‘r muftilar - qoshida mankub va hiyl akor vakillar - olida ma’yub. Omiy qoziki may ichkay - o‘lturgulukdur va do‘zax o‘tiga yetmasdin burun kuydurgulukdur. Qoziyi rishvaxo‘r-islom hisorig‘ a raxnagar. Ulki rishvat berib qa zo ola olg‘ay, rishvat olib ham shar’ni buza olg‘ay. Qoziy kerakkim, jodai shar’d in qadam chiqarmag‘ay va siroti mustaqimdin tashqari bormag‘ay. Mustaqim xat har qayonkim, ma yl qildi egri bo‘ldi. Soz toridekkim, e’tidoldin tajovuz qildi, tuzuki buzuldi. Ulki hukmi el moli va jonig‘a joriy bo‘lg‘ay, kerakkim, da’bi muqmir shiori bo‘lg‘ay. Ayog‘ikim, siroti mustaqimdin toy ildi va yal chohi tubin maqom qildi. Bu ishni o‘zi qilurmen degan beboku kozib, kozibi bebokka payg‘ambar shar’i hokimlig‘ig‘a ne munosib. Qit’a: Muxbiri sodiq shahekim q ildi dinu shar’ni, Bori adyon nosexi andoqki, mumkin erdi tuz. Kozib ul yo‘lni nechuk tuzgayki, bir kazzob ham, Qildi ko‘p da’vo, vali qo‘ ydi jahannam sori yuz. O‘n uchunchi fasl MUFTIYI FAQIHLAR ZIKRIDA Muftiyi faqihe kerak mutadayyin va olime kera k mo‘‘min, islom ilmida mohir va diyonat nuri jabinida zohir. Mayldin ko‘ngli bequs ur va hiyladin zamiri befutur. Qalami rivoyotda sodiq, raqami mujtahid so‘zi bila muvofiq; yo‘qki fosiqe bo‘lg‘a y mayxor va johile bo‘lg‘ay badkirdor va g‘addor. Bir diram uchun yuz haqni nohaq etguvchi va oz karam uchun ko‘p «lo»ni «naam»14 bitguvchi. Bir sabat uzum uchun bir bog‘ni kuydurmakdin g‘am i yo‘q va bir botmon b ug‘doy uchun xirmonni sovurmoqdin alami yo‘q. Muftieki, hiyla bila fatvo tuzar qalami no‘gi bila shariat yuzin buzar. Muzd uchun siym olibki, molig‘a qotar dinini dunyog‘ a sotar. Mundoq mufti odam iykush tabibdur, biriga Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 11 islom qatli, biriga musulmonlar qatli nasibdur. Ruboiy: Muftikim, ishiga muzd olib qilsa raqam, Muzd ortuq esa, mayl kerak qilg‘ay kam, Fatvoda chu bo‘ldi muzd uchun «lo» vu «naam». Qilmoq kerak ul qalamzai ilgini qalam. O‘n to‘rtinchi fasl MUDARRISLAR ZIKRIDA Mudarrisning kerakki, g‘arazi mansab bo‘lmasa va bilmas ilmni ayturg‘a murtakib bo‘lmasa va xudnomolig‘ uchun dars havzasin tuzmasa va xudsitonlig‘ uchun ta kallum va g‘avg‘o ko‘rguzmasa. Jahldin dastori uluv va aloqasi uzun bo‘lmasa va mubohat uchun madrasa ayvoni boshi anga o‘run bo‘lmasa. Diniy ulum bilsa va ya qiniy masoil ta’lim qilsa. Beboklik lardin haroson va nopokliklardin gurezon bo‘lsa, yo‘qki o‘zin olim bilgay necha maj hulg‘a anvoi fisqni muboh, balki halol qilg‘ay, qilmas ishlarni qilmoq andin ma’lum bo‘lg‘ay va qilur ishlar tarki andin qoida va rusum bo‘lg‘ay. Bu mudarris emasdurkim, mubtade’dur va mu ndoq kishi suhbati islom mumtane’dur. Olim kerakkim, mutaqqiy bo‘lsa va ogoh va ayturg‘a qola Alloh, qola Rasulloh. Qit’a: Har ne aytur bo‘lsa Xudovu Rasuldin Andin so‘ng o‘lsa mu jtahidu avliyo so‘zi. Andin kishi ne kim eshitur va yoki o‘rganur bo‘lsa, Xudo so‘zi yo‘q esa, Mustafo so‘zi. O‘n beshinchi fasl ATIBBO ZIKRIDA Tabibg‘a o‘z fanida hazoqat kera k va bemorlar holig‘a shafqat va marhamat kerak. Va nafsi tibg‘a tab’i muloyim va xukamo qavlig‘a payrav va mulozim. So‘zida rif qu diljo‘yluq va o‘zida ozarmu xushxo‘yluq. Hoziq tabibki shafqati bo‘lg‘ay - Insoi Ruhullohg‘a15 nisbati bo‘lg‘ay. Iso ishi chiqqon jonni tang‘a kivurmak duo bila, munung tandin chiq adurg‘on jong‘a mone’ bo‘lmoq davo bila. Mundoq tabibning yuzi mari z ko‘ngliga mahbubdur va so‘zi bemor jonig‘a marg‘ubdur. Dami alillarg‘a davo va qadami xastalar g‘a shifo. Xizri najot aning tal’ ati va obi hayot aning sharbati. Agar fanida mohir bo‘lsa, ammo badxo‘y va be parvo va durushtgo‘y, marizga, agarchi, bir jonibdin iloj yetkurur, ammo necha jonibdin tag‘yiri mijoz yetkurur va lekin omiy tabibkim, erur shogirdi jallod, ul tig‘ bila, bu zahr bila qilg‘uvchi bedod. Ul mundin yaxshiroqdur. Beishtibohkim, aning qatili gunahkor dur va munung - beguna hki, hech gunahkor, anga zalil bo‘lmasun va hech begunax munga alil bo‘lmasun. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 12 Bayt: Hoziq tabibi xushgo‘y tan ranjig‘a shifodur, Omiyyu tundu badxo‘y el jonig‘a balodur. O‘n oltinchi fasl NAZM GULISTONINING XUShN AG‘MA QUShLARI ZIKRIDA Ul necha tabaqadur: avvalg‘i jamoat-nuqudi kunuzi ma’rifati ilohiydin g‘aniy lar va xalq ta’rifidin mustag‘niylardur. Ishlari maoniy xa zoinidin ma’rifat javharin termak va el fayzi uchun vazn silkida nazm termak. Nazm adosi bag‘oyat arjumand va benihoyat sharif va dilpisand o‘ldug‘i uchun oyoti kalomda nozil bor va hadisi mu’jiz nizomda tilagan topar, chun maal - qasd16 emas, el hurmati jihatidin ani she’r demas. Ammo bu aziz qavmning peshvo va muqtadosi va bu sharif xaylni ng sardaftar va sarxayli valoyat bahrining gavhari va karomat avji munir axtari Amir ul-mo‘min Ali17 (razi allohu anhu va karimullohu va vajhu)18 durkim, nazm devonlari mavjuddur va anda asror va nukat noma’dud. Bu mazhari ajoyibqa guruhekim tobe’dur, ba’zini ar z qiloliki, kimlar voqe’dur; forsiy iboratda ul jumladin, nozimi javohiri asror Shayx Fariduddin Attordur19. Yana qoyili «Masnaviyi ma’naviy», g‘avvosi bahri yaqin Mavlono Jalolu ddin, ya’ni Mavlaviy Rumiydurki20, maqsadlari nazmdin asrori ilohiy adosi va ma’rifati nomuta nohiy imlosidin o‘zga yo‘qtur. Yana ham avliyoi ogoh va mash oyix va ahlulloh bork im, bularg‘a tatabbu’ qilibdurlar va bular kalomi adosin va haqoyiqi ma’nos in mustahsan bilibdurlar. Bu xayldu r haqiqat tariqining suxanvari, balki kimiyogari va kibriti ahmari. Yana bir jamoatdurlarkim, haqiqat asrorig‘a ma joz tariqin ahsul qilibdurlar va kalomlari bu uslubda marbut etibdurlar. Andoqki, maoniy ahlining nuktapardozi Shayx Muslihuddin Sa’diy Sheroziy21 va ishq ahli guruhining pokbozi va pokravi Amir Xusrav Dehlaviy22, va tasavvuf va diqqat mushkilotnning girihkushoyi Shayx Zahiruddin Sanoiy23 va faridi ahli yaqin. Shayx Avhaduddin24 va maoniy adosig‘a Hofiz Shamsuddin Muhammad ul-Hofiz25. Yana jam’e bordurlarki, majoz tariqi adosi alar nazmig‘a g‘olib va alar bu shevaga ko‘prak rog‘ibdurlar. Andoqkim, Kamol Isfahoniy26 va Xoqoniy Shervoniy27 va Xojuyi Kirmoniy28 va Mavlono Jaloluddin29 va Xoja Kamol30 va Anvariy31 va Zahir32, va Abdulvosi’33 va Asir34 va Salmon Sovajiy35 va Nosir Buxoriy36 va Kotibiy Nishopuriy37 va Shohiy Sabzavoriy38. Yana haqiqat va majoz tariyqida komil va ilmi ik alasi tariqida vofiy va shomil, nazm ahlining muqtado va imomi hazrati sha yxulislom Mavlono nur ul millati va-a-din Abdurahmon al-Jomiy (navvarallohu marqada hu va quddisa sirrahu)39 durkim, avvalg‘i tabaqa ravishi va kalomida ham sharifmaqol va so‘ngg‘i tabaqaning ham adosi lato yifida sohibkamoldurkim, olamda zavqu hol ahli bular latoyifi bila masrurdurlar va bular maorifi bila huzur qilurlar. Yana adno tabaqasi jamoatedurlarkim, nazm faqa t bila ko‘ngullar xushnud va xursand va roziyu bahramanddurlar. Va yuz ma shaqqat bila bir baytkim bog‘lashtu rg‘aylar, da’vo ovozasin yetti falakdin oshurg‘aylar. So‘zlarida ne haqoyiq va maorif no‘shidin halovat va na zmlarida ne shavq va ishq o‘tidin harorat. Ne shoirona tarkiblari ah san va ne oshiqona so‘zu dardlari shu’laafgan. Ba’zidin agar gohi birar yaxshi bayt voqe’ bo‘lur, ammo o‘n oncha yamon da’vo zohir bo‘lurki, u ham zoe’ bo‘lur. Agar biri bir nozuk ma’nida pisandida pech q ilur, ammo o‘n oncha nopisa nd da’vo bila ani ham hech qilur. Go‘yo o‘zl ariga aqidada muvofiqdurlar va so‘zlari ga e’tiqodda muttafiq. Turfaroq bukim, har birining so‘zida ma’no ozroq va o‘zida da’vo ko‘proq (nauzu billohi min shur uri anfusino va min sayyoti a’molino)40. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 13 Ruboiy: A’lolaridur nedinki dersen a’lo, Adnolari ham barcha danidin adno. Avsatlarikim, hech nimaga yaramas, Bilkim, nafas urmamoq alardin avlo. O‘n yettinchi fasl KOTIBLAR ZIKRIDA Kotib shuaro so‘zining varaqnigoridur va so‘z maxzanining xazonadori. Xozin hunari amonat bo‘lur va tasarrufi xiyonat bo‘lur. Aminki, xiyonatg‘a mansub bo‘l g‘ay va o‘z hunarida ma’yub bo‘lg‘ay, ando qning ilgi qat’i xo‘b bo‘lg‘ay. Yaxshi xat va nuqtadin safhag‘a jamol, andoqki, yaxshi yuz safhasig‘a xattu xol. Xushnavis kotib so‘zga oroyish berur va so ‘zlaguvchiga osoyish yetkarur. R oqimki, raqami rostdur, rostlar ko‘ngliga qabuliyati bexost. Mu harrirki, tahriri tuz pisandidadur, agar bir bayt bitir, agar yuz. Agar xat surati noxushdur ma’ni xayli andin mushavvashdur. Xushnavis hamkim, sahvi ko‘p bo‘lg‘ay ilgi falaj illatig‘a jo‘b bo‘lg‘ay. Ulki, bejo nuqta bila «habib»ni «habis» qilg‘ay va «muhabbat»ni «mehnat» - aningdek habisi mehnatzadag‘a yuz la’nat. Yamon xatg‘a g‘alati behisob, qarri yi masxara soqolig‘a xizob. Ul xatni qirqib mabrazg‘a tashlag‘oli yaxshi va iyasini moliki do‘zax jahannamg‘a boshlag‘oli. Mahbubdin maktubkim, ham xati xo‘b bo‘lg‘ay va ham mazmuni xo‘bjong‘a uldur marg‘ub va ko‘ngulga uldur matlub. Xati yam on ham bo‘lsa yamon emas, muhib mahbub xatini yamon demas. Yamon kotib manzili qalamdonidek choh aro bo‘lsun, qalamidek bosh i yaro va yuzi qaro bo‘lsun. Bayt: Qaysi bir kotibki, ul so‘zga qalam surgay xilof, Ul qaro yuzluk boshi bo‘l sun qalam yanglig‘ shikof. O‘n sakkizinchi fasl DABIRISTON AHLI ZIKRIDA Maktabdor begunoh ma’sumlarg‘a jafokor. Atfol azobi g‘a rog‘ib va alar ta’d ibig‘a murt akib. Zoti bemadoro, dimog‘i po‘lod va ko‘ngli xoro. G‘azabdin qoshida chin, guna hsizlar bila oyini xashu kin. Ko‘pragida tab’ g‘ilzati va tama’ illati padidor va aql qillatig‘a giriftor. Ammo ta vsani atfol ta’bini jafo bila rom qilg‘uvchi, nohamvor sig‘or tavrig‘a siyosat bila andom berg uvchi. Agarchi xo‘ylari durushluqda namoyondur, ammo atfol no hamvorlig‘i islohig‘a irik suhondur. Aning ishi odamdin kelmas, qays i odamki, dev qila olmas, har qattig‘ kishini bir tifl muhofazati ojiz etar, ul bir surukka ilm va adab o‘rgatgay, a nga ne yetar. Oncha borkim, ul qavmning idroku fahmi oz tushar, andoq kishiga yuz muncha mashaqqat ne bu shar. Har taqdir bila atfo lg‘a haqqi ko‘pdur, agar podshohliqqa yetsa va anga qulluq qilsa xo‘bdur. Shog ird agar shayx ulislom, agar qozidur, agar ustod andin rozidur - tengri rozidur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 14 Bayt: Haq yo‘lida kim senga bir harf o‘qutmish ranj ila, Aylamak bo‘lmas ado oning haqin yuz ganj ila. O‘n to‘qquzunchi fasl IMOMLAR ZIKRIDA Imomat qilg‘uvchi o‘z qiroatining sheftasidur va o‘z namozining fireftasidur. Kishilikdin xayolida tasavvurlar va yaxshilikdin zamirida takabburlar. O‘z namozin maqbul ta xayyul qilg‘on jamoat namozi qabuliyatini ham takafful qilg‘on. Bi yik qiroati mahzi ra’noliq va anon iyat jamoatdin ilgari chiqmag‘ay ayni rasvoliq va nafsoniyat xayo li xalqqa peshvoliq va tasavvuri el ga muqtadoliq. Namozg‘a imomat komil imom ishidur va o‘zni mundoq tasavvuf qilg ‘on johil va notamom kishidur. Imomat munosibdur pirdin murid xaylig‘a tafhim uc hun yo muallimdin suruki tifli noras idag‘a ta’lim uchun yo olimdin juhholg‘a shafqat uchun, yo kom ildnn tanobe’ va iyolg‘a tarbiyat uchun. Odobi ibodat. talqinig‘a kamohi va ta’limi shariat oyinig‘ a nokohi nokomdin munosibdur, zarura tdin tajviz qilsa bo‘lur. Ammo vazifa va ulufa yemak va o‘zi n muqtado va imom demak odamiy ishi emas. Va andoq kishini odamiylar kishi demas. Qit’a: Valoyat ahliga41 jam’i maloma tig‘a boq Ki, xalq ko‘zidin ayla r namozini yashirun. Bu turfaroqkim, namozida mu’jibi nodon, Tutar imomat uchun xayl qiblasida o‘run. Yigirmanchi fasl MUQRIYLAR ZIKRIDA Muazzineki, haq ibodatig‘a nido qilg‘ay, jon anga fi do, agar yaxshi savt b ila ado qilg‘ay. Agar poklik va niyoz bu ishga mulhaqdu r, omu xos ko‘ngliga maqbuli mutlaqd ur. Bu nido yomonlarni fisq kunjidin masjid sori boshqarur andoqki, fusungar yi lonni tarona bila teshukdi n chiqarur. Agar muqriy lavanddur, bad ovozu kulg‘undidur, la hni nosoz, badani vuzu’ qaydidin nopok va xush vaqt rioyatidin bebok. Ruhi toat zavqidin bexabar va uni savt ul-hamirdin ankar. Man’ va nahy tufrog‘in og‘zig‘a urmoq avlo, balki toq yo minordin uchurmoq avlo. Ruboiy: Muqriyki, erur pokro ‘ va zohidvash, Alxoni xush va husni adosi dilkash. Jon anga fidoki, ruh etar andin g‘ash, Agar bo‘lsa munung aksi nafas urmasa xash. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 15 Yigirma birinchi fasl HUFFOZ ZIKRIDA Hofizg‘aki, yaxshi mahzaj va ado bila tilovat bo‘ lg‘ay, mustame’larning ru higa andin osoyish va jonig‘a halovat bo‘lg‘ay. Agar husn i savt bularg‘a yordur eshitkuvch i sohibhol bo‘lsa, ishi dushvordur. Agar bad lahja bo‘lsa va bad ad o surma aning g‘izosi qilsin xudo. Agar fosiqdur, bad maosh surma ham hayfdur, bo‘g‘zig‘a munosibdur tosh. Agar bovujudi bu hollar bila ko‘p o‘qug‘ay umid ulkim, og‘zi sadaf og‘zidek va tili savsan tilidek qurug‘ay. Bayt: Yorabki, hech bazmda ul nag‘ma qilmag‘ay, Og‘zi g‘izodin o‘zga nimaga ochilmag‘ay. Yigirma ikkinchi fasl MUTRIB VA MUG‘ANNIYLAR ZIKRIDA Mutribi tarabafzo, mug‘anniyi g‘amzudo - ikalasiga dardu hol ahli jon qilurlar fido. Ulki ko‘rguzgay muloyim taronau nag‘am, agar eshitguvchining ha yoti naqdi anga fido bo‘lsa ne g‘am. Ko‘ngul quvvati-xushnavozdin, ruh quti - xus hovozdin. Xushxon mug‘anniydin dard ahlining o‘ti tezdur, agar malohati bo‘lsa, hol ahlig‘a rust oxezdur. Har mug‘anniyki, dardmandonaroq nag‘ma chekar, aning nag‘masi zaxliq yu rakka kovgarroq tegar. Otashin yuzluk mug‘anniyki, xilqidin muloyim surud chiqorg‘ay, hol ahlining kuygan bag‘ri din dud chiqorg‘ay. Mul oyim mutribki, tab’ va fahm anga yor bo‘lg‘ay, xususanki, ham aytg‘ay va cholg‘ay, ko‘ngul mulkiga ne qo‘zg‘olonlarki solg‘ay. So‘luk ahlig‘a bir maxuf yer bu manzildurkim, anda ham kamol, ham nu qson hosildur. Solik bu yerda bir muhlik oh bila ham maqs udg‘a yetubdur va bir na’ra’i jo nkoh bila yillar qo zg‘ong‘oni ham ilgidin ketibdur. Shibliy42 va Nuriy43 (quddissa sirrihumo)44 samo’da kettilar, bu yo‘l suluki bila maqsud sarmanzilig‘a yettilar. Baso ahlullohki, arg‘anun unidin dayrg‘ a kirdi va din va islom naqdin mug‘bachalarg‘a boy berdi. Mayxonada kimki maydin ibo qilg‘ay, nay uni bir di lkash navo bila ani rasvo qilg‘ay. Agar kishi may xavosin boshidin chiqorur, g‘ijjak maddi nolasi bila anga yolborur. Va tanbur pardadag‘i fitnadin halok etar va ofiyat pardasin chok etar va chang zorlig‘ bila bo‘g‘zin tortar va ud lisoni nag‘masining targ‘ibi changidin ham ortar. Andakim rubob boshin yerga qo‘yub niyoz ko‘rg uzgay va qo‘buz quloq tutub ayshg‘a targ‘ib oha ngni tuzg‘ay. Chun qo nun va chag‘ona nolasi qu loqqa tushgay va mahvashi soqiy yukunub, may ayoqqa tushgay, ul vaqt zuhdu taqvog‘a ne e’ti bor va xushu xiradg‘a ne ixtiyor. Agarchi ishq faqr ahlini rasvo qilurd a bulardin farog‘dur va lekin ul o‘tni yoruturg‘a nay damidin yelu maydin yog‘dur. Arab tevasi «hudiy»45 lahni bila bodiya qat’ida tez bo‘ lur, bulut buxtisi ra’d sadosidin soiqaangiz. Insong‘a mahzi g‘alat xayoldur va odamiyg‘a bu ofatdin qutulmoqliq maholdur. Ammo bu toifaning soyiri ham agarchi tara boyin va mehnatzadadurlar va lekin filhaqiqat, laimsiyrat va gadodurlar. Aytquvchi va cholg‘ uvchi zorlig‘ va iynamak bila olg‘uvchi. To buyurg‘uvchida sila va in’om bor, alar mulozimdur lar va xizmatgor. To suhbatda ne’mat ko‘p, alarga Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 16 barcha amru nahying jo‘b. Chun ba zmda tana’um oz bo‘ldi, alar is hi istig‘nou noz bo‘ldi. Ne’mat degan nimaki tamom yo‘q bo‘ldi , alarning ko‘ngli sendin tamom to ‘q bo‘ldi. Agar yillar bahra olibdurlar ehsoningdin, oshnolig ‘ bermay o‘tarlar yoningdin. Oz olsalar nosipos, ko‘p olsalar haqshunos. Aksari fosiq va badxo‘ y va qolg‘oni kajtab’u durushtgo‘y. Harakotlari tuzuksiz so‘zlaridek va kalimotlari hashv va mahalsiz nozlaridek. Vafo alar tab’idin maslub, vafo ahli olida mardud va manqub. Mug‘anniy vafosiz, kungir hayosiz. Agar yillar rioyat qilib sen va hamxonadur, bir qatlaki bermading - begonadur. Er suratida shohidedur tannoz va muloyim kisvatida mufsidedur xona barandoz. Xavosqa dilfirebedur savt46 va nag‘am47 bila, avomg‘a rohzanedur tablu alam bila. Nazm: Kishiga bo‘lmasun bu fitna duchor Ki, unidin najoti tayri uchor. Yonsa qo‘nmoqqa tabl urar har dam, Kim o‘shul qushqa ko‘prak o‘lg‘ay ram. Yigirma uchunchi fasl QISSASOZ VA QISSAXONLAR ZIKRIDA Qissasoz - bekor va qissaxon - harzaguftor; har kim ma’junnok yo ba ngi, ko‘nglida aning ma’rakasi ohangi. Biyik un bila o vuch qoqmog‘i har dam, xirad va o zarm qushlari topmoq uchun ram. Harakotidin zohir telbalar atvori va kalimotidin bohir usruklar shio ri. Teva qumalog‘in sotarda qand deguvchi, ma’rakasidag‘i mu’taqidla ri ani sotqun olib yeguvchi. Bayt: Kishikim bo‘lmag‘ay ma’junu qandining Xaridori, Oning hangomasi birla tuzalmas hech bozori. Yigirma to‘rtunchi fasl NASIHAT AHLI VA VOIZLAR ZIKRIDA Voiz kerakki, «qolalloh»48 so‘z aytsa va «qola rasululloh»49 muxolafatidin qaytsa, xudo va rasul yo‘lig‘a qadam ursa. O‘zi kirgondi n so‘ngra nasihat bila elni ham kivursa. Yurumagon yo‘lga elni boshqarmoq, musofirni yo‘ldin chiqormoqdur va biyobong‘a keturmak va bodiyada iturmakdur. Usrukki, elga buyurg‘ay xushyorliq - uyquvchidekdur ki, elga buyurg‘ay bedor liq Uyqusida so‘z degan jevligon bo‘lur va degondek qilmoq ne degon bo‘lur. Va’z bir murshid va ogoh ishidur va aning nasi hatin qabul etgan maqbul ki shidur. Avval bir yo‘lni bormoq kerak, andin so‘ngra elni boshqarmoq kerak. Yo‘lni yurma y kirgan itar va g‘ayri maqsud yerga yetar. Voiz uldurki, majlisig‘a xoli kirg an to‘lg‘ay va to‘la kirgan xoli bo‘lg‘ay. Voizkim, bo‘lg‘ay olim va mutaqqiy - aning nasi hatidin chiqqan shaqiy. Ulki, buyurub o‘ zi qilmag‘ay, hech kimga foyda va asar aning so‘zi qilmag‘ay. Nazo irxon bila surguvchi maqol - das tiyor bila yirlag‘uvchi qavvol. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 17 Qit’a: Voizki, dastyorsiz o‘lmas suxanguzor, Anga yorodu50 munga ayolg‘uvchi51 hukmi bor. Tengri so‘zin ayolg‘uvchi bo‘lmay dey olmag‘ay, Bir soz bo‘lsa ham kerak ul qilg‘ay ixtiyor. Yigirma beshinchi fasl AHLI NUJUM ZIKRIDA Munajjimki, savobit va sayyor na zoratidin hukm surar, rammoldekdur ki, nuqtalari hisobi bila lof urar. Ziji52 - hech va tafhim va tavqimi-g‘ala t taqsim; va usturlobi vojib-ul-ijtinob53 va rif’at ul- qamari54 befoyda va besamar. G‘ofiledur bu asbob bila hangoma tutg‘on va haq taolo qazo va taqdiri so‘zin unutqon. O‘z ilgida bir anor bo‘lsa bilmaski , necha parda va necha xon asi bor va har parda va har xonasida necha donasi bor va ul dona achch ig‘mudur yo zumuxtvash yo chuchukmudur va yo mayxush; borlar ani kesib yebdur va xosiyat va ka yfiyatini bilib, elga ham sharh bila debdur. Falaki mudavvar va nujum va burjidin afsona de r va alarning sa’d va nahsi hukmin surub tarona der. Bovujude ulki, o‘ n so‘zidin ittifoqe biri ham rost kelmas, munung qabohatin yo bilm as va yo bilib ko‘ziga ilmas. «Kizb al-munajjimun»55 mazmuni bila aning so‘zi yolg‘on dur va o‘z rostlig‘ kishvaridin yiroq qolg‘ondur va basirat ko‘zi ga g‘aflat pardasin solg‘ondur. Bayt: Emas afloku anjum holi benaf’u zarar, lekin Ani tengri bilur, ermas munajjim bilmagi mumkin. Yigirma oltinchi fasl TIJORAT AHLI ZIKRIDA Tujjori sayohatshior aqolim va buldon holidi n xabardor, ajoyibdin af sonaguzor va g‘aroyibdin nodiraguftor. Jibol toshi va dasht qumig‘a no qa surgan, bihor amvo ji talotumdin naf’ va zarar ko‘rgan. Halol ro‘zi kasbiga masofatlar qat’ etgan, jamiyati zohir tilabu botin parish onlig‘lari anga yetgan. Biri yuz bo‘lurdin boshida mi ng savdo, bo‘zi katon bo‘lurdin ko‘nglida n echa tamanno. Mundoq kishining maqsudi tamom asig‘ bo‘ lmasa va bu asig‘ husuli uchun ranji qattig‘ bo‘lmasa, savdo uchun tengizga kema surmasa, dur uchun nahang komig‘a qadam urmasa, mol va diramni azamatig‘a sabab qilmasa, xadam va hashamni hashmatig‘a jihat bilmasa, nafis ajnosni56 ayab chopon kiymasa, laziz ag‘ziyani isirkab qurug‘ non yema sa, ranji maosh suhulati bo‘lmasa va sudi ko‘ngul farog‘ati uchun bo‘lsa, safardin azizlar suhbatig‘a yetmak murodi bo‘lsa va rioyatidin nomurodlari ishi kushodi bo‘lsa shar’iy zakot bo‘ynida qolmasa, f uqaro haqin o‘z bo‘ynig‘a olmasa, yo‘qki, molin aziz asrab, o‘zini xor etgan va o‘z molin tamg‘odin o‘ g‘urlab o‘ziga mazallat yetgay, yo vorissipor uchun yig‘ing‘ay, yo hodisa qo‘zg‘ar uchun qovg‘ong‘ay . Mundoq kishi xoja emas, muzdurur va o‘z razillig‘idin hamisha ranjurdur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 18 Bayt: Mundoq kishida yo‘q xi rad va hushdi n nishon, Bilgil gado agarchi erur Xojai Jahon. Yigirma yettinchi fasl ShAHARDA OLIB SOTQ UVChILAR ZIKRIDA Shahr savdogari g‘adrkish o‘zi ga sud va musulmonlarg‘a qaht andish. Elga zi yon aning sudi, o‘ng‘oy olib og‘ir sotmoq aning maqsudi. Olurda katonni bo‘z deb, sotarda bo‘z vasfida katondin ortug‘ yuz so‘z deb. Sholni to‘rqa o‘rnig‘a o‘tkara olur bo‘lsa, ta’sir yo‘q, bo‘ryoni zarbaft yerida sota olur bo‘lsa, taqsir yo‘q. Do‘konida barcha mato’ ma vjud, g‘ayri insof. Noinsoflig‘idin barcha jins hosil g‘ayri taqsirg‘a e’tirof. Tojiri musofir ul kadbonug‘ a hamzonu, balki ani cherikchi desa bo‘lur, muni kadbonu. Anga sud - olg‘uvchig‘a nuqsoni mol, ikki jonibdin yolg‘on ont ichguvchi dallol. Bayt: Bu xayl odam emaslar, yaxshi boqsang, Erur suding alar dpn gar yiroqsai. Yigirma sakkizinchi fasl BOZOR KOSIBLARI ZIKRIDA Bozorda savdogar kosib-t engrig‘a xoin va va’dag‘a kozib. Birga arzirin yuzga sotmoqdin alarg‘a ming mubohot, mingga tegarni yuzga olmoqdin alarg‘ a yo‘q bir zarra uyot. Ros tliq bila savdo alarg‘a ziyonkorlik va va’dag‘a vafo alar g‘a badkirdorliq. Oxirat ikki savdos idin e’rozlari va amal mezoni adolatig‘a e’tirozlari. O‘g‘ul at og‘a boziy bermak peshalari, da g‘alliklarin kirom ul kotibindin57 yoshurmoq andeshalari. Bayt: Bulardin kimki der o‘zni valiydur, Agar qilsang yaqin, bir dog‘uliydur. Yigirma to‘qquzinchi fasl SOYIR HUNARVAR VA S AN’ATPARDOZ ZIKRIDA Hunarvar va san’atpar doz yolg‘onlari ko‘pdin-ko‘p u chinlari ozdin-oz. Ishl arida dag‘allik maqdur va haddidin nari, va’dalarida xilof xayol va gumondin ta shqari. Chin so‘zkim, er ga ulug‘ hunardur, alar qoshida aybi tamom, yalg‘onk im, xaloyiqqa ulug‘ aybdur, al ar olida hunari molokalom. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 19 Masnaviy: Tongdin oqshomg‘a ishda san’atsoz, Hunar atvorida fusunpardoz, Aylabon bu tariyqni varzish Ki, birovga yugurtgaylar ish, Gar muaddiy, g‘aniy yo‘q ersa faqir, Anga bozi berurda yo‘q taqsir. O‘ttuzinchi fasl ShAHNA VA ZINDONIYLAR VA ASASLAR ZIKRIDA Dorug‘a va shahna va asas o‘ g‘ri va xuniyg‘a mumid va fary odras. Zindon ahli - do‘zax ahli. Asaslar maloikai azob, shahna moliki do‘zaxdek hukmron va olija nob. Gunoh ahli tavqu zanjirg‘a giriftor, bu zanjiru tavqlari salosi l va ag‘loldin namudor. Kissabur b ila muqammir asaslaridin bozor va qimorxonag‘a musta’jir. Zindon chohidin o‘g‘rilar ko‘ ngli tiyraligi ma’lum, jurm ahlig‘a anda parishon ko‘ngulda havotirdek hujum. Gunahkorg‘a a nda umiddin biym ko ‘prak va badkirdor g‘a anda inoddin taslim ko‘prak. Har qatlakim, birovni tortib chiqor g‘aylar, anda qolg‘onlar o‘zlaridin borg‘aylar. Qaytib kelganlarning naqllari muvahhish va xabar kelturganlarn ing mojarolari mushavvish. Biri debki: Dorg‘a chekarda yaxshi turdi va bi ri debki: Bo‘ynin choparda yaxshi o‘lturdi. Biri maqtulning yigitigidin tahassurda, biri yatimning ruboiy o‘qug‘onidin tahayyurda. Bu nav’ sa’b hol behaddur va mundoq g‘arib ahvol beadaddur. Amal hirsi chog‘i asas mujrimning tutulmog‘i g‘a soniy, amado o‘z ma tlubini hosil qilg‘onidin so‘ngra qutulmog‘ig‘a doiy. Dunyoda bu manzil qi yomatkirdor va mahsharda do‘zaxdin namudor. Bandu zanjirliq gunahkorlar shahar zindonida, ando qki, ishq muqayyadlari baytul-ehzonida. Tengri barchani bu yerga kelturur af’o ldin yiroq tutsun va manzilg‘a tushurur ahvoldin qiroq. Bayt: Bir manzil erur anda base ranju uqubat. Tushgan kishiga anda o‘ kush dardu suubat. Vale ul haram ichra bo‘lg‘ong‘a xos, Umid ulki ham tengri bergay xalos. O‘ttuz birinchi fasl DYeHQONLIK ZIKRIDA Dehqonki, dona sochar, yerni yo rmoq bila rizq yo‘lin ochar. Agar rostliq va salohi bordur, o‘yi Solih noqasidin namudordur. Qo‘shi ham ikki zo‘r pahlavon, yukiga bo‘yun sunub olida ravon; ish qilurda hamdam va ha mqadam, dehqon alarni suradi andoqki Odam58. Olam ma’murlig‘i alardin, olam ahli masrurlig‘i alardin. Har qayon qilsalar harakot, elga ham qut yetkurur, ham barakot. Dehqonki, tuzluk bila dona sochar, haq biriga yetti yuz eshigi n ochar. Soch qon dona ko‘karguncha, o‘rub xirmon qilib, ma hsulin ko‘targuncha qurtu qush andin bahramand va dasht vahshi aning bila xursand. Mo‘rlar uyi a ndin obod va go‘rlar xotiri aning bila shod. Kabutarlarg‘a andin Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 20 mastliq, to‘rg‘aylarg‘a andin nis hotg‘a hamdastliq. O‘roqchig‘a andin ro‘zi, boshoqchin iig yorub andin ko‘zi. Barzagarg‘a andin kom hosil, pushtakashg‘a andin murod vosil. Gado andin to‘q, kadxudo to‘qlug‘i ham andino‘q. Musofirg‘a andin taom, muj ovirg‘a andin kom. Itmaqc hi tanuri andin qiziq, allof bozori andin issiq. Fuqaro rizqi vofiy, g‘ur abo quti andin kofiy. Zohidg‘a andin xuzuri toat, obidg‘a andin lofi qanoat. Soyil xaritasida andin muhayyo aqtoi, shoh xizonasida andin bahru kon matoi. Dehqonning bir dona socharida bu holdur, o‘zga ishlari ta’rifi ma holdur. Bog‘i jannatdin namudor, polizida ruh quti padidor. Ashjorining har biri charxi axzar, ul shajar va rayohin va favoqihi nujum va axtar. Fuqaro sirka va dushobi andin, ag‘niyo nuqlu mayi nobi andin. Gunogun favoqih bila kim bog‘da tazyin, chaman mulkida bog‘lanib ta’biya va oyin. Mundoq kishi kerakki, buxldin muarro bo‘lsa va kizbu imsoqdin mubarro. Shoh molin berurdin ibo qilmasa va zabun sherikka jafo qilmasa, to dono si durri saodat bar bergay va tuxm sochib, anjumi uluvvi rif’at tergay. Mundoq dehqon Odamning farzandi xalafidur, balk i marzuqlar anga farzand va ul Odami safiydur. Q i t’ a: Kimki dehqonlig‘ ayladi pesha, Dag‘i non bermak o‘ldi anga shior. Buyla kimsa uluvvi rif’atdin. Odam o‘lmasa, odamiy xud bor. O‘ttuz ikkinchi fasl YaTIM VA LAIMLAR ZIKRIDA Avbosh bila arzol musulmonlardek alarg‘a ne ma osh va ne xisol. Ins oniyat tab’laridin oriy, hayvoniyat balki sabuiyat alarning shiori. Yatimki pichoq urmoq aning ishi bo‘ lg‘ay, o‘zi telba it, pichoq aning tishi bo‘lg‘ay. Sog‘lig‘ida qutuz it va us rukligida qochib andin yuz it. Panjalari nishi ajal qullobi, nechukkim dasht siboi, o‘ lturur kun uchun iymon duosidek o‘rganib ruboiy. Yaxshi-yamon so‘kunj yetkurib, aqrabdek nechaki yets a nish urub. Ne aql alarda ne di n, ne hayo alarda va ne tamkin. Ishlari noe’timodlig‘ va nopoklik , varzishlari bemuruvvatlig‘ va be boklik. Shahrni ng soir arzoli hasharat ul-arz, xaloyiqg‘a al ardin ehtiroz vojib, balki farz. Bayt: Xaloyiq iyzo alarg‘a sifot, Nabiy dedikim: «Uqtul ul-muziyot»59. O‘ttuz uchunchi fasl G‘ARIB VA BYeNAZOLAR ZIKRIDA Jut va lo‘lining ko‘pragi muzh ik harakoti va tuz usuli. Mualla q urmoqlarida xoksorlig‘ oshkor, sarnigun turmog‘larida bee’tiborlig‘ padidor. An oniyatlari yuziga tezak solib chamanvar va Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 21 insoniyatlig‘lari doirasi manmunlarig‘a chanbar. Ki shilikdin sekrimoqlar bila qochib, yaxshilig‘din masxaralig‘lar bila malomat eshigi n yuzlariga oc hib. Bukun topqonni yeb, to ngla g‘amin yemay, tilab nima bermagandin shikoyat so‘zin demay. Vata n va maskanlari xorlig‘ vayronasi, manzil va ma’manlari xoksorlig‘ koshonasi. Tong otqoch er va xotuni kasb uchun tarqas hib, o‘g‘ul va qizlari ko‘y va ko‘chada butrash ib. Har qaysi har nekim hosil qilib , oqshom barcha bir yerga yig‘ilib, topqonlarin tugatmaguncha uyqu mayli qilmay; tongla ne yegumizdur demak so‘zin bilmay. Tongla ishlari o‘tgan burung‘i kun ishi, bu ham bir ishdur ag ar qila olsa kishi. Bu razolat kishilik takabburidin xo‘broq va bu zalolat yaxshiliq tasavvuridin marg‘ubroq. Bayt: Kishi agar kishi o‘lsa, o‘zin kishi demagay, Qilurda hech ishin ham kishi ishi demagay. O‘ttuz to‘rtinchi fasl MUBRIM GADOLAR ZIKRIDA Tilanchi va gado ko‘pragi be g‘ayrat va bahayo. Kunduz kezmakla ri ibrom bila eldin nima olmok uchun, kecha kelib o‘g‘urlarg‘a el jihotig‘a ko‘z solmoq uchun. Ne ne ’mat olib mun’imdin shokir, ne in’om topib mukrim uzrig‘a tillari zokir. Yemak bila ju’ ahlidek me’dalarig ‘a to‘lmoq yo‘q, tilamak bila mustasqiydek suvdin serob bo‘lmoq yo‘q. Qadu va kachkuli mamlu bangilar xotiridek mutanavvi’ xayolotidin. Xaritasi to‘la riyoiy sufiylar zamirid ek mutalavvin xavotir holo tidin. Har diramki tugub, g‘assoldin o‘zga kishi ochmoq ma hol, har siymkim ko‘mub, tufrog‘di n o‘zga birov ani yemakka yo‘q ehtimol. Ko‘zlari hirsning «sod»i60 va tama’ning «ayn»i61 va bu hirs va tama’d in jonu ko‘ngullarida mahrumluq shayni. Bular orasida o‘ziga qalandar ot qo‘yg‘on mal’un, odamiy lig‘din mag‘bun va dev va shayton olida mat’un. Insoniyat va musulmonliq din yiroq, to‘nguz va ayig‘ odamiylig‘da alardin yaxshiroq. Shakl tag‘yiri bila odamiylig‘din karona, po‘stun evura ki ymaklari hayvonlig‘ va sabuiyatdin nishona. Ulug‘-kichikdin har turluk da gadoyi muvahhish, fosid xavotiridek sofiy ko‘ngulga mushavvish. Nazm: Bermak bo‘lmas alar g‘a inson hukmi, Yo odamu mo‘‘minu musulmon hukmi. Fosid axlotig‘aki vojibdur daf’. Bo‘lg‘aymu kishi beray desa jon hukmi. O‘ttuz beshinchi fasl QO‘ShChI VA SAYYoD ZIKRIDA Qo‘shchi sayyodlarg‘a muqtado va hukmron va bu jamoat anga raiyyat va ma’muri farmonkim, ilgida qush kecha-kunduz ranj va mashaqqatg‘a tu sh. Kecha uyqusi harom, em gakdin yo‘q anga orom. Nafis hazzi uchun bir gunohsiz ayog ‘iga solib band va uzun tunlar aning azobi bila xursand. Amal Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 22 rishtasin tama’ ignasiga chekib , ul bezabonning ko‘rar ko‘zni ham tikib. Maqsudi ani sayyod qilmoq va o‘zga jonlig‘lar qasdig‘a ja llod qilmoq. Qunduz dash tu vodiyg‘a chopib, bi r necha zabun g‘ofil topib, yuz makru hiyla bila qushin alarg‘a solib va ul solg‘oni ul mazlumni olib. Oldurg‘ondin so‘ngra ul sayd boshi ustida tutib o‘run, qoni to‘lg‘on zabunni bismil q ilmasdin burun, ne deyki qanotin suvurib, qo‘ltig‘inmu yoradur va o‘zi ul qo til shogirdin shaaf bila to‘yg‘oradur. Necha mundoqningkim, qonin to‘kti va qo‘ltug‘in yorib, qanotin so‘kti. F itrokiga bog‘lab uyiga yondi, o‘zi va qushi qilg‘onlarg‘a quvo ndi. Shum nafs hazzig‘a bir-ikki a yog‘larig‘a irtikob qilg‘ay va olida shirolg‘asin kabob qilg‘ay. Ba’z iniki, tongla begiga eltib tortqa y, aning iltifotidin ko‘ngliga juldu tama’i ortg‘ay. Qush ta’rifida degani barcha lof, o‘z tahsin ida so‘zlagani bori gazof. Muncha mazmun amrig‘a bois nafs komi, xoh emgagi, xoh tomo shasi, xoh kabobi, xoh bek in’omi. Masnaviy: Bular boisi barcha nafsoniyat Ki, anda doxil insoniyat. Ko‘nolg‘a olib qayda qo‘nsa diram, Ot arpasi ham, qushig‘a to‘‘ma ham. O‘ttuz oltinchi fasl TARBIYaT TOPIB, XA ROMNAMAKLIQ QILG‘ON NAVKARLAR ZIKRIDA Navkarki, vali ne’matidin rioyat ko‘rgay va bek va maxdumidin tarbiyat va inoyat ko‘rgay. Erlik va insoniyat uldurkim, muqo balasida qulluq va hidmatkorlik, balki yakjihatliq va jonsiporliq qilg‘ay va tilagaykim, anga jon fido etgay to shafqati huquq in ado etgay. Hamiyat ul emaski, maxdum yana birovga ko‘prak multafit bo‘lg‘onidi n shikoyat izhor qilg‘ay va gilama ndlig‘ guftu guzori, to ish anga yetgaykim, ne’mat kufroni orog‘a tushgay va haq noshinosliq tu g‘yoni mojarog‘a surushgay va bu odamiysizliq qochmoqqa munjar bo‘lg‘ay, aduv eshi giga borurg‘a muqarrar bo‘lg‘ay. O‘zin birovga qul deb sotqon dodaktur, balki d odakdin yuz qatla kamrakdur. Bata xsiski, mufrit tarbiyat ko‘rmish bo‘lg‘ay va muqobalada beandom loflar urmish bo‘lg ‘ay. Abrki, bir yerdin yana bir yerga qochqay, nomardliq tufrog‘in yigitlik boshig ‘a sochqay. Chun mundoq kishi erlik sonidin noridur va yigitlik doirasidin tashqaridur. Hokimeki m, kiyosati bor, aning qoshida mundoq kishiga qachon eranlar siyosati bor. Eranlardin mardona g unoh vujudqa kelsa, bo‘ynig‘a yukl angandin so‘ng bo‘yin urarlar, qizil yuzluk qilur uchun bo‘ynig‘a tig‘ surarlar. Ammo aning so ‘rxro‘lug‘ig‘a gulguna sazovordur va yuz oqlig‘ig‘a munosib sapida bord urkim, qari muxannas mabhut va aning xolazodasi kaftori fartut shirkat bila mashshotaliq tuzgay lar va bu kelin zebu ziynatida sehr lar ko‘rguzgaylar va qoshin olib, vusmaga shoyista qilg‘aylar. Saqolin qirqib, ikki quloq tu zig‘a zulflar oshuftahol qo‘yg‘aylar. Ammo ikki uzori tarafidin chap va rost ikki xol qo‘yg‘aylar. Oriyati dastor in boshig‘a burunjok qilg‘aylarki, arusi masturadur va gardizi noma sturdur kashidalig‘ yog‘liq farfig‘ a lachak solg‘aylarki, javoni mahdur va xalla nozukligi nomaqdur dur. Bu nav’ orasta qilg‘ondin so‘ngra chanbarshoh yo‘rg‘a o‘yga teskari mindurgaylar va shahrning ko ‘y va mahallotig‘a kezdurgaylar va nazzoragar el ta’nu tashni’ bilakim, «chor dong sipohg ari govmish toxtan ast»,62 -deb faryod qilg‘aylar. Va agar yuz qarolig‘idin uyot va qaro tillik bo‘lurdin hijob bo‘lmasa anga munosib hariflar mastur va anga muvofiq oshiqlar mazkur bo‘lgay erdi va ayshu nis hot bazmi qurilg‘ay erdi. Ammo andoq siyohro‘yning tavzihi ul nav’ qaro yuzlukning tafzihi har nechakim olam ahliga multamas bo‘lg‘usidir. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 23 Bayt: Bu nav’ masxaraliq el ga bas durur hayrat Ki, o‘lg‘ay eshitibon ki mga bor esa g‘ayrat. O‘ttuz yettinchi fasl KADXUDOLIG‘ SIFATI VA XOTUNLAR ZIKRIDA Muvofiq tushsa kadbonu, davlat va jamiyatg‘a bo ‘lmoqdurur hamzonu. Uyni ng oroyishi andin va uylukning osoyishi andin. Jamoli bo‘lsa marg‘ub va salohi bo‘lsa jong‘a matlub. Oqila bo‘lsa, ro ‘zgorg‘a andin saloh va intizom va maosh asbobig‘a andin tartib va saranjom. Bu nav’ juft kishiga qovush sa, balki mundoq komgorliq ilikka tushsa, nihoniy g‘amu mehnatda hamroz va hamdaming bo‘lg‘ay va maxfiy va pinhon dardu mashaqqatg‘a damsoz va marhaming bo‘lg‘ay. Ro‘zgordin har ja fo yetsa, anising ul va charxi davvordin har ib tilo kelsa, jalising ul. Ko‘nglung g‘amidin ul g‘amnok va ba daning za’f malolatidin ul halok. Agar husnu jamoli o‘rta chog‘lig‘dur va muvofaqa ti rishtasi muxolifatqa bog‘luqdur, xavfu rajo bila tirilmakdur va hikmat va ma dor bila maoshini bilmakdur. Ka dxudoning ba’zi mushkili bo‘lsa osondur. Ammo ko‘proq holida ko‘ngul harosondur. Bu nav’ ne ham nofarjomliq va nokomliq bila tahammul qilg‘ay va har nechuk bo‘lsa o‘tkarilg‘ay. Ammo, nauzubillox, nosoz juft elga muhlik marazdur oshkor va nuhuft. Salita bo‘lsa, ko‘ngul andin shikanja. Yamon tillik bo‘lsa, abushqa ko‘ngli andin yarolig‘. Ulki avval mazkur bo‘ldi va y uqoriroq mastur bo‘ldi ro‘zg‘or a nosidin yuz yilda bir tug‘mas va yuz mingdin bir yuliqmas. Yo‘luqqan kishiga toji tora k bo‘lsun va bu saodat anga muborak bo‘lsun. Alar makri ta’rifida ko‘p ulumda dono va ko‘p diqqatlig‘ xukumo k itoblar tasnif etibdurlar va mujallidlar bitibdurlar va mubolag‘alar bila bastlar qilibdurlar. Va hanuz o‘zl arini ojiz va muqassir bilibdurlar. Bu bir necha parishon ka lomot birla ne nav’ ta’riflarin aytsa bo‘lg‘ay va tavsiflarining yuzdin biriga yetsa bo‘lg‘ay. Ammo xos ul-xoslari bularg‘a aksi mutlaq haqgo‘y va haqshunos va tillarida haq va ko‘ngullarida dag‘ i haq. Ulamoi islomg‘a alardin foyidai umid, avliyoi a’zam alar anfosidin mustafid, anbiyo mursilinni alarga modih bilg‘il, maloika muqarribin alarg‘a egachi-singil. Iffat toridin boshlarida muqna’ va is mat hullasidin yuzlarida burqa’, bu burqa’ni ul yuzidin haq yiroq qilmasun va futur yelidin bu pa rda ul vajhdin ochilmasun. O‘ttuz sakkizinchi fasl RIYoIY ShAYXLAR ZIKRIDA Shayxi riyoiy - ra’noliq jilvanam oyi. Misedur, oltun bila ro‘kash, tashi xushnamo va ichi noxush. Surati darveshvash va ma’nisi saro sar g‘ash. Orostalig‘i barcha qayd va karomati tamom shayd. Amomasi riyosat yuki, boshida bi r fosid xayol har tuki. Egnidag‘i muraqqa’ rangomezliq bila mullama’. Ridosi uyubining pardadori va riyo charxi igirgan har tori. Misvoki tama’ tishin elturga suhon; shonadonida rishxand olati nihon. Muhrabozliq tasbihin evum ak va uzunroq namozdin g‘arazi el ko‘rmak. Kulohi davlat ul davlatmandg‘a dastor va uzunroq aloqasi tu lku quyruqidin namudor. Mahalsiz sayhasi bag‘oyat sovuq, andoqki, vaqtsiz un tortqon tovuq. G‘aflatdin avrodida alolo, nechunkim mastlar bazmida «dirno talolo»63. Barcha kalimoti hiylatangez va majmu’ harakoti Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 24 g‘arazomez. Voqeasi bari yasalg‘on. Uyg‘oqlig‘ida degani barcha yolg‘on. Simoi usuldin tashqari, vajdu sa’qasi ta’rif ohangi din nari. Suratida muncha pech dar pe ch, ma’nisi xud boshdin-ayoq hech. Bu habis zotg‘a muncha oroyish, er anlar holidin anda namoyish. Hayhot-hayhot, uyat, yuz ming uyat. Turfa bu kim, bu mazharg‘a muridlar ham bor, xizmatida barcha sheftau qaror. Ul bu do‘konni yurutib tadbir bila va ma’rakani qurub tazvir bilakim, shayoting‘a mahalla hayratdur va devi laing‘a mujibi ibrat va nafratdur. Nazm: Faqr ismi birla muncha zarqu shaydu bu riyo, Saltanatdekdurki, qilg‘ay podshohi bo‘ryo. Bu agar darvesh o‘zin qils a gumon, ul podsho, Yo‘q ajab, chun ikkisida yo‘q turur aqlu hayo. O‘ttuz to‘qqizinchi fasl XAROBAT AHLI ZIKRIDA Rindi64 xarobatiyki, may ichmak bila o‘tar avqoti, hub obdek boda havosi bosh ida, surohidek bosh qo‘yar yeri sog‘ar qoshida. Dayrda65 har qayonki bazme qurub, sabu kashlik vasilasi bila o‘zin yetkurub. Nomus dastorin boshid in olib, bir, jur’a uchun mayf urush oyog‘ig‘a solib. Mayxona taraddudidin bexonumonlig‘i, paymona taalluqidin besaru somonlig‘i. Har mug‘bacha ilgidinki, jome tortib, Jamsheddin66 istig‘no va shavkati ortib. Mug‘bachalar yuz i olida butparast, da yr piri ayog‘ida boshi tufroqqa past. Yoqasi mayxora sho‘xlar ilgid in chok, ko‘ngli ham alar ishqi tig‘idin zaxmnok. Dayrda may gadolig‘ig‘a ashg‘oli, ilgida mayxon aning sinuq safoli. Rasvoliq ko‘y ida ayog‘i yalang, boshi xam va badmastlar dastburdidin manglayi zax mliq, qoshi ham. Vujud shaxsi n qilur uchun pomol, majolisda yeri safi niol. Boshig‘a amoma mehnatin ortmay, bo‘ynida rido minnatin tortmay. Nafsi garchi tufroqqa hamdast, himmati olida fala k past. Zamon navoyibidin ko‘ngli g‘amsiz, falak havosidin xotiri alamsiz. Bujud va adamdin bo‘ lmay haroson, boru yo‘q himmati olida yakson. Surohidek talx yig‘lamoqdin nishoti, maydek ayoqg‘a tushmakdin inbisoti. Mug‘ dayridek bir dam sog‘olma y, dahr xayru sharrig‘a ko‘z so lmay, Zamon yaxshi-yamoni bila ishi yo‘q, desa bo‘lg‘ayki, olamda mundoq kishi yo ‘q. Dahr ahli zulmidin mundoq maosh muhiq, haq avf va rahmatig‘a mustah iq. Vujud maykadasi tufrog‘ida foniy, um idi haq karamidin baqoyi jovidoniy. Rind va gadog‘akim yetib bu iqbol va davlat , shohlarg‘a aning holidin orzu va hasrat. Ruboiy: Rindeki, fano jomini tortar payvast, Dunyo bila oxiratqa ermas pobast. Haq rahmati umidi bila tun-kun mast, Ko‘p ortuqroqki, zohidi zarqparast. Umid ulki, bori nomurodlarg‘a haq bu fano davl atin qarib qilg‘ay va tavba saodati bila baqoyi jovid nasib etgay. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 25 Qirqinchi fasl DARVYeShLAR ZIKRIDA Darvesh67 uldurkim, bo‘lg‘ay rizoandesh, agar ichida bo‘lsa yuz nish toshi bo‘lg‘ay marhamoyin va malomatkesh. Darvesh kerakkim, sidqu fano tari qin tuzgay, o‘zin nechukki , bor andoq ko‘rguzgay. Anoniyat g‘ilzatig‘a qotiq riyo zatlar bilasafo bermish bo‘lg‘ay va nafsoniyat shiddatidin azim mujohidalar bila chiqib, faqr tariqig‘a kirmish bo‘ lg‘ay va fano dor ulamoni jamoat xonasig‘a yetmish bo‘lg‘ay. Himmati nazarig‘a mosivol lohi nomavjud, balki vujudi mu tlaqdin o‘zga barcha nobud. Ichi toshi bila muvofiq, balki ortig‘roq, botini zohiri b ila musoviy, balki yorug‘r oq. Agar zohirida botin ixfosi uchun ko‘runsa andin murode bo‘lsa maloma tkashliq. Botini sofi zohir tiyraligi koni munofiy. Darvesh to‘ni yirtuq andoq tururkim, ganji makoni buzuq. Saro ahli jahonda andoqdururkim, Faridun68 ganji vayronda. Ma’ni ahli haqiqati maxfiy va su rat ahlining haqiqiy da’v i va da’viyi haqiqatda bema’ni. Eranlar hollari suratin yoshurubturlar va malomat suratid a na’li bozguna urubturlar va zohirlari binosin buzubturlar va botinlari asosan tuzubturlar. Qazo din ne kelsa o‘zlarin rizog‘a yosobturlar va olam ahlining qotig‘ ranj va ir ik malomatig‘a chidabdu rlar. Yemak-ichmakdin kechibdurlar. Haq rizosin istarda g‘ am yeb va qon ichibdurlar. Rizovu taslim zoviyasi maqomlari, fano bodiyasida oromlari. Adabu tavoze’ alarg‘a kish dushman va do‘stig‘a inkandesh. Bu sifat va oyin bila bo‘lg‘on erur darvesh. Ruboiy: Yo rabki, fano qush in romim ayla, Romim demayinki, saydi domim ayla. Ham faqr tariqida xiromim ayla, Ham zoviyai fano maqomim ayla. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 26 Ikkinchi qism HAMIDA AF’OL VA ZAMI MA XISOL XOSIYaTIDA Avvalgi bob TAVBA ZIKRIDA Tavbai1 haqiqiy mazmumi af’ol qabohatig‘a mo‘talle ’ bo‘lmoqdur va tavfiqi rafiq bo‘lub, ul af’oldin ijtinob qilmoqdur. Tavba mujrim banda ning vaqti ko‘zgusin isyon zangidan oritur va niyoz musqili bila yoritur. Shak ovat tariqining nihoyatidur, hidoyat jodasining bidoya tidur, anoniyat g‘aflatidin seskanmakdur va bashar iyat uyqusidin uyg‘otmakdur va na shoyist ahvolin anglamoqdur va noboyist af’olin tonglamoq va yaramas maxfiylarg ‘a koshif bo‘lmoqdur va kerakmas da’viylariga voqif bo‘lmoq va a’mol qaboyihidin sharmandalig‘ dur va af’ol fazoyihi din sarafkandalig‘ va ogahlig‘dur, bashariyat inodig‘a voqiflig‘dur, nafs i amora fasodig‘a va ko‘ngulga naformonlig‘idin mutag‘ayyir bo‘lmoqdur va ruhg‘a nafarjomlig‘idi n mutanaffir bo‘lmoqdur. Va haqdin najot vaqti yetmakdur va bandai nafs mutobaatin tark etmakdu r. Bu gavhari shabchirog‘ har tiyra ro‘zgor loyiqi emas va bu sham’ tavfiqni hodiyi inoyat har kimga bermas. To qaysi orig‘ tiynatlig‘ yo‘ldin ozmish bo‘lg‘ay va qayu pok xilqatlig‘ joda din chiqib, qilur ishin yozmish bo‘lg‘aykim, anga g‘arib, holat hodis bo‘lmish bo‘lg‘ay va ul holatqa shum nafs bois bo‘lmish bo‘l g‘ay va hodiyi tavfiq yetgay va ani ul holatin ogah etgay. C hun ogah bo‘ldi hayotidin toriqqay va uyo t dudi dimog‘idin chiqqay va e’tizol bila qiladurg‘onidin ibo qilg‘ay va istig‘for bila qiladurg‘on jurm idin iste’fo qilg‘ay va nohamvor af’olig‘a andom bergay va birovni ng berohlig‘idin chiqib, haqiqat yo‘ lig‘a kirgay. Bu martaba tariqat ahlining avvalg‘i gomidur va ma qsad vodiysining avvalgi manzilig ‘a homiydur. Bu saodat kishiga o‘zlugidin yetmak «ma’sho zolik a fazululloh yu’tiha man yasha’»2. Har sohib davlatka bu ogahlig‘ bir vasila bila yetibdur va har saodatmand bu iqbolni bir vosita bila kasb etibdur. Ruboiy: Haqdin angakim, yetti inoyat vaqti, Ko‘ngliga yomon fe’ li siroyat vaqti. Isyonig‘a fosh o‘lur nihoyat vaqti. Bu bo‘ldi hidoyatqa bidoyat vaqti. Hikoyat: Mazhari sun’i haqqi taboraka Shayx Abdulloh Muborak3 (quddisa ollohi sirruhu)ning tavbasining bidoyati va tuz yo‘lg‘a ki rarning hidoyati bu ermi shkim, hol avoyilida bi r parivash ishqig‘a giriftor erdi va xalq arosida ma jnunshior ko‘ngli bir sho‘x husnig‘a mubtalo va xush va xirad. ko‘ngli mulkidin jalo. Bir qish k echasi ma’shuqi devori tubida vasli umid i bila pobast va yuzi xayolidin andoq bexud va mast erdikim, bovujudi ulkim bulut hav odin zamharirbor va tun mushki ul zamharirdin kofurkirdor erdi va day sarsaridin qor ko‘ngli mulkiga ishq sipohi ch opquyidin nishona ko‘rguzur erdi va burudat shiddatidin ashj or yafrog‘lari sovug‘ etga n, lol tillar holidin afsona aytur erdi. Ul ishq o‘ti haroratidin bu holdin xabarsiz va yolang a’zosi kor va zamharir bur udati shiddatidin asarsiz tutub erdi. Anga tegrukim, tongqushi nola tuzd i va sahar muizzini na’ma ko‘rguz di. Ul eshitgach, sog‘indikim, xufton namozining nidosidu r va asho salovatining adosi ibtidosi. Chun tong yovush ti quyoshdek ichiga iztirob va oshub tushti. Va subhi sodiq nuridin ko‘nglig a yorug‘liq yetti va mulh ami hidoyat ani ogoh etti. O‘ziga dedikim ey Muborakn ing nomuborak o‘g‘li va ey teng rining qochqon va beadab quli! Xufton namozi qiroatida agar imom uzunroq sura o‘qusa malomat tutar va yuz fosid xayol Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 27 ko‘nglungga o‘tar, qishning bir uz un tunini andoq shum nafsing havosig‘a mash’uf va mazmum tabiating komi xayolig‘a mag‘lu b o‘tkarursenkim, xuftondin vuquf ung va sahar ye tgandin shuuring bo‘lmas. Bu holatda aning ichiga qo‘zg‘olon tushti va uyotdin ruhi badandin muforaqat qilg‘ali yovushti. Inoyati ilohiy qo‘ldadi va tavba hidoya tig‘a yo‘ladadikim, andoq ri yozat va sulukka rosih bo‘ldikim, oz vaqtda Makka va Ma dinada shayx ul-mashoyix bo‘ldi. Umid ulkim, haq subhonahu taola barcha yo‘ldin ozg‘onlarni ogoh liq bila bahramand kilg‘ay. Qit’a: Tavbaekim, aning saodatidin, Bir qul o‘g‘li bu poya kasb etgay Kim, anga shohlar qul o‘lg‘aylar Munga o‘zluk bila nechuk yetgay. Ikkinchi bob ZUHD ZIKRIDA Zuhd4 dunyo orzularidin kechmakdur va nafs alarning mavto zahr in ichmakdur. Va molu joh xayoli rishtasin ko‘nguldin uzmakdur va nangu nomus butlarin ushatu rg‘a o‘zin tuzmakdur va qabul umidig‘a riyozat tariqin tutmakdur. Va shariat joda sida mardona turmoqdur. Va boshni riyoyi sajdag‘a indurmamakdur, balki andoq toatni xayolg‘a kechurmamakdur. Ko‘zni asramoqdur barcha nomahram yuzdin va tilni tutmoq dur barcha nomashru’ so‘zdin. Quloq karligidur molo, ya’ni mas’ mu’otdin ilik tortmog‘lig‘dur barcha nomashru ’otdin. Ayog‘ langligidur xaloyi q taraddudin va nutq gunglgidur so‘zda el tashdididin. Og‘izga savm muhridur nedinki, nafs ta mannosi bo‘lg‘ay va nafsg‘a ya’s kofuridur har shay’dinki tabiat taqozosi bo‘lg‘ay . Taom qil-latidur onchakim, muyassar va aning jibillati rioyatidur onchakim, maqdur. Xilvatta ulfatdur alalda vom, uzlatga mudovamatdur molokalom. Va layl qiyomig‘a muvozabatdur va zikr davo mig‘a mudovamatdur. Har solikkakim, bu maqom dorig‘ay xilqati riyozat nuri bila nafsoniyat lavsidin orig‘ay. Qo‘ng li uyig‘a oshnolig‘ sham’idin nur yetgay va ul nur partav i aning ko‘ngluni masrur etgay. Ibodat natoyiji yeta boshlag‘an va riyozat favoyidi bahramand eta boshlag‘ay. Ul soatan fisoatan ishida isig‘roq bo‘lg‘ay va lahzatan filahzatan qilmishida qiziqroq bo‘lgay. Bu fayz sog‘arlaridin ichi b qonmag‘ay va bu zavq qadahlaridin jur’a tortardin o‘sonmag‘ay. Yorab, aning jur’ai jomidi n mahrum tashnalablarni kamyob qilg‘il va bu vodiyda og‘zi qurug‘onlarni sero b etgil, yo karim, yo rahim! Bayt: Bu talabda kimki bo‘lsa an ga ro‘zi etma hirmon, Bu taabda kimki bo‘lsa an ga qil vasl ila darmon. Hikoyat: Qidvai ahli yaqin Ma vlono Shamsuddin Muiddi Ucha5 (quddisa sirruhu) Jom viloyatida mazkur bo‘lgan kentda bo‘lur erdi, O‘tuz yil erdi kim, jam’i zohir tana’ummotidin bebahra erdikim, qoyim ul-layl6, ud-daxr7 erdi. Bir masjidda munzaviy erdikim, g‘ayri tajdidi vuzu’ uchun mazkur muddatda andin chiqmaydur erdi. Va jinsi bashardin nima qabul qilm aydur erdi. Va Hazrati Risolat (sallallohu alayha vassallam) mu toba’atig‘akim, Uhud g‘azvasida8 muborak tishlari shahid bo‘lib erdi, o‘tuz iki tishin ushotib erdi va bu o‘tuz yilda yoni ostida bir bo‘ryo va boshi ostida bir xisht bila o‘tkarib erdi. Kichik Mirzo9 (alayha raxma)10 ul viloyatdin o‘tarda bu az izning, mazkur bo‘lgan sifotin Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 28 eshitib, aning ziyoratig‘a yetti. Mavlono hamul masji dg‘a kirganda egnidagi xi rqa va boshidagi eski bo‘rk bila erdi va taalluqi rangi itloqi anga qilsa bo‘lmas erdi. Mazk ur Mirzoning ko‘ngliga riqqat kelib bir ovuch diram kelturub iltimos q ilibdurkim, bu ni yozmandlig‘in qabul qilg ay. Mavlono debdurkim, chun men bu tariq bila odat qilib men, hech nimaga ehtiyoji yo‘qdu r. Agar Sizning xotiringiz uchun olsam ham manga ta’lim qilingkim, ne qilay va qo‘yay. Sizning bir mulozimingizning bir juzviy vasilasig‘a o‘ltururmen, minnatdor bo‘ldum. Siz ka ram qilib, meni ma’zur tutung. Kichik Mirzo bu so‘zga javob topay olmay, yig‘la b, quloq tutib, yer o‘pub chiqibdu r, O‘zi (rahma illoh) bu faqirg‘a mundoq taqrir qildi. Bir necha vaqtdin so‘ngra bu faqr ham Mavlo no xizmatig‘a musharraf bo‘lub, siyratini ham bu tariq bila muvofiq toptim, balki or tuqroq ham. Haq subhonahu va taolo barcha tolibi niyozmandlarg‘a bu tariq orzumandlarg‘a ul gulistond in tuhfae va ul rayohind in shammae nasib qilsun. Bayt: Kimki ko‘nglidin aning fa qr orzusi ketmagay, Bu durur ummedkim, haq oni navmid etmagay. Uchunchi bob TAVAKKUL ZIKRIDA Tavakkul11 haq yo‘lida vosita asbobin ra f’ qilmoqdur va vasila hijobi n daf’ qilmoq. Va sabtlarg‘a miyonchiliqdin uzr qo‘lmoqdur va sabab va uzrsiz musabbibqa banda bo‘lmoqdur. Taqdir quti bozusi oldida sabab rishtasi churukda va qazo mash’ali partavi qoshida vosita uchquni o‘chuq. Tavakkul ahlikim, maqsud vodiysig‘a qadam qo‘yubdurlar yo‘ l zodi haq xoni ehsonidin bilibdurlar. Tavakkul durust elning yemagi haq xoni in’omidur va ichmak i aning sharbatxonasi jo midin va kiymagi aning xizonai ehson ikromidin. Bas bular mavjud ko‘rungan din ul necha xushhol bo‘l g‘ay va nobud ekandin anga malol. Daryodin o‘targ‘a kema ni sabab desang toboni nam bo‘l g‘ay o‘tguvchilarg‘a ne so‘zung bor va biyobon qa t’ etarga markabni vosita gu mon qilsang tayyi arz bila bor g‘uchilar ollida markab ne e’tibor. Andoqki, sening nasiban gni yana birov yemas, aning ham nasibin sen yemak mumkin emas. Sening ro‘zing sangadur, aning qismi anga. Tila masang ham yetkurur, ye masang ham yedirur. Muni anglag‘anlar qutulubturlar ro‘ziy uchun mehnat chekardin va tinibdurlar farog‘at uchun dona ekardin. Ro‘ziy uchun kasbda ihtimom tava kkul qusuridin bo‘lg‘ay va mais hat uchun sa’yi molokalom yaqin futuridin bo‘lg‘ay. Tengri razzoqlig ‘in bilgan ro‘zi uchun g‘am yema gay va qassomlig‘in bilgan kishi rizq ozu ko‘pida so‘z demagay. Ulki vahshu tayr rizqig‘a zomi ndur, sanga yetkurmaygaymu? Ulki mo‘ru malahka ro‘ziy berur, sanga bermagaymu? Sa’y b ila azal qismatin orturay degan yog‘in rishtasig‘a gireh uray der. Vajd b ila qalam yozg‘on qazoni qaytaray degan quruq yerda kema suray der. Bu ishlar ko‘ngli uyi yaqin nuridin tiyralar ishidur va botiniy ko‘zi haqiqat quyoshidin xiralar odat va varzeshidur. Tavakkul ahli barcha asbob vositasidin ko‘z yumub durlar va «filaytu qulli alo illoh»12 daryosig‘a cho‘mubdurlar va ro‘z iy yetkurguchi haqni bilibdurlar. Ani yeydurguch i ham ani aqida qilibdurlar. Va shak va taraddudi qote’ tariqlarid in e’roz etibdurlar. Va vositasiz tavakkul bodiyasig‘a qadam urub maqsud ka’basig‘a yetubdurlar. Bayt: Kimki qat’ etsa tavakku l qadami birla tariq, Yog‘inu sel anga muziy emas va barq-hariq. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 29 Hikoyat: Shayx Ibrohim Sitnaba13 bir muridi bila (quddisa sirruhum o) tavakkul qadami bila Ka’ba azimati qildilar. Shayx janobi muridg‘a ayttikim, senda hech ma’lum borm u? Murid Shayxg‘a dedikim, yo‘q, men tavakkul qadami bila bu yo‘lg‘a qo‘yubmen, amin va ma’lumni ne tilar! Yana bir necha qadam borg‘ondin so ‘ngra Shayx muridg‘a yana ayttikim: - sen o‘zungni yaxshi ehtiyot qil, ma’lumung bo‘lsa tashlag‘ilkim, mening ayog‘im og‘ irlik qilur. Yana murid dedikim: bir-ikki na’layn shiroki borki, bodiya qat’ida na’la ynim shiroki uzulsa oni tortarg‘a olibmen. Shayx muridg‘a dedikim: Holo xud na’layning shir oki butundur, uzulmaydur. Dedi: bale. Shay x dedi: Bas, ortuq shirokni tashla. Murid debdurkim, tashlamay choram yo‘q edi, zarura tdin tashladim va gireh bila borur erdim, yo‘lda nogoh na’laynim shiroki uz uldi, turub ilik urdumkim, ani na’layn surub tashlag‘ayme n va Shayxni ul amrda ta’n qilg‘aymen. Ko ‘rdumkim, na’layn yonida bi r shirok tushub yotur. Men taajjub yuzidin ul shirokni na’layng‘a torttim va Shayxqa erishtim, har qachonkim, na’layin shirokig‘a ehtiyoj voqe’ bo‘lsa erdi, hamul dastur bila muhayyo shirok zohir bo‘lur erdi. Bu ishda mening tavakkulim durust bo‘ldi. Tavakkul ahli haq yo‘lin bu nav’ yorutublar va aning g‘ayrig‘a tavassul xayolin ko‘nguldin chiqoribdurlar. Qit’a: Tavakkul chin durust ermas muxaldur, Anga na’layining ortug‘ shiroki. Durust o‘lg‘ach yig‘ilsa ganji Qorun Yo‘l ul dam rohravning hech boki. To‘rtinchi bob QANOAT ZIKRIDA Qanoat14 ibodat quvvati hosil bo‘lg‘oncha quvvat b ila o‘tkarmakdur va a ndin ortug‘ barcha nimaning havasin xayoldin, ko‘tarmakdur. Va benavo lig‘ bila nafsni ozurda tutmoqdur va mahrumlig‘ bila quvoyi shaxvoniyni pajmurda qilmoqdur. Qanoat chashmaedurkim, suvi olmoq bila qur umas va maxzanedurkim, naqdi sepamoq bila o‘ksumas va mazraedurkim, tuxmi izzat va shavkat bar berur va sh ajaredurkim, shoxi istig‘no va xurmat samar kelturur. Ko‘ngulga andin ochug‘luq fo ydasi yetar va ko‘z andin yor ug‘luq natijasi kasb etar. Qone’ darveshning quruq noni, tome’ shohni ng xitoyi xonidin xo‘ broqdur. Va forig‘i faqrandishning yovg‘on umochi olg‘uvchi g‘aniyning nabotiy kulochidin marg‘ubroq. Shoh uldurkim, olmag‘ay va bergay. Gado uldurk im, sochmag‘ay va tergay. Ulkim qanoat mo‘‘tod bo‘ldi - s hoh va gado taraddudidin ozod bo‘l di. Maosh uyi garchi bo‘lur tor, ammo har kecha mubolag‘a qilsang ye ri bor. Hisoredurkim, anda kirsa ng, nafs sharridin qutulursen va ko‘hsoredurkim, anda chiqsang, dushman va do‘st din mustag‘niy bo‘lursen aftodalig‘edurki, natija sarafrozliq va niyozmandlig‘edur; foydasi beniyozlig ‘dur - tuxmi bari g‘ino va shajaredur samari istig‘no; maedur - achchig‘ na nash’asi taraba ngiz; yo‘ledur - qattig‘, ammo manzili farahomez. Qanoatda nechakim, farog‘bol, aksi tama’da razolat va nakol. Xasis ta’bg‘a do‘stedur laimvash-gadoshevalik va razolat aning tavriga xu sh. Muvofaqatig‘a asar xorlig‘, munosabatig‘a bahra sabukborlig‘. Har tab’daki m, ul mavjud bo‘ldi, ul kishi ulus tab’ig‘a mardud bo‘ldi. Laimliq va razolatqa kamol andin, odamiylik va insoniyatqa zavol andin. O‘tedur nomus uyin kuydurguvchi, yeledur izzat xirmanin sovurguvchi va vi qor sham’in o‘churguvchi. Tama’ Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 30 in’omg‘a andoqdurki, sharataomg‘a, ul biri dunlar harakoti, bu biri bahoyim sifoti. Qanoat javharedurkim, elni mund oq ikki balodin o‘tkarur va m undoq ikki ibtilodin qutqarur. Bu ikki zamima fe’lki, yomondur, go ‘yo ikki nohush tav’amondur, ul mundin yomon va bu andin yomon, ikkalasi yomondin-yomon. Biri laim va biri mudbir ikkalasining haqiqati bir. Muxbiri sodiq15 (sallollohi alayha vas-sallam) mu nga mundoq debtur: «Qone’ ne azizg‘a tome’, ne zalilg‘a nisbat beribdur». Ruboiy: Har kimki, qanoat tarafi nisbati bor, Borcha el aro tavozeu izzati bor, Ulkim tamau hirs b ila ulfati bor, Yaxshi-yamon ichra z illatu nakbati bor. Hikoyat: Koshifi asrori il ohiy Shayx Shoh Ziyoratgohiy16 (quddisa olloh sirri hu) ibodat farog‘ati uchun qanoat shior qildi va Ziyora tgoh qasabasida maskan ixtiyor qild i. Va ulus nazr va hadiyasin parvo qilmadi, va salotin in’om va suyurg‘olin ko‘zga ilmadi. Muhaqqar Mavrusi muhavvatasig‘a ashjor tikti va ekin ekti. O‘z muborak iliki bila ekin suvorurg‘a bel urar erdi va ashjor tarbiyati tesha va arra surar erdi. Bu nav’ qanoa t bila natijasi «azza man qanaa»17 hukmi bila ul yerg a yettikim, Hirot dor us-saltanasidin salotini masnadnishin va ulamoi din va mashoyixi ahli yaqin uch shar’i yo‘lni ul buzurgvor xizmatig‘a borur erdilar va ostoni tufrog‘ in o‘pmak bila tafoxo‘r boshin falakdin o‘tkarur erdilar va ul ziroat n onidin va ul fa vokih jonidin ha r ne iliklarig‘a tutsa ko‘zlarig‘a surtub, qo‘yunlarig‘a solib, tabarruk uchun sh ahrg‘a ayol va atfollari uchun ke lturur erdilar va andin yeganlar oxirat najotig‘a ham umidvor bo‘lur erdilar. Qanoat natijasi mundin komilroq oz vuhur qilib erkin va xursandlig‘ bog‘chasining rayohini mundi n tarovatlig‘roq kam ochilib erkin. Qit’a: Jahon ichra ko‘p sun’ ko‘rguzdi sone’, Emasdur kishi turfa andoqki, qone’. Kishidin talabsiz g‘ino hosil etmas, Yana judg‘a bo‘lmamoq hech mone’. Beshinchi bob SABR ZIKRIDA Sabr o‘zni chiqarmoqdur huzuz nafsonidin va tana’umot jismoni din va nafsni habs qilmoqdur ibodat mehnatida va qadamni sobit qo‘ymoqdur riyozo t suubatida. Haq yo‘lida qotig‘ irikka tuzmakdur va yaxshi-yomondin har ne eshitgan va ko‘rg anga taxammul ko‘rguzmakdur. Achchig‘dur, ammo sudmand; qattig‘dur, ammo dofei gazand. Qaysi nomurod ilik etagig a urdikim, murod topmadi? Va qaysi giriftor ko‘ngul sabr bandig‘a qo‘ydikim, kushod topmadi? Farahlar miftohidur va bandlar attohidur. Rafiqedur suhbati mumil, ammo oqibati murodqa qariyiliq va harife dur umidi uzun ammo nihoyati matlubqa hamnishinliq. Samandedur kohilxirom ammo manzilg‘a yetkurguvchi va buxtiedur saqilgom, lekin ma’mang‘a tushurguvchi. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 31 Nosihi talx guftordek tab’ andin ozurda va le kin zimnida maqsud hosil, tabib batiy-ul-ilojdek,18 mariz andin pajmurda, ammo so‘ng‘ida sihhat vosil. Ishq ahli zikridin mutag‘ayyir va lekin g‘oyati vaslg‘a umidvorliq , hajr eli yodidin mutanaffir va leknn nihoyati ittisolg‘a komgorlik. Qafasida jon bulbulig‘a ne xamush luq sud etib, ne navo va ilhon, ma jlisida ruh to‘tisig‘a ne sukut naf’ yetkurub, ne faryod va fi g‘on. Sahrosida farog‘at hamonu iztirob hamon, biyobonida darang hamonu shitob hamon. So‘xtai fir oq o‘lmakdin anga g‘am yo‘q, an duxtai ishtiyoq kuymakdiin anga alam yo‘q. Hajr shomidek tiyra uz un, ammo g‘oyati subhi visol, ha j yo‘lidek qattig‘ va yiroq, ammo nihoyati Ka’bai iqbol. Har giriftorg‘akim, ul nobud hayoti andin bariy va har umidvorg‘akim, ul nomavjud ruhi andin sipariy. Oshiqlarg‘a marazedur va bemo rlarg‘a zahredur halohil. Sahi h aning suubatedin bemor, havos aning uqubatidin nokor. Ruh ishi ani tortarda taallu l, ko‘ngul aning qattig‘lig ‘idin betoqatu tahammul. Yo‘li bodiyasida zulumoti ofat, Hizrdek ani qat’ qilg‘ong‘a bahra zuloli hayot. Shiddati yukiga homillardin biri Ayyubi19 nabiy va suubati hamlig‘a kom illardin biri Muhammadi arabiy. Bayt: Ajab ranjeki andin sa’b yo‘q ranj, Vale chekkan kishinnng bahrasi ganj. Hikoyat: Bir notavon ko‘nglida bir gul’u zor xorxori bo‘ldi va ul tuhmat bila zindon giriftori bo‘ldi. Ul ish iqrori uchun anga qilmag ‘an azob qolmadi, ammo ul maxfiy sirrin ko‘nguldin tilga solmadi. Oqibat bir kun asaslar bordilar va an i zindondin band bila sudrab chiq ordilar. Va bosh-ayog‘idin tortib uzottilar va bir quchoq yig‘ och aning a’zosig‘a ushottilar. Andoqki, boshdan - ayog‘i ja rohat bo‘ldi va bari a’zosinnng terisi so‘yuldi. Tayoq a’zosin and oq afgor qildikim, qon ul ma’rakani lolazor qildi. Mazlum mutlaqo dam uradi va iqro r takallumin tiliga surmadi. Chun ta’zib shiddatidin hordilar, ul majmu’din sudrab chiqordilar. Navmidlig‘din qo‘ yaberdilar va insof olam ida muhiq erdilar. Chun jafopeshalar yiroq bordi, jafokash og‘zidin bir usholg‘on diram chiq ordi. Ja’miki ani ko‘rdilar. Ul ish kayfiyatin so‘rdilar, ulcha javobidi n mafhum bo‘ldi, bu holat ma’dum bo‘ldikim, siyosat hangomasida manzuri hozir ermish va bir go‘shadin aning holiga nozir ermish. Anga yetarda ul bedodu sitam tishi ostida ermish ul diram. Azob e’tidoldin o‘tarda dira mg‘a tishin berkitur ermish va tish zaxmi bila ul diramni pora-pora ushotur ermish va manzur nozir olida sabru tahammul qilur ermish va aning nazzoragar erkanin bilur. Manzur ch un bu holni bildi, mehr va shaf qat bila boshig‘a keldi, yumshoq so‘z bila yaralarig‘a marham yetkurdi va chuchu k til bila majruh tanig‘ a jon kivurdi. Xayolig‘a kechmas davlatg‘a sazovor bo‘ldi va gumonig‘a o‘tmas odatg‘a komgor bo‘ldi. Bu barcha shiddatdag‘i sabru shikebolig‘ natijasi erdi va ul suubat va shiddatda tahammuldin anga dast berdi. Bayt: Kimki bir shiddat aro s abru tahammul ayladi, Baxt aning nishini no‘shu xorini gul ayladi. Oltinchi bob TAVOZU’ VA ADAB ZIKRIDA Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 32 Tavozu’ xalqni kishi muhabbatig‘a shefta qilur va ulusni foil mava ddatig‘a firifta qilur. Do‘stlug‘ gulshanida nazorat gullari ochar va ul gulshandin un s va ulfat bazmida turluk gullar sochar. Mutakab bir dushmang‘a muloyamat sari yo‘l ko‘rguzur va mu ’jib xasm xotirig‘a ins oniyat zavqin o‘lturg‘uzar. Takrori hayosiz muddaiyni uyat sarhaddig‘a boshqaru r va te’dodi insofiz aduvni yamonlikdin o‘tkarur. Agarchi borcha eldin xo‘bdur va bari xaloyiqd in marg‘ub, ammo sara frozlardin xo‘broqdur va beniyozlardin marg‘ubroq. Abnoyi jinsdin bir-bir iga mustahsan, akobirdin asog‘irg‘a ahsan. Saxo qilmay elni shod qilur va ato ko‘rguzmay kishini g‘amdin ozod q ilur. Adab kichik yoshlig‘larni ulug‘lar duosig‘a sazovor etar va ul duo barakati bila umrdin bar xurdor. Kichiklar mehrin ulug‘lar ko‘nglig‘a solur va ul muhabb at ko‘ngulda muabbad qolur. Ushog‘larni ko‘zga ulug‘ qilur at voridin xalq ulug‘liq bilur. Xalq jonibidin behu rmatliq eshigin bog‘lar va kishini hazl va istixfo fdin saxlar.Tabiatg‘a insoniyat ta riyqida andom berur va mijozg‘a odamiyliq manzilida orom yetkuru r. Kichiklarg‘akim, andin muncha bo‘lg‘ay, ulug‘larg‘a ko‘rkim, necha muncha bo‘lg‘ay. Muhabbatg‘a zebu piroya adabdin yetar va muvaddatg‘a ravnaq va baho tarkidin ketar. Adab va tavozu’ ko‘zgusig‘a jilo berur, ikki jonibdin yoru g‘luq yetkurur. Tavozu’ va adab ahtlig‘a ta’zim va hurmat yetar va ul donani ekkan bu ma hsulni jam’ etar. Xalq ixtilotida hamida axloq ibtidosi bu xisoldur va bu rusux topsa muhabbat ixtiloli maholdur. Ikki jonibdin agar xulqi karim bo‘ lg‘ay, adab va tavozu’ muqobalasida izzat va ta’zim bo‘lg‘ay. Xusho, bu nav’ ahbob orasida suhbat va bu tavr ashob orasid a muvaddat. Mundoq ahli muhabbat va vadod va xayli muvaddat va ittihod. Agar z oxirda do‘stlug‘ safosi uchundur dunyoda komgorliqdur. Va agar ma’noda tengri rizosi oxiratda umidi rastgorliqdur. Va agar tengrilik uchun bo‘lsa, «At-ta’zimu li amrilloh»20 saodati hosil va agar xoliq do‘stlig‘i uc hun bo‘lsa, «Ash-sha fqatu alo xalqilloxi»21 davlati vosil. Bu oliy martabag‘a shonista va loyiq muvaffa qedurki, zoti faqr davlatig‘a muloyim va muvofiq, yo‘qki, mutakabbiri hudpisand va johili noxiradmand. Bayt: Aqlu hikmat ishidur buyla maoshu oyin, Qayta topqay muni har nafsparastu xudbin. Hikoyat: Axbor roviylari va os or hoviylari mundoq rivoyat qilibdurlarkim, bir ov hangomasi g‘avg‘osida va chopmoq va otmoq orasida Xusrav Parvezning sarafro zliq tojidin ga vhari obdor va durri shahvor uzulub yerga tushti. Va ov ishtig‘o lidin anga hech kishiga xabar bo‘lmadi. Ovdin Madoying‘a kayttilar. Chun ul ishni bildilar va xaloyiqni munodi bila chiqordilar va ul gavhari noyobni tilay bordilar Chun ul zeb i toj mulk xiroji erdi, to pqong‘a ko‘l nima va ki romand sila va’da bo‘ldi. Xalq ul biyobonda justu jo‘yid a va sila orzusi guftigo‘yida. Ittifoqo ikki hamroh: biri g‘ofil va biri ogoh. G‘ ofil jahl yuzidin xudpisand , ogoh tavozu’ va adab zevaridin arjumand. Birining ismi Mudbiri jahon gard va birining oti Muqbili javonmard. Ul biyobondog‘i yo‘lg‘a ozim va shahr sari borurg‘a jo zim. Po‘yanamo va dashtpaymo erdilar, chun dar talab elga yovushtilar. Ul xalqni boshlab chiqqon kishiga yo‘luqushtila r. Mudbir takabbur bila anga boqmay o‘tti. Muqbil insoniyat tariyqin ilgari tutti. Ul solorg‘a adab va tavozu’ bila bosh indurdi, ayog‘i ostida gavhar xudtushgan ermish, ko‘rub olib, o‘pub ul solo rg‘a tuta berdi, ul xud mav’ud silaning vakili erdi. Muqbilning iligin tutub shaharg‘ a qaytti. Xusrav xushhol va munbasit bo‘ldi. Va aning uzrin degandin ortu q ehson bila qo‘ldi. Mudbir takabbur natijasidin shahar gulxanida maqom tutub, Muqbil adab va tavozu’ fo ydasidin gavxari maqsud topib, shoh gulshanida orom topti. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 33 Mutakabbir kezibon shaharda xoru mardud, Mutavozi’ni g‘aniy ayladi durri maqsud. Yettinchi bob ZIKR ShARHIDA Zikr ko‘ngul bila haq yo di ishtig‘olidur va til bila dag‘i ha mul takallum maqoli. Va ba’zi tilga ul amrdin ma’dulluq debdurlar va ko ‘ngulga mudovamat va mashg‘ulluq. Ko‘ngul bila Haq yodidin xoliy bo‘lmoqdur va aning g‘ayri xay lidin xoliy bo‘lmoqdu r. Va ul mashg‘ulluq «ma xalaqa olloh»22 fanosidur va «mo xalqi olloh»23 xoliqining baqosidur. Nafy kalimas i bilakim, «lo iloha» bo‘lg‘ay, mosivollohni unutmoqdur va isbot kalimasi bilaki m, «Illalloh» bo‘lg‘ay ko‘ ngulni ovutmoqdur va mashg‘ul tutmoqdur. Va aning nihoyat martabasi zoki ri mazkurda nobud va yo ‘q bo‘lmoqdur. Va anda tilga kogal yo‘q va taqriru bayong ‘a madxal yo‘q. Ne lisong‘a taka llumdin xabar va ne bayong‘a tarannumdin asar. Bu haramg‘a kulli mahram bo‘lmag‘liq nafyi xotirdur va ifnoyi mavjud va nomavjud. Va g‘oyib, va hozir o‘zni budu nobud xayolidin qochurmoqdur va maqsudi asliy talabida oshno bo‘lsa bo‘lmas. Va budu no buddin xoliy bo‘lmog‘uncha bu hayo t zulolidin to‘lsa bo‘lmas. Bu daryog‘a kirgan gavhari maqsud tilasa dam asram oq kerak va bu haramg‘a yo‘l topqon mahramliq tilasa dam urmamoq kerak. Shoh rozin asramoqda tilin tiymag‘anning boshi bo ribdur va g‘ayrat va siyosat tig‘i aning nihodidin zamor chiqoribdur. Bu may ichgandin kayfiyat izhori ko‘ngli betoblig‘idindur va bu boda mastlig‘ining sharoblig‘idindur. Ruboiy: Mayxona jam’iki erur bodaparast, Zohir may ichgandin o‘lurlar badmast. Mingdin bir emas bu haqiqat mayidin, Ichgan ani oxsum o‘ls a tong yo‘q payvast. Hikoyat: Muqarrabi Hazrati boriy Xoja Abdulloh Ansoriy24 (quddisa sirruhu) dedikim, ul takallumg‘akim Mansur25 dam urdi, men ham urdum. Ul oshkor etti va men yoshurdum. Menkim yoshurdum, tojdorlig‘ manqarib bo‘ldi. Ul oshqor etti, dorg‘a tok bo‘ lmoqlik nasib bo‘ldi. Ul hanuz xom erdi va bu ma’nidin xurush qiluri behangom er di. Eshitguvchi ibo etti va anga yetti va ulcha yetti. Men ul so‘zni anjumanda guhor etar men va izhorida isror va takror etarmen hech kas manga nima dey olmas va demaskim, so‘zumning agarchi ma’nisi uldu r, ammo suvrati ul emaskim, suvrat ahli suvratga nazar solurlar va ma’ni ah li ma’nidin bahra olurlar. Ilohiy, bu ogohlar ayog‘i tufrog‘ idin biz gumrohlar tiyra ko‘ngliga ochug‘liq yetkur va qororg‘on ko‘zlariga yorug‘lug‘ yetkur. Bayt: Hamul ko‘hl ul javohirni ko‘zumga to‘tiyo ayla, Ul iksiri saodatdin vujudim kimiyo ayla. Sekkizinchi bob Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 34 TAVAJJUH ZIKRIDA Tavajjuh26 Haq subhonahu taolag‘a yuzlashmak va ul yon elanmoqdur. Va xa lqdin taalluq torin uzub anga ulanmoqdur. Jami’ orzudin chiqmoqki, Haqning g‘ayrig‘a aylandurg‘ay va Mosivolloh ishtig‘olig‘a chirmondurg‘ay. Andoqkim, dunyo va oxirat saodatin arza qilsalar va siddiqlar va payg‘ambarlar marotibin jilva bersal ar, solik ul yon nazar o‘qin otma g‘ay va ko‘ngliga alarning raddu qabulin mutlaqo yo‘latmag‘ay. Agar tavajjuhda yuziga o‘qlar kelsa, ko‘z yummoqni unutqay, agar bir ko‘zini ul o‘qlar zoe’, yana birin ilgari tutqay. Ag ar ul nazzorada tosh yog‘s a boshin yoshurmag‘ay va ani muhofazat qalqonig‘a qochurmag‘ay. Agar ollida sheri jayon yuzlansa, anga mo‘rcha kelmagay yomon va agar pili damon uchrasa, ul hamon bo‘lg‘ay va pash sha hamon. Seli balo din tavajjuhga nam yetmagay va sarsari ofat bir tori mo‘yin xam etmagay. Charxi g‘ad dor fitnaliq nujumi bila anga bir zarafshon varaqi moviy va barqi havod is anga yel uchurg‘on bir sariq gul yafrog‘i bila musoviy. Mehri munir ollida zarradin haqir va xoksor, bahri zaxxor nazarida bir qatradin bemiqdor, ya’ni ul tavajjuhiga mone’ mumkin bo‘lmag‘ay va ul na zzorasi shu’lasi daryolar suyi b ila sokin bo‘lmag‘ay. Va bu maqom solikning sidqiga doldur va ixlosig‘a guvohi xol dur. Va oshiqlig‘ida yakdillig ‘ig‘a dalili beishtiboh va yakro‘y, yakjihatlig‘ig‘a guvoh va shavqi g‘oyatsiz erkaniga guvoh i sodiq va muhabb ati nihoyatsiz erkaniga dalili muvofiq. Masnaviy: Tavajjuh birla hindu sa’y etar chog‘, Tushurur ko‘k yog‘ochdin toza yafrog‘. Kashaf aylab tavajjuh bayzasig‘a, Borar ko‘z birla bosmay kosasig‘a. Hikoyat: Bir gulxaniyi mehnatkas h ko‘ngliga bir shahzodai xurshed vash ishqi harorati tushti va harorat tobidin qoni qurush ti va ruhi muvoraqat qilu rg‘a yovushti. Xirad mato i ilgidin bordi va junun shaydoliqqa bosh chiqordi. Atfol quvub tosh urarla r erdi. Ko‘chadin ko‘chaga surarlar erdi. Aning og‘zida shahzoda oti mazkur va ko‘ngli aning zikri bi la masrur. Chun atfol tosh idin to‘yar erdi, qochib gulxang‘a yuz qo‘yar erdi. Chun gul xaniyi majnunni shah zoda ishqi mashhur etti, bu so‘z shahzoda qo‘log‘iga ham yetti. Andoqki, pok ishq bil-xosi yat ma’shuq ko‘ngliga jo zib bo‘ldi. Shahzodai parivash devonasin ko‘rarga rog‘ib bo‘ldi. Sayr asnosida markabni ul gulxan sori surdi, chun devonai nomurodni ko‘rdi, nazzora va ta vajjuhi andoq bexudluq qa ulashtikim, gulxan o‘ti boshin ayog‘iga tutashti. Ul nazzoradin bexabar el yetib o‘tin o‘chir guncha andin ne xabar qoldi va ne asar. Shahzodai qotil devonasi holidin yig‘lab g‘ussa yutti, turfa ko‘rkam, o‘ zi o‘ltirib, o‘zi azo tutti. Bayt: Majoziy ishqda mundoq tavajjuh ayla xayol, Agar o‘lsa ishqi haqiqiy da ko‘r ne bo‘lg‘ay hol. To‘qqizinchi bob RIZO ZIKRIDA Rizo27 o‘z dilxoh va rizosidin kech makdur va Haqqi subhonahu rizo si jomin lo jur’a ichmakdur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 35 O‘z ko‘ngli tilaganlar mavto adosin farq bilmak va mahbubi haqiqiy rizosi bila tirilmak. Bu maqoldur. Solikning a’zam maqomoti va arfa ’ darajoti nechunkim, solik bidoyatda maskanat va haqorat maqomida haqirning rizosi va matl ubi ham haqir bo‘lur. Chun o‘z rizosi n bilkull fano o‘tig‘a otti va haq subhonahu taolo rizosi bila o‘zin tuzatti. Mosivolloh lavsi oriydin qutildi va «almutaxalliqu biaxloqillo-hi»28 sifati bila Mutaassif bo‘ldi. Ajab maqoled urkim, agar bu korxonada xitoyi naqshin ko‘rsun va agar islomiy parchani naqqosh naqshbandxonai sun’idin mutasavvir bilg‘ay va har birini o‘z yerida benazar tasavvur qilg‘ay. Ravzai xul didin ko‘p shod va do‘za x dudidin ko‘ p tiyra nihod bo‘lg‘ay. Kalimulloh madhida mubol ag‘a ko‘rguzmag‘ay. Xalilullohi29 ogoh bila Namrudi30 mardud arosida muxolafat eshikin rust ko‘rgay. Va muvo faqat rishtasin durust. Ofarinish bog‘idin agar boshig‘a gul yog‘ilsun, va agar ay og‘ig‘a tikan sanchilsun, chun bo g‘bon chamanoro rizo va ixtiyori biladur ne ul biridin boshin yoshur g‘ay va ne ul biridin ayog‘in yig‘ ishturg‘ay. Va do‘st rizosig‘a jon fido qilg‘ay va agar yana jon tirikligin aning rizosi uchun tilagay va o‘lumda aning rizosin topsa, jon istagay rizosin. Haq rizosi bilmish bo‘lg‘ay va murodin aning xostida mahv qilmish bo‘lg‘ay va o‘zlugidin xabar qolmamish bo‘lg‘ay va o‘ziga o‘z rizosidin asar. Haqdin agar g‘afforlig‘ zuhur etar- aning marg‘ubi va agar qohhorlig‘ zuhur etar ham aning mahbubi. Nish yetsa zaxmig‘a marham va gar marham yetsa bag‘ri zaxmig‘a ham mug‘tanam. Bayt: Rozi o‘lsa gar yo mon, gar yaxshi bo‘lsa jilvagar, Sun’i kilkidin musavvardur chu har yanglig‘ savar. Hikoyat: Valoyat daryosining gavha ri va hidoyat sipehrining axtari asadulloh ul-g‘olib, Amir ul- mo‘‘minin Ali ibni Abu Tolib (r aziollohu anxu va karamollohu vajh u) rizo maqomi ta’rifida va solikning roziliqqa mutaassir bo‘lg‘oni tavsifida va raq yuziga maorifnigor xoma urubtur va bu nav’ daqiq nukta surubdurkim, rizo ma qomig‘a kamol o‘z rizosi haq ri zosig‘a muvofiq qilg‘ong‘a hol budurkim, so‘l ko‘zung xo nasi Xaybar eshigiga makon bo‘lsun va ul poshina ochilur-yopilurda ul makonda ko‘runsun. Eshitkuvchi ayni rizodin o‘z shonin unutmag‘ay va g‘oyati ta’zimdin o‘ng ko‘zin ul xizmat uchun ilgari tutmag‘ay. Agar mundoq qilsa, ulcha anga qazodu r, aning muqobalasida ham fuzulluq, ham adam rizo dur. Rizo maqomig‘a o‘zin nobud va farmonbardorlig‘da o‘zlukin nomavjud qilg‘ong‘a bu vujud qaydin keldikim , so‘l ko‘zni xor, o‘ng ko‘zni azi z bilg‘ay. Va bu xoru bu aziz arosida tamiz ham qilg‘ay, anga rizo sharti uldurkim, amrig‘a toat qilg‘ay va ma’mur bo‘lg‘on izhori toat. Va bu shirin meva valoyat bog‘i shajarasidin bo‘lg‘ay va bu laziz foki ha hidoyat shajarasining samarasi bo‘lg‘ay. Bayt: Valoyat ichra bo‘lg‘ay meva lar ko‘p ta’mu holatlig‘, Vale qaysi valoyat bo‘ lg‘ay muncha lazzatlig‘. O‘nunchi bob IShQ ZIKRIDA Ishq31 axtaredur duraxshanda, bashariyat ko‘zi nu r va safosi andin va gavharedur raxshanda, insoniyat tojining zeb va bahosi andin. Mehredur tole’, mahzun xotirlar xori stoni andin gulshan va badredur lome’, tiyra kungullar shabistoni andin ravs han. Bahredur vase’, har igrimi yuz aqlu hush Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 36 kemasin cho‘murg‘on va tog‘edur rafe’ har tig‘i ming zuhd va taq vo boshini uchurg‘on. Shu’laedur so‘zanda, xoshoki ko‘p jonu ko‘ngul bo‘lg‘on va barqedur furo‘za nda, ko‘p jonu ko‘ngul ashi’asida kul bo‘lg‘on. Ajdahoedur xunxor, olamni dami bila tortmoq anga kom, poshshohedur qahhor, komi har olam ahlig‘a qatli om. Va har n echa zulm qilg‘on anga qonmoq yo‘ q. Soiqaedur, aqludin xirmanin kuydurguchi va sarsaredur al arning kulin ko‘kka sovurguchi. Inodi olinda teng ham podshoh, ham gado. Bedo di qoshinda bir ham fosiq, ham porso. Oshiq ko‘ngliga ma’shuq havosin solg‘uvchi ham ul va bir jilvasi bila naqdi hayotin olg‘uvchi ham ul. Va oshiq mundoq baloning giriftori va mundoq ofatning beixtiyori, mund oq to‘fonning g‘ariqi va bu nav’ soiqaning hariqi, mundoq g‘addorning zabuni va mundoq parizodning maftuni va mundoq devkirdorning majnuni. Va munungdek oshubni ng sheftasi va bu yanglig‘ qo tilning fireftasi, bu tavr xunrezning haloki va bu turl uk baloangezning dardnoki. Ishq ko‘histoni bedodining nosh odlaridin biri Farhoddur va sa hroyi junun zabunlaridin biri Majnundur. Va shabiston savdosi de vonalaridin biri parvona va gulis ton havosi noshikeblaridin biri andalibi devona. Va otashgoh haro rati garmravlaridin biri Xusrav i nomiy va maykada dardmandligi nomiylaridin biri Jomiy (navvaralloh u marqadahu nuran vaffaqanallohu!) Bayt: Ki to bo‘lg‘ay bular bir-bi rlari birla qariyn bo‘lsun, Samandarlar kibi ishq o‘ ti ichra hamnishin bo‘lsun. Bu ta’rif qilg‘on ishq va bu bayon etgan ahli ishq ma’shuq vujudi birla qoyimdurlar va bu ado topqon holotg‘a mansubluklari doyim. Va ul ma ’shuq husnidin iboratdurkim «Innallohu jamilun yuhibb ul jamol32» andin xabar berurkim, ishq bu e’tiboru ja loli bila va bu ixtiyoru istiqloli bila husn saropardai kibriyo va borgohi istig‘nosi tegras ida bir bandai chovush va bir kamina halqa bago‘shdurkim, har qachon husn su ltoni mahbublug‘ niqoblaridin va masturlug‘ hijoblaridin chiqmoq asbobin tuzsa va zuhur tajallisi bila jilva gar ko‘rguz sa, ul nur oshiqi mahjur ko‘zi ravzani shishalari ravzan ko‘zi shishalaridek hayr on qilib ishqi bebok ayyori ul ravzan yo‘lidin o‘zin ko‘ngul ma’murasig‘a tashlar va ul ma’mur ada xarobliq og‘oz qilib , xirad va hush xaylig ‘a qo‘zg‘alon sola tashlar. Ul ma’lum emaskim, hus n sultonining bu zolim chovushi bedodidin ul mulk ahlining mazlumlari netgay va hollari aning tashaddudi s uubatidin ne yerga yetgay . Bovujudi bu hol ul kishvarning asirlari va ul mulkning qatlu toroj ko ‘rgan ahli faza’ va nafirlari ul jilva mayidin masti bexud va ul jamol tamoshasidin volavu hayron bo‘lib , aning havosig‘a mash’uf va aning tamoshasig‘a mag‘lub bo‘lurlar. Endikim, ul kishvarni tasxir qild i va ul mulk ahlin yag‘moda asir etti yana ul sulton jilvagoh fazoyi eramidin xilvatgoh xafosi haramig‘a mayl etib, ha mul nur va zulmat pardalarig‘a yuzlansa va jamol quyoshin hamul sh abanduz niqob sahoblarig‘a yos hursa va bu turktoz topib, musaxxar bo‘lg‘on mulk axlig‘a va bu qatlu toroj ko‘rub, buz ulg‘on kishvar eliga ul tamosho xi rmanidin va ul nazora imtidodi arshidin rustoxeze to‘shlang‘ay va qiyomate yuzlangaykim, juz’i akba ru avliyosi va oshub va faza’i mahsharda shavqosi alarning nihodidin falaki g‘addo rg‘a mayl etgay va bu sipehri davvorg‘a yetgay. Bu holatedurkim, munung shiddati taqriridin toshqoridurkim, mu ni ko‘rmagan kishi bilmas va munga yetmagan bovar qilmaskim, hijron u firoq mundin iboratdur va ishqa marotibdur va ul uch qism bila munqasim bo‘lur. Avvalg‘i qism. Avom ishqidurkim, avom un-nos orasida bu mashhur va shoe’durkim, derlar: «Falon falong‘a oshiq bo‘lubtur». Va bu nav’ kishi har nav’ kishig‘a bo‘lsa bo‘lur, shag‘ab va iztiroblaricha lazzati jismoniy va shahvati nafsoniy emas va bu qism ning biyikrak martabasi shar’iy nikohdurkim, bari xaloyiqqa su nnatdur va muboh. Va pastroq martabasida parishonliq va mushavvashliqlar va besomon liq va noxushliqlareki, zi kri tarki adabdur va bay oni behijobliqqa sabab. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 37 Ikkinchi qism. Xavoss ishqidurkim, xavoss ul is hqqa mansubdurlar. Ul po k ko‘zni pok nazar bila pok yuzga solmoqdur va pok ko‘ngul ul pok yuz os hubidin qo‘zg‘olmoq va bu pok mazhar vositasi bila oshiqi pokboz mahbubi haqi qiy jamolidin bahra olmoq. Ishq ah lining pokbozlari va shavqu niyoz ahlining nazmtiroz va afsonapardoz lari mutaqaddimindin andoqkim, nazm beshasining g‘azanfari va dardu ishq otashkadasining samanda ri va zavqu hol vodisining pokrav i Amir Xusrav Dehlaviydurkim, pok nafas va guftori, pok alfo z va maoniyliq ash’ori ishq ahlin ing orasida g‘avg‘o va vajduhol anjumani fazosida alolo solibdur. Yana so‘zi poku, ko‘zi pok ishq ahlida mujarrad va munfarid va bebok bu toifaning benaziru adil va toqi faxrulmillatu vad-din Sha yx Iroqiydurkim33, ishq sifotig‘a muttasifdur va lamaoti pok maoniy va tarokibig‘a munsifdur. Va mut aaxxirindin ikki olamni bir dov bila o‘ynag‘on muqammir shevalar pokbozi va ishq dayri fanosida haqi qat bodasidin mast rindlar hamroz i shamsul-millati vad-din Xoja Hofiz Sheroziydur. Dunyo va oxiratni bir oh ila o‘rt agan pok oshiqlar imomi va mulk va malakutda soyirlar shayx ul-islomi hazra ti murshidiy va maxdumiy nur ul-millat vad-din Abdurahmon Jomiydur (navvarallohi marqadu- hu) kim, agarchi alar vasf i nazmg‘a nisbat berurdin yuqoriroqdur, ammo har sinf nazmda benazir erdilar va nechaki ta’riflari she’rda mahoratdin tashqari dur va lekin har uslub she’rda jahongirdurlar. Va nazimlarid a har she’r bila ishq o‘tin olamg‘a urubturlar, she’rlarida har bayt bila dard ahli jonu ko‘ngul olamin ko‘ydurubdurlar. Yana ul hazrat jomi muhabbatid in durkashlar va irshodi suluki din foniyvashlarkim, dardu ishq tavri adosida guftorlari turk ul usida haroratomez va sort xaylida ofatangizdur. Borining g‘arazi guftorlari ishtig‘olidin va ano yolinidin ajzu niyoz liq holati va dardu balo choqinidin so‘zu gudozg‘a mubohoti o‘zin bu ishqqa mansub qilmoqdur, balki ko ‘runur bu ishq olamida os hiqliqning sa’b holi va ma’shuqning mufrit jamoli har yerda har birining ajab holoti va g‘arib xayoloti va g‘oyatsiz bul ajablar va nihoyatsiz rangu taablarga yuzl anibdur va aning izhori lozim keli bdur. Ul jumladin, ma’shuq husnu jamolining benihoyatlig‘i va nozu istig‘nosinin g behaddu g‘oyatlig‘i. Va andoq ahvolkim, munga muvofiq bo‘lg‘ay, andin so‘ng oshiq dardu shavqining farovonlig‘i va ajzu niyoz va so‘zu gudozining bepoyonlig‘i. Va har umurkim, unga munosibdur, yana i kkalasining bir biriga imtiz oji va tarkibidin va ixtisosi va tarbiyatidin vuqu’ topqon ho lot adosida va yuz ko‘rguzgan mushkilot imlosidakim, har birida agar kitoblar tasnif qililsa va mujalladlar tarkib etilsa, hanuz ulcha aning adosinin g haqqidur tahrirg‘a keturmak, taqrir qalamin surmak muta g‘ayyir ko‘runur, balki mutaazzirdur. Va qoinot bozorining g‘avg‘osi va unsuriyot chorsusining alol osi bu takallum va tarannum biladur va munsiz inson kalomi tanedur jonsiz va bashar al foz va iboroti chamanedur gulu rayhonsiz. So‘zkim, dard choshnisidin harorati bo‘lmag‘ay , nursiz sham’ bil va sarvarsiz jam’ gumon qil. Hosilikim, so‘zga bu taronadur va mundin o‘zga barcha afs ona, dur va so‘z ishq so‘zidur va ko‘ngulda hayot nash’asi ishq o‘zidur. Bayt: So‘zki ma’nosida ishq o‘ti nishoni bo‘lmag‘ay, Bir taharruksiz badan ongl aki, joni bo‘lmag‘ay. Hikoyat: Majnun ishqi o‘ti hijron gudozig‘a ulashti, zaif badanig‘ a ul haroratdin isitma shu’lasi tutashti. Har muolajakim qildilar sud etmadi, maraz ortti va isitmasi ketmadi. Chun bemor ishi naz’ holig‘a yetti, birov ul holdin Laylig‘a xabar etti. Parivashni ul xabar noshod qildi, devo nasin so‘rarg‘a noma savod qildi, qosidkim ul nomani Majnung‘a ye tkurub berdi, ruhdin tanida ramaq yo‘q erdi. Mehribonlarkim, nomani mutolaa qild ilar bemorg‘a istimoidin asar b ildilar. Har kimki ani takror etar erdi, ul nafasdin bemor tanig‘a ruh yetar erdi. Ul damkim, ishi hirz va duodi n o‘tdi, ma’shuq nomasi hirz va duo yerin tutti. Mariz za’fdin sihhat topkuncha takr or qildi chun sihhat topti, bo‘ynig‘a tumor qildi. Ishq so‘zidin Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 38 marazi sihhat topti va ul so ‘z takroridin-b adani quvvat. Bayt: Oshiqqa garchi za’fu ma razliqdurur mijoz, Ma’shuq zikri ul marazig‘a erur iloj. Uchunchi qism. Siddiqlar34 ishqidurkim, alar xaqning tajal liyoti jamolig‘a mazohir vositasidin ayru vola va mag‘lubdurlar. Va ul mushohada bexudlig‘ida alardin shuur, alardin maslub. Shuhudlari istig‘roqqa yetgan za ul istig‘roqdin istihloq maqomin hosil etgan. Agar havodis yeli sipehr gulshani avroqin uchursa, alarg‘a andin xabar yo‘q va anjum gulbarglarin har sori sovu rsa alarg‘a andin asar yo‘q. Havosslari nokor tajalliyot jamoli sadamotidin va shavqlari nomiqdor ishq hujumi g‘alabotidin. Anbiyoyi mursalin yetgandii nazar larin maqsuddin olmay va maloika muqarri bin o‘tgandin nazarlarin ul sari solmay. Hollari matlub mu shohadai jamoli va is htig‘ollari ham aning mulohazai sanoe’ va kamoli visol mayi zo‘ridin ko‘ngullari bexud va mast, mutaoqib tajalliyot satvatidin a’zolarida shikast. Vasl bodasidin o‘zga ruhlariga ko m yo‘q va haq mushoh adasidin o‘zga ko‘ngullariga orom yo‘q. Bulardur ishqda vasldin kom topqon va «inda ma likin muqtadirin» maqomida orom topqon. Va bu toifani vosillar debdurlar, is hqdin vasl maqsudi hosillar. Hikoyat: Haj sharafin hosil qilg‘an mashoyix va avliyoyi alayhum attahi yat vad duo Arofatda munojot qilib, har qaysi bir murod is tar erdi va o‘zlari uchun bir tila k tilar erdi. Va ko‘pning duosi bu erdikim: - Ilohi, bizga tavfiqing bi rla hamrohlig‘ ber va o‘z haqiqatingd in ogohlig‘. Va ku tb us-solikin va sulton ul orifin irfon tariqida av liyodin mumtoz Shayx Abu Said Harroz35 (quddisa sirruhul-aziz) og‘zida sukut muhri zoxir va jamoli tajalliyotqa mu stag‘riq va mutahayir turub erdi, ko‘zin osmong‘a urub erdi. Birov dedikim: - Yo Shayx, bu mahalda maqbuldur va bor i mashoyix duog‘a mashg‘ul. Sen nechuk dam urmassen va duo raxshi n ijobat maydonig‘a surmassen. Shay x (quddisa sirrihu) dedikim: - Har ne bu xaloyiq duo bila tilay durlar, borini manga beribdur, balki ortug‘roq ko‘nglum uyida beribdur. Andin ne istay va duo qilib ne tilay? Alarki, ogohlig‘ tilayd urlar, manga matlub. Bir zamon g‘aflatdur va holima evrulgali bi r nafas muhlatdurkim, aning vujudi tajalliysi sadamotidin betobu tavonmen va ul og‘ir yuk ostida xasdek notavonmenkim, aning jamo li hayratidin o‘zumdin xabarim yo‘qtur va o‘zlugumdin asarim yo ‘qtur. Ishqning g‘oyati bu yergacha dur va oshiqqa vasling nihoyati bu so‘zni dergachadur. Bu oshiqlarkim, olinda qabu l ahlidurlar va tariqati ma shoyix istilohotida vusul ahlidurlar, bularni tangriga oshiq desa bo‘lur, ma hbub ham va haqga tolib ot qo‘ysa bo‘lur, matlub ham. Ruboiy: Bu yerga yetursa ba ndasin lutfi iloh, Tahqiq bilur har ki shikim bor ogoh. Kim, topmas aning ollida mavjud savo (h) Ul qoldi-yu tengri qoldi Olloh, Olloh! Uchinchi qism MUTAFARRIQA FAVOYI D VA AMSOL SURATI Joh istig‘nosig‘a davr tengri taoloning mulku ma lakutining taammulidur va kibr ibtilosig‘a iloj Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 39 ham aning kibriyou jabarutining taaqquli bo‘la olur. Saodatmand agar olim bo‘lsa, nodonlar so‘zi anga mujibi ibrat va e’tibor; besaodat johil bo‘lsa, olim so‘zidin anga or. Va filhaqiq at, johilliqdin besaodatliqroq ne nima bor?! Ulki o‘zi n begangay zihi g‘abovat va ulki o‘z so‘zin bega ngay, zihi shaqovat! Olam ahli o‘zlari qoshida mahbubdurlar va so‘zlari o‘z ilaylarida marg‘ub. Va bashar jinsi bu sifatg‘a majhuldurlar va nafslari beixtiyor bu da’vog‘a mashg‘ul. Tanbeh ( 1 ). Andinki nafs komidur va nafs oniyat maqomidur. Hech kim o‘z ko‘nglig‘a g‘am tilamas va o‘z nafsig‘a alam istamas. Ammo o‘zg aning sharif zotig‘a behad mazalla t ko‘rsa, oncha tavofut qilmaski, o‘ziga juzviy shiddat va yana bir aziz nafsig‘a beadad mehnat anglasa, oncha mutaassir bo‘lmaski, o‘ziga oz kulfat. Va barc hag‘a o‘zgadin o‘zi azizroq va o‘zgalar so‘zidin o‘z so‘zi lazizroq. Olam yaxshiligin kishi o‘zidin darig‘ tu tmas, ammo o‘zga kishiga yovutmas. Tanbeh ( 2 ). Eranlar yasanmog‘ikim, namoyish uchundur, xot inlar bezanmagidekdurki, oroyish uchundur. Agarchi bu ma’no ikkilasiga kabixdur, ammo er anlarg‘a ko‘prak mujibi tafzihdur. Barcha o‘z namoyish va oroyishig‘a alil va bu o‘ z qoshlarida mahbubluqqa ravshan dalil. Shoirki, harzasi kulmakka loyiq, o‘z xayolida Sa’diy va Xusravg‘a foyiq. Kotibki kalog‘poyi zog‘i mulavvas ayog‘idin mankubroq, o‘z olida Ja’far1 va Azhar2 xatidin mahbubroq. Musavvirki, muvahhishdur suratining yamoni , o‘z tasvirid a Abdulxaydur3 va Moniy4. Muzahhibki, xitoyisi xatodur va farangisi qalam ahlining nangi, Atoridg‘a5 ta’n urmoqdur so‘zining rangi. Har peshavarg‘akim, hunari ta’rifida mubolag‘a voqe’dur, ul ta’rif, fi lhaqiqat, o‘z nafsig‘a roje’dur. Jadal ahlining madrasasida qiylu qoli ham xudpisandliqqa tortar maoli, bu aning so ‘zin rad qilur va ul munung so‘zin, har qaysi beganur o‘z so‘zin va o‘zin. Tanbeh ( 3 ). Xudpisand - noxiradmand. Xudoro - shohidi ra’no. Mustag‘niy - mag‘bun, mutakabbir - mal’un. Shahvatparast - nafsg‘a zardast. Xudparast - butparas t. Bu balolardin nafsin fano qutqarur va bu mahlaklardin najot sari boshqarur. Tanbeh ( 4 ). Fano axlig‘a ko‘p aytmoq marduddur va ko‘p es hitmak matlub va mahmud. Eshitmak elni to‘la qilur va aytmoq xoli, esh itguvchi va aytguvchining budur holi. Ko‘p degan ko‘p yangilur va ko‘p yegan ko‘p yiqilur. Qolab amrozining moddasi ko‘p yemakdur va qalb amrozining moddasi ko‘p demaq. Ko‘p demak so‘zga mag‘rurluq va ko‘p yemak nafsg‘a ma’mur luq. Odamiyg‘a bu sifatlar zavoid, barchasi xudparastliqqa oid. Tanbeh ( 5 ). Xudparastliqki, erur moddai idbor, munda dag‘i ta vofut va matib bor. Xudparastki, ne qilg‘oni o‘ziga xo‘bdur, bu nopisand fe’lg‘a tafovut ko‘pdu r. Agarchi anga ko‘p aqsom lozim bo‘lur, ammo bu yerda ixtisor uchun qismg‘a munqasim bo‘lur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 40 Avvalg‘i qism uldirkim, o‘zining aqvoli va a f’oli va ashkoli har nekim bor, o‘ziga xo‘b ko‘rungay, agarchi elga mardud bo‘lg‘ay, anga mahbub va marg‘u b ko‘rungay, andoqki, mazkur bo‘ldi va avroqqa mastur. Ikkinchi qism uldurki, ja mni holoti noxush xayoloti o‘ziga pisandida va raboyanda, mustahsan va xush oyanda ko‘rungay. Va ul kaboyixni yaxshi deb o‘kungay. Karih zot o‘zin Yusufi Kan’oniy6 degay. Va «ankar-al-asvot»7 uning Yusufi Andigoniy8 alhoni. Nomavzun abyotin Salmoning9 «masnu’» qasidasidin yaxs hiroq bilgay va bema ’ni hazayonin Jorulloh10 bitgan «Kashshof»11 gumon qilg‘ay. Haqning hech amrig‘a bo‘yun qo‘ymag‘ay va sh ayotinning barcha buyrug ‘in bajo keltururdin to‘ymag‘ay. O‘z olida dono va chechan va har nomaqbul qiladurg ‘oni anga ma’qul va mustahsan. Mayg‘a haris, badmast va muzmin, majlisig‘a giriftor bo‘lg‘onning qutulmog‘i nomumkin. Nomuborak bazmig‘a ulki giriftor bo‘lg‘ay, nomatbu’ harakotidin umridin bezor bo‘lg‘ay. Majlisida o‘kta hukmlar surar chog‘i, barcha ijroni ahkom bir, bu dog‘i, giri ftor majlisidin qo‘parga suruk qaltaboni mone’ va agar ani g‘ofil qilib eshigiga yetsa, darboni mone’. Mubtalog‘a baloe tushgayki, o‘lumni ko‘ziga, to‘tiy o qilg‘ay, o‘lturub seni bu bal odin kutqoray deganga jonin fido qilg‘ay, gar kutulsa, Rum, balki Faranggacha turmag‘ay, yana ma jlis agar bihisht bo‘lsa, ul yon qadam urmag‘ay. Bu xudpisandi badkirdor va bu lavandi murdor bu palid majlisid akim, zindon andi n yaxshiroq va bu najis mahallidakim, mustaroh andi n arig‘roqdur, agar ilayi din kekirsa va keynidin o‘zga yel sekirsa, o‘z qoshida mahbublug‘i ul martabada va o‘z af’olin ing xo‘blug‘i o‘z olida ul masobodakim, tama’i bukim, bazmidag‘i hozirlar va bu ahvol va af’o lig‘a voqif va nozirlar bu voqe’ bo‘lg‘on harakotning ham unin dilpisand degaylar, ham royi hasin sudmand. Bu qabo yihni kishi anga ayta olmag‘ay va ayta olg‘onning so‘ziga quloq solmag‘ay va eshitsa ha m, musallam tutmag‘ay va nomuloyim ishini o‘z «sharif zotig‘a» yovutmag‘ay. Nosihg ‘a izo va qasd etgay va bu nasi hatdin anga ko‘p mazallat yetkay. Bu nav’ kishiki, anga mundoq bo‘lg‘ay ki rdor, halo bu davrda mavjud va hozir bor. Bu tavrda yana azizlar ham jilva qilurlarkim, zamon ahli taammul qilsalar borin bilurlar. Agar ba’zi mazkur bo‘lg‘on azizlardin kichik bo‘lsa, ba’z isi uluqtur va ag‘ar ba’z i ishlari andig‘ o‘ksuk bo‘lsa ba’zisi ortuqdurkim, ko‘piga bu faqiri mazlum nomaqdur rioya tlar yetkurubdur va muqobalada nomahsur zulm va taaddilarin ko‘rubdur va ko‘rm asga solib kechurubdurk im, tengri alarni insof haramig‘a xos qilg‘ay yo bu mazlumni va soyir mazlumlarni alar zulmidin xalos. Bu mazkur bo‘lg‘on af’ol va bu mastur xisol barc ha kishi qoshida o‘z mahbu blig‘idindur va nafsi shayton amrig‘a ma’mur va mag‘lublig‘idindurki m, majmui zamoyim af’ol munga doxildur va barining daf’i shikastalig‘ va fanodin hosil. Qit’a: Kishiki topsa fano ko‘rasi o‘tig‘a guzor, Agarchi zotida yuz nav’ qalbi g‘ashliq bor, Vujudi oltuni ul qalb u g‘ashdin ayrilibon, Ne javhariy ani ko‘ rsa topar tamom iyor. Uchinchi qism. Bu nav’ is hda mufrit bee’tidollikdur, ul ha m uch nav’dur. Avvalgi nav - bu mazkur bo‘lg‘on atvorda mufriti bee’tidolliq tuzma kdur va ul g‘oyatqacha ifrot ko‘rguzmakdurki, boshig‘a saltanat havosi bunyod bo‘lg ‘ay va ul bosh bu havo bila barbod bo‘lg‘ay. Va bu nav’ ko‘p bexirad nodonlar o‘zlarin sharifu aziz tasavvur qilg‘an uyla qillatbonla r azizu sharif umr tarkin qildilar va mazallat va horliq bila siyosat dorig‘a osildilar va toj xayo li bila boshlarin tark ettilar adam mulki taxtgohig‘a kettilar. Ikkinchi nav’ - bu ja moatdin mutahavvirroq va bu guruhdin xudpisandroq va mutakabbirroq. Ul xayledurkim, nubuvvat da’visi maydo nig‘a markab surdilar va bu fo sid xayol qal’asi burjiga alam Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 41 urdilar va shu’badala riga e’joz tuhmati bog‘ladilar va bema’ni xarzalarini vahiy kisv atida jilva berdilar. Va har xoin kozibki, bu da’vi qila kirishti anbiyo arvohidin anga j azo va rasvoliqlar yetishti. Va do‘zaxqa yetmasdin burun ba’zini ku ydurdilar va ba’zini so‘ydurdilar va kulini ko‘kka sovurdilar va alarning fitnasi o‘tin o‘chirdilar. Uchinchi nav’ - bulardin dag‘i g‘aflatkirdorroq va la’natqa sazo vorroq ham o‘tubturlarkim, g‘arib da’vi yo‘lin tutubturlar. Andoqkim, Fir’avni beavn va Namrudi mardud. Yana ham bulardek beadab va behayolarkim, qilib sahvu xatolar og‘izlarig‘a tosh va tufrog‘kim, mazkur bo‘la olmas ishga da’vi va loflar urdilar va da’vilari ustida gazoflar surdilar. Oxir xudovandi bemislu monandkim, anga yo‘qtur shabih va shurik va volid va farz and, yaktoedur behamto, beishtibohu ikroh (vahdahu lo sharika lahu lo iloha illolloh)12 g‘ayrati ilohiy va g‘azabi nom utanohiy bila alarg‘a ham ne rasvolig‘lar nasib etti va darak ul-asfalg‘a ketib, ishlari ne yerga yetti. Bayt: Zarradin ming qatla kamrakki m, quyoshliq ursa lof, Kimki bo‘lsa zarra aqli bilurkim der gazof. Tanbeh ( 6 ) Subhonalloh, ne vasi’ dargoh va ne rafi’ bor gohdurkim, anda pil xartumi pashsha xartumig‘a zabundur. Ne ajab, agar aq l sarkashi mabhut va ilme sarnigundur aningkim, yu z kilola pili bor erdi, yarim pashshai muhlik nishig‘a za bun va zor erdi. Bu da’vig‘a ul ravshan dalilidur ashobi filvoqiasi bila tayran abobildur. Tanbeh ( 7 ). Har nekim, baqosi payvasta emas, parastishg‘ a shoyista emas. Har nekim, bir o‘zidekka muhtojdur, almavhiyat va kishvari din ixrojdur. Tengridurkim, kish iga o‘xshamas va kishi anga o‘xshamas. Ulki, bu nav’ emas, tengrilikka yaramas. Uldurkim, ne kishi anga o‘xshar, ne ul kishiga. Har oyinakim, hech kishining hech ishi o‘xsha mas aning hech ishiga. Ne anga zamonu makon ehtimoli, ne zamonu makon andin xoli. Ne xalo anin g yeridur, ne malo. Ammo xalo va ham malo andin to‘lo. Kibriyo va jabarut as osi xoliqi Jabbordur. Bu sifatqa ul sazo va bu sifat anga sazovordur. (Jalla jalolahu umma navolla hu va lo iloha g‘ayruhu)13. Tanbeh ( 8 ). Takabbur shayton ishi va biyiklik nodon ishi. Mutakabbir tengri do‘stlari olida mat’un va tengri qoshida mardud va mal’un. Xudpisand, ishi bari elga nopisand. Bilikig‘a mag‘ rur, bilur elga ma’yub va tengrig‘a maqhur. Butparastliq yaxshiroqkim, xudparastliq. Tanbeh ( 9 ). Yana bir amri azim ehsondurkim, aning bayoni da ko‘p so‘z ayondur. Al -insonu ubayd al-ehson anga dol va halli jazo al-ehson ilal al ehson14 anga guvohi hol. Jami’ maz ohib va milal ahli qoshida sobitdurkim, yaxshiliq jazosi yo‘ qtur - bajuz yaxshiliq va nubuvva ti lison mo‘‘jaz bayonig‘a dag‘i bu ishorat o‘tubdurkim, ahsin kama ahsana allohu ilayka15 ul Hazrat mundoq amr etibdurki, yaxshilik yetkur andoqkim, tengridin sanga yaxshiliq yetibdur. Bu amr sifatig‘a mavsuf bo‘lmoq qadur, mundin azimroq amr ne nav’ bo‘la olur va anbiyo va hukamo va avliyo va uqalo va ulamo dag‘i munga Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 42 mutaffiqdurlar va hech kishi muxolifat qilmay durlar va mundin ehson tariq bilmaydurlar. Ehson sifati saodati abad bil, fitna va ofat ya’juji daf’ig‘a sadd bil. Insoniyat bog‘ining dilpisandroq shajari ehsondur va odamiyliq konining arjumandroq gavhari ham ehsondur. Jam’i pisandida sifot va mustahsan holat ehsong‘a tobe’dur va aning zimnida mudarij va voqe’dur; ul barcha yaxshiliqlarg‘a jome’ va bari yaxs hilig‘lar, filhaqiqat, anga roje’. Qit’a: Ajab sifat erur ehsonki har sharif sifat Ki, kelsa jinsi bashardin anga erur doxil. Javohir angla sifot oni javhariy qafasi Ki, bordur anda qayu birni istasang hosil. Tanbeh ( 10 ). Ammo bu zamon va davronda yo davroni zamon inqi lobi qusuridin yo davron va zamon ahli xirad va insoniyat futuridin, holo bu varaq evrul ubtur va bu qaziya bar aks bo‘lubtur, yaxshilik jazosi xushunatdin o‘zga va muloyamat podoshi takabbur va ruunatdin o‘zga naqsh tutmas va surat bog‘lamas. Har kimgakim, bir xizmat qilding o‘n sh iddatg‘a muhayyo turmoq kerak va har kishiga yuz muloyamat ko‘rguzdung ming g‘ilzat va quduratg‘a salo urmoq kerak. Anikim, bir duo qilding, ko‘p qarg‘ish bila qutulmoq yo‘qtur. Birovgakim, bir madh deding, o‘n zam bila xalos bo‘lmoq yo‘qtur. Bir sog‘ar may be rgandin qadah-qadah xun ob yutmoq kerak va bir qadah no‘sh ichirgandin ayoq-ay oq zahrg‘a o‘zni omoda tutmoq kera k. Har nav’ xidmatkorliq qilib, muqobalada yuz jafo ham ko‘rsang yana xidmat ko‘z tutarlar. Va agar vafodo rliq qilib, o‘truda ranju ano ham cheksang, yana ubudiyat tama’ qilurlar. Har vafog‘a yuz jafo tortmasang, gunahkorsen va har mehru muhabbat g‘a ming dardu mehnat qabul qilmasang, tabah ro‘zgorsen . Alarg‘a jon fido qilsang, shukro nai jong‘a minnat qo‘ymoq tilarlar, agar bu shukronani ado qilsang, ta krorg‘a shuru’ qilmoq istarlar. Yu z muddaolari hosil bo‘lub, biri qolsa, boshdin ayoq muqassirsen. Ming orzulari butub, kishi bi r uzr arog‘a solsa ayoqdin bosh mudbirsen. Yamonliq qilg‘onlarnga ming niyoz ko‘rguzsang sening ishi ngdin yamonroq hech kishining ishi yo‘q. Joningni do‘s tlug‘larida bermasang, dushmani j oning erurlar, xotirlari uchun nohaq qong‘a rozi bo‘lmasang, q oningg‘a tonug‘luq berurla r. Doim tilaganlaridek qilg ‘ong‘a bir qatla ta’xir bo‘lsa, shikoyat va tashni’lari shoe’ va mudom ista ganlaridek qilg‘oningg‘a bi r navbat taqsir bo‘lsa, umrungda qilg‘onlaring bari zoe’. Payopay olmoq alarg‘a hunar, yuz din biriga evaz xayolidin ko‘ngullariga zarar. Emgaklarig‘a ko‘p chidasang, oting beidrok, ta kliflaridin oz yod etsang, zotingg‘a tuhmat va imsok. Borlar molingni fidolari qilsang bir qatla sahvdi n unutsang, laqabing bemuruvvat. Jafolarn muqobalasida uzrxohliqqa jon berm asang, xitobing beahamiyat. Bo shlarig‘a gul sochsang, alardin yuzungga tikan sanchilur, agar ul gul sochmog‘ni ba s qilsang, bag‘ringga cho‘qur tikilur. Mutaoqib niyozlarg‘a mutavotir noz peshal ari va payopay sitamlarig‘a da modam lutfu karam ko‘z tutmoq andishalari. Bechora ul mazlumkim, bu zulmkeshlarg ‘a giriftor va bu sita mandeshlarg‘a farmonbardor bo‘lg‘ay, bular jafosin bu jafokash jonidin so‘r va sitamlari jaroha tlari majruh bag‘ri zaxmidin ko‘r. Qit’a: Jafolarkim, mening jonimg‘a yetmish dahr xalqidin, Biri kuffordin kelmas asir o‘lg‘on musulmong‘a. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 43 Ne bedodikim, istarlar qilib so‘ngra o‘kush tuhmat, Dag‘i yuklarlar oxir bu ja fokash zoru hayrong‘a. Bu bedod ahlidin gar jon be rib maxlas erur mumkin, Qilib joni fido, billahki, minnat qo‘yg‘amen jong‘a. Tanbeh( 11 ) Saxovat va himmat bobida Saxovat insoniyat bog‘ ining borvar shajaridur, balki ul sh ajarning mufid samaridur. Odamiyliq kishvarining bahri mavjvari, balki ul mavj bahrinin g samin gavhari. Saxovatsiz kishi - yog‘insiz abri bahor va royihasiz mushki totor. Mevasiz yig‘och hamonu o‘tun hamon va yog‘insiz bulut hamonu tutun hamon. Saxosiz kishi birla gavharsiz sadafning bir hukmi bor. Dursiz sadaf bila o‘lub qurug‘on ne e’tibor. Bahil behishtqa kirmas agar sa yyidi Qurashiy bo‘lsu n va saxiy tamug‘i bormas, agarchi bandai habashiy bo‘lsun. Saxiy bulutdur - ishi xirmon, balki maxzan berm ak. Baxil mo‘rdur - da’bi xo‘sha balki dona termak. Himmat ahlig‘adu r saxovat ixtisosi va bu ikki sharif sifat valoyat xosi. Saxovat odamig‘a badandur va himmat anga ruh va himmat ahlidin olamda yuz ming futuh. Himmatsiz kishi er sonida emas, ruhsiz badanni kishi tirik demas. O liy himmat shohbozedur baland parvoz va behimmat sichqon sayyode yurutachi toz. Shunqor maskani shohning bilagi, yurutachi maqomi o‘luksaning sassig‘ badani va so‘ngagi. Arslon ishi sayd urub sibo’ni to ‘yg‘ormoq va sichqon va rzishi diram o‘g‘urlab, tugunni axtarmoq. Sohibi hikmat muflisliq bila past bo‘lmas, himmats iz ganj topsa, biyiklarga hamdast bo‘lmas. Chinor ilgi xolilig‘idin biyikligiga ne nuqs on va tufroqqa nihon ganjlari b ila ne ulvi shon. Himmat ahlig‘a agarchi biyik kavkabdur, ammo saxo vatg‘a necha martabadur, Isrof saxo emas va itlofni ma’no ahli saxo demas. Haq molin kuydurganni devona derlar va yorug‘ kunda sham’i kofuriy yoqqonni aqldin begona derlar. Mubohot uchun bermak xudnamoliq va aning bila o‘zi n saxiy demak behayoliq. Ulki el ko‘rmaguncha bermas - laimdur, saxiy emas. Tila b berganni ham sahodin yiroq bil; ibram bila bergandin bermaganni yaxshiroq bil. Birta o‘tmakni ikki bo‘lub, yarm in bir ochg‘a berganni saxiy de; o‘zi yemay barin muhtojga berganni axiy de. Tanbeh ( 12 ). Hunarlarni topmoq - yedurm akdur va ayblarni yonmoq - ki ydurmaqdur. Mahallida bergan eski chortora to‘n-saxovat va bemahal bergan zar boft chorqab-shaqovat. Desangki, taoming zoe’ bo‘lmag‘ay - yedur va tilasangki, libos ing eskirmagay - kiydur. Saxo tari yqin mazkur bo‘lg‘on so‘zla angla, ammo karam oyini va futuvvat rusumi o‘zga angla. Tanbeh ( 13 ). Karam va futuvvat tariqida Karam bir jafokashning shiddati yukin ko‘tarma kdur va ani ul suubatdin o‘tkarmakdur. Birovning mehnati xori hamlin qabul qilmoq va ul tikan no‘gidin guldek oc hilmoq va ul qilg‘onning tilga kelturmamoq va og‘izg‘a olmam oq va ul kishiga minnat qo‘ymam oq va aning yuziga solmamoq. Karam sifoti akram ul-akramin ishi dur, sohib karam kishi haqning bu na v’ sifatig‘a mutobe’ kishidur. Bu davrda karam sabzasi tarrafurush do‘konidi n o‘zga yerda topilmas va mehr guli sipehri tezko‘sh gulshanidin o‘zga yerda ochilmas. Karam bashar tab’ida noyob va nobud dur, bu sababdin karam ahli nopaydo va nomavjuddur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 44 Tanbeh ( 14 ). Karam «kof»in go‘iyo kimyo ib tidosidin olibdurlar va «ro» sin simurg‘ arosidin va «mim»in xo‘blar og‘zidin tutubturlar. Bu ja vharni olam ahlidin tila mak quyoshni zarradin tilamakdur va falakni suhodin istamak. Tanbeh ( 15 ). Muruvvat bobida Ma’dumlukda muruvvat karamning urug‘ - qayo shidur, balki tav’amon qarindoshidur. Ikkalasi chun el bevafolig‘idin ogah bo‘lub tur, bulardin qochib ad am mulki safariga hamroh bo‘lubtur. Sohibi karam ul nafis matoidin ayrilurn i saloh bilmaydur va sohibi muru vvat dag‘i ul sharif xalqidin ayrilmaydurkim, ikkalasi qayda bo‘lsalar tengri panohida bo‘lsunlar, izzat va sharaf oromgohida. Tanbeh ( 16 ) Vafo bobida Vafo ul sifatdurkim, karam va muruvvat xalq ni onsiz ko‘rub itibdurlar va ani tilamakka adam mulki sori ketibdurlar. Jahon gulshani vafo gulidin zi ynatsizdur va bashariyat guli vafo royihasidin nakhatsiz. Vafo sham’edurkim, dahr tiyra xokdonin yorutmaydur va zamon bevafolari ko‘ngli bila ulfat tutmaydur. Nargisedurki, davron chamanig‘a ko‘z solmaydur va ko‘ngullari g‘unchasida hiqdu hasaddin o‘zga qolmaydur. Mahbubedur - pok xilqat, juz pok ko‘n gulga unsu ulfati yo‘q. Matlubedur - pokiza tiynat, juz pokiza fitratg‘a maylu rag‘bati yo‘q. Va ul bo‘lg‘on pok ko‘ngulda qat’o qu durat va kulfat yo‘q. Durredur samin insoniyat tojiga ze var, olamda insoniyat nobud va gavharedur otashin - odamiylik boshig‘a afsar, olam ahlida odamiyliq nomavjud. Vafo g‘a hayo bila payvastaliq , andoqki, hayog‘a vafo bila vobastaliq. Tanbeh ( 17 ). Vafo zaylida va hayo zikrida Karam va muruvvat ota va onadurlar, vafo va ha yo ikki hamzod farzand. Ha r necha ul ikovga nur bila safodur, bu ikavga ittisol bila payvand. Har ko‘ ngulnikim, vafo maskan qilur, hayo ham qilur va har maskandakim, ul topilur, bu ham topilur. Vafosi zda hayo yo‘q, hayosizda vafo yo‘q. Har kimda bu ikki yo‘q - imon yo‘q va har ki mda imon yo‘q andin umid ko‘zi n yorutsa bo‘lmas. Mahbubki, bevafodur - andin jovid visoli tama’ kutsa bo‘lmas... Komillar - ahli hayo va noqislar behayo. Vafo va hayo olam tiyra mako nidin o‘tubdurlar va lomakon olamida makon tutubturlar. Va o‘zlarin bir-birlari bila ovutubturlar va qol g‘on vafosiz behayolar al arni unutubturlar. Har kimgakim, bir vafo ko‘rguzdum, yuz be vafolig‘ ko‘rmaguncha qu tulmadim. Va har kim bilakim bir mehru muhabbat oyini tuzdum, ming ja vru mazallat tortmag‘uncha xalos bo‘lmadim. Bayt: Kimga qildim bir vafokim, yuz jafosi ko‘rmadim, Ko‘rguzub yuz mehr, ming dardu balosin ko‘rmadim. Davr bevafolari javridin dod va dahr behayolari zulmidin fig‘onu faryod! To olam binosidur bu Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 45 o‘tg‘a hech kishi mencha o‘rtan maydur, to bevafolig‘ ibtidosi dur bu yoling‘a hech kim mendek churkanmaydur. Zamon ahli bevafolig‘idin ko‘ksumd a tuganlar va davron xayli behayolig‘idin bag‘rimda tikanlar, har qaysig‘a raqa m uray desam, Ayub sabri anga va fo etmas va qalam suray desam, Nuh16 umrida tamomg‘a yetmas. Haq yo alarg‘a rahm va insof sari tavassul bergay va bu maxrum jafokashg‘a sabr va tahammul. Bayt: Yo marhamat ul xayli sitamkorg‘a bergil, Yo sabru tahammul me ni bechoraga bergil. Tanbeh ( 18 ). Hilm zikrida Hilm inson vujudining favoqihlig‘ bog‘idur, od amiylig‘ olamining javohi rlig‘ tog‘i. Hilmni havodis daryosida kishilik kemasining langari desa bo‘lur va insoniya t mezoni toshig‘a nisbat qilsa bo‘lur. Axloq shaxsning og‘ir baholig ‘ libosidur va ul libos jinsining sangin debosi. Muxolif nafslar sarsari uchurmoqdin asrag‘uvchi va munofiq, bulhavaslar harzasi tu ndbodi sovurmoqdin saqlag‘uvchi. Haloyiqdin kishiga mujibi ta’zim va e’zoz va akobirdin as og‘irg‘a boisi iltifot va imtiyoz. Necha ulug‘ kishi tamasxur va tiybat qilsa, an ing qoshida beshukuh va viqor. Nech akim, musin kishi hazl va xiffat ko‘rguzsa, aning qoshida beshavqat va bee’tibor. A mmo davron bog‘ining xas va xoshakoyinlari va yeldek besabot va tamkinlari ko‘ziga hilm ahli og‘ir liqqa mansub va garon jonliq bila ma’yubdurlar. Quyundek tufrog‘ni havog‘a sovururlar va sab uksorliq bila boshlarin ko‘kka yetkururlar. Tog‘ paykorin ayog‘ ostig‘a olmoq oyinlari va da sht ajzosin havog‘a sovurmoq tamkinlari. Yeldek har eshikdin kirarga orla ri yo‘q, o‘tdek otashd onlig‘idin o‘zga shiorlari yo‘q. Yel agarchi lola tojin uchurg‘ay, ammo qiyo kamarig‘a neta olg‘ay. O‘t agarchi tog‘ etagin kuydu rgan, ammo quyosh axgarig‘a nechuk yeta olg‘ay? Haqgo‘y qushning tamkin bila zikr ayturi qo shida qarlug‘ochning bemalol yangshamog‘i malolat keltirur va mushaf avroqi n xirad piri tilovat qilurda laim tiflni ng yelpug‘uch bila va raqni sovurmog‘i kudurat yetkurur. Ammo yel agar ko‘kka yets un sabukbordur va bemiqdor va tog‘ agar tufroqqa botsunki, sohibviqordur, hilm shior. Aning zimnida, o‘tq a yoqqudek hasu xoshok, munu ng javfida shoh tojig‘a tikilgudek la’li otashnok. Bayt: Og‘irliq vaznidindur seldin g‘amsiz Hiriy tog‘i, Yengillik fartidin barbod erur qomg‘oq yafrog‘i. Tanbeh ( 19 ). Tengri do‘stlarining hikoyati va alar axloqining rivoyati afs onasidurkim, uyug‘on ko‘nglumni uyg‘otur va taronaedurkim, xiralig‘idin qotgan ko‘z ni yig‘latur, Yaxshilarg‘a erishmak - itni poklar chergasiga qotti va yomonl arg‘a qorishmoq - anbiyo av lodin jahannamg‘a uzatti. Tanbeh ( 20 ). Angakim, yaqin ko‘zi ko‘rdur, te ngri do‘stlarini ko‘ra olmas. Va angakim tavfiq oyog‘i langdur, Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 46 tengri yo‘lig‘a yugura olmas. Agar kishi podshoh yasog‘lig‘idur, is hining ilgari boruri inoyatg‘a bog‘lig‘dur. Tanbeh ( 21 ). Agar haqdin inoyat bo‘lsa, qullar quli, shohlar s hohi, agar ul qo‘llamasa, olam shayx ush-shuyuxi olam nomai siyohiy. Luqmonki17, bir qul erdi, hikmat va nubuvvat bila farqin ko‘kka yetkurdi. Jolutqa aningdek ming qul erdi , g‘azab va siyosat tig‘i b ila boshin yerga tushurdi. Tanbeh ( 22 ). Mazlumg‘a baxshoyish ko‘rguzki, zolimdin osoyis h ko‘rgaysan. Zerdastlarg‘a naf’ yetkur, agar tilasangki, zabardastlardin zarar ko‘rmagaysen. Xi radmand muxolafatdin qochar va muvofaqatg‘a muloyamat eshigin ochar. Zanbur g‘avg‘osidin nish mutasavvardur va asal savdosidin no‘sh muyassar. Tanbeh ( 23 ). Saodatmand ul yigitdurki, shahvat mayli qilmas , besaodat qarinnng ilgidi n xud hech ish kelmas. Tanbeh ( 24 ). Dard ahlining nafasi bi r o‘tdurkim, qattiq ko‘ngulni yumshatur va qurug‘ ko‘zni yig‘latur. Va so‘z ahlining dami bir yeldurki, anoniy at xoshogin sovurur va g‘azab tu frog‘in supurur. Oshiq ishi ajzu niyoz va ishq dalili so‘zu gudoz. Pa rvonaga kuymak va o‘rt anmak oyin, bulbulg‘a nolau zor va faryodi beixtiyordin qayda taskin? Kecha ishnar qurt zabona ishin qilmas va ko‘pala k parvona ishin bilmas. Bayt: Kishi o‘zin yasag‘on birla bo‘lurmu oshiq, Subhi kozib yorumas, uylaki subhi sodiq. Tanbeh ( 25 ). Har nekim, bebaqodur, anga ko‘ngul bog‘lamoq xatodur. Ulki andin o‘zga borig‘a ma’razi zavoldur. Ul biri bol «lam yazal va lo-yazol»18dur, aning ishqin berk tut. Ul boqiydin o‘zga bori foniylarin unut. Bayt: Aning ishqin berk tutmoq kerak, Yana boru yo‘qni unutmoq kerak. Tanbeh ( 26 ). Majoziy ishqqa bir mahbub bo‘lg ‘ay, aning ishqida behud va mag‘lub bo‘lg‘ay. Haqiqiy ishq beqarori va aning tajalliyoti sadamatining beixtiyori, qalaq va iztirobda anga yarasha kerak bo‘lg‘ay. Va galabot ham anga o‘xshashi kerak bo‘lg‘ay. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 47 Bayt: Sahoning oshiqi chun nola etgay, Quyoshning holig‘a ko‘rkim, ne yetgay. Tanbeh ( 27 ) Do‘st visolin tilar bo‘lsang, oshiq bo‘l va agar o‘ zlugung bila bo‘la olmasa ng, oshiqlari tegrasig‘a o‘grul. Ul o‘t shu’lasi agar sanga havas dur, bir sharar sening sori yuzlansa basdur. Nazm: Ishq bir o‘tdurki, oning sh u’lasidin bir sharar, Tushsa gardun pardasig‘a o‘ rtar andoqkim harir. Senki, jisming parda toridi n dag‘i bo‘lg‘ay nahif, Tushsa ul yanglig‘ choqin tuzgaymu ul tori haqir. Tanbeh ( 28 ). Eranlar xizmatig‘a ulki umrin sarf etar, agarchi umri ketar, ammo jovid umrig‘a ye tar. O‘zungni bu zumradin yiroq tutma, boshing borsa bu muddaon i unutma. Umr foniydur bevafo, ul boqiy hayot mujibi baqo. Nazm: Eranlar xizmatidin chekmagil bosh, Agar boshingga gardundin yog‘ar tosh Ki, gar ul tosh bila boshing ushalg‘ay, Saodat xattidur, gar zaxmi qolg‘ay. Tanbeh ( 29 ). Valine’matqa ayb ravo ko‘rguvchi piriga murtad mu riddur va atosig‘a haromzoda o‘g‘il, Muridg‘a pir va o‘g‘ulg‘a ato va xodimg ‘a maxdum haqqi andoqdurkim, bandalarg‘a qodiri kayyum haqqi. Masnaviy: Kimki ato amrig‘a qo‘ymas bo‘yun, Pir ila maxdum ishin der o‘yun. Balki, chekar tengr i yo‘lidin ayoq, Tengri bila oq bo‘lar, pirla oq. Tanbeh ( 30 ). Harkimki, birov bila yordur yoki yorlig‘ da’v iysi bordur, kerakkim, o‘ziga ravo tutmog‘onni yorig‘a ravo tutmasa, ko‘p nimakim, o‘ziga ham ravo tutsa, anga tu tmasa. Bas mashaqqatkim, andin ruhg‘a alam yetar, kishi ani o‘z jismu jonig‘a tajviz etar. Ammo ani yor ig‘a taxayyul qila olmas, agar taxayyul qilsa, vahshatidin hayoti qolmas. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 48 Qit’a: Yor uldurki, har nechakim o‘ziga Istamas, yorig‘a ham istamagay. O‘zi istarki, yor uchun o‘lgay. Ani munda sharik aylamagay. Tanbeh ( 31 ). Ko‘ngul badan mulkining podshohidur, anga sihha t, munga ham sihhat, an ga tabohi, munga ham tabohi. Pas ulkim, ko‘ngul mulkining sohib johi bo‘lg‘ay shohlar shohi bo‘ lg‘ay. Badan saloh va fasodi, ko‘ngul saloh va fasodig‘a tobe’ va mulk ob od va xaroblig‘i shoh adl va zulmig‘a roje’. Podshoh - mulk badanining jonidur va ko‘ngul - badan mulkining sultoni. Bayt: Mulk uchun solim keraktur xusravi kishvarpanoh, Tan uchun ul uzvkim, bo‘ldi badan mulkida shoh. Tanbeh ( 32 ). Shohdin ham lutf marg‘ubdur, ham siyosat matl ubdur. Ammo har biri o‘z mahallida xo‘bdur. Bas anga do‘stdin dushmanni farq etar ga ko‘p mulohaza kerak va farosat va yorni ag‘yordin oyirurg‘a ko‘p tajriba kerak va qiyosat. Nechukkim, andin borig‘a biym va umid bor, zarura tdurkim, ko‘rguzgay o‘zin bandavor. Yaqin bo‘lg‘uncha harqaysning haqiqat holi nomuno sib umrning bor ehtimoli. Bayt: Nogahon gar betaammul sursa bir hukmi anif Kim, zaif andin qaviy yoxud qaviy bo‘lg‘ay zaif. Tanbeh ( 33 ). O‘kta hukmi birovni qilsa nobud, ul zamon pusha ymon bo‘lmoq ne sud? Yo mahalsiz birovni qilsa oliy shon, bilgandin so‘ng past etsa o‘z sha’nig‘adur ziyon. Bayt: Taammul munda vo jibdur bag‘oyat Ki, bo‘lmag‘ay bu nav’ ish berioyat. Tanbeh( 34 ). Podshoh dushmang‘a a ndoq g‘azab surmak kerakki, do‘st ham andin emin bo‘lmag‘ay va muxolifg‘a andoq siyosat ko‘rguzmak kerakk i, muvofiq ham andiq mutmayi qolmag‘ay. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 49 Kerakmas muxolifg ‘a oncha inod Ki, qilg‘ay muvo fiqni bee’timod. Tanbeh ( 35 ). Fosiq olim donishvaredur o‘z na fsig‘a zolim, g‘aniyi baxil nodonedur, o‘z ziyonig‘a nadim. Bu ikki kishi umr zoe’ o‘tkardilar va go‘rga hasrat va armon olib bordilar. Bir ulkim, ilm o‘rganurga ranj torttiyu amal qilmadi, bir ulkim, mol yig‘ arg‘a emgak chektiyu sarf qilurin bilmadi. Qit’a: Olimekim, ilmi erdi beamal, Yo g‘aniykim, molig‘a buxl erdi yor. O‘ldilar yuz hasratu armon bila, Elga bo‘ldi ishlaridin e’tibor. Tanbeh ( 36 ). Yamonlarg‘a lutfu karam, yaxshilarg‘a mujibi zarar na alam. Mushukka rioyat - kabutarg‘a ofatdur. Shag‘ol jonibin tutmoq - tovuq tuxmin qurutmoqdur. Bayt: Bo‘rini ko‘zi bila qilgan semiz, Kiyik jam’u xaylig‘adur rahmsiz. Tanbeh ( 37 ). Ilm o‘rganmak din tavqiyati uchundur, yo‘qki dini jam’iyati uchun. Xayrsiz g‘aniy - yog‘insiz sahob va amalsiz olim - dobba ki anga yuklagaylar kitob. Bayt: Hammol nafis raxt ila gar ursa qadam, Yo‘q naf’ anga g‘ayri muzd birikki diram. Tanbeh ( 38 ). Baxilning molin asrardin mehnati qattig‘ va hasudning fe’li uy otidin ayshi achchig‘kim, ul o‘z anosidin zalildur va bu o‘z qilig‘idin alil. Bayt: Anga molining hifzi ranju ano, Munga fe’ling zishti dardu balo. Tanbeh ( 39 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 50 Kishi molidin nekim bahra oldi aningdekdur, har nekim asradi o‘zg aning. Zahmat bila topqoningni o‘zungdin ayama va mehnat bila yiqqoningn i do‘stlar bila dushmanlar uchun asrama. Bayt: Mol uldurkim, el andin topsa bahr, Dushman andin topsa tengdur no‘shu zahr. Tanbeh ( 40 ). Uqalo salotin lutfig‘a e’ti mod qilmaydurlar va hukamo majonin qavlig‘a e’timod, joyiz bilmaydurlarkim ul biri sohibi ix tiyordur va bu biri beixtiyor. Xira dmandg‘a ikkalasidin ehtiroz qilmoq sazovor. Bayt: Ul chu sohib ixtiyor o‘ ldi-yu bu beixtiyor, Ikkisida jazmu hikmatning xilofi oshkor. Tanbeh ( 41 ). Har dushvor ishki, mol sarf etmak bila muyassardur - qilmasang jong‘a xatardur, sarfin g‘animat bil va salomat sori azimat qil. Qit’a: Diram bila bo‘la olsa zararni qaytarmoq, Xatodurur kishi ul is hida aylamak ta’til. Aning panohig‘a kir, te ngrini panoh aylab, Valek ayla bu xayr ish qilurda ko‘p ta’jil. Tanbeh ( 42 ). Har ish kifoyatidakim, saranjomida tashaddud bo‘ lg‘ay va tab’g‘a taraddud, ul jonibni tutkim, emgagi ozroq yuz bergay va oz ori kamrak xotirg‘a kirg‘ay. Dunyoga taalluq ishini saxl tut va din ishida sud tasavvuri bila ko‘ngulni ovut. Nodon pandida g‘alat muqarrardur va dushman nasihatida firib mutasavvardur. Andin bozi yema va mundin o‘zungga bozi berma. Bayt: Xushtur xiradi ko‘p el so‘ziga kirmak, Ne boziy yemak xushu ne boziy bermak. Tanbeh ( 43 ). Nafsdin sanga zulm yetsa, nado mat eshikin och va tengri panohig a qoch. Va tavba etokiga ilik ur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 51 Ul tavba ustida mardona tur. Qit’a: Nafsi kofirdin nekim yetgay sanga, Tavba aylab, tavbada mardona bo‘l. Yo‘l ikidur, jurm birdur, tavba bir, Ul yo‘q ar bog‘landi, ochug‘dur bu yo‘l. Tanbeh ( 44 ) Agar badnafsdin zulm yetsa, shukr vojib bila va tengri hamdin ado qilkim , sen emassen lozim, gar biz ul emasdur mazlum va ojiz. Mazlumluq ibtilo sida bo‘lg‘on yaxshiroqk im, zolimliq balosida. Bayt: Kishi ming zulm agar cheksa kerak bo‘lmasa qone’, Lek bir zulmg‘a ming nav ’ kerak anglasa mone’. Tanbeh ( 45 ). Zamon ahlidin o‘zin sohi bdil tutqon, yolg‘on aytur va bedil tutqonning ha m so‘zi yolg‘o nliq sori qaytur. Nevchunkim, ulki sohibdil, bu da’vo zuhri andin mushkul. Va agar ul kishi zamon ahlining bedillig‘ig‘a yuraksizliq mahmil, bu ko‘ngul sen xayol qilg‘on ko‘ngul emas. Sohibdil yurakni ko‘ngul demas. Bayt: Ham ani dajjol topib, ham nabi. Iso ila teng bo‘lurmu markabi. Tanbeh ( 46 ). Lahmi porai sanubari agar ko‘nguldur, sanubardek sohibdil topilmas va ag ar bu qon bog‘lag‘on g‘uncha paykari ko‘nguldu r, bahorda gulbunde k purdil kishi taxayyul qililm as. Ammo bularni ko‘ngul demak sazovor emas va ko‘ngul so‘zu dardi bular da padidor emas. Ko‘ngul ma’rifat bog‘idin va vahdat rayohinining esgan nasimidur va ruhoniyat gulnstonidin oshnoliq gullariniing shamimidur. Husn malohatin idrok qilg‘uvchi ham ko‘ngul va ishq o‘ti yolinig‘a yoqilg‘uvchi ham ko‘ngul. Xo‘blar husni tuzig‘a kaboblig‘ qilg‘uvchi ham ul va jamo l latofati ganjig‘a xarob lig‘ qilg‘uvchi ham ul. Ishq mulki obodlig‘i aning ashki selobidin va shavq shabisto ni yorug‘lig‘i tobi dinkim, ahli dillar ko‘ngli bu ishq shu’lasi nuridin va ul shu’la nuri sururidin ayrulmasunlar va riyoyi zuhd xaylig‘a qotilmasunlar. Bayt: Meni bedilg‘a, yorab bu ko‘ngulni tutqil arzoni, Oni mendin ayirma, dag‘i mensiz tutmag‘il oni. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 52 Tanbeh ( 47 ). Ul ko‘ngulgakim, qattig‘ so‘z din reshdek bo‘lg‘ay, achchig‘ til zahrolud neshdek bo‘lgay. Ko‘ngulda til sinoni jarohati butmas, anga hech nima marham yerin tutm as. Har ko‘ngulki, til sinonidin jarohatdur ham yumshoq so‘z va shirin til anga marham va rohatdur. Muloyim takallum vahshiylarni ulfat sari boshqarur, fusungar afsun bila yilonni to‘shukdin chiqorur. Bayt: Husnu jamolsiz kishi shirin kalom etsa Sayd aylar elni nukta fasohat bila desa. Tanbeh ( 48 ). Tilga ixtiyorsiz - elga e’tiborsiz! Harzago‘yk im, ko‘y takallum surgay, itdekdurkim, kecha tong otquncha hurgay. Ya mon tillik andoqkim, el ko‘ ngliga jarohat yetkurur, o‘z boshig‘a ham ofat yetkurur. Nodonning muvahhish harzag‘a bo‘g‘zi n qirmog‘i - eshakning jihatsiz qichqirmog‘i. Xo‘shgo‘ykim, so‘zni rifq va mu sovo bila aytg‘ay, ko‘ngulga yuz g‘am ke ladurg‘on bo‘lsa, aning so‘zidin qaytg‘ay. So‘zdadur har yaxshiliqni im koni bor, munda debdurlarki, nafasning joni bor. Masihokim, nafas bila o‘lukka j on berdi, go‘yo bu jihatdin erdi. Makruheki, harzasi tavil va o vozi karihdur, o‘zi savti bila qurbaqag‘a shabihdur. Ahli saodatlar ruhbaxsh zulolig‘a manba’ ham til, ahli shaqovatlar nahs qavqabig‘ a matla’ ham til. Tiliga iqtidorlig‘ - hakimi xiradmand; so‘ziga ixtiyorsiz - laimi najand. Ti lki fasih va dilpazir bo‘l g‘ay - xo‘broq bo‘lg‘ay, agar ko‘ngul bila bir bo‘lg‘ay. Til va ko‘ngul xo‘broq a’zodurlar insonda; sa vsan va g‘uncha marg ‘ubroq rayohindurlar bo‘stonda. Odame til bila soyir hay vondin mumtoz bo‘lur va ham anin g bila soyir insong‘a sarafroz bo‘lur. Til muncha sharaf bila nutqni ng olatidur va ham nu tqdurki, agar nopisand zohir bo‘lsa, tilning ofatidur. Ayn ul-quzot til sharafidin Masih guftor bo‘ldi va Husayn Mansur til sur’tidin dorg‘a sazovor. Bayt: Har necha biymi hajr so‘zi oshiq o‘lturur, Vuslat bashorati yana jismig‘a jon berur. Tanbeh ( 49 ). Tildin azubat d ilpisanddur va liynat sudmand. Chuchuk tilki, achchig‘li qqa evruldi, zarari om bo‘ldi, qandniki, muskir boda qildilar, harom bo‘ldi. Chuchuk so‘z sof ko‘ngu llarg‘a qo‘shdur, barcha atfol tab’ig‘a muloyim halvofurushdur. Bayt: Xush so‘zga kim o‘lsa mastu behush, Sharbat aro zahrni qilur no‘sh. Tanbeh ( 50 ). Harkimki, so‘zi yolg‘on, yolg‘oni zohir bo‘lg ‘och uyolg‘on. Yolg‘ onni chindek aytquvchi Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 53 suxanvar - kumushni oltun ro‘kash q iluvchi zargar. Yolg‘on afsonalarda uyqu kelturguvch i, yolg‘onchi uyquda takallum surguvchi. Yolg‘on aytguvchi g‘af latdadur. So‘zning asnofi bag‘oyat cho‘qdur, yolg‘ondin yamonroq sinfi yo‘qdur. Ulki yolg‘on bila sarfi avqot etgay, anga bu yamon kelmagay yana mubohot etgay. Agar mustami’inni g‘ofil topqay, yolg‘onin ching‘a o‘tk arsa maqsudin hosil topqay. Zihi tengrig‘a yamon banda, ne tengridnn, ne xalqdin sharmanda. Mu ndoq nahsning chun erur yuzi yamonliq sari, bu nuhusatshior qutluq uydin tashqari. Bayt: Ul kishini qutluq evdin tashqari surmak kerak, Qutluq ev dunyo durur, ya’inkn o‘lturmak kerak. Tanbeh ( 51 ). Birovkim, yolg‘on so‘zni birovga bog‘lag‘ay, o‘ z qaro bo‘lg‘on yuzin yoqlag‘ay, kabira gunohdur. Oz so‘z hamki o‘trukdur zahri m uhlikdur - agarchi miqdori o‘ksukdur. Bayt: Zahrning oz esa miq dori dog‘i muhlikdur, Ignaning no‘gi zaif ersa dog‘i ko‘r qilur. Tanbeh ( 52 ). Ulki, so‘zni bir yerdin yana bi r yerga yetkurgay, elning o‘tgan gunohini o‘z bo‘ynig‘a indurgay. Nammomliq chin so‘zga mamnu’dur. Agar zuhur etgay - xayol qilki, yolg‘on so ‘zga ne yetgay. So‘z terguvchining agar ulug‘i, agar kichigi - balki erurla r tamug‘ o‘tining tutrug‘i. Bayt: Kim so‘zni terib aytgu vchi og‘zig‘a bergay, Molik ani do‘zax o‘tin ing dudig‘a tergay. Tanbeh ( 53 ). Ulki, juz quvvat da’visi izhor qilmas, go‘yoki, haqning qaviy ul-m atin erkanin bilmas. Odameki, quvvat xayolin ko‘ngliga kechirur-tufrog‘edurkim, yel urg‘och uchurur. Dunyo dor ul-havodisdur va anga ko‘ngul bog‘lamoqqa g‘afla t boisdur. Olam umrdek bevafodu r va aning davlatig‘a e’timod qilmoq xato. Tanbeh ( 54 ). Umrning bukun tonglalig‘i mafhum emas, balki bu kun axshomg‘acha ne bo‘luri ma’lum emas. Bashar xayli dori baqog‘a ahli azimatdur va tiriklik bir necha kun g‘animatdur. Bu dori fanoni besh kun g‘animat bil va dori baqoning uzun yo‘li yarog‘in qil. Ul yo‘l yarog‘i so lih amaldur, andin so‘ngra e’timod haq lutfig‘a izzu jull. Am aleki, tengri qabulig‘a shoyistadur ham tengri tavfiqiga vobastadur. Amalg‘a ham e’timod qilurdin kech, aning fazlu karami bo‘lmasa ilmu amal hech. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 54 Tanbeh ( 55 ). Qush to tamannoyi xomg‘a tush mas sayyod ilgida domg‘a tushmas va anga to ajal qafasi eshigi ochilmas, sayyod domu donasig‘a mayl qilmas. Tanbeh ( 56 ). Salotin dargohidin yiroq va xavoqin bazmgohidi n qiroq, balki tegrasig a yovumag‘on yaxshiroq. Bulardin qochg‘ilkim, «alfiroru mimmo loyutoq»19. Birovkim, har ne ko‘ngli tilasa qila olg‘ay, anga o‘z ixtiyori bila yaqin borg‘on - o‘zini o‘zi balog‘ a solg‘on. Royi tutsa ay blar olida hunar va har shoyista xunar qoshida aybdin batar. Mundoq maxdum xizmatin ixti yor qilg‘on mardaki har. Kishi manfaat uchun sher asrarmen dega ymu va xosiyat topar umidg‘a zahr yegaymu? Salotin xizmatig‘a jur’at ko‘rguzmak, o‘z rishtai hayotin uzmoqdur va og‘uni icharga surmak va alarg‘a taqarrub tilamak o‘z qatlig‘a balo tig‘in biylamakdur. Kulmaklarida choqin hukmi bor, yorug‘lug‘i bee’ tibor va kuydurmagi vujuddin qo‘ymas osor. Qit’a: Choqin yorug‘lig‘i maddi samodin arzg‘acha, Zamoni tuli iki lafz o‘qurg‘acha yetmas. Vale ne yergaki tushti qatig‘ va gar yumshoq, Berib ani suvg‘a to yetmagay qaror etmas. Tanbeh ( 57 ). Hukamokim, salotin holi kayfiyatin bilibdurlar, alarni o‘tqa ta shbih qilibdurlar. O‘ t naf’ yetkurur yiroqtin, andin muntafe’ bo‘lmoq av lo qiroqtin. Otashgoh o‘ti qiroqdin naf’ yetkurur, ic higa tushganni filhol kuydurur. Anga yovumoq nomuno sibdur va andoq balodin hazar vojib. Bayt: O‘tdin isinurg‘acha ovuch och, Kuydurgudek angl asang keyin qoch! Tanbeh ( 58 ). Podshohlar zikrida Ba’zi karim podshohlar zikrida axloq va burdbor podshohi oliy miqdori komkor daryoyi madhig‘a botibdurlar va ani ko‘prukka o‘xs hatibdurlar. Bu ma’ni bilakim, ko‘ pruk maxluqotning xasis va sharif yukin ko‘tarur. Alarni suv zahmatidin va bolchig‘ mashaqqat va g‘ilzatidin o‘tkarur. Va ba’zikim, tavajjuh andeshag‘a qilibdurlar, anin g nisbatin beshag‘a qilibdurlar. Bu munosabat bilakim, barcha anvo’i hayvon va inson va bahoy im va sibo’, balki nomahsur vuhu sh va tayurg‘a panoh va oromgoh berur, yemak va ichmaklaridin yetkarur. Va ba’z ikim, naf’in om va in’omin fosh debdurlar, bu hosiyatlarda oni quyosh debdurlar, ya’ni shahr va bi yobonni ravshan etar va vayron va obodqa andin yorug‘lug‘ yetar. Va ba’zikim, rafi’ va nofe’ va fala ki janob debdurlar. Bu m unosabatlar bila oni sahob debdurlar, ya’ni qaro tufroqqa durrlar sochar va nishlik tikondin gulla r ochar. Va ba’zi turk hukamosi va bu qavm oqilu donosi o‘z tavrlari birlaki, kalom surubt urlar oni bo‘z kiyizg a o‘xshata masal Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 55 urubturlar, ya’ni suvdin va tufrog‘d in yuziga ne kelsa tahammul qilur, ya’ni o‘ziga singirur. Agar nish ursalar va cho‘kur sanchsalar s uvurg‘ondin so‘ng yuziga asar yetkur mas, ya’ni o‘ziga kelturmas. Va agar ikki muxolif jamoat har qaysi bir taraf tort sa, har sori ul jamoat munosabati mayl qilur, ilik tortsalar yana o‘z holig‘a ko‘ra yig‘ilur. Yana hamk i, vasfi ajnosin bir-biri ustiga teribdurlar munosib nimalarg‘a nisbat beribdurlar. Ammo so‘z ixtisori jihatidin tatvil vahmidin nukta uzotilmadi va so‘z ko‘prak aytilmadikim, bu mazkur bo‘lg‘oncha yuz odil salotin sifatida bor va ba rchada zikr qilg‘oncha ming birning podshohimiz zotida ta ammul qilg‘on toparki, Haq subh onahu va taolo mazkur bo‘lg‘on saloting‘a to tufrog‘ hazizida qaror bergay. Anga sipe hri saltanat avjida mador nasib qilg‘ay to sinuqlar ishi andin butgay va yiqilg anlarg‘a andin dastgirlik ye tgay. Omin, yo rabil-olamin. Bayt: To qamardur, otig‘a na’l o‘lsun, Quyoshdur, boshig‘a la’l o‘lsun! Tanbeh ( 59 ). Yolg‘onchi - unutquvchi va taammul va ehtiyot yo‘lidin kanora tutquvchi . Har kimki, so‘zi chin bo‘lmag‘ay, rostlar ko‘nglida ul so‘z qabuloyin bo‘lmag‘ay. Yolg‘onchi so‘zin bir ikki qatla o‘tkargay, o‘zga netgay? Yolg‘oni zohir bo‘lg‘ondin so‘ngra anga rasvolig‘ yetgay va so ‘zi e’tibori el ko‘nglidin ketgay. Ko‘ngul max zanining qulfi til va ul maxz anning kalidin so‘z bil. Bayt: Ko‘ngul holati so‘z degach bilgurur . Ki, maxzanda dur yo sadafrezadur. Tanbeh ( 60 ). Chin so‘z - mo‘‘tabar, yaxshi so‘z - muxtasa r. Ko‘p deguvchi - mum il, mukarrar deguvchi - loya’qil. Aybjo‘y - ma’yub, aybgo‘y - manqub. Tuz ko‘rguvchi - pok nazar, hu nar ko‘rguvchi - rost basar. Ulkim, dimog‘ida habt - so‘zida yo‘q rabt. Di mog‘i sahih - guftori fasih. So‘zi hisobsiz - o‘zi ihtisobsiz. so‘zida parishonliq, o‘zida pushaymonliq . So‘zki, fasohat zevaridin muzayyan emasdur, anga chinliq zevari basdur yolg‘onc hi har necha so‘zida fasihroq, so‘z i qabihroq. Chin so‘z nechakim betakalluf, qoyilg‘a iborat sodalig‘idin yo‘q taassu f. Gulga yirtuq libosdin ne ziyon, durg‘a badshakl sadafdin ne nuqson. Yolg‘on so‘z juz nazmda nopisand va aning qoyili noxiradmand. Bayt: So‘z ichraki yolg‘on erur nopisand, Chu nazm ettilar q ildi dono pisand. Tanbeh ( 61 ). Nodon - eshak. Balki eshakdin ham kamrak. Eshakka har ne yukla sang ko‘tarur va qayon sursang ul yon borur, aql va tamiz da’viysi yo‘q. Be rmasang ochdur, bersang to ‘q. Zabunedur borkash, xorkash, balki anbor kash. Nodon bu sifatlardin mubarro, zoti bilik hulyasidin muarro. Ishi g‘urur va takabbur, xayolida yuz fosid tasavvur. Bari muhma li o‘ziga xo‘b, barcha makruh fe’li o‘z qoshida Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 56 marg‘ub, ko‘nglida elga yuz ozor xayoli va jahlidin ulusg‘a ming zarar ehtimo li. Eshak unidin quloqqa ozordur, andin o‘zga ne aybi bordur. Tegirmondin uyungga un kelturur, ani pishururga yozidin o‘tun kelturur. Mashaqqati minnatsiz va suubati kulfats iz. Nodonni eshak degandin mutag‘ayyir, eshak qoshida yamon va yaxshi degan bir. Bayt: Birida muncha hunar, ul birida muncha uyub, Qaysining xo‘b ekanin ah li xirad bilgay xo‘b. Tanbeh ( 62 ). Shariat - jodaedur tuz, anda xoh kecha yuru, xoh kunduz. Sirotedur, bag‘oyat mustaqim, anda oziqmoqdin ne vahm va ne biym. Har kimki, ul yo‘ lg‘a odim bo‘lg‘ay, iki jahon saodati anga mulozim bo‘lg‘ay. Andin chiqqan itti, tuz borg‘on maqsadg‘a yetti. Har solikkim, maqsadg‘a yetibdur, bu yo‘ldin chiqmay ketibdur. Oziqib chiqqan, aytibdur, bu sirot istiqomati anga dast berdi «Fastaqim kama umirta»20. Ma’muri ul erdi, qildin inchka, qilichdin itik yo‘ldur. Har kim bu yo‘lni mardona qat’ qilsa, er uldur! Angakim, siroti must taqimdin abur bo‘lmas, nasibi jannatda kavsar va hur bo‘lmas. Bayt: Jodae shar’ bilakimki, o‘zin tuz qildi, Davlati sarmad anga ha r soridin yuz qildi. Tanbeh ( 63 ). Fosiqi benadomat - shum, qiladurg‘oni saoda t ahlig‘a mazlum. Zuhdu fisq elga taqdiri Yazdondindur, ammo ikkalasini birdek qo‘rmak no dondindur. Taqvoyig a shukr kerak va isyonig‘a uzr. Va nadomat budur tavfiq ahlig‘a alomat. Har fisqkim, pushaymonliq o‘tin yoru tqay, ul o‘t tardomanliq oludalig‘in qurutqay. Jurm e’tirofig‘a uzr - tavfiq nishonasi va zuhd g‘urur idin takabbur - shayton fasonasi. Bu zuhd shayxi xudpisand ishi, ul uzr ri ndi niyozmand ishi. Bu biri umidi jovidg‘a sarmoya va ul biri maisi muabbadg‘a piroya. Masnaviy: Har zuhdki, ujb anga erur zam, Ko‘nglum haramig‘a qilma mahram. Har fisqi, uzr anga erur yor, Ul yon meni moyil ayla zinhor. Tanbeh ( 64 ). Yamon qilig‘liq badxo‘y va bot achchig‘liq tu rshro‘y bir balog‘a giriftordur va bir ibtilog‘a mubtalokim, har yon borsa andin qutulmas va har sori qochsa xalos bo‘lmas. G‘olib dushmanedur - doim o‘zi anga mag‘lub, qohir aduve dur - hamisha vujudi anga mankub. Tanbeh ( 65 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 57 Kulagach yuzluk xush axl oqkim, nifoq kuduratidin bo‘lg‘ay yi roq, gulshani bihisht erur jilvagoh va maqomi va firdavsi a’lodur taharruk va oromi. Oc huq yuzidin xaloyiqqa nis hot va chuchuk so‘zidin ulusg‘a inbisot. Mardumluq bila ko‘ngullarga mahbub va insoniyat bila jonlarg‘a matlub. Osuda andin yoru ag‘yorki, mundoq kishi bo‘lsun umridin barxurdor. Masnaviy: Yuzidin ko‘ngullarga ayshu tarab, So‘zidin badanlarg‘a daf’i taab. Ochug‘ chehrasi toza guldin nishon, Hadisig‘a bulbul bo‘lub jonfishon. Tanbeh ( 66 ). Dushman g‘ururidin g‘am yema va maddoh xushomadin chin demaki m, aning g‘arazi o‘z maqsudig‘a komdur va munung maqsud i sendin muhaqqar in’om. Agar ikkalasiga iltifot qilmasang va qabulin lozim bilmasang, ul o‘z qa sdi ijrosidin muattal va tadbiri muhmal bo‘lur va munung madhi hajvg‘a mubaddal bo‘lur. Masnaviy: Birisiga g‘araz o‘z muddaosi, Birisi qasdi in’om iltimosi, Chun sendin topmadilar hech parvo, Biri xasmu biridur hajvoro. Tanbeh ( 67 ). Muvahhish xabarni chindur deb do ‘stg‘a yetkurma va birovning aybi voqe’ bo‘lsa yuziga urma. Qo‘yg‘ilki, ul chin xabarni dushm an yetkursun va tahammul qilki, ul ayb mojarosin aduvsi sursun. Nazm: Ne so‘zdinki, yetgan birovga g‘ubor, Ne lozimki, sen qilg‘asen oshkor. Qo‘yaberki, qilsun ayon dushmani. Ki, bordur adovat aduvning fani. Tanbeh ( 68 ). Xiradmand uldurkim, yolg‘on demas, ammo ba rcha chin deguluk ha m emas. Birovki ko‘zi ahvaldur, chun xilqati xoliqdin dur - anga ne madhaldur. Bu so ‘zni aning yuziga qilmoq izhor bartaqdirki, chindur, ammo ne lutf i borki, haq sun’ig‘a e’tirozdur va nohaq birovga xijolat va o‘zungga nodonliq izhoridur va bir ko‘ngulga malomat. Bu nav’ vahshatangiz chindin bo‘l yiroqki, muloyamatomiz yolg‘on andin yaxshiroq. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 58 Bayt: Yolg‘on o‘lsa muloyamatomiz, Vahshatangiz chin din angla aziz. Tanbeh ( 69 ). Bashar jinsig‘a o‘z xatosi dilpazirdur va ma rdud farzandi noguzir. Yamon she’rdekkim, tab’ zodasidur, ikkalasi bashar tab’i natijasidur va moddasi. Agar mankub bo‘lsun yo marg‘ub, o‘ziga ko‘rungusidur mahbub. Oqil bu tariyqin shior qilmas va yaxshi-yamonni haq or tuq va o‘ksuk bilmas. Masnaviy: Yamon-yaxshini tengridin anglag‘il, Yamonni yamon, yaxshini yaxshi bil. Yamonni agar yaxshi qilsang gumon Erur yaxshini ham degandek yamon. Tanbeh ( 70 ). Qanoat - istig‘no sarmoyasidur va sharaf va iz zat piroyasidur. Muflisi qon e’ - g‘aniy va shohu gadodin mustag‘niy. Tama’ mazallatg‘a dalil va g‘aniyi tome’- xoru zalil. Tama’ bila ulkim ola olur va olmas, bu adami tama’ hech saxova tdin qolmas. Bu nav’ saxo ahli karimdur va tama’ xayli laim. Bayt: Xorlig‘lar boshi tama’ bilgil, Doimo «azza man qana’»21 bilgil. Tanbeh ( 71 ). Borlig‘ki, lutfu karami om bo‘lg‘ay, yo‘xsulli qda anga barcha eldin ko m bo‘lg‘ay, kom bo‘lsa, bore xijolat bo‘lmag‘ay va el sar zanishidin malolat bore bo‘lmag‘ay. Bayt: Chu daf’i xijolat erur komcha, Nadomat no‘qki eldin in’omcha. Tanbeh ( 72 ). Bot muyassar bo‘lg‘on kechga tortmas va o‘kmak bila bahosi ortmas. Safol cho‘chak har doshdin ming chiqar, qiymati bir diramdin ortuq emas va ku nda yuz sinsa kishi hayf demas va taassuf yemas. Chiniy ayog‘ qiymati yasarda suubatig‘a ko‘radur, asramoqda ehtimom qiymatig‘a ko‘radur. Quymati oz - hurmati oz. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 59 Qayu mato’kim oz voqe’ o‘lsa qiymat anga, Erur muvofiq aning qiymaticha hurmat anga. Tanbeh ( 73 ). Sabr bila ko‘p bog‘lig‘ ish oc hilur, ishda oshuqqon ko‘p toyilur, ko‘p toyilg ‘on ko‘p yiqilur. Ishda oshuqmoq yosh o‘g‘lon ishi dur, sabr bila ish qilguvchi tajrib alig‘ ulug‘ yoshlig‘ kishi ishidur. Bayt: Har kimsaki aylamas oshuqmog‘ni hayol, Yafrog‘ni ipak qilur, chechak bargini bol. Tanbeh ( 74 ). Razli daniykim, hazl qilig‘i bo‘lg‘ay, kuldur mak uchun tobonning qich ig‘i bo‘lg‘ay. Fasaqa xaylida muqallideki, g‘arazi el kulgusidur, go‘ yo fohishai qahbanin g ko‘rganni ko‘rguzgan ko‘zgusidur. Rakik hazl ishtig‘olikim bo‘lg‘ay bi rovning mujibi infioli yomonlarg‘a shiordur va yaxshilarg‘a, andin ordur. Mutoyabaki, boisi inbisot bo‘lg‘ay, xushturki, mujibi farah va nishot bo‘lg‘ay. Adosida rakik guftor yo‘q, birovga andin xijolat va ozor yo‘q. Ul zarofat va ibbhatdur, andinki o‘tti safohat. Bayt: Tiybat xush erur bo‘lsa daqoyiqdin anga zeb, Chun bo‘ldi safohat neta r ul so‘zni kishi deb. Tanbeh ( 75 ). May ichmak nahy erur tengri qavli, har hol b ila aning tarki avli. Osh kor va ko‘p ichmagi nosoz, sharti maxfiy ichmakdur va oz. Oz ichmagi hikmatqa dol maxfiy ichmagi xush ahlig‘a xisol. Yaxshi ichmagi xilqati solim elga hol, mutlaq ichmagi ofiyatqa maol. Ulki «umm ul-xabois»22 bo‘lg‘ay, anga shefta bo‘lmoqqa ham ummi xaboisi bois bo‘lg‘ay. Yamonroq ichguchi anga mag‘lubroq, har necha yamonlig‘i zo hir bo‘lsa aning qoshida mahbubroq. Badmastqa damodam ichmog‘idin ne bahrkim, odamiylig‘ qatlig‘a ichar qadah-qa dah zahr. Har oqshom usruklardin xorij tarona, telba itlar ulushqondin nishona. Mastlar orasida bir hushyor - xushyorlar orasida bir mast hukmi bor. Manhidur ulki oshkor toat etgay, oshkor ma’siyatg‘a ko‘rkim ne yetgay. Bayt: Kimgakim haq ro‘zi aylabdur tariyqi ofiyat, Oshkoro aylamas ne toatu ne ma’siyat. Tanbeh ( 76 ). Ko‘p deguvchi, ko‘p yeguvchi - tomug‘ to‘riga oshuqub ketguvchi. Demakka mash’uf va yemakka mag‘lub - hikmat sharafidin mardud va maslub. Hasu d bemor, balki muhlik mar azg‘a giriftor. Fosiq va Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 60 xammor - ziyonzada va ziyonkor. G‘ iybat deguvchi - najosat yeguvchi . Afyuniyu bangi - odamiylar nangi. Tome’ umri zoe’ va malolati shoe’. Er kishi ko‘p yasansa beva bo‘lg‘ay, bu sifat zuafog‘a sheva bo‘lg‘ay. Bayt: Er kishiga zebu ziynat - hikmatu donishdurur, Yaxshi kiymak birla xo tunlarg‘a oroyishdurur. Tanbeh ( 77 ). Qarikim, qilg‘ay ra’noliq - tifledurur nobol ig‘. Kichik yosh larg‘a ulug‘lar harakoti anga dalildurkim, ne akli bo‘lg‘ay, ne uyoti. Qarikim, saqolin vusma bila bo‘yag‘ay, yigitdekdurkim, ani gulob bila yuvg‘an. Muflis burch ol saki bazl qilg‘ay, saqol orasta qilurkim, hazl qilg‘ay. Agar burchig‘a sud ortar, o‘z bo‘ynin bog‘lab zindong‘a to rtar. Er kishikim, ko‘p yasang‘ay, xirad ahli aning aqlidin o‘sang‘ay. Ruboiy: Iyd oqshomi tifl ilgida chapu rost hino, Yo shohidi sho‘x eg niga xazzu debo. Shoistadurur qari bajuz dalqu aso, Ko‘rguzsa saqo lig‘a kularlar uqalo. Tanbeh ( 78 ). G‘aniyg‘a chapon kiymak andoqdurkim, muflisg‘a atlasu katon kiymak. Ho‘b yirtuq to‘n bila ham ho‘b, gul yamog‘liq chaponi bila mahbub. Zuhal biyik maqom bila mehri xovariy bo‘lmas, dev bihisht hullasin kiygan bila pari bo‘lmas. Kampir haram nozanini bo‘lurmu, kaftor g‘azol ai Chin bo‘lurmu? Qari qahba gulgunau vusma bila yuzu qoshlig‘ -buzuq mafsaq adur, shingarf va zangor bila na qqoshlig‘. Xojakim, bibi borida dodakka aylang‘ay, bibining i ffat etagi kulg‘a bulg‘ong‘ay. Bayt: Kishig‘a bo‘lmasa o‘z sha’niga shoyista sifot, Qilmasun ayb o‘zidekdin dog‘i andoq harakot. Tanbeh ( 79 ). Nodong‘a so‘z demak ayg‘og‘dur va ko‘p dema gi yo‘rtog‘dur. Oz demagi nosih va demamagi - muslih. Elning maxfiy aybin paydo qilmoq - o‘zin bee’timod va o‘zi dekni rasvo qilmoqdur. Yo‘qkim, o‘zidekni rasvo qilmoq va o‘zining ham bu nav’ aybin oshkoro qilmoqdur. Bayt: El aybini ayturg‘a bi rovkim, uzatur til, O‘z aybini fosh ayla gali til uzotur, bil. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 61 Tanbeh ( 80 ). Ilm o‘qub amal qilmag‘on, yerni shiyor q ilib tuxum solmog‘ong‘a o‘xshar yo tuxum solib, mahsulidin bahra olmag‘ong‘a. Bayt: Ilm o‘qub qilmag‘on amal maqbul, Dona sochib ko‘tarmadi mahsul. Tanbeh ( 81 ). Usruk so‘ziga hikmat muxolifi javob xiradmand ishi emas va telba ramzig‘a aql muqtazosidin o‘zga xushmand nukta demas. Masnaviy: Kishiga necha kelsa mushkul hol, Hikmatu aql anga erur hallol. Kesak otqong‘a chekar yumruq, To‘ni yirtuq durur, saqoli yuluq. Tanbeh ( 82 ). Mushfiq nosih so‘zin eshitmagon ning sazosi taassufi mukaddar dur va o‘ziga nosazo demak. Bayt: Xiradmand pandini ko‘rgan achig‘, So‘ngida pushaymonlig‘i ne asig‘. Tanbeh ( 83 ). Hunarmand qoshida behunar ilik te bratmasa, ayb tuhmatin anga taqar. Itolguga tug‘dorining kuchi yetmasa, songg‘i bila ani bulg‘or. Bayt: Baso ojizki xasm ostig‘a yotmish, Og‘iz suyin aning yuziga otmish. Tanbeh ( 84 ). Sayyodning baliqqa shast solmog‘i nafs muddaosi uchundur va baliqning ham qarmoqqa giriftor bo‘lmog‘i ju’ balosi uchun. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 62 Bo‘ldi sayyodg‘au saydg‘a nafs orzusi qayd, Yo‘qsa ne ul edi sayyod, ne bu erdi anga sayd. Tanbeh ( 85 ). Oz demak hikmatqa bois va oz yemak sihhatqa bois. Og‘izg‘a kelganni demak nodon ishi va ollig‘a kelganni yemak hayvon ishi. Bayt: Ko‘p demak birla bo‘lmag‘il nodon, Ko‘p yemak birla bo‘lmag‘il hayvon. Tanbeh ( 86 ). G‘olib dushman zabuning bo‘lsa shod bo‘lma va ishi andishasid in ozod bo‘lmakim, siyosatida tahammul vojibdur va rioyatida taammul. Bayt: Dushman rajou xavfi desangkim, fan o‘lmag‘ay, Andoq tirilki, kimsa s anga dushman o‘lmag‘ay. Tanbeh ( 87 ). Olimki, johilni muqobalag‘a keltu rub, ilzom qilmog‘i havas bo‘lg‘a y, aning o‘ziga ushbu ihonat- o‘q bas bo‘lg‘ay. Olim kerakki, o‘z ilmining poya va miqdorin asrag‘ay, gavharni imtihon uchun toshqa urmag‘ay. Bayt: Xorag‘a har kishikim, durri saminni urg‘ay, Xirad anglarki, qayu biri birini sindurg‘ay. Tanbeh ( 88 ). Gavhar balchiqqa tushgan bila qiymati ushalm as va o‘z bahosidin qo lmas. Eshak munchog‘in tojg‘a tikkan bila firuza yerin tutmas va hech kim aning kam baholig‘ini unutmas. Qit’a: Zevar bila shakli xo‘b bo‘lmas, Har qizki, erur yomon liqolig‘. Harnecha qorong‘u bo‘lsa hujra, Sham’ anda bo‘lur fuzun ziyolig‘. Tanbeh ( 89 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 63 Qobilg‘a tarbiyat qilmamoq zulm dur va noqobilg‘a tarbiyat - hay f. Ani adami tarbiyat bila zoe’ qilma va munga tarbiyatingni zoe’ qilma. Qit’a: Qobilg‘a tarbiyat erur ul nav’kim, guhar Tushsa najosat ichra yug‘ay kimsa ani pok. Gar it uzumig‘a kishi ma y birla bersa suv, Bu tarbiyat bila qila olg‘aymu ani tok. Tanbeh ( 90 ). Hazlg‘a shuru’din behurmatlig‘ or tar va hazlning nihoyati jidolg‘a to rtar. Ko‘p lahv hayo pardasin chok etar va adab va hurmat ahlin bebok. Qila ol g‘oncha ta’zim va adab binosin yiqma va hayo va hurmat xilvatidin tashqari chiqma. Ruboiy: Iymong‘a erur nishon hayo birla adab, Hurmat bila ta’zim saodatqa sabab. Hayovu muaddab angaki m, bo‘lsa laqab, Maqsudig‘a kech yetsa ajab, angla ajab. Tanbeh ( 91 ). Fosiq bari millatda nodondur va pokravlar orasida nodonroq. Fi sq bari tariyqda yomondur va porsoliq ilbosida yomonroq. Ne elga yorsen - o‘zungni ul nav’ tuz, nechukki borsen - o‘zungni andoq ko‘rguz. Masnaviy: Hayovu adab birla tuzgil maosh, Yana ayla ta’zim u hurmatni fosh. Ne el yeri bo‘lsang, alar rangi bo‘l, Nechuk bor esang, tutqil ul sori yo‘l. Tanbeh ( 92 ). Sahvu xato bashariyat lozimidur. Xato va sahvin anglab mutanabbih bo‘lg‘on, saodatmand odamiydur. Xatosin zoyil qilur, ulki e’tirof sari qa ytg‘ay, va muzoaf qilur, ulki dalil ijro qilib harza aytqay. Mubolag‘asi necha ko‘prak - sahvi pandoroq va mukobarasi necha ortuqroq - o‘zi elga rasvoroq. Masnaviy: Xatog‘a tadoruk nedur bexilof, Ayon qilmoq o‘z saxvig‘a e’tirof, Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 64 Vagar qilsa sahvig‘a ijro dalil Ki, yaxshidur aylar iki oncha bil. Tanbeh ( 93 ). Har g‘aniyki tirikligida ehsonidi n ko‘ngullarni shod qilmag‘ay, o‘lganidin so‘ng ani kimsa duo bila yod qilmag‘ay. Ehson tiriklikda yaxshi ot dur, o‘lgandin so‘ng do‘zax azobidin najot. Qit’a: Kishida barcha axloqi hamida, Chu jam’ o‘ldi qo‘yarlar otin ehson. Biri andin saxodur, bir muruvvat, Bular gar yo‘qtur, inson ermas inson. Tanbeh ( 94 ). Baxilning andoqki, bugun topqoni zaxira bo‘lg‘ay, tongla qabr i ham bu kungi maos hi uyidek tiyra bo‘lg‘ay. Zuhdu taqvo barcha vaqt da dilpisanddur, yigitlikda dilpis androq. Tavba va istig‘no hama vaqtda sudmanddur, qariliqda sudmandroq. Hilmu hayo ahli har yerda arju manddur, ulug‘lar nazarida arjuma ndroq. Yaxshiliq va yomonliqni kim qildikim, jazo ko‘rmadi. Saloh va fasod tuxmin kim ektikim, o‘rmadi. Bayt: Yaxshiliq tuxmin sochg‘ilkim , budur dehqong‘a so‘z Harnekim, ekting bugun, bo rin hamon tut oni ko‘z. Tanbeh ( 95 ). Izzat ahliki mazallatqa tushti san’at ilgi yo‘qturu va savol tili. Anga tarahhum qilmoqni g‘animat bil va ilgingdin kelgancha ehson qil. Yigit gadokim, bel ura olur va o‘tun tashimog‘ni bilur, anga nima bergan tengri molin zoe’ qilur. Tanbeh ( 96 ). Zarbaft kisvatlig‘ dunyoguzin najosat ustidagi iltirog‘uchi ch ibin. Muttaqii pokrav masjidda mo‘‘takif bo‘lg‘on chog‘i mushaf avroqi orasida gul yafrog‘i. Masnaviy: Biri bayt ul-harom ichra farishta, Biri dayr ichra shayton barcha ishta. Ne hojat sharh q ilmoqliq tafovut Ki, baytullox dindur farqi sobut. Tanbeh ( 97 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 65 Bilmaganni so‘rub o‘rgangan olim va orlanib so‘ramagan o‘ ziga zolim. Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur, qatra-qatra yig‘ilib daryo bo‘lur. O‘rganurda n qochg‘on lavand va yuz iga hiyal va bahona eshigin ochg‘on tanand. Emgak to rtib ilm o‘rgangan xiradmand. Bayt: Ilmdi oriy ulusning johili xudkomasi, O‘rganurga jiddu jahd etgan jahon allomasi. Tanbeh ( 98 ). Gadozodai xiradmand - akobir hamrozi, g‘aniy zodai lavand -arzol damsozi. Ul ilmu donish yuzidin salotinni qilib hojatma nd, bu jahl va inod fartidin xaloyiq qoshida nopisand. Qit’a: Baso yagonai mufliski mulk sultoni Ulum mas’alasida erur anga muhtoj. Baso jaholatu beboklik fanida g‘aniy Ki, podshoh oni o‘z mu lkidin qilur ixroj. Tanbeh ( 99 ). Tinch ko‘ngul bila yovg‘on umoc h yaxshiroqkim, takalluf va mashaq qat bila qandiy kuloch. Eski chapon bila forig‘ tufrog‘da o‘ lturmoq yaxshiroqkim, zarbaft xaft on kiyib birov olida turmoq. Qit’a: Gadolig‘ bo‘ryosi uzra miskin Ki, xotir forig‘ o‘lg‘ay har taabdin. Ko‘p ortuqkim bo‘lub o‘zungga ma’mur, Xazu deboda yer tutsang tarabdin. Tanbeh ( 100 ). Har kishikim, bir qavmning suluk va ohangin tuzar, tadrij bila ha mul qavmning rangin tutar. Har kimgakim, payravlig‘ etar, ul mutobaat xosiyatidin ul yetgan yerga yetar. Agar so‘z sanga ko‘runsa mahol, ashobi kahf bila itlaridin hisob ol. Qit’a: Nabiy o‘g‘li tomug‘ni qildi maskan, Tomug‘ ahli guruhin chun erishti. Va lekin jannat ahli payravi it Yetishti qaydakim ul el yetishti. Tanbeh ( 101 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 66 Odamin sharif ul-kavnayndur23 va it najis ul-ayn24 ammo haqnoshunos va bevafo odam haqshunos va vafolig‘ itdin kam. Vafolig‘ qo‘tuz it yaxshroqkim, va rosiz xush barno yigit. Qit’a: Bevafo haqnoshunos eldin yirog‘lig‘ istakim, Kelmadi hargiz alardin g‘ayri bedodu jafo. Itga itlik aylamak jonu ko ‘ngul birla bo‘lur, Haqshunos o‘lsau bo‘lsa anda oyini vafo. Tanbeh ( 102 ) Nafsparvardin hunar kelmas - yemakdin o‘zga va nafsparastdin naf’ yetmas - demakdin o‘zga. Ul biri bari harom taomdin va bu biri barcha ta’rifi kalomdin. Masnaviy: Ul biri luqmau navola so‘zin Aytib onchakim xoli aylab o‘zin. Bu o‘z avsofig‘a muarrif o‘la, Aylabon bazmi anjumanni to‘la. Tanbeh ( 103 ). Tengri el aybig‘a nozir va sotirdur. Bovujud kim, jazosig‘a qodirdur. Va tengri dushmani ani ko‘rmas va bilmas. Ammo tuhmat b ila fosh qilurda taqsir qilmas. Masnaviy: Tengri ishin qilmoq erur farzi ayn Kim, ko‘rubon aylamoq sho‘ru shayn. Ko‘rmoyin ulkim, ishi bo‘hton erur, Bilki bu xislat bila shayton erur. Tanbeh ( 104 ). Xiradmandg‘a el xatosidin pand yetar va sa vob yo‘qlig‘a azm etar, andin burunkim, aning xatosidin pand olg‘aylar va a ybin aning yuzig‘a solg‘aylar. Qit’a: Oqil chu ko‘rsa elda xato ijtinob etib, Andin savob yo‘l sari moyil qilur o‘zin, Qo‘ymas aning xatosig‘a el aylab e’tiroz Ayturg‘a yuzi o‘trusida saxvining so‘zin. Tanbeh ( 105 ). Shabob ayyomi zikrida Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 67 Yigitlik umr gulshanining bahori dur va hayot shabistonining na hori. Bu biridin ayshu nishot gullarining ochug‘lug‘i va ul biridin zavqu inbisot uylarining yorug‘lug‘i. Insonning zebu ra’nolig‘i andi n va basharning tobu tavonolig‘i andin. Havos va quvog‘a andin quvvat, javorih va a’zog‘a andin sihhat. Ko‘ngulga is hq oshubi andin hodis va sho‘xlar sari oshufta bo‘lmoqqa ul bois. Yigitlarga husnu noz tug‘yoni aning mag ‘rurlig‘idin, qarilarg‘a ashku niyoz to‘foni aning mahjurlig‘idin. Ko‘z uyi mash’ali andin ravshan va yuz bog‘i an jumani andin gulshan. Nozaninlar husni istig‘nosig‘a sa bab ul va ishqoyinlarg‘a ishq balosidin mujibi ranju taab ul. Zabardastlar boshida mulk havosi sho‘ri andin va zeridastlar ay og‘ida ham mulkdin jalo bo‘lib qochmoq ro‘zi andin. Chobuklar aning natijasidin maydonda takova r chopib, balki ul takovar ham aning nash’asidin maydonda yugururg a quvvat topib, ma’siyatdin na fsg‘a yigitlikda kom topmoq ham ibodatdin ruhg‘a yigitlikda biyik maqom topmoq. Xaro bat ahlig‘a rindliq va ma stlik yigitlikda dilpazir va munojot ahlig‘a por solig‘ va xudparastlig‘ yigitlikda benazir. Ruboiy: Ahbob, yigitlikni g‘animat tutunguz. O‘zni qariliq mehnatid in qo‘rqutunguz. Oyini adovatu hasaddin o‘tunguz, Har nav’ ila o‘zni n echa kun ovutunguz. Tanbeh ( 106 ). Shayxuxat zikrida Shabob mayining maxmurlug‘i qa riliq va yigitlik sihhatining ranj urlig‘i qariliq. Shayhuhat ayyomi nishot ahlin noshod qilurkim, odam e qaddin ham qilib, umr bila xayrbod qilur. Havas va orzular shoxi ko‘ngulda sinar, balki borcha tarad dud va harakatlardin ko‘ngul tin ar. Sarbalandlig‘ xayoli boshtin chiqor. Nadomat va hasrat ashki seli qasri devorin yiqar. Nomurodlig‘lar zindoni budur va no umidlig‘lar bayt ul-ehzoni ham budur. Qad egilmagi tufroqqa mayl etmakka dol, shohi dlardin tanaffus bu ma’nig‘a guvohi hol. Iliq titramog‘i umr bodasi xumoridin. Ho fiza o‘rnig‘a nisyon yer tutub, o‘rganmoqni, balki unutmog‘ni ham unutib. Badang‘a sihhatdin asar qolmas va kungulga xushu xiraddin xabar qolmas. Yigitlarga tahayyur aning mabxutlu g‘idin, o‘g‘lonlarg‘a tamasxur aning fartutlug‘idin. Har sari mo‘yidin bir maraz paydo, qariliq va ming illat aning zotidin huvaydo. Ayol va atfol toriqib muhofazatidin. Navkar va chokar oziqib aning muloyamatidin. Turluk - turluk illat badani uyida o‘kulub, ajab-aja b maraz kasratidin ha yotdin to‘ngulub. Ma’murlar nofarmonlig‘idin ro‘zgori qatig‘ va mahkumlar besomonlig‘idin tirikligi achig‘. Og‘zi so‘lakayi so‘z mazasin oqizib, maraz kasratid in mushfiqlar og‘zig‘a suv tomizib. Erniki, bir- biriga qovushmay o‘z holig‘a kulub, boshi ko‘ksiga tushub, og‘zi xuqqasidin do nalari to‘kul ub. Sihhat ummidi xayoli ko‘nglidin yi roq, tirikligikim, o‘lmak yuz qatla andin yaxshiroq. Ruboiy: Chun ketti yigitliku uzoldi qariliq, Dam sovudi, ya’ni qolmadi qon ham isiq. Og‘zig‘a hayot shar bati bo‘ldi achig‘, O‘lmog‘ xushroqki, umr bu nav’ qattiq. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 68 Ruboiy: Afsuski, umri navjavonlig‘ ketti, Tang‘a qariliqda notavonlig‘ yetti, Gar yuz yil ulki komronlig‘ etti. Chun topmadi margdi n amonlig‘, netti? Tanbeh ( 107 ). Peshai solikka yer zarur erko niga odamizod vujud mulkidin xonap ardozdur. Va adam kishvarig‘a safarsozdur. Safar maxsus sanga va manga emas yo xususiyat qilg‘onni kish i shohu gadog‘a demas. Har kim adam nihonxonasidin vuju d anjumanig‘a qadam urubtur va bu baqosiz oromgohda bir nafas o‘lturubtur, yana qaytib asli vatang‘a azm etmak kera k va qaydin kelibdur yana ul yon ketmak kerak. Besh kun bu dori fano tirikligiga masrur va davla tig‘a mag‘rur bo‘lmoq ke rakdur. O‘lumdin guzir yo‘qtur va hech kishiga ul muhlik da dastgir yo‘q. Pas, aning yaprog‘ ida bo‘lmoq zaruratdur va borur asbobin tuzatmak chorasiz suratdu r. Ul safar asbobi solih a’moldur va hamida hisol. Va aning zikri ikkinchi qismda tafs il va tartib bila raqamg‘a keldi va mashruh bitildi. A mmo musofirg‘a yo‘l suubatining suhunati uchun va vodiy yiroqligining daf’i shidda ti uchun yomon uqbalarkim, oldiga kelur va azim muxotaralarki, voqe’ bo‘lur, rahnoma lig‘i uchun va mushkulkushoylig‘i uchun bir nimakim, noguzirdur komil rahnasoyi pirdurkim, an ing irshodi bo‘lmayin bu yo‘lg‘a azm qilmoqni akobiri avliyo (quddisa allohu taolo arvohahum)25 joyiz tutmaydur, balki so lik atvori va sulukiga yovutmaydurlar. Har oyinak im, musofir ko‘rmagan yo‘lga qadam ur sa va yetmagan vodiyg‘a yugursa, yo‘l yiturmak ehtimoli bor va yo‘ld in ozmoq imkoni bor. Ul uqubatdin va anda yuzlangan xatarotdin musofirni hodiy o‘tkarur va kom il murshidning irshodi maqsadqa ye tkurur. Va yana ahlullohki, haq yo‘lig‘a qadam qo‘yubturlar va tala b markabin shavq vodiysig‘a suru bturlar, komil pir irshodidin ayru azm qilmaydur va bu yo‘lda hodiys iz maqsad manzilig‘a yetmaydurld r. Agar ahyonan yuzdin bir solik zohir yuzidin murshid piri nobud ekandur, ammo ma’ni yo‘lidin mavjud ekandur yo g‘oyib murshid taqviyati birla yo mutavaffoyi komil ruhoniyati tarbiy ati bila azm etibdurlar va matlubig‘a yetibdurlar. Maqsudkim, bu yo‘lda nafs dushmandur va shayotin i rahzan va har qaysi azim maxofat va ulug‘ ofatdur, to hodiy boshqarmag‘ay va murshid muhlikdin o‘tkarmag‘ay. Bu yo‘l kat’i mutaassirdur va maqsadg‘a yetmak mutaazzir. Va o‘zluki bila bu v odiyg‘a yetgan va manozilin qat’ etgan anoniyat giriftoridur va nafsg‘a t obe’ va shaytonning masxar a va mahzalidur va ranj i zoe’ Bu maqsudg‘a bir vosita bo‘lmay yetmak mumkin emas va murshid ra hnamoy bo‘lmay, bir uning yetganin kishi demas. Muridni maqsudg‘a yetkurguvchi haqdur vositai pir va solikni matlubqa qo‘shuldurg‘uchi ham haqdur va vasilai ham pir. Tamsil: Manquldurkim, qutb us-so likin va sulton ul orifin, haqi qat ahli imomi, Shayx Boyazid Bistomiy26 (quddisa sirrihu) bir jonibg‘a bo‘ lub erdi ozim va bir muridi anga mulozim. Bir ulug‘ suv ilaylariga keldi. Va Shayx «Olloh!» deb ul suvg ‘a qadam urdi va muri dg‘a «Boyazid», deb qadam urmoq buyurdi. Shayx va murid «O lloh» va «Boyazid» deb borurlur erdi . Va sabo va nasimdek suvdin o‘zlarin o‘tkarurlar erdi. Nogoh murid xayolig‘a ke ldikim, Shayx Olloh zikri bila boradur va meni yo‘lda boshqaradur, men ham vosita sham’in o‘chiray va vahdat bahrida Olloh zikri bila qadam uray. Bu muddao bila ulki qadam qo‘ydi, botti. Shayx dastgirlikka qo‘lin uzotti, ilkin tutu b chekti, bahr sohilig‘a otti va muhlika g‘arqobidin sudradi emin manzilig‘a va dedi: Ey farzand, sen ul Boyazidg‘a yet, andin so‘ngra tengrig‘a yetmak havas et. Anga bu nav’ siyosat su rdi va irshod shartin bajo kelturdi bu yo‘l hodiysi har kimgakim, pi rdur mundoq haloki g‘arqi obla ridin dastgirdur. Maqsudki, pir irshodidin ayru bu yo‘lg‘a qada m urmamoq kerak, balki dam. Ruboiy: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 69 Kimni bu yo‘l qat’ig ‘a soldi taqdir, Pir amrini qilmasa, keraktur tag‘yir, Onsiz qadam ursa, ang la makru tazvir, Mal’un desa behrakki, desalar be pir. Tanbeh ( 108 ). Safar manofii zikrida Arzi sokin qayda va sipehri da vvor qayda va turobi mutamakkin qa yda va kavkabi sayyor qayda?! Ul biri sukundin xoksorlar po yandozi bo‘ldi va bu biri ta harrukdin sarafrozlar sarafrozi. Ranj va mashaqqat moyai tavozu’ va adabdu r va safar ranj va mashaqqatg‘a sabab. Safar ko‘rai gudoz va so‘zdur va ul gudoz va so‘z erning vujudi oltunig‘a iyoranduzdur. Safar mahjurlarni matlubig‘a yetkurguvchi va ma hrumlarni murod uyig‘a ki vurguvchi va xomlarni pishirguvchi va taomlarni singurguvchi. Olam g‘ar oyibidin bahra yetkurguvchi va ofarinish ajoyibig‘a ittilo’ berguvchi. Buzurgvorlar mazorati fayzig‘a musharraf va mukarram bo‘lmoq sa fardin va fayzosor eranlar xizmatig‘a muazziz va muhtaram bo‘lmoq safard in. Solikning atvoriga an dom berguvchi safar, ko‘ngulning har sari havo qilurig‘a orom berguvchi safar. Musofirni manozillard in boxabar qilg‘uvchi ul, ul marohilg‘a rahbar qilg‘uchi ul. Issiq-sovuqdi n jong‘a intiboh berguvchi ul, achchig‘-chuchukdin ko‘ngulni ogoh qilg‘uvchi ul. Safar vodiysida musofi r ayog‘ig‘a dardu balo tikanlari ko‘p sonchilur, lekin har tikandin maqsud guli ochilur. Yo‘l emgagi shiddatidin badani ko‘p tovshalur va vujudi rohravlar ayog‘ig‘a to‘shalur va a’zosi ul ayog‘ ostida ushalur, ammo ko‘ngli buzug‘lug‘lari yasalur, va ruhi ko‘zgusi safo olur. Har kishvarning oroyishini va har manzilning osoyishini safar ah lidin so‘r va mu sofirdin ko‘r. Safar qilmag‘on orom farog‘atin qayda bilsun va g‘urbat chekmagan vatanda kom rafohiyatin ne nav’ ma’lum qilsun. Daryoki sokindur, suyidin yutsa bo‘l urmu va ro‘dkim mutaharrikdur, zuloli tarkin tutsa bo‘lurmu? Taharruk ahlig‘a hayotdin asardur va jamodot xayli tiriklik nishonasidin bexabar. Bu sayr agarchi zohir sayridin hikoyatdur, ammo haqiqat yo‘li sayru sulukidin qinoya tdur. Ul maxsus emas sukun va harakatg‘a, muqayyad emas batiy sur’atg‘a va an i debdurlarki, anjumanda xilvat va vatanda sayr va harakat. Qit’a: Bu jamoatdurki, manzilgohdin olmay qadam, Ko‘z ham ochmay ul tara fkim, olami kavnu fasod. Bahrdin zavraqni tortar lar tutub sohil sargi Kim, ani g‘arq etgali yetkurm ish bo‘lg‘ay tundu bod. Ruboiy: Yorabki, bu qavmkim erur xizrqadam, O‘lgan ko‘ngul ehyosi uchun isodam. O‘lgan va itganlarga q ilib lutfu karam, Yetkurgandek yetkur mening boshima ham. Tanbeh ( 109 ). Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 70 Odamiyning yaxshirog‘i uldurkim, porso va pok bo‘lg‘ay va haq so‘zin ayturda bevahmu bok bo‘lg‘ay. O‘zi poku ko‘zi pokni inson desa bo‘lur. Tili arig‘ va ko‘ngli arig‘n i musulmon desa bo‘lur. Musulmon uldurki, mu sulmonlar aning til va ilgidin emin bo‘lg ‘aylar va ko‘zi ko‘nglidin mutmain. Tanbeh ( 110 ). Yaxshidin yomonlar ham yomonlig‘ ko‘z tutmas, yaxshi yomonlarg ‘a ham yaxshilig‘in unutmas. Yaxshiliq qila olmasang, yomonli q ham bore qilma. Yaxshiliqdan yom onlig‘ni yaxshiroq bilmasang, yaxshilarga qo‘shul, yaxshiliq tegrasig‘a evrula olmasang, yaxshilar tegrasiga evrul. Tanbeh ( 111 ). Fisq shumlug‘idin o‘zingni yaxs hilardin huratma va yomonlar or asig‘a qotma. Ul shum agarchi aqlg‘a makruhdur, ammo nafsg‘a mahbubdur; ag archi haq yo‘lida mag‘mumdur, ammo shayton yo‘lida marg‘ubdur. Tanbeh ( 112 ). Bir necha jur’ani badang‘a doxi l qilib, bir necha qatrani andin xorij etma. Ul jur’a quduratidin safodin ayrilib, ul qatra xurujidin balo daryosig‘a botmakim, ul ju r’a selobi balodur, dinu iymoning yiqar, ul qatra girdobi ranju anodu rkim, aning bila hayoting naqdi ch iqar. Badan durjidin durlarnikim sochting, xoli bo‘ldung va jism shisha siga ul jur’alar yo‘lin ochting - nafsu havo poymo li bo‘ldung. Ul jur’a moddai fasoddur, taningg‘a yo vutma va ul qatra naqdi hayotd ur - tarkin tutmakim, muning qabulidin shayton maqbuli va maqsudisen va anin g raddidin rahmon mardudisen. Ani ichmak - jigar qonin ichmakdur va mundin kechmak - bir jigar go‘shadin kechmakdur, ul birin yutmoqdin zahr yutma, bu birin sochmoqdin nasling tuxmin qurutma. Tanbeh ( 113 ). Dardlig‘ ko‘ngul - shu’lalig‘ char og‘, yoshlig‘ ko‘z suvluq bulog‘. Teva qushin yuklab ko‘chsa bo‘lmas va chodir qanotin ochib uchsa bo‘lm as. O‘t ishi qovurmoq, yel ishi sovurmoq. Suvning mazasi muz bila, oshning mazasi tuz bila , odam yaxshilig‘i so‘z bila. Sihhat tilasang ko‘p yema, izzat tilasang ko‘p dema. Ya xshi libos - tang‘a oroyi sh, yaxshi qo‘ldosh - jong‘a osoyish. Tome’din karam tilama, gadodin dira m tilama. Baxildin amonat ajab, karimdin xiyonat ajab. Choqin siymin o‘ksa bo‘lmas, yoshi rishta sin tugsa bo‘lmas. Telba qulog‘iga pand – quyun asg‘ig‘a band. Tanbeh ( 114 ). Bebok - hamdamliqqa yaramas, nopok - mahramlik ka yaramas. Erning qilig‘i - sutning ilig‘i. Yasanchoq - mardona bo‘lmas, ko‘palak -parvona bo‘lmas. Do‘st javridin ingranma, dushman bedodidin gungranma. Tanbeh ( 115 ). Molliq nodonning demagi, oltunl uq chibinning yemagi ma’lum. Fosiqdin hayo tilama, zolimdin vafo tilama. Kular yuz bilan ato, sa xo ustiga saxo. Arig‘siz ish safo bo ‘lmas, ip ganchisi aso bo‘lmas. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 71 Aningkim shohlarg‘a xizmati xo‘ braq, qo‘rqunchi ko‘pra k. Ishqsiz kesak, dardsiz eshak. Qone’ tilanmas farzona, qanoat tuganmas xizona. Elga qo‘shul g‘on oroyish topti, el din uzulg‘on osoyish topti. Har yugurgan yovushmas, har ayrulg‘on qovushmas. Ju hud o‘z dinidin mahjur, hasud o‘z fe’lidin ranjur. Xasm necha haqir bo‘lsa, ko‘ngul qo‘zg‘a tur va xas necha ushoq bo‘lsa, ko‘z bulg‘atur. Dushman so‘zi to‘zimi eldin, suv xatlari - yeldin. Ushoqlar ishi nima bo‘lm as, pista qobug‘i kema bo‘lmas. Dushman maqoloti - bang xayoloti. Tanbeh ( 116 ). Yaxshi bo‘l yo yamon, i kkisi bo‘lurmen degan hamonu yamon hamon. Yamon bila yaxshi orasida ko‘p farqdur ikki kemaning uchin tut qon g‘arqdur. Har qavm oyini bila zuhur qilsang alardinsen alar yamon bo‘lsa, sen - yamon va alar yaxshi bo‘lsa, sen yaxshila rdinsen. Pas o‘zni yaxshilar orasida yashurg‘on va alar etagiga ilik ur g‘on yaxshiroqdur va xa vfu biymdin qiroqdur. It ga eranlar suhbatidin eranlar hukmi bor, najas tuzloqqa tushsa, tuz hukmin tutar. Baso qobilki, yaxshilardin ayrildi, yamonlar suhbati ani zoe’ qildi. Saidzodaikim, lo‘lilarga o‘tka ngay, maymunbozlik va duduktaro shliqdin o‘zga ne o‘rgangay. Shoh qasri kabutarikim, sahroyilarg‘a qo‘shulg‘ay , kecha qo‘nar yeri choh tubidin o‘zga ne yer bo‘lg‘ay. Yomondin yaxs hiliq ko‘z tutmoq fosid xayoldur, itdi n kiyikka va mus hukdin kabutarga shafqat maholdur. Zoti dushman va muxolifni do ‘st dema, o‘zungga bozi berma va bozi yema. Tabiiy dushman vaqte do‘st bo‘lg‘aykim, suv o‘tn i o‘churmagay va yel tufrog‘ni sovurmag‘ay. Inson bila shayton orasida adovatdur va tabiiy muxolifat: biri o‘tdin va biri tufrog‘din. Bu adovat oralaridadur ul chog‘din o‘t g‘olib bo‘lsa, tufrog‘ni kul qilur va tufrog‘ g‘o lib bo‘lsa, o‘tni o‘chirur. Odam bila shayton muxolifatin unutma. Ota dushm anin o‘zungga do‘st tutm a. Otangni bihishtdek ma’manidin jalo qildi va yillar xokdon g‘aribistonida zalil va mubtalo qildi. Va otang avlodidin ba’zi anga intiqom tuzdilar va xoru zabu n qilib jafolar ko‘rguzdilar. Nafsni chun taqvo riyozati bila zeridast qildilar - shaytonni zalilliq b ila yerga past qildilar. Sizning bu adovatingiz hargiz adam bo‘lmas. Bu dushmanliq orangizdan hargiz kam bo‘lmas. Bu g‘olib dushmandin bir dam g‘of il qolma, o‘churolmas isyon o‘tin o‘z xirmaningga solma. Tanbeh ( 117 ). Nodon do‘stni ham do‘st sonig‘a kivurma, xirads ham’in aning harza afsonasi yelidan o‘churma. Baso tiflkim, ayni muhabbatdin ato saqoli tukin to rtib uzubtur va sajjodasi mehrobida beadablig‘ ko‘rguzubtur va namozin buzubtur. Va basr ma stkim, niyoz yuzidin ay og‘ o‘pkali egilibdur va beixtiyor qayddin pokdomanlar etagin mulavvas qili bdur. Dono dushmandin na f’ imkoni bor va nodon do‘stdin zarar imkoni ko‘prak bor va mung a alar bila ixtilot qilmamog‘ kerak. Tanbeh ( 118 ). Bashar jinsidin vafo ko‘z tutma va xirad naxlin fo sid xayol samumi bila qurutma. Bir vafo qilsang, o‘n jafo tortarg‘a muhayyo bo‘l, muncha bila qutulsang, jong‘a minnat tutub uzrlarin qo‘l. Yuqoriroq vafosiz ahli zamon dostoni o‘tubtur va xirad zamon ahli yerlarini unutib, vafo oyinidin ma’zur tutubtur. Tanbeh ( 119 ). Xo‘b - ruhafzo, zisht - umr farso, xushxulq nozanin - huri bihshtoyin. Yomo n mijozliq zisht - devi do‘zax sirisht. Muxannas ne hashvki demagay, ma kiyon ne najosatki yema gay. Erdin so‘z hunar, Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 72 enchidin bo‘z hunar. Jumriy o‘kunub biyik bo‘lmas, o‘chku yugurib kiyik bo‘lmas. Ko‘nglida xalalliqqa kulgu harom, shoh ollida dushmanliq qa uyqu harom. Tengri borchani o‘z yo‘ lida rahzandin asras un va shoh ollida du shmandin asrasun. Bayt: O‘z yo‘lida tengri tutsun el ni dushmandin yiroq, Shah qoshida kimki shayto nvashdurur andin qiroq. Tanbeh ( 120 ). Umrni g‘animat bil, sihhat va amniyatqa shukr q il. Fano tariyqin tuz, faqr bila mubohot ko‘rguz. Mazhabingni ixfolig‘ bila eldin yaxshi asra va yormog‘ingni yaxshi va yomondin maxfiy asra. Aftodalig‘ bila xo‘y tut va sh ikastalig‘ bila ko‘ngulni ovut. Befoyda so‘zni ko‘p aytma va fo ydalig‘ so‘zni eshiturdin qayt ma. Oz degan - oz yengilur, oz yegan - oz yiqilur. Ochlig‘ hikmat sarmoyasidur va to‘qlug‘ g‘aflat piroyasidur. To‘qlug‘ hirsin ko‘nguldin yo‘ q qil, o‘zung och bo‘lib, bir ochni to‘q qil. O‘zungni zebo libos xayolidin o‘tkar, libos zebolig‘in tilasang bir yala ngni butkar. Libos har nechakim zebodur, kiyganingdin kiydurganing avlodur. Bayt: Nechakim to‘nni rioyat birla kiysang eskirur, Chunki kiydurdung yalangg‘ a uframas to‘n ul erur. Tanbeh ( 121 ). Har kishini dema mahramu hamrozdurkim, bu ma to’ olam ahlida ozdur. Bashar jinsin rozingg‘a mahram bilma, balki malakni ham o‘zungga mahram qilma. O‘zung asrardin agar sanga maloldur, yana birov ani asramoq maholdur. O‘z maxzaningni ochsang va maxf iy durlaringni sochsang, tergan kishi sepamay netkay va asra deb, mubolag‘a q ilg‘oning ne yerga yetgay? O‘zung o‘z sirringni asray olmag‘oningni bilursen, yana birov ani fosh etsa, a yb ham qilursen. Bu sir asramog‘ingdin lavhashalloh va e’tiroz qilmog‘ingdin borakalloh! Ko‘zni o‘z aybingdin olma va o‘zgalar aybig‘a ko‘z solma. Bayt: Biynandadur o‘lsa kishi o‘z aybig‘a hozir, Ko‘z ochma bo‘lurg‘a, yanalar aybig‘a nozir. Tanbeh ( 122 ). Chin so‘zni yolg‘ong‘a chulg‘ ama, chin ayta olur tilni yolg‘o ng‘a bulg‘ama. Yolg‘onchi kishi emas, yolg‘on aytmoq eranlar ishi emas. Yolg‘on so‘z deguvchini bee’tibor qilur, nechukkim, ul gavharni xazafdek xor qilur. Ulki chin so‘zni yolg‘ong‘a qotar, durri saminni najosatg‘a otar. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 73 Gavharekim, shohlarg‘a ze bi toju taxt erur, Tashlag‘on oni najosatg‘a ajab badbaxt erur. Tanbeh ( 123 ). Tengri do‘stlari sidqu safo ma’danidur. Yolg‘onchini debdurlarki, tengri dushmanidur. Tilingni ixtiyoringda asrag‘il, so‘zungni ehtiyot b ila degil. Mahallida aytur so‘zni asrama, aytmas so‘z tegrasiga yo‘lama. So‘z borkim, eshituvchi tani g‘a jon kiyurur va so‘z bo rkim, aytg‘uvchi boshin yelga berur. Tiling bila ko‘nglungni bir tut, ko‘ngli va tili bir kish i aytg‘on so‘zla but. So‘zni ko‘nglungda pishqormagun cha tilga kelturma, harnakim ko‘nglun gda bo‘lsa tilga surma. Agarchi tilni asramoq ko‘ngulga mehnatdur, ammo so‘zni sipam oq boshqa ofatdur. Aytur yerda unutma, aytmas yerda o‘zungni mutakallim tutma. Aytur so‘zni ayt, aytmas so‘zdi n qayt. Oqil chindin o‘zga demas, ammo barcha chinni ham demak oqil ishi emas. Masnaviy: Xiradmand chin so‘zdin o‘zga demas, Vale bari chin ham degulik emas. Kishi chin so‘z de sa zebo durur, Necha muxtasar bo‘lsa, avlo durur. Tanbeh ( 124 ). Uyg‘oqlig‘da ne olingga kelsa, qazodin ko‘r, uyquda har ne tushun gga kirsa, yaxshi yo‘q. Elning so‘ziga har ne yomonliq mahal topma, g‘olib aduv mag‘lubing bo‘lsa , shar’ tarafin zohir qilib, xayr jonibin yopma. Qaviy dushman zabuning bo‘lsa muruvvat qil, karam va avf ko‘rguzgil. Zolim va bedard suhbatida nukta surma, nammom na nomard muloyamatida dam urma. Dono ilikdin borg‘ondin so‘z ay tmas, o‘tgan yigitlik orzu bila qaytmas. O‘tgan ro‘zgor adamdur. Kelmagan din so‘z aytqon ahli nadamdur va hol mug‘tanamdur. Bir turk bu ma’nida debdurkim: «Dam bu damdur». Bayt: Moziyu mustaqbal ahvolin takallum ayla kam, Ne uchunkim, dam bu damdur, dam bu damdur, dam bu dam. Xotimada: Tanbeh ( 125 ). Suvdin asrag‘ulukdur tufroq va ba lchig‘ uyin. Va o‘tdin asrag‘ul uqdur yag‘och va qamish uyin. Va yeldin asrag‘ulukdur bo‘z uyin. Va tufrog‘di n asrag‘ulukdur ko‘z uyin. Jami’i mosivallohdin asrag‘ulukdur ko‘ngul uyin. Bayt: Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 74 Nechukkim, to‘rt uyga to‘rt ziddi nuqsoni shoye’dur, Beshinchi un dag‘i ag‘yord in ul nav’ zoe’dur. Olam asbobining tuganmasligida bu tanbehdurlar: Masalan, birovkim kirp ichdin bir-biriga farsh to‘shar bo‘lsa, chun ma’xud budurkim, xishtni darz bar darz solmas, qirog‘larin bir-biridin o‘tkarib, avvalg‘ig‘a yondoshtura solg‘on ikki xishtning tarafl arida ikki ulug‘ farja payd o bo‘lurkim, yana ikki xisht tilar. Oni solmoq lozimdur. Bu qiyos bila ming yo ikki ming xisht farsh soli( n)sa bu nav’ farjalar bag‘oyat ko‘p hosil bo‘lur. Har qaysining islohig‘a ya na xisht solg‘on sayn ul farjalar ul xishtlarga ko‘ra ko‘p zohir bo‘lur. Agarchi ul farja zohir bo‘lg‘on takmili uchun yana xisht soli(n)sa, arzi olloh vossat yuzni, balki kurai arz davr asin tamom xisht solmoq lozim bo‘ la kelur. Bovujudi ulkim, bu mahol xayolni kishi taaqqu l qilsa tuganmog‘ining imkoni yo‘qtu r. Qishi tuganmagini faraz qilsa, ul farjalar birla ming, balki yuz ming bilonihoyat or tar. Alaring islohini mahol faraz birla ham taaqqul qilsa bo‘lmas. Muning iloji va tadoruk i xishtni zoviya qilmoq bila va andin ham ushog‘roq ushatmoq bila muyassar bo‘lurkim, muddao qilg‘oncha yerga chun farsh to‘shaldi, paydo bo‘lg‘on farjalarg‘a ko‘ra xishtlarni ushotib solg‘aylar yo ul dushvorlig‘ osonlig‘ bila ilaydin qo‘pqay. Tanbeh ( 126 ). Kelduk mushabbahg‘akim, olam asbobidur, kishi tilasakim, ko‘ngul tilagandek va bashariyat tomeasi taqoza qilg‘ondek asbobini tuzatgay nima ko‘p kerak ul keraklik nimalardin bir nechasi muyassar bo‘lsa, yana aning itmom i va takmilig‘a yuz oncha, balki ko‘prak kerak bo‘lur ham aning anjomin taaqqul qilsa ul ham mujibi zavoidlar bo‘lur. Andoqkim, aning saranjomining tasavvuri maholotqa yuz qo‘yar. Masalan, ba’zi salotindekk im, necha iqlimni oldila r o‘zga aqolim xayoli boshlarig‘a tushti, muning dag‘i iloji va tadoruki bir necha muddaodin kechma k va bir necha orzudniki bashar tab’ining lozimasidur, o‘tmak bila hosil bo‘lu r. Emdi so‘zning aslig‘a shuru’ qiloli: Bu olam asbobi muddao va orzusin andoqkim, biror nima xotirdin salb qilg ‘on bila ko‘p tashvish za taklifdin maxlas voqe’ bo‘lur, agar bilkull ta momi muddao va orzudin kishi ilix tortsa, dunyoning barcha ofat va baliyatidinkim, ishtig‘oli haq yo‘ lining mone’idur, ozod va forig‘ bo ‘lmoq muyassardurkim, bu davlat ko‘p muvofiq bandalarga dast beribdur va aroda bor ekandurlar va holo ham bor ekanlar. Va alarkim, arodin chiqibdurlar, zikrlari mash oyix va ulamo kutubida mazkurdir. Emdi kelduk mushabbahg‘akim, farsh to‘shmama kdur, ul dag‘i andoq xishti ushotqon bila, zoviya qilg‘on bila ko‘p mushkulligi os onliqqa yuz qo‘yar. Agar bu fa rsh xayolin ta mom ko‘nguldin chiqarulsa, kishi ul mahol tasavvur din ham tinar va xalos ham bo‘lur yo o‘yga agar farsh bo‘lmasa tana’umoti va talazzuzotidin ne o‘ ksugay. Va avliyo (quddisa allo hu asrorihum) axloh va sifoti ta’rifida, balki anbiyo (salovotillohi alayhum) ahkom va sharoe’i zikrida o‘y farshi so‘zi o‘tubmu ekin andoqkim, o‘y farshig‘a hech ish vo basta emas va ul hech ishga muht oji alayh emas. Fil-haqiqat olami asbobi dag‘i besh kunlik umrdak im, nihoyati o‘lmakdur va barcha qonlar yutub hosil qilg‘on asbobin yuz hasrat va armon ila qo‘yub ketmak. Har kishikim, haqdin qabul saodatig‘a musharraf bo‘lubtur, ani rad qilibdu r va bori ahli qabulning mardudi bilibdur chun ani tamomi xotirdin mahv e tibdur, asli maqsudig‘a yetibdur. Va ul mushabbah va mushabbahunbih arosida bu tafo vut ham borkim, ul farshqa shuru’ va tarkidin foilig‘a sud va ziyoniki, aytsa bo‘lg‘ay, yo‘qtur. Va dunyo asbobi ishtig‘olidakim, haq yo‘li sulukidin mone’dur bir nafs yuz olamcha ziyon va har dam ming falaki a’zamcha n uqson kutishdin ravshanroqdur. Hikoyat: Xorun ar-Rashid27 Shayx Bahlul28 suhbatin havas qildi va ul matlub husulin multamas qildi. Bahlulg‘akim, bu xabar yetti, Horun suhbatin musharraf etti. Xalifakim, Bahlul ayog‘in yolang ko‘rdi, kafsh kiymaga nning kayfiyatin so‘rdi. Majzubkim, yillar kafshsiz sayr etib erdi, kafsh degan nima yodidin ketib erdi. Bilgachkim, kafsh dunyod a mavjud bor, tabassum bila dedikim: «Kishi ani Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 75 tilasa qaydin topar?» Horu n dedikim: «Bozor da ko‘ptur. Olur ani har ki shikim, har qaysi ayog‘iga xo‘bdur». Bahlul so‘rdikim: «Har kim ani olmoq ma yli qilur, ammo bahosi qaydin topilur?». Horun ayttikim: «Bahosin biz saranjom qila li va sening uchun sotq un olali». Bahlul de dikim: «Ani kiygan gohi ayog‘idin chiqarsa, kim asrar va kecha uyus a, kim sahlar?» Horun dedikim: «Qul beralikim, asrasun va sen qayda chiqarsang, saxlasun». Bahlul dedikim: «Ul ham yolang ayog‘ bo‘lsa netay? Qafsh olay desa bahosi qaydin yetg ay? Horun dedikim: «Ani ham biz berali, ul sanga kiydurgandek biz anga kiydurali». Bahlul dedikim: «Ul och qols a, ne yegay va yolang qolsa dardin kimga degay?» Horun dedikim: «Kiymagin xazonadi n yetkuray va yemagi n bovarchidin buyuray». Bahlul dedikim: «Men ayog‘ yolang o‘rganibmen va kafsh va o‘t ukdin o‘sonibmen. Kafsh kiysam, shoyad dastor ham chirmatqaysen va meni boshtin ayog‘ balog‘a qolg‘onlarg‘a qotqoysen. Va o‘zung ham bu ikki taklifga qolg‘aysen. Bu savdodin kechsa ng sanga bu mehnatdin qutulmoq dur, manga ham bu boshtin ayog‘ balodin halos bo‘lmoqdur». Piri roh va soliki ogoh mundoq durrdek takallumkim surdi, bu gavharlarni aning qulog‘ig‘a urdi. Shohni ul mojarodin o‘tkardi va o‘z ayog‘i n kafshdin tortti, boshi n dastordin qutqardi. Bayt: Forig‘ etti besaru foniy ul guftordin, Ham ayog‘in kafshdin, boshini dastordin. Tanbeh ( 127 ). Kafshsizlikdin malul bo‘lm ag‘il, ayog‘sizlarg‘a boq ib shukr qil. Dastor yi rtug‘lug‘idin g‘am yema, boshi yorug‘larg‘a boqib tengri hamdidin o‘zga dema. Tanpo‘ shung durust bo‘lmasa tandurustlug‘ungg‘a shokir bo‘l, ichi ng quvvatig‘a g‘izo topmasang, ic h og‘rig‘in yo‘q shukrig‘a zokir bo‘l. Kisangda agar diram yo‘q, ko‘nglungda kisabur g‘ami ham yo‘q . Iflos mashaqqatin burjlulug‘ung yo‘qidin unut, har holda shukr va qa noat tariqin berk tut. Agar oti ng yo‘qtur, arpa g‘amin yemassen. Agar qulung yo‘qtur, kishi quli xu d emassen. Qamar kursig‘a ilking yetmasa, qo‘g‘lama, o‘tmak ham mag‘namdur. Zarbaft baholi libosi bo‘lmasa, farog‘at bo‘ryosi qachon andin kamdur. Agar shunqordek boshingda zardo‘zluk tumog‘adin to j emasdur, shukr qilkim , ko‘zung yoruq duny oni ko‘rarga muhtoj emastur. Agar shunqor egas idek belingda bahliyi za rnigor yo‘q ham, shuk rdurkim, ilg ing bahli panjasidek nokor yo‘q va andin sanga ozor yo‘q. Har shiddatekim, bilursen andin qatiqroq hol bo rdur va har suubateki, gumon qilursen andin sa’broq ko‘b kishiga giriftordur. Har mashaqqatk im, senda yo‘qtur, seningdekda bor. Ul sanga ne’matedur shukr ayturg‘a sazovor. Har ne’matkim, sanga beribtur va seni ngdekka bermaydur. Hamdu sano ayturg‘a kiromand haqdin bu be hisob inoyatlarni bil va munga ko ‘ra bandalik fikrini qil. Har necha ibodat qilsang, ko‘nglungni taqsir qilg‘ong‘a moyil tut va har necha toat qilsang, tilingni uzr ayturg‘a qoyil tut. Sen va qilg‘aning ma’dumi mahz, vujud ha q vujudi, har ne aning g‘ayri nobudi mutlaq va bud aning budi. Ilohi, bu ajzokim, yaxshi-yomon sifoti a nda mazkurdur, maqbulu mardud holoti mastur, bitguvchisi agarchi yomonl ardindur va yaxshilardin emas, ammo sendin yaxshiliq tama’ig‘a o‘zin yomonlardin demas. Ilohi, ani yaxshilar orasidin havr etma va yom onlar xaylig‘a qotma. Tilig a kelgan bila ko‘nglin sodiq tut va qalamig‘a yozilg‘on bila zamirini muvofi q tut. O‘zingdin o‘zga so‘zin ko‘nglidin chiqar. Ul yon tutkim, sanga yetis hgay va ul yo‘lg‘a yurutkim, sanga qorishgay. Tiliga o‘zungdin o‘zgani yovutma va ko‘nglini o‘zungdin o‘zg aga ovutma. Ko‘nglini tasalliyi vi soling bila ov ut va ko‘zini tajalliyi jamoling bila yorut. Bu za miri farzandin ko‘zlarga mahbub et va bu bag‘ri payvandin ko‘ngullarga marg‘ub et. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 76 Ruboiy: Bu nomaki, xomasig‘a qilding maktub, Qil ahli qulub olida «Mahbubi qulub» . El ayb topardin qilma ma’yub. Har kim o‘qusa nasiba etgil matlub. Tarix: Bu nomag‘akim, lisonim o‘ldi qoyil, Kilkim tili har nav’ el ishiga noqil. Tarixi chu «xush»29 lafzidin o‘ldi hosil, Harkim o‘qusa, ilohi , o‘lg‘ay xushdil. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 77 «MAHBUB UL-QULUB»NING IZOH VA TARJIMALARI Asar Navoiyning umri oxirida — 1500 yild a yozilgan. O‘zbek na srining g‘oyat go‘zal namunasidir. Navoiy badiiy tafakk urining, xulosasi, hayotiy mush ohadalarining yakunidir. Asarda muallif o‘zigacha bo‘lgan forsiy na srning eng ilg‘or an’a nalarini rivojlantirgan, qator masalalarni o‘z davri ijtimoiy—siyosiy voqe’likni, hokim mafkura bila n bog‘lab, yangicha talq in qilgan. Asardagi insonni ulug‘lash, barkamol ko‘ri sh, uning bosh xatini, hajviy portre tlar, qaydlar — fosh qiluvchi qudratini, rad etishlik mantiqi — isyonkorlik ruhini, axloqiy — etik hikmat — didaktik yo‘nalishini, bayondagi fikr teranligi, tilnnng go‘zalligi, puxtalik, muxtasarlik , uslubiy jilolar, she’riy parchalarning keltirilishi — yuksak ba diiyatini belgilaydi. Muqaddimada, Navoiyning e’tirof qilishicha, bu asar zamondoshlari va avlodlarga o‘rnak bo‘lishi, yaxshilik va yomonlikni anglashda, go‘zallikni ardoqlash va ezguliklarg a intilish, chirkin xislatlar va yovuzliklardan asranishda dastur ul—amal bo‘lishligini nazarda tutadi. Odobi tasnif an’anasiga ko‘ra asar Olloh ha mdi bilan boshlangan. Un ing yolg‘izligi, azamati, niyozmandligi, qodirligi va h. k. madh etiladi. Muhammad payg‘ambar (alayhisallom)ning madhi na ’t qismida beriladi. Shundan so‘ng Navoiy o‘zi haqida, hayoti, faoliyati qanday kechganligin i nimalardan xursand, nimalardan ranjib yashagani qalamga olinadi. Asarning yozis hdan ko‘zlagan maqsadi va uning mundarijasi bayon etiladi. Navoiy «umid ulki, o‘qig‘uvchilar diqqat va e’tibor ko‘zi bilan nazar solg‘aylar va har qaysi o‘z fahmu idroklariga ko‘ra bahra olg‘aylar, bitu vchiga ham bir duo bila bahra yetk urgaylar va ruhini ul duo bila suyundurg‘anlar, — deb muqaddimani yakunlaydi. «Mahbub ul-qulub»ning avvalgi nos hirlari davr siyosati va undagi hukmron mafkura tazyiqi bilan matnni qisqartirib tayyorlagan edi. Bu nashr e’tiborli qo‘lyozmalar as osida ilk bor to‘liq holda nashr etilmoqda. Natijada Navoiyning tasavvufga munosabati, diniy masalalarn i talqin etishdagi pozitsiyasi haqida aniq tasavvur paydo bo‘ladi. Kitob oxiridagi izoh va sharhlar shu tasavvurni to‘ldirish hamda teranlashtirishga xizmat qiladi. Muqaddima 1. Mahmud— Muhammad payg‘ambar (a. s.)ning laqabi. 2. Anosir — to‘rt unsur (suv, havo, tuproq, olov). 3. Masih— Iso payg‘ambarning laqabi. 4. Ya’qub — Ibrohim payg‘ambar ning nevarasi. Uning 12—o‘g‘li bo‘lgan. Otasi o‘limidan so‘ng uni Olloh payg‘amba rlikka noil qilgan. Og‘a lari Yusufni quduqqa tashlab, bo‘ri yeb ketdi, deb xa bar berganlaridai keyin Ya’qub o‘g‘li hasratidan Bayt ul-ahzon kulbasida yig‘lay—yig‘lay ko‘zlari ko‘r bo‘lib qoladi. Yusufdan yaxs hi xabarlar eshitgach, ko‘zi ochiladi. Ya’qub payg‘ambarning laqabi «Isroil»di r. Undan so‘ng kelganlarni «Bani Isroil» deydilar. Qur’oni karimda Ya’qub haqida 15 ga yaqin oyatlar bor (masalan, Baqara, Imron, Niso va b.). Adabiyotda talmih san’atida ko‘p ke ladi. Oshiqning huzn, iztiroblari, ayriliqdan ko‘z yoshlari to‘kishi va h. k.lar qalamga olinar ekan, uning o‘zini yoki ko‘nglini Ya’qubga o‘xshatiladi. Ko‘pincha Ya’qub Yusuf bilan birga tilga olinadi. 5. Hizr — Obi hayot ichib, barhayotlikka erishga n avliyolardan. Adabiyotda kishilarga yo‘ldoshlik, madadkorlik qilish bilan mash hurligiga urg‘u beriladi. 6. Buroq — Muhammad payg‘ambar (a. s.)ning oti. «Me’roj» kechasi payg‘ambar uni minib, ko‘kka ko‘tarilgan. 7. Ruh ul—amin — Jabroil (a. s.)ning laqabi. 8. Tarj. ar.: ishq haqida gapiriladigan narsa. 9. Tarj. ar.: vahydan boshqa narsa emas. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 78 10. Tarj. ar.: olamga [Allohning] rahmat bo‘lsin! 11. Tarj. ar.: yulduzlar kabi. 12. Tarj. ar.: Qiyomat kunida u nga, uning oila a’zolari va sah obalariga ollohning salavotlari bo‘lsin. 13. Tarj. ar.: gunohlaridan kechib, ayblarini bekitsin. 14. Soir un—nosning af’ol va ahvoli kayfiyati — har xil toifa odamlar fe’l—atvori va ahvoli kayfiyati demakdir. 15. Hamida af’ol va zamima xisol xosiyati — yaxs hi fe’llar va yomon xislatlar xosiyati demakdir. 16. Mutafarriqa favoid va amsol surati — xilma—xil foydalar va hikmatli so‘zlarning ko‘rinishi demakdir. I qism 1. Tarj. ar.: men yer yuzi da qilg‘uvchi — xalifa. 2. Tarj. ar.: Odil sulton zamonida tug‘ilish demakdir. 3. Xojai kavnayn — a. f. ikki dunyo egasi demakdir. Muhamma d payg‘ambar (a. s.) ko‘zda tutiladi. 4. Tarj. ar.: bir soatlik adolat, insu jins ibodatidan yaxshiroq. 5. Shoh Abulg‘oziy — Husayn Boyqaroning laqabi. Shoh Sulton Husayn Boyqaro (1438, Hirot — 1506, o‘sha shahar) temuriylardan. Temurning o‘ g‘li Umarshayxga nabira, Mansur binni Boyqaroga o‘g‘il. Onasi Temurning nabirasi Feruzabegim. Bu tarafdan Mirons hoh Mnrzoning ham nabirasi edi. Husayn Boyqaro she’riyat bilan shug‘ullangan sohi bi devon shoirdir. U «Husayniy» taxallusi bilan asosan dunyoviy ishq va unnng kayfiyatlari haqida she’rlar bitg an. Husayn Boyqaro 1485 y.da nasriy bir Risola ham yozgan. Unda o‘zi ning faoliyatini shaxsiy kechinmala rga boy, ko‘tarinki ruhda bayon etar ekan, mamlakatdagi madaniy ilmiy, adabiy ijod ravnaqiga alohida to‘xtaladi va Jomiy hamda Navoiylarga yuksak baho beradi. Ma ’lumki, Alisher Navoiy ham o‘z fa oliyatida, ham o‘zining har bir asarida Husayn Boyqaroga mustasno o‘rin ajratadi . Bu yerda Navoiy Hu sayn Boyqaroni odil sultonlarning eng sarasi sifatida tilga oladi. 6. Jabroil — Xudo bilan payg‘a mbar o‘rtasidagn vositachi, va hy keltiruvchi farishtaning nomi. 7. Homon — Muso payg‘ambar zamonidagi Misr Fir’avnining vaziri. Muso dushmani bo‘lgan eronli bu vazir Fir’avnga bolalarini o‘ldirishni tavsiya qilgan. Homon Fir’avn uchun ikki ish qilgan: biri «tarixi Homon» nomi bilan mashhur rasadxona qurgan; ikkinchisi — katta bir savatga o‘limtik yeydigan, uzoq umr ko‘radigan kargas qushlarini so lib, ustiga go‘sht parchasi tashlab qo‘ygan. Fir’avn go‘yo ularga minib, Muso tangrisini mahv etajagini bildirgan. 8. Osaf — Sharq adabiyotlarida eng yaxshi vazirga berilgan unvon sifatida keladi. Osaf ben Barhayo Sulaymon payg‘ambarning mashhur vaziri bo‘lgan. U «ilmi simiyo (botiniy ilmlardan — Ollohning so‘zlari, go‘zal ismlarnnnng sirlarini ochi sh)ni puxta bilgan. Bir rivoyatda Osaf «Ismi a’zam (Ollohning eng ulug‘ 1000 ta ismidan 300 tasi Tavrotda, 300 tasi Zaburda, 300 tasi Injilda yodga olinadn. Qur’onda 100 dan 99 yodl anadi. 1 ismi esa xalqdan yashir in qoldiriladi. Bu esa Sulaymon payg‘ambar xotami—uzugida naqshlangan ekan) qudra ti bilan Sabo malikasi Bilqisni taxti bilan birga Sulaymon payg‘ambar huzuriga keltir gan ekan. Adabiyotda Osaf «s ohibi tadbir», do nishmand vazir timsoliga aylanib ketgan. Umuman Osaf ismi vazir ma’nosida qo‘llaniladi. Ko‘pincha bu obraz Sulaymon payg‘ambar va uning xotam i-uzugi bilan birga keladi. Bu yerda Navoiy ham shu ma’nolarda qo‘llaydi. 9. Tarj. ar.: Insof qilganga Olloh rahm q iladi so‘zlari Osaf uz ugiga naqshlangan. 10. Tarj. ar.: azob keltiradigan (narsalardan) qutulding. 11. Xotam — Ibn Abdulloh bin Sa ’dning laqabi Xotami toyi nomi bilan ham mashhur. Toy qabilasining boshlig‘i va shoir bo ‘lganligi haqida rivoyatlar bor. Xota m adabiyotda saxovat, saxiylik Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 79 timsoliga aylannb ketgan. 12. Rustam — Firdavsiy «Shohnoma»sidagi bos h kahramonlardan Zolning o‘g‘li. Firdavsiy Rustamning dunyoga kelishi va unga ism qo‘yilishini shu nday hikoya q iladi; Zolning xotini Rudoba homilani og‘ir ko‘taradi. Oyi-kuni kelganda, dard boshlanishi b ilan hushidan ketadi. Sarosimaga tushgan Zol afsonaviy qush — Simurg ‘ vositasida jarroh topib keladi. Jarroh Rudobaning yonini kesib, bolani omon oladi. Hushiga kelgan ona yonida yotgan farzandini ko‘rib xursand bo‘ladi va oh tortib «Rustam!» (ya’ni azobu dardlardan xalos bo‘ldim ma’nosida), deyd i. Onaning og‘zidan birinchi chiqqan shu so‘zni bolaga ism qilib qo‘yadilar. Shar q adabiyotida Rustam an’anaviy obraz — timsoliga aylanib ketadi. U pahlavon lik, mardlik ramzid a tilga olinadi. 13. Tarj. ar.: teng, barobar demakdir. 14. «Lo» — a. «yo‘q», «naam» — «ha» demakdir. 15. Ruhulloh — Iso payg‘ambarga nisbatan qo‘llan iladigan ta’bir. Otasiz tug‘ilgani uchun bu ism bilan atashgan. Bu yerda Isoyi R uhullohning o‘z nafasi bilan o‘li kni tiriltirish qudr ati tabiblarning davosozligiga qiyos qilinmoqda. 16. Tarj. ar.: qasd bilan, qasddan demakdir. 17. Ali — Ali bin Abu Tolib to‘rt buyuk xalifalarning oxirgisi (598 — 661), Muhammad payg‘ambar (a. s.)ning am akivachchasi va kuyovi. 18. Tarj. ar.: Alloh undan rozi bo ‘lsin va Alloh uni buyuk qilsin! 19. Farididdin Attor — Muhamm ad ibn Abubakr binni Ibrohi m (1148-51—1219-21) tasavvuf olimi. Ijodiyotda Husayn ibn Mansur al—Xallo j (858 — 922), Boyazid Bistomiy (vaf. 875) ta’limotining davomchisi. U ins on irodasi bilan bog‘liq hamda yaxshi va yomonlikning zamiri insonning o‘zida, o‘z tabiatida ma vjud, deb hisoblagan. Attorning «Mantiq ut—tayr» iga Navoiy, o‘z e’tiroficha tarjima yo‘sini ila «Lis on ut—tayr»ni yozgan. Bu yerda Navo iy Attorni sirlar javohirlarini yaratgan, shoir deb ta’riflamoqda. 20. Mavlono Jaloliddin Rumiy — tasavvufning buyuk shoiri ( 1207, Balx — 1273). Quniya shahrida mudarrislik qilgan. Uni ng ijodi Farididdin Attor ta’sirid a shakllangan. Manbalarda Attor Jaloliddin bilan Nishopurda uchras hib suhbatlashgani va «Asrornoma» asarini unga tuhfa qilgani qayd etiladi. «Devoni Shamsi Tabriz iy» nomi ostida mashhur bo‘lgan lirik she’rlar majmuasida Jaloliddinning 3000 baytdan ziyod she’rlari 270 baytdan iborat «M asnaviyi ma’naviy» asari o‘rin olgan. Navoiy bu yerda Rumiyni «g‘ avvosi bahri yaqin» (ya’ni haqiqa t asrorini o‘rganuvchi, Ollohni taniganlar dengizining g‘av vosi) deb ta’—riflaydi. 21. Sa’diy Sheroziy — Muslihiddin Abu Muha mmad Abdulloh ibni Mushrifiddin (1203 — 08, Sheroz — 1292, shu shahar) shoir, nosir va mu tafakkir yoshligida yetim qolib, kichkina bir baqqolchilik do‘konidan tushgan nocho r daromadi bilan oilaga ko‘makl ashadi. Mo‘g‘ullar istilosidan keyin sayohatga chiqib, 20 yil m obaynida Turkiston, Hindiston, Shim oliy Afrika, Janubiy Arabiston, Kichik Osiyo shaharlarini kezib, Bog‘dodga qaytadi. Sa’diy boshla ng‘ich ta’limini o‘z yurtida olgan edi. Endilikda u Bag‘doddan «Nizom iya» va «Mustansiriya» madrasalar ida arab tili va adabiyoti, hadis va Qur’oni karim, kalom va tasavvufni o‘rganadi. Uning «Bo‘ston», ayniqsa «Guliston» asarlari o‘sha vaqtdayoq va keyi ngi davrlarda ham juda mashhur bo‘lgan. 4 ta g‘azallar devonida ham g‘inoiy she’riya tining eng go‘zal namunalari jam’langan. Sa’diy ijodida ishqi majoziy va ishqi haqiqiy tarannumi chatishi b ketgan. Unda didaktik yo‘nalish ham kuchli. Bu yerda Na voiy Sa’diyni «Ma’no ahlining go ‘zal so‘zlar aytuvchisi» deb ta’riflaydi. 22. Amir Xusrav Dehlaviy — Yaminiddin Abulhasa n Amir (1253, Patyol— 1325, Dehli). Shoir va mutafakkir. Uning otasi Sayfuddin Mahmud mo‘g‘ull ar istilosi oldidan Shah risabzdan Hindistonga ko‘chib ketadi. Xusrav ilk she’rlarini «Sultoniy» taxallusida yoza boshlayd i. Uning g‘inoniy—lirik she’rlar devoni 5 ta bo‘lib (umumiy hajmi 32645 bayt), ularni alohida nomlab chiqqandi va bu an’anaga asos soladi. Xusrav Nizomiy «Panj ganj»iga javoba n «Xamsa» yaratib, xamsachilik Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 80 an’anasini ham boshlab bergan shoi rdir. Xusrav qator nasriy asarla r muallifi hamdir. «Xazoyin ul- futux» (G‘alabalar xazinalari) «E’jozi Xusrav iy (Xusrav mo‘‘jizasi), «Manoqibi Hind» (Hind manoqiblari) shular jumlasidandir. Navoiy Xusrav Dehlaviyga katta m uhabbat va yuksak ehtirom bilan qaragan va uni har bir dostonida ha mda boshqa nasriy asarlarida madh etib o‘tgan. Bu yerda uni ishq ahli orasidagi sadoqatli oshiq va pok aq idalar yurituvchisi, deb ta’riflaydi. 23. Zahiriddin Sanoiy — Abdulm ajid Majdud ibni Odam (1079 — 80, G‘azna, 1140, shu shahar) bo‘lishi kerak. Bu shoir ismi yo laqabi Zahiriddin bo‘lgani ma’lum emas. Zahiriddin Tohir ibni Muhammad Foryobiy (1160, Foryob (Balxdagi—1202, Tabriz) dega n shoir ham bor. Lekin Navoiy shoir taxallusini Sanoiy deb aniq yozadi. Sanoiyni ng katta she’rlar devoni , ayniqsa «Hadiqat ul— haqiqat» (Haqiqatlar gulzori) nomli dostoni g‘oyat ma shhurdir. 12 ming bayt dan iborat bu dostonni adabiyotda tasavvuf qomusi deb ataydilar. Bu yerda Navoiy Sanoiyni «tasavvuf mushkilotlari tugunini yechuvchisi», deb yodlaydi. 24. Shayx Avhadiddin — Avhadi ddin Ali ibni Muhammad ibni Ishoq Anvariy (1105, Xovaron (Abivarddigi) —1187, Balx) shoir va mutafakkir, Tusdagi madrasada ta’ lim olgan. Zamonasidagi turli ilmlarning — nujum, handasa, hikmat, tib, falsaf a bilimdoni. Sulton Sanjar davrida (1118 — 1157) saroy shoiri bo‘lgan.U sho‘ x tabiatli, ozod fikr shaxs bo‘lib, she’ri yatda hajvga moyil edi. Avhaddiddin Anvariyni «qasida payg‘ambari de b atashgan. Uning qasida (250), g‘azal (337), q it’a (557) va ruboiylardan (472) tarkib topgan Devoni qariyb 15 mi ng baytdan iborat. Navoiy bu shoirni «ahli yaqin (Allohni taniganlarning) ya gonasi», deb ta’riflaydi. 25. Xoja Hofiz Shamsuddin Muhammad (1321, Sh eroz — 1389, o‘sha shahar) — Mashhur shoir tojir oilasida tug‘ilib, yosh yetim qoladi. U nonvoyga shog ird tushib, oila ro‘zg‘origa qarashadi. Qur’oni karimni yod olgan hofiz bo‘lgan, taxallusi shu fazilatidan olingan. Hofizni o‘z davridayoq «rind» deb atashgan edi. Buning boisi ko‘proq uni ng she’riyatda jaranglagan jur’atli ovozi, hur va dadil fikrlariga ko‘ra edi. Hofiz, asosan g‘azalsaro shoir 1967 y. Tehronda Xa lxoliy Hofiz vafotidan 35 yil o‘tgach, tartib qilinga n devon matnini boshqa nash rlar bilan qiyos qilib bos ib chiqaradi. Unda 418 g‘azal, 5 qasida, 41 ruboiy, 3 ta kichik masn aviy — «Soqiynoma», «O huyi vahshiy» va «Mug‘anniynoma» asarlari mavjud. Hofiz talqinida is hq — halovat sababi ayni chog‘da ishq — aziyat mohiyati. Hofiz g‘azallarida irfoniy g‘oyalar, tasa vvufga e’tiqod ustundir. Navoiy lirik she’riyatda Hofizni o‘z ustozlaridan biri sifa tida e’tirof etadi. Bu yerda shoirn i ma’nolarni ochi b beruvchi deb ta’riflaydi. 26. Kamol Isfaxoniy — Kamoluddi n Ismoil Isfaxoniy (1170, Isfaxo n — 1237, o‘sha shahar). 10 ming baytdan ziyod she’rlar kirgan devonga ega s hoir. Devoni g‘azal, qasida, qit’a, ruboiy va tarkibbandlardan tarkib topgan. Shoir qasidalari fa qat madhiya ruhida bo‘lma y, ularda mahorat bilan zamona nosozliklari, ilm -hunar ah lining nochorliklari, ba’zi davlat mandlarning johilligi yuzasidan dadil fikrlar ilgari suriladi. Shoirning ijtimoiy qarashla ri, ayniqsa uning qit’alarid a o‘z aksini topgandir. Navoiy bu shoirni she’riyatda ko ‘proq majoz tariqida yozgan sh oirlar sirasida tilga oladi. 27. Xoqoniy Shervoniy — Afzaliddi n Badil ibni Ali (1120, Sher von —1198, Ta briz). Kosib oilasida dunyoga keladi. Amakisi qo‘lida tabib va shoir bo‘lib yetishadi, ilm o‘rganadi. Birmuncha vaqt shervonshohlar saroyida xizmat qiladi. Lekin bu muhit va unda gi makr—hasad, fitna—fujurlarga dosh bera olmay Haj safariga otlanadi. Qaytgach «Tuhfat ul —Iroqayn» (Ikki Iroq tuhfasi) masnaviysini yozadi. Saroyni tark etgan shoirn i Shobron zindoniga tashla ydilar. U Rum (Vizantiya) shahzodasi Andronik Komnonga qasida bilan murojaat qilib, uning ko‘ma gida zindondan xalos bo‘ladi. Zindonda shoirn ing mashhur «Hibsiyot» manzumalari ya ratiladi. Xoqoniy devoni 17 ming baytdan tarkib topgan. Unda 220 qasida, 330 g‘azal , 300 ruboiy, 230 forscha qita va 450 arabcha she’rlar bor. Xoqoniy she’riyatining keyingi davr shoirlariga ta’siri sezilarli bo‘lgan. Navoiy bu yerda Xoqoniyni majoz tariqida qalam tebrat gan shoirlar qatorida sanab o‘tadi. 28. Xojuyi Kirmoniy— Abulato Kamoluddin Mahmud ibni Ali (1290, Kirmon —1354, Iroq), shoir Xusrav Dehlaviydan keyin Nizomiy Ganjaviy an ’analarini davom ettirgan ikkinchi shoirdir. U olti Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 81 doston yozib «Xamsai Xoju»ga birl ashtirgan. Ikki she’riy devoni bor. «Gul va Navro‘z» hamda «Shavqiyot» nomli masnaviylar ham yarattan. Hofiz uni o‘z ustozlaridan deb bilgan. Xoju Kirmoniy Sanoiy, Shayx Attor Jaloliddin Rumi y an’analarini davom ettirgan. Navoiy bu yerda shoirni majoz yo‘lida ijod qilgan so‘z san’atkor lari sirasida tilga oladi. 29. Mavlono Jaloliddin — Ibni Ja’far Farohoniy (vaf. 1336) sohibi Devon shoir. Nizomiy Ganjaviyning «Maxzan ul—asror»i ga 3 ming baytli javob yozgan. She’riyatda falsafiy, diniy va axloqiy g‘oyalarni tarannum etgan. 30. Xoja Kamol — Kamoluddin Am id XII asrda yashab, ijod qilgan shoir. Buxorodan Xurosonga Sulton Sanjar saroyiga kelgan. Donishmand inson, mohir xattot va musiqachi bo‘lgan. Anvariy ta’sirida yozgan she’rlari anchagina. Kamol devon i zamonamizgacha yetib kelmagan. Ulardan ba’zi namunalar tazkiralarda berilgan. Navoiy bu shoirni majoz yo‘lida sh e’r bitgan ijodkorlar sirasida keltiradi. 31. Anvariy — qarang: Av hadiddin Ali ibni Muha mmad. Shu kitob, 7-6. 32. Zahir — Zahiruddin Nishopuriy XII asrda ya shagan shoir va tarixc hi, ishqiy va axloqiy mavzularda parokanda sh e’rlari bor. Yana Zahir Samarqandi y degan (XII) nasrnavis bo‘lgan. Eng muhim asari «Sindbadnoma» bo‘lib , adolatli shoh timsolini serjilo badiiy bo‘yoqlarda yaratgan. Navoiy bu yerda majoz tariqida qalam tebratgan shoirlarni sana b o‘tayotgani uchun so‘z Zahir Nishopuriy ustida ketayapti chog‘i. 33. Abdulvose’ — Badeuzzamon Fari duddin ibni Umar ibni Rabe ’i Gurjistoniy. Abdulvose’ Jaboliy nomi ostida taniqli (vaf. 1160). Hirotda tahsil ko‘rgan, G‘ azna va Mashhadda faoliyatda bo‘lgan. Devoni qasida, g‘azal va ruboiylardan tarkib topgan. Ularda bahor va navro‘z, ishqu muhabbat, do‘stlik va sadoqat tarann um etilgan. Ayni chog‘da, zam onadan shikoyat, xalq ahvolidai ogohlikka da’vat, shaxsiy dard—alam ohanglari ham ba ralla seziladi. Navoiy bu shoirni majoz tariqida yozganlar sirasiga kiritadi. 34. Asir — Asiruddin Abdulloh Av moniy (vaf. 1236) arab va fors tillarida ijod qilgan, ayniqsa Anvariy she’rlariga payravlik qilgan shoir. Sodda, ta’sirchan va shirin she’ rlaridan tuzi lgan Devoni taxminan 5000 baytni tashkil q iladi. Qariyb shu davrlarda yana bi r Asiri Axsikantiy (Asiriddin Abulfazl Muhammad Tohir) degan sh oir (1108, Farg‘ona Axsikati —1 196 — 98, Ozarbayjon Xalxoli) yashagan. U Hirot va Marvda tahs il olib, riyozat, tib, kim yo, nujum, hay’at, falsafa, tilshunoslikda shuhrat qozonadi. Ma’lum muddat Iroqi Ajamda istiqom at qiladi. Devonida 120 qasida, 220 g‘azal, 80 qit’a, 80 ruboiy, 4 tarki bband va tarje’band, 24 fa rd mavjud. G‘oyalari — kajraftor falakdan shikoyat, davlatmandlarning hirsu havasga ruju ’lari va tama’korliklarni qoralab, sabru toqat, ilm-donishga da’vat kabi irfoniy fikrlardan iborat. Fikrimizcha, Navoiy Asir dega nda Asiriddin Axsikatiyni emas, Asiruddin Abullohni ko‘zda tutgan. Zeroki, bu shoir Navoiy tilga ol gan majoz tariqida ijod qilgay shoirlar jumlasidandir. 35. Salmon Sovajiy — Jamol uddin Xoja Salmon ibni Xoja. Alouddin Muhammad (1310, Iroqi Ajam Sovasi — 1376, o‘sha yer) Sharq she’riyatida voqea sanalg an mashhur «Qasidai masnu’» ijodkori. Bu qasida jaloiriylar vaziri (davri 13 27—35) Xoja G‘iyosuddin Muhammadga bag‘ishlangan. Muvashshah tariqida yozilgan bu qasidada bir necha bahrlardan m ohirona foydalanilgan. Adabiyotda badiiy jihatdan g‘oyat barkamol asarni «qasidai Masnu’»ga o‘xsha tiladi. She’riyatda Sa’diy Hofiz, Kamoluddin Ismoil, Zahiri Foryobiy, Anvariy va Ma nuchehrlarga payravlik qilgan. O‘zi asarlaridan «Kulliyot» tuzgan. 16 ming baytni o‘z ichiga olgan «Kulliyot»ida g‘inoiy she’rlari va «Jamshed va Xurshid» hamda «Fir oqnoma» masnaviylari o‘rin olgan. Navo iy bu shoirni ham majoz tariqida ijod qilganlar sirasida sanab o‘tadi. 36. Nosiri Buxoriy — Shohdarvesh hamda Darves h Nosir nomlarida ham ta niqli (vaf. 1371—72) shoir. Tahsil olish maqsadida Xuro son, Ozarbayjon va Iroqqa safa r qilgan. Devonida 4000 bayt she’rlar mavjud. «Hidoyatnoma» nomli masnaviysi ham bor. Lirik she’riyatda Hofizga payravlik qilgan. Bu shoirni ham Navoiy majoz tariqida qalam tebratga i ijodkorlar qatorida tilga oladi. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 82 37. Kotibiy Nishopuriy — Shamsu ddin Muhammad ibni Abdulloh (v af. 1435, Astrobod). Nishopur madrasasida tahsil olgan. Mavlon o Siymiydan xattotlikni o‘rganib, xushxat kotib bo‘lib yetishgani uchun Qotibiy taxallusni olgan. Hirot, Samarqa nd, Astrobod, Mozandaron , Gelon, Hijozga safar qilgan. Bir necha devonlari va masnaviylari bor. Navoiy Kotibiyni «Majolis un—nafois»ning I majlisida keltiradi va «o‘z zamonini ng benaziri erdi. Ha r nav’ she’rg‘aki, ma yl ko‘rguzdi, anga maoniyi g‘ariba ko‘p yuzlandi. Bata xsis, qasoidda balki ixtiro’lar ha m qildi va ko‘p yaxshi keldi». Navoiy Kotibiy g‘azallari va qasi dalariga yuksak baho beradi, «yaxshi so‘z i ko‘pdur» deb yozadi Kotibiyning Astrobodda toun (vabo) marazi bilan dunyodan o‘tganligi va No‘x go‘ron degan mazorda dafi etilganligi «Majolis»dan ma’lum. Bu yerd a Navoiy Kotibiyni ham majoz yo‘lida yozgan shoirlardan deb qayd etadi. 38. Shohiy Sabzavoriy — Amir Oqmalik ibni Ma lik Jamoluddin Feruzko‘ hiy, taxallusi Amir Shohiy (1385, Sabzavor — 1453, Astrobod) shoir. Ajdodi sarbadorlard an bo‘lgay, Shohiy Boysung‘ur mirzo nadimi sifatida saroy xizma tini bajargan. Sarbadorlar mag‘lu b etilgach, ota yurtiga qaytib, dehqonchilik bilan mashg‘ul bo‘lg an, Shohiy 5—7 baytli oshiqona g‘azallarni ko‘p bitgan. Ularni Jomiy, Navoiylar yuksak baholagan. «Majolis un—nafois»da Navoiy yozadi: «Farog‘atdo‘st va xushbosh kishi erdi. Aning she’rini choshni, salosat va yakdast va la tofatida ta’rif qilmoq hojat ermas. G‘azali garchi ozdur, ammo barcha xaloyiq qoshida pisandida va mustahsandur». Navoiy uni ko‘rmagan, lekin maktub yozishib turganligini ta’kid laydi. Navoiy Shohiy nomi bilan majoz tariqida yozgan shoirlarni yakunlaydi. 39. Mavlono Abdurahmon Jomiy — Nuruddin A bdurahmon ibni Nizomuddin Ahmad ibni Shamsuddin Muhammad (1414, Jomnin g Xargardi —1492, Hirot) s hoir va mutafakkir Navoiyning do‘sti, tariqatdagi ustodi. 3 ta she’rlar devoni, «X amsa» yo‘lidagi 7 dostondan i borat «Haft avrang (etti taxt), «Bahoriston» kabi badiiy va qator ilmiy as arlar jumladan, «Risolan aruz», «Risolan qofiya», «Risolai musiqiy», «Risolai muammo» (3 ta) va b. sharhlar ham yozgan. Navoiy Jomiyni g‘oyat hurmat qilgan, har bir dostonida al ohida madh qilgan, boshqa asar larida ham yuks ak hurmat bilan yodga oladi. Jomiy vafotidan so ‘ng u haqda «Xamsat ul—mutahayyi rin» (Hayratlanganlar beshligi) nomli muqaddima, uch maqolat vz xotimadan iborat maxsus asar yozgan. Unga o‘zining Jomiy vafotiga bag‘ishlab yozgan marsiyas ini ilova qilgan. Sadrudd in Ayniy bu asar «m arsiya adabiyotning eng jon o‘rtovchi namunasidir. Bu tarkibbandd a Jomiyning butun ilmiy va adabiy qudrati mujassamlalgan», — deb yozg an edi. Bu yerda Navoiy Jomiyni ha qiqat va majoz tariqida ijod qilgan komil va yetakchi so‘z san’atkori deb keltirdi. 40. Tarj. ar.: Olloh uning yotg an joyini nurga cho‘mdirib, qabrini muqaddas aylasin. Tarj. ar.: Ollohdin nafslarimi zning yovuzliklari va ishlarim iznnng yomonligidan saqlanishni so‘raymiz. 41. Valoyat ahli — avliyolar ahli. Valiy — do‘st, tasarruf sohibi va amir ma’nolariga ham ega. Ollohnnng 99 ismidan biridir. Avliyolar Ollohning amrlarini ummatlarga tu shuntiradilar. Haq bilan xalq orasida bir muomaladir. Pa yg‘ambarning valoyati nubuvvatidan ustundir, degan tushuncha bor. Valiylar Olloh hukmiga mutlaqo rioyat etishlari lozim. 42. Shibliy — Abubak r Shibliy komil avliyolardan. «Nasoyim ul—muhabbat»da Jomiy 4—tabaqa avliyolaridan deb yozadi. Attorning «Tazkirat ul—avliyo»sida Shibliy manoqiblaridan turli hajm dagi 60 ta naql, suhbatlarni ke ltiradi. Shibliy 334-945—46 y. Bag‘dodda vafot etgan. 43. Nuriy — Abulhusayn Nuriy, is mi Ahmad bin Muhammad. 2 – ta baqa avliyolardan. Ibn al— Bag‘aviy nomi ostida tan ilgan. Nuriy 353-964 y. Ni shopurda olamdan o‘tgan. 44. Tarj. ar.: Olloh qabr ini muqaddas aylasun. 45. «Hudiy» — tuyachilar ashulasi. 46. Savt — a. lug‘aviy ma’nosi — qamchi, qamchi urmoq. Musiqada ovoz , tovush, kuy, ohang, demakdur. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 83 47. Na’am — navo, oha ng, kuy, tarona. 48. Tarj. ar.: Olloh dedi. 49. Tarj. ar.: Ollohning elch isi, ya’ni Payg‘ambar dedi. 50. yorod — musiqa asbobi. 51. ayolg‘uchi — kuyning cho‘zi q nag‘malarini ijro etuvchi. 52. Zij — yulduznoma; jadval. 53. Tarj. ar.: qochish, uz oqlashish lozim bo‘lgan. 54. Tarj. ar.: oyning yuksakligi. 55. Tarj. ar.: munajjim lar, yolg‘on gapiradilar. 56. ajnos — jinsning ko‘p ligi — tur, nav; mol, matoni ham anglatadi. 57. Tarj. ar.: musulmonlarning ikki yelkasida o‘ tirgan ikki farishta (o ‘ng yelkadagisi savob ishlarini, chap yelkadagisi guno h ishlarini yozib borar ekan). 58. Odam — Olloh yaratgan ilk nnson. «Abulbashar» (Bashariyat otasi), kunyasi «Safiulloh» (Ollo hning sof quli) laqabi bilan ham taniqli. Halqda Odam Ota deb yuritiladi. Odamning yaratilishi da yer yuzidagi har jins tuproqdan olingan emish. O lloh odamga ruh kiritgach, unga malaklarning sajda qilishini buyuri bdi. Ulardan biri jannatn ing xazinadori Azozil (Iblis, shayton) otashdan yaratilg ani uchun bo‘ysunma bdi va Olloh uni jannatdan quvibdi. Odamning so‘l qovurg‘asi suyagidan Havv a yaratilgach, ular birga nurdan liboslar kiyib, rohatda ya sharkanlar faqat jannat mevalaridan yemasliklarn kerak ekan. Iblis ularni yo‘ldan urmoq uchun qanchalik harakat qilmasin, jannat darvozaboni Rizvon rozi bo‘lmabdi. Iblis hiyla b ilan to‘rt oyoqli, go‘zal hayvon bo‘lgan ilonning tishlari orasida ja nnatga kirib olibdi. Nihoyat Iblis nayrang bilan Havva va Odamga jannat mevalarini yediribdi. Shundan so‘ng Olloh ilonni oy oq va tishlaridan mahrum etgan ekan. Olloh Odam va Havvaning liboslarini yechdirib, jannatd an quvibdi. Ular mahram yerlarini anjir yaprog‘i bilan bekitib, Iblis va ilon bilan jannatdan chiq arilibdilar. Odam Sarandib, Havva Arabistondagi Jiddaga, Iblis Maysonga, ilon esa Isfahon (yoki Nu saybin)ga borib tushibd ilar. 200 yil toat-ibodat, tavba-tazarrudan so‘ng Jabroil Odam va Havvani Arofatda bir—biriga qo vushtiradi. Ular 20 juft (qiz va o‘g‘il — egizak) farzand ko‘radilar. Bularnin g eng mashhurlari Hobil va Qobil hamda Shit payg‘ambardir. Qur’oni karimda hadislarda va adabiy otda Odam haqida oyat naql va qissalar g‘oyat ko‘p. Navoiy «Risolai tiyrandoxtan» asarida Odam ato jannatdan chiqarilgach, Olloh unga dehqonchilik qilishni, bug‘doy ek ishni buyurganini yo zadi. Bu yerda ana shunga ishora bor. 59. Tarj. ar.: aziyat ber uvchilarni o‘ldiringlar. 60. «Sod» — arab alifbosidagi ha rfning nomi. «Hirs» so‘zining oxirgi harfi «sod» bilan yozilgan iga bu yerda ishora qilinadi. 61. «ayn» — arab alifbosidagi ay irish belgisining nomi, «tama’ » so‘zida oxirgi harf bo‘lib kelishiga ishora. 62. Tarj. ar.: Olamning to‘rt iqli miga sipohgarlik qilish — mol handa shlikdir. Bu yerda sipohiylik mohiyatiga kinoya bor. 63. Tarj. ar.: shovqin-suro n, to‘polon, taralla-yalla. 64. Rind — dunyo ishlarini xush ko‘rgan kishi. «G‘iyos ul—lug‘a t»dan «Rind shariat qoidalarini, johillik yuzasidan emas, ongli suratd a inkor qiluvchi odam, deyiladi. Adabiyotda rind johu davlatni ko‘zga ilmagan hur fikr, isyonkor ruhiyatli, mayparast, bodadan haqiqat sarmasti bo‘lib ishq sahrosi sargardonlari timsashda keladi. Hofiz Rindon bodano‘shki, bo jam hamdamand, Voqif zi sirri olam va az holi odamand (ya’ni, rindlar jom bilan hamdam bodanushdirlar, Ul ar olam sirlariyu odam holidan voqifdirlar), deb yozadi. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 84 65. Dayr — lug‘aviy ma ’nosi — ibodat gunbazi: kaliso, but xona, majozan: mayxona. Tasavvufda lison olamini anglatadi. 66. Jamshid — Jam Qadimiy Eron ning peshdodiylar sulolasini ng 4—hukmdori. Mifologiyaga ko‘ra u Nuh zamonida 700 yoki 1000 y. yashagan. Insonlarga zarur bo‘lgan ko‘p narsalarni, jumladan, sipohiylik aslahalari nayza, q ilich, pichoq, qalqon, yasatgan. Ha mmom bino qilgan. Ipak liboslar, ranglar ixtiro etgan. Istahr degan shaharni kengaytir ib, unda ulug‘ bir bino qu rdirgan. Imorat bitgach katta tantanali yig‘in o‘tkazib, o‘ zi javohirlar qadalgan taxt ustid a o‘tirganda, quyosh chiqib, uning hashamatidan hamma yoq porlab ke tadi. Xalq bu kuni Navro‘z (ya ngi kun) Jomni esa Jamshid (nur shohi) deb atay boshladi. Oqibat Jamshidda g‘urur va kibr paydo bo‘ladi. Navoiy «Tarixi anbiyo va hukamo» asarida yozadi: o‘z suvrati bila butlar yasab, aqolim (iqlimlar), va kishvar (mamlakat)larga yiborib, elga o‘zining parastishini (o‘ziga sig‘in ishni) buyuradi. Ollohning qa hriga uchradi va Zahhok Jamshidni arra bilan ikkiga bo‘lib, pora—pora qildi, taxtini egalladi. Tasavvufda Alaviy, Mavlaviy Bektoshin tariqatlarida Jom bir zikr nomi bo‘lib, zi krdan so‘ng sharob ichiladi. Jam maqomi, jam ul— jam degan komil maqom ham bor. Bu yerda Navoiy Xarobot rindlari o‘z shavkatini Jamshidnikidan ortiq biladilar degan fi krga urg‘u bermoqda. 67. Darvesh — bir tariqatga bog‘li odam. Asl ma’nos i Olloh yo‘lida xoksorlik va faqirlikni qabul qilgan kimsani anglatadi. Adabiyotda darvesh far og‘at go‘shasida sokin, qa noat xazinasi sohibi, martabada sultondan yuks ak, ma’naviyat podshohi, o‘z yurtida musofir, xirqapo‘sh sayyor sifatida qalamga olinadi. 68. Faridun — Afridun holida ha m uchraydi. Qadimgi Eron pesh dodiylar sulolasiga mansub podshoh. Navoiyning «Tarixi muluki ajam» asarida yozishicha, ba’zi manbal arda Jamshid nabirasi, ba’zilarida Taxmuras nas lidan deyiladi. Navoiy Fa ridunni «Yaxshi axloqlik ol im va odil p odshoh erdi» deb maqtaydi. U Muso payg‘ambar va Horun un ing zamonida yashaganlar, deb yozadi Navoiy. Faridun o‘z yaralariga odamzod mag‘zidan boshqa davo topmagan Zahhokni mahv etgan, Kova ohangar (temirchi) saxtny onini bayroq qilish qoidasini o‘rnatga n edi. Faridun o‘zining boy xazinasi bilan ham mashhur bo‘lgan ekan. Bu yerda ana shu Faridun ganjga ishora qilinadi. II qism 1. Tavba sharoitda vojib, tariqatd a shart, sulukda lozim bo‘lgan tushuncha. Tasavvufda bandaning parvardigor sari safari (uning hayoti) bo‘lsa, bu safar manzillari — maqomlari yettitadir. Birinchi maqom tavbadir. Tasavvuf istilohotida tavba ruhning bedorligidir, deb ta’rif qilinadi. Hatto tavbani inson ruhining birinchi is yoni hisoblaganlar. Olloh ismlari orasid a Tavvob (tavba qabul qiluvchi) bor. Quroni karimda tavba 87 bor eslatiladi. Muhammad payg‘ambar (a. s.) «har kuni 70 marta tavba’ qilaman», — degan ekan. 2. Tarj. ar.: Bu Ollohning fazilati dur, uni xohlagan kishisiga beradi. 3. Shayx Abdullo Mubo rak — Abu Abdurahmon Abdulloh bin Muborak Marvaziy (vaf. 171-787— 88) Iroqning Hit shaxari, Shahanshoh i ulamo, shariat va tariqatning imomi, qalam va qilich amiri deb ta’riflangan buyuk shayxlardan Atto r «Tazkirat ul-avliyo»da uning ma noqiblaridan 22 naql keltiradi. Jomiy «Nafahot ul-uns»da, Navoiy «Nasoyim ul -muhabbat»da Abdullo Muborak haqida alohida maqola beradilar. Navoiy Attor keltirgan Abdulloh Muborak manoqiblaridan biri — tavbasining boshlanishi haqidagi naql beradi: U bir kanizak ishqiga giriftor bo‘lad i. Bir qish kechasi tongga qadar ma’shuqa devori ostida turadi. Qo r va sovuqda qoladi. Sahar namo zi azonini xufton deb o‘ylaydi. O‘ziga kelgach, deydi: —ey Muborakning nomubor ak o‘g‘li, senga uyat emasmi? Agar Imom namozda uzunroq sura qiroat qilsa, toliqarding. En di nafsing havosiga to ng otquncha mundog‘ azob tortarsen». Shundan so‘ng Abdulloh Muborak tavba qi lib, sulukka beriladi. Xuddi shu naql bu yerda ham keltiriladi. 4. Zuhd — dunyo va uning lazza tlari orzularidan kechib, toat—ib odat bilan mashg‘ul bo‘lishlikni Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 85 anglatadi. Mashoyixlardan Junayd: «Zuhd shuki, mulkdan qo‘l, tab’dan dil xoli bo‘lg‘ay». Zohid parhezkor bo‘lib, jism oniy xalovat va lazzatlardan saqlanib, dun yo, molu joh, yoru ag‘yorning ko‘pu oziga parvo qilmaydi. Muhammad payg‘ambar: «Zohid shunday ki msaki, dunyo ya’ni, undagi xayriyatlarni yeganda mo‘mindanmi yo kofirdanmi u qo‘rqmaydi»,— degan ekan. 5. Mavlono Shamsiddin Muiddi Ucha — XV as rda Jomda yashagan, sufiylar boshlig‘i. 6. Tarj. ar.: kechasi bezor. 7. Tarj. ar.: yil bo‘yi ro‘zador. 8. Uhud g‘azvasi — 624 y.da Ab u Sufyon boshchiligidagi 3 mi ng yaxshi qurollangan qo‘shin Muhammadga qarshi qo‘shin tortad i. Muhammad 700 qo‘shin bilan ular ga qarshi chiqib, Uhud degan joyda jang qiladi. Jangda Muhammad boshidan yaralanadi va tosh te gib ikki tishi sinadi. Alining jasorati bilan madinaliklar g‘alaba qozonadilar. Bu yerda Muhammadning muqa ddas jangda yo‘qotgan ikki tishi xotiri uchun Shamsiddin Muiddi o‘zining 32 tishini sug‘irib tashlagani haqida so‘z ketadi. 9. Kichik Mirzo — Husayni Boyq aroning egachisi Oqobegimning o‘g‘li. Boburning yozishicha «Burunlari tag‘oyisiga mulozamat qilur edi. So‘ngra sipohiylikni (hukumat xizmati, amaldorlik) tark qilib, mutolaag‘a mashg‘ul bo‘ldi. Derlarki, do nishmand bo‘lub ekandur». Navoiy «Majolis un— nafois»da yozadi: «xo‘b tab’lik, tez idrokliq, sho‘x zehnlik, qaviy hofi zalik yigit erdi. Oz fursatda yaxshi tolibi ilm bo‘ldi va ko‘proq ulum va funundin o‘z mutolaasi bila vuquf hosil qildi. She’r va muammoni xo‘b anglar erdi, balki ko‘ngli tilasa ayta ham olur erdi. Bovujudi bu fazoil darveshliqlarga moyil bo‘lib, Makka ziyorati shar afiga musharraf bo‘ldi». Bu hikoyat kichik Mirzonnng ana shu darveshlikka moyilligid an dalolat beradi. 10. Tarj. ar.: unga O llohning rahmati bo‘lsin. 11. Tavakkul — Parvardigorga dilbastalik va komil e’timod —ishon chdir. Bu ma’rifatning kamoliga bog‘liq maqom bo‘lib , valiylarga nasib qiladi. 12. Tarj. ar.: Ollohga tavakkal qilsin. 13. Shayx Ibrrhim Sitnaba — Ibrohim Adham sa hobalaridan. Kunyasi Abu Ishoq. Asli Kirmondan bo‘lib, Hirotda yashagan, shu bois uni Hi rotiy ham deyishgan. Qabri Qazvinda. 14. Qanoat — qismatdan rozi bo‘lish, na fsdan voqiflikdir. Ozga qone’lik qanoatdir. 15.Muxbiri sodiq — sadoqatli xabar yetkazuvchi . Muhammad payg‘ambar (a. s.)ga nisbatan qo‘llaniladigan ibora. 16. Shayx Shoh Ziyoratgohiy — XV asrdagi Xuroson mash oyihlaridan bo‘lsa kerak. 17. Tarj. ar.: qanoat qilgan aziz bo‘ladi. 18. Tarj. ar.: tez da volanmaydigan demakdir. 19. Ayyub — payg‘ambar. Ishoq payg‘ambarning nabirasi. Riv oyatlarga ko‘ra Ayyubning mol- dunyosi, Rohma ismli xotini, bir uy farzandlari bor ekan.U dunyo lazzatlarida n bahramand ekan. Olloh uni imtihondan o‘tkazmoqchi bo‘ladi. Molu mulki qo‘ lidan ketadi. Ayyub sabr qiladi. Bir—bir bolalari vafot etadi, u sabr qiladi. Kasal bo‘ladi, a’zoy bada niga yara toshadi, hatto bu yaralar qurtlab ketib, azob beradi, u sabr q iladi. Rohma unga mehribonlik bilan xizmat qiladi. N nhoyat Olloh Ayyubga shifo baxsh etadi, Havran eliga payg‘amb ar qilib jo‘natadi. Unga yangid an mol-dunyo va farzandlar ato qiladi. Adabiyotda Ayyub sabr qanoat timsoli sifatid a tilga olinadi. «Ayyub sabrini bersin» degan duo xalqlar orasida keng tarqalgan. 20. Tarj. ar.: ta’zim [fa qat] Alloh amrichadir. 21. Tarj.ar.: Shavqat Allohning yaratganigadur. 22. Tarj. ar.: Allohnnng yaratgani. 23. Tarj. ar.: Alloh tomonidan yaratilgan. 24. Xoja Abdullo Ansoriy — Ab u Ismoi Abdulloh bin Abiy Ma nsur Muhammad al—Ansoriy — laqabi Shayx ul—islom (396-1005 —06 —481-1088—89), Orif, yozuvchi , shoir va donishmand. Jomiy «Nafahot ul—uns»da yozishicha, qa lami ostidan chiqqan narsalari yo dida naqshlanib qolar ekan. 1000 bayt arab shoirlari sherlarini yod bilgn. Xoja Abdu llo Ansoriy Qur’on tazkir va tafsirida o‘zini Xoja Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 86 Imom Yah’yo Ammornig shogirdi hisoblangan. U sof sunniy bo‘lgan 300 ming hadisni, ming—ming isnodi (dalillar bilan) yoddan bilgan. Asarlari Naqli tabaqoti sufiya», «Qoshif ul—asror», «Munojotnoma», «Muhabbatnoma», «Zod ul-orifi n», «Qand ul-solikin, «Qalandarnoma», «Haft hisor», «Ilohiynoma» va b. Navoiy «Nasoyim ul —muhabbat»idagi Ansoriyga bag‘ishlangan maqola Jomiy asaridagi maqolaning qariyb aynan tarjimasidir. 25. Mansur — Husayn bin Mansur Halloj Bayzaviy Kuniyati Abulg‘ays (857—922). Attor «Tazkirat ul—avliyo»da uning ma qolasidan ko‘plab naqllar, ka romatlar, qatlining tafsilotlarini keltiradi. Uning «Analhaq»ini tush ungan tarafdorlari va rad etga n muholiflarini nom-banom sanab o‘tadi. Jumladan, Shibliy ay tgan ekan: «men va Xalloj bir mashra b (fe’l—atvor, tariqat, din) danmiz. Lekin meni devonalikka nisbat be rdilar, omon qoldim. Husaynni esa uning aqli halok qildi». Mansur Xallojdan «ishq nima?» deb so‘r aganlarida: «O‘ldirilgan, sovrul gan kun — ishqdir», — deb javob bergan ekan. Attor Mansurning qay tarzda qatl e tilishini yozadi: avval to shbo‘ron qilinadi, keyin qo‘llarini, so‘ng oyoqlarini, chopib , burun, quloqlarini kesib, ko‘zl arini o‘yib, tashlaydilar. Har bir a’zosidan judo qilisharkan, Mansur javoblar berib turgan, jumladan tilini qirqishdan avval: «Biroz sabr qiling so‘zim bor, deb yuzini osmonga qaratib: Ilohi, sening uchun shu ranjni tortayotganlarni (ya’ni, unga azob berayotganlarni) marham atingdan mahrum qilma, ularni s hu davlatdan bena sib etma!» deb iltijo qilgan ekan. At tor ta’kidlaydiki, namozsho m paytida Xallojning bosh ini tanidan judo qilar ekanlar, u tabassum bilan boqardi har andomidan «Anal — haq» eshitilar, oqqan har tomchi qonidan «Olloh» naqshi zohir bo‘l ar edi», — deb yozadi. Jomiyning «Nafaxot ul—uns», Navoiyning «Nas oim ul— muhabbat» asarlarida Mansur Halloj haqida maqola mavjud. Oxirida (har ikki maqola aynan) Mansur Hallojnyn g ustodi Abu Amr binni Usmon Makkiy tavhil (Xudoni ng yagonaligiga va ul ug‘ligiga e’tiqod qilish ilmi — S. G‘.)da bir risola yozganligi aytiladi. Uni pin hon tutar ekan. Mansur uni yashirin cha olib, oshkor qiladi. Bu asar nozikliklarini tushunmay, el uni rad etadi. Ust od Hallojni «ilohi, birovni anga gumonlakim, ilik— ayog‘in kesgay va ko‘zin o‘yg‘ay va dorg‘a tortqay, de b qarg‘agan ekan. Nimaiki Mansur Halloj boshiga tushgan bo‘l sa, ustodi duosi bilan bo‘ldi», deyiladi. 26. Tavajjuh — zohiran, qalban butun bo rlig‘ing bilan haqqa yuz tutmoqlikdir. 27. Rizo — tasavvufda tavakkul dan keyingi maqom bo‘lib, solik o‘z nafsi rizosidan kutilib, Xudo ir oda qilgan, taqdir etgan narsalar ga rozi bo‘ladi (Rizo qazoning achchiqligiga nisbatan dilning shohligidir). 28. Tarj. ar.: Ollohning axloql arini qabul qilguvchilar, demakdir. 29. Xalilullox — Ibrohim payg‘ambarning laqabi. 30. Namrud — Ibrohim payg‘ambarni o‘ tga tashlagan podshohning ismi. 31. Ishq tasavvufda tariqatnin g eng muhim maqomlaridan. Unga faqat komil inson yetishadi. Bu maqomda oshiqda shunday holat yuz beradiki, u o‘zidan begona , noogoh, zamonu makondan ozod, mahbub firoqida kuyad i, yonadi, unga yetishishga intiladi. 32. Tarj. ar.: Haqiqatda Olloh go‘zaldur va go‘za llikni sevadi, demakdir. 33. Shayx Iroqiy — Shayx Faxriddin Ibrohi m Iroqiy (1213, Hamado n —1289, Damashq). Yoshligida Qur’oni majidni yod olga n va g‘oyat go‘zal qiroat bilan o‘qishni o‘rgangan. 17 yoshida tasavvufga mayl qilgan. Darveshlarga qo‘shilib, Hi ndistonda Zakariyoyi Mu ltoniyga shogird bo‘lgan va uning qiziga uylanga n. Makka va Madinaga safar qilib, Bag‘dodda Shihobiddin Suhravardiy suhbatida bo‘lgan. Kuniya hokimi Mu’iniddin pa rvona Tavqon shahrida un ga xonaqoh qurib bergan. Shom va Misrda ham bo‘lgan. Qa sida va g‘azallardan iborat de vonida 4800 bayt va Sanoiyning «Hadiqa»si payravida «Ushshoqnoma» nomli manzum asi bor. Asarlari ishqiy va irfoniy mazmunda. «Lamaot» nomli nasriy risolasi g‘oyat mashhur bo‘lib, unga Jomi y sharh yozgan. Shayx Iroqiyning qabri Damashqning Solihiya degan yerida Shay x Muhyiddin al—Arabiy qabri oyog‘idadir. Uning yonida o‘g‘li Qabiriddi n ham dafn qilingan. 35. Siddiq tasavvufda so‘zlari va ishlari, bilimu ahvoli, ravishu ni yatlari, tabiati va axloqi to‘g‘ri Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 87 bo‘lgan kishilardir. Siddiqlar val oyatning a’lo va nubuvvatning a dno (quyi) darajasida turadilar. 35. Tarj. ar.: qudratli podshoh huzurida, demakdir. 36. Shayx Abu Said Harroz — Ah mad bin Iso Bag‘dodiy (vaf. 277-890—891). Uni «Lison ut— tasavvuf» (tasavvuf tili) deb ulug‘lag anlar. Asli Bag‘doddan, Ikkinchi tabaqa mashoyixlaridan. Laqabi Harroz (payabzal yamoqchisi). Muhammad bin Mansur Tusiynnng shogirdi: Zunnun Misriy suhbatida bo‘lgan. Tasavvufda 400 asar i borligi Attorning «Tazkirat ul-avliyo»sida qayd etilgan. III qism 1. Ja’far — Kamoliddin Ja’far binni Ali Tabriz iy (vaf. 1456—58, Buxoro). Shohrux zamonida kamol topib, Boysunqur mirzo (1399 — 1434) davr ida kotibi va musavvirlar ning boshlig‘i bo‘lgan. Shu bois ja’fari Boysunquriy deb imzo chekkan. «S uls», «nasx», «riqo’», «rayhon», «tavqe’» va «shikasta» xatlarining mumtozi bo‘lgan. Firdav siy «Shohnoma»si Nizomiy «Xusrav va Shirin»i, Hasan Dehlaviy «Devoni», Sa’diynnng «Guliston»i, Hofiz devonini ko‘chirgan va bu mo‘‘tabar qo‘lyozmalar Tehron, Parij, Istambul, London, Leningrad shaharlarining nufuzli kitobxona va muzeylarida saqlanadi. 2. Azhar — Azhar Tabriziy (1 422, Tabrez — 1502- 03, Baytul-muqaddas). Ja’far Tabriziyning shogirdi, xattot Mirali va Ja’fardan so‘ng «Nasta’liq» xatining uchinchi ustodi hisoblanadi. «Suls»ni oliy darajaga olib chiqqann sa babli —«usuli shashgona» (sitta) us todi ham sanaladi. Jaloliddin «Masnaviy»si, ibni Yaminning «Muqattot» (qit’alar)i, Nizo miy va Xusrav Dehlaviyning «Xamsa»larini kitobat qilg an. Bu nodir qo‘lyozmalar Tehron, Istambul, Lohur, Ma nchestr, Nyu—York shaharlari kitobxonlari va muzeylarida saqlanadi. 3. Abdulhay (1360, Bog‘dod —1420, Samarqand) — xattot va musavvir. Sulton Uvaysiy Jaloiriy saroyida, Bog‘dodda yashagan. 13 93 y. Temur Iroqni is tilo qilganda Abdulhayni Samarqandga olib kelib, o‘zining tasvir ustaxonasiga boshliq qilib tayinlagan. Uning «Bat» (o‘rdak), «Jang manzarasi» va «Guliston» hikoyatlariga chizgan rasm lari davrimizgacha yetib kelgan. Umri oxirida irtijo’chi doiralar ta’sirida o‘z san’atidan voz kechgan va ko‘p rasmlari ni kuydirib tashlagan. «N asx», «suls» va «riqo’» xatlarini go‘zal bitgan. Bu yerda m ohir xattot sifatida nomi keltiriladi 4. Moniy — Qadimiy afsonalarg a ko‘ra Rumda yashagan naqq osh. Nubuvvat da’vo qilib, naqqoshlikni o‘zining mo‘‘jizasi deb xaloyiqni ishontirishga intilgan . «Arjang» («Arjang», «Arsang» nomida ham uchraydi) nomli asar yoz gan deyiladi. Bu asarning bir nusxasi G‘aznada mavjud degan ma’lumotlar bor. Deydilarki, Moniy «Arjang»ni bir g‘ orda saqlagan ekan. G‘orning devorlariga turli— tuman go‘zallarning rasmlarini va manzaralarini ch izgan ekan. Bu g‘orni «Nigoristoni Moniy» deb atashar ekan. Mumtoz adabiyot va killari (Rudakiy, Firdavsiy, Nizo miy, Navoiy va b.) Moniyni buyuk rassomning timsoli sifatid a talqin qiladilar. 5. Atorid — Utorid — Merkuriy sayyorasi. Mifologiyada bu yulduz yozuvchilarning homiysi hisoblanadi. «Dabir» deb ham yuritila di. Utorid hokim bo‘lgan burjlard a tug‘ilganlar zehnli, hiylagar bo‘lar emish. Do‘st yulduzlari — Qamar, dushmanlari Shams va Zuhra emish. 6. Yusuf Kan’oniy — Ya’qub payg‘ambarning o‘g‘ li, hayoti va qissasi Qur’oni karimda «Yusuf» surasida keltirilgan, laqabi Sinodi r. Yusuf payg‘ambarlikka noil bo‘lgan. U go‘za llik va ezgulik timsoli sifatida Sharq adabiyotiga kirgan . U haqda ko‘p qissa va dostonlar yaratilgan, jumladan, X asrda Abulmuayyad Balxiy Baxtiyoriy, Am’aq Buxoriy dostonlar n yaratilgan. Firdavsiyga nisbat berilgan Yusuf haqidagi qissa muallifi Am oniy degan shoir ekanligi ma’lum bo‘ldi: XI asrda bu mavzu’da Mas’ud Hiraviy, Ozori Tusiy, Mas’ud Kumiy, Mas’ ud Dehlaviy, XV — XIX asrl arda shoirlar o‘nlab dostonlar yaratdilar. Turkiy zabon adabiyotlard a Ali (XII), Hamidulloh Ch alabiy (XI) dostonlari yozildi. Nozim Hikmat «Yusuf Ka n’oniy» nomli asar yozdi. Nemis yozuvchisi Tomas Mani 1926—33 yillarda bu mavzu’da qator romanlar ijod qildi. O‘zbek adabiyotida «Yusuf va Zulayxo» dostonini Durbek yozgan, deyiladi. Lekin Afg‘onistonlik olim Muhammad Ya’q ub Vohidiy Juzjoniy bu doston Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 88 muallifinnng nomi Homidi Balxiy ekan ligi haqida ma’lumot e’lon qildi. 7. Ankar al—asvot — a.: Eng yoqims iz tovush, ovozni anglatadi. 8. Yusuf Andigoniy — «B adiiy» taxallusi bilan yozgan sh oir. Navoiy «Majolis un—nafois»da ta’kidlashicha, tahsil uchun Samarq andga borganida, u Andijondan ke lgan va birga bo‘lishgan. Keyin Hirotda yashagan. Navoiy uni ng yaxshi she’rlari borligini, aruz ni bilishligini, muammo risolasi borligini ta’riflaydi. «Birmuncha takabbur ham bor edi», deb qa yd qilib o‘tadi. Lekin Yusuf Andijoniyning ovozga aloqador jihati haqida tazkirada so‘z kelmaydi . Binobarin, bu yerda Navoiy nimani ko‘zda tutayotganini aniqlash mumkin. Balk i shoir chiroyli ovoz bila n she’r o‘qigan, balki xushovoz xonanda bo‘lgandir. 9. Salmon — qarang: shu kitob 25—b.; 35—izoh. 10. Jorulloh — bu nom bilan Mahmud Xorazmiy — Abulqosim Mahmud bi n Umar Zamahshariy (467-1074 — 538-1143 — 44) Asli Xorazmning Zamaxshar shahrida n adabiyot va lug‘at ilmida katta ishlar qilgan olim, ma’l um muddat Ka’ba mujoviri (Ka’ba yonid a yashagan) bo‘lgani uchui Jorullox (ollohning qo‘shnisi) laqabi bilan mashhur bo‘lib ketgan. Bir oyog‘idan ay rilgan ekanligi haqida ma’lumotlar bor. «Kashsho f», «Asos ul—balog‘a», «Muqadima da r lug‘at» kabi asarlar yozgan. 11. Bu yerda Navoiy Zamaxsha riyning «Kashshof» (kashf qilu vchi, ochuvchi, tushuntiruvchi, ma’nodor, puxta) asarini namuna sifatida keltirmoqda. 12. Tarj. ar.: U yagonadur va uning sherigi yo‘qdur. Ollohdan o‘zga iloh yo‘qdir. 13. Jilla jalolahu umma va umma navalahu va lo iloha hayrahu — a.: Buyukligi yana ham yuksalib, ne’matlar umumiy bo‘lsin. Undan o‘zga iloh yo‘q. 15. Tarj. ar.: Olloh sang a qanday yaxshilik qi lsa, sen ham boshqalarga sh unday yaxshilik qilgin. 16. Nuh — payg‘ambar. Ri voyatlarga ko‘ra, odamlarni imonga da’vat qilib maqsadiga erisha olmay sarosimaga tushgan Nuhga «Kema yaratgil» , — deb vahy keladi: kema tayyor bo‘lgan to‘fon alomatlari ko‘rinadi. Nuh oilasi, bi r qancha mo‘minlar va har tur ha yvondan bir juftdan olib kemaga chiqadi. Uning o‘g‘li Yom «men toqqa chiqib, qutilib qol aman», — deydi. Kema dahshatli dalg‘alar orasida suzib yuradi. Nihoyat, Ollohning qudrati bila n bo‘ron to‘xtaydi. Olam boshqa ol am bo‘ladi. Nuhning uch o‘g‘li Som, Hom va Yofasdan insonlar yaraladilar. Nuhn i ikkinchi Odam deb ta ’riflaydilar. Nuh 1000 yoki 250 y. yashagan emish. Shuning uc hun xalq orasida «Nuh umri» degan tushuncha keng tarqalgan. Adabiyotda Nuh umri, to‘fonlarga bardosh bergan oshiq, to‘fon es a oshiqning, ko‘z yoshi sifatida qalamga olingan. Bu yerda Navoiy Nuh umricha um rim bo‘lsa ham davr ahli bevafoliklari va zamon xayli behayoliklarini yozib tugatishim mahol, — demoqda. 17. Luqmon — Sharq xalqlari orasida Luqmoni hakim nomi bilan mashhur asli habash bo‘lib, Dovud payg‘ambar zamonida yashag an ekan. U kimningdir solih quli bo‘lgan, keyin ozod qilingan, degan rivoyatlar ham bor. Ko‘p bilim larni ayniqsa, tabobatni yaxshi bilgan Luqmon umri oxirida aqldan ozgan ekan. Jomiy «Nafahot ul-uns»da «Sha yx Luqmon Saraxsiy» deb maqola beradi va uning dunyodan o‘tgan chog‘ida mashhur shayxlardan Abu Sayd Abul Xayr va Abul Fazl Hasanlar tepasida bo‘lganlarini yozadi. Jomiy Luqmonning «Ilohi, pods hohlarning qullari qarib qolgand a, uni ozod qiladilar. Sen aziz podshohsan, men senga bandilikda qa ridim, ozod qil», — deb iltijo q ilganida, g‘oyibd an «Ey Luqmon» seni «Ozod qildim» degan nido ke lgan. Uning ozodligi shu nda ediki, aqli olingan edi», — deb yozadi. Bu yerda Navoiy Luqmonning oddi y bir qul bo‘lgann haq inoyati b ilan hakim va nabiylikka noil qilinganiga diqqatni qaratadi. 18. Tarj. ar.: yaxshilik qanotlari yo‘q bo‘lmaydigan va yo‘q bo‘lmaydi. 19. Tarj. ar.: Toqat qilib bo‘lmas narsadan qochish. 20. Tarj. ar.: Senga buyr uq qilingandek to‘g‘ri bo‘l. 21. Tarj. ar.: Qanoat qilgan azizdur. 22. Tarj. ar.: Yaramasliklar onasi. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub kutubxonasi 89 23. Tarj. ar.: Ikki dunyo (bu va narigi dunyo)da m uqaddas — sharif insondir. 24. Tarj. ar.: Iflos bo‘lmoq. 25. Tarj. ar.: Olloh taolo ular ning ruhlarini muqaddas qilsin. 26. Shayx Boyazid Bistomiy — Ta yfur bin Iso bin odam bin Saru shon (vaf. 280-873—74) ulug‘ mashoyixlardan, buyuk avliyolardan. Jomiy birinc hi tabaqaga mansub, de b yozadi. Junayd Boyazid haqida: «Bizning oramizda Boyazid maloikalar orasida Jabroil kabidur», — degan ekan. Attor «Tazkirat ul—avliyo»da Boyaznd Bistom ny haqidagi makrlatlarda 125 naql, karomat va hikmatlar. Shayx Boyazidning me’roji, «hamd», «Shayx Boyazidning munojati» deb nomlangan alohida boblar beradi. Na voiy bu yerda pir irshodidan chetga chnqish solik uchun xatarli, degan tushunchaning isboti uchun Boyazid Bistomiy haqidagi bir naqlga e’tiborni tortadi. 27. Horun ar—Rashid (763 yoki 766, Bog‘dod — 809, Tus) ab bosiylar sulolasinnng beshinchi xalifasi. Uning davrida dehqonch ilik, hunarmandchilik, tijorat, ilm— fan va madaniya t ravnoq topgan. «Ming bir kecha»da gi naqlu rivoyatlarda u adolatli hukmdor sifatida tilga olinadi. 28. Shayx Bahlul — Horun ar—Rashid davrinin g mashoyixlaridan, zamona allomasi Umar Kufiyning o‘g‘li bo‘lgan. O‘zini de vonavashlikka solib, jamiyat nor asoliklari va a’yonu ashroflar riyokorligini fosh etib yurgan. Leknn Shayx Bahl ulning jununi bor, deb uni jazolashmas ekanlar. Navoiy Horun ar—Rashid bilan Bahl ul orasidagi bir suhbatni shukr va qanoat bobidagi o‘z o‘gitlariga misol tarzida keltiradi. 29. «Xush» so‘zining arabcha yozilishidagi harflar yig‘indisidan «abjad hi sobi» bilan 906-1500 — 1501 y. chiqadi.