E.Azamov Pakananing oshiq ko’ngli

Hamma balo shundaki, u o'zi haqida boshqacha fikrda edi. O'zini barvastayu basavlat deb bilmasa-da, harqalay, xiylagina ulug'vor hisobardi. (Ko'nglida, albatta.) Yurganda jussayeiga yarasha pildirabgina yurmay, salmoq bilan, butini yirtgudek yirik-yirik qadam tashlar, gapirganda mavrid-bemavrid so'lish olib, salmoq bilan, ta'sirchanlikka intilibmi yoki diqqatni tortish uchunmi, xuddi maxfiy bir sinoatni ochayotgandek pichirab gapirar edi. Bari befoyda! U pak-pakana edi. O'zini salobatli tutishiyu salmoq bilan odim otishi bir pul: go'yo yosh bola kattalarga taqlid qilgandek kulgili, bachkana chiqardi. Tovushini ne maqomga solmasin, natija o'sha-o'sha — baayni chala puflangan surnay. Lekin — ko'ngli!.. E, bu bir boshqa dunyo ekan. Ko'ngil — podsho. Ko'ngil — xazina. Ko'ngil — balo. Egam uni odamning sirt-siyog'i, bo'y-basti yoki mol-mulkiga qarab taqsimlamaydi. Pakana esa o'ziga, tashqi qiyofasiyu turish-turmushiga o'shal mo'jiza dunyodan turib qarardiki, holiga maymunlar yig'lashi shundan. Achinmay iloj yo'q. Ko'ngilni ko'rgazmaga qo'yib bo'lmasa! Qo'yganda ham ko'rgan xaridor avval egasiga nazar soladi: bo'y-basti qanday, aft-angori? Aksiga — notavon bu ko'ngil go'zallikka behad oshufta, o'ta sevuvchan, mehru muhabbatga tashnai zor edi. Ko'ngil daftarining ana shu qismi o'zi bir doston. Uni varaqlamaslik, uni mensimaslik — shundoq ham kam-kemtik Pakanani battar kamsitish, yerga urish bilan barobar; bu tarixsiz uning hayoti g'arib, o'zi esa qiyomat Pakana emas, oddiy bir bo'yi past-pachoq kimsa bo'lib qoladiki, unaqalar olamda son-mingta, har birini ta'riflamoqqa bu tanbal qalamga so'z qani, siyoh qani! Pakana yurgan yo'lida shart-muqarrar kimnidir suyib qolaveradi. Buniqa rangki, yo yoshi o'zidan katta, yo bo'yi o'zidan uzun sarvqomat qiz-juvonlarga xushtor bo'ladi. Uyga kelihoq o'shaning aslidan chandon ko'rkam xayoliy siymosini yaratadi — u rassom — shu bahona nazarga ilinib, izhori dil etmoq payida, ilojini topib uni egasiga tortiq qiladi. Ko'ngil bog'laganla-ri kutilmagan tuhfadan hayrat-hayajonga tushishadi, minnatdor bo'lib, evaziga unga kulib-kulib boqishadi, rahmatlar aytishadi, lekin... yana uchralganda yo tanimagandek indamay o'tib kelishadi, yo Pakana ularni itlifoqo boshqa birov bilan ko'rib qoladi. Doim shunday bo'lgan. Zikrxona bu yoqda-yu, halimxona u yoqda. Suv kelirgan xor-zor-u, ko'za sindirgan — aziz. "Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadur". Pakana talay vaqt o'zini qo'yarga joy topolmay, "ul bevafo"ning dog'ida kuyib-o'rtanib yuradi. Yana bir bevafoga yo'liqquncha, unga oshiqu beqaror bo'lguncha! Bu holning adog'i, ko'ngildagi chandiqning sanog'i bormikan? Bo'lsa, ishonavering, Pakananing o'zi-da hisobdan adashadi. Yoshligida u kinoaktrisalarga ishqiboz edi, Xushro'y-xushro'ylarining suratini "Kino" jurnalidan qirqib olib, darsxonasi devorlariga yopishtirib qo'yar, diliga eng yaqin birovining kattakon qilib portretini ham chizgan edi. Keyin o'shani Toshkentga ham ko'tarib keldi — egasiga hadya etib, bahonada... Bu yerda boshqalariga chalg'ib, bir mahallar ko'zlariga surmai sulaymon bo'lgan siymo allaqaysi ijaraxonada chang bosib qolib ketdi. Hozir o'sha aktrisa bilan teatrda birga ishlaydi. Uni har ko'rganida yoshlikdagi ma'sum tasavvur va iztirobiari yodiga tushib, pushaymon qiladi. Bir kuni ko'rgazma-darsxonasiga nima ish bilandir otasi kirib qolgan, chiqib onasiga: "Xotin, o'g'lingni tezda uylab qo'ymasak bo'lmaydi, ishlar chatoq", degan. Bu gapni eshitib Pakana yerga kirib ketgudek bo'lgan. Biroq u anchadan keyin, o'ttizlarga yaqinlashganda uylandi. Uylanishi ham hech kimnikiga o'xshamagan, Pakananing o'zigagina xos antiqa tarixki, ungada gal Pakananing oshiq ko'ngli (qissa). Erkin A'zam kutubxonasi 2 kelar. 2 Pakana o'zining pakana ekanini, bu hol unchalik ham fazilat sanalmasligini ilk bor talabalikda paxta terimiga chiqqanlarida Azizadan eshitgan. Aziza teatrshunoslik bo'limida o'qir, juda suluv, otasini benihoya badavlat odam deyishar, hasharchi qizga kunora shahardan tansiq taomlar ortgan oq "Volga" kelib turar edi. Balli shunga. Badavlat odamning qizi ekaniga qaramay, ko'ngildan ko'ngilni farqlay bildi. Ko'rkam-ko'rkam ne-ne bo'lajak aktyoru rejissyorlarni dog'da qoldirib, qay bir fazilati bilan Pakana ana shu dilbarni o'ziga rom qilib olgan edi. Axir, hazil gapmi, gulxan atrofidagi tungi davralarda soatlab ishqiy she'rlarni yoddan o'qiganida anov qaddi rasolarning yaltiroq tusi o'chib ketardi-da! Shunday qizg'in, muzaffar o'tgan bir bazmdan so'ng, ovloqqinada entika-entika o'ptirarkan, shaddod qiz nima dedi deng: — Sal uzunroq bo'lganingizda, sizni hech kimga bermasdim-a, Pakana aka. Qishloqdanmisiz, rayondanmi, boymisiz, kambag'almi — qarab o'tirmasdan, har qanaqasiga tegib olardim! Darhaqiqat, qiz durkunroq, quchog'ida mushukvacha misol tipirchilab o'yin ko'rsatayolgan yigit esa ushoqqina edi. Ko'rgan odam, talay vaqt ko'rishmagan inoq-bosilqa opa-uka ekan, deb o'ylashi tayin. (Aziza uncha uzun emas, lekin qiz bolaning o'rtabo'yi ham novcha ko'rinadi.) Pakana shu gap bilan o'rtalarida begonaiik devori tiklanganini payqadi. Ma'shuqasidan ajralgach, odatdagidek, yondi, kuydi, tutadi, biroq gapning mohiyatiga parvo qilmadi — pakanaligiga o'kingani yo'q. Zero, shu choqqacha bo'yining uzun-kaltaligi xayoliga kelmagan, qaytaga, ba'zi naynovlarning dovdirligiyu kaltafahmligidan kulib, o'zining pishiq-puxta, uddaburonligi bilan faxrlanib yurar — qisqasini aytganda, gap tashqi qiyofada emas, ichki dunyodadir degan soxtanamo, nochomroq ruhda tarbiya topgan edi. Endi bilsa — bari safsata. Dunyo — novchalarniki ekan. Dunyo — ko'rkamlarniki ekan. Qolgani bir pul. Aql-farosat degan matohlar huv keyingi o'rinlarda turadi. Ko'rkamlik, xushqadlik — qariyb baxtdek gap, omad deganlariga tayyor pillapoya, oyoq qo'ysangiz — kifoya. Jismoniy jihatdan biron bir nuqsonli odam, bilingki, ko'pincha baxil bo'ladi. Baxilning esa bog'i ko'karmas. Ana shunday sarson bir halqa bu. Mag'lubiyat ketma-ket takrorlanavedi. Endi Pakana holiga qarab, bo'ychanroq qiz-juvondan o'zini chetga ola boshladi. Shunday qilgani sari ularning jozibasi ko'proq tortar, ko'ngli sust ketganlarining aksariyati bo'ychan bo'lib chiqar edi. Ular bilan ro'baro' bo'lish nasib etganda esa, uzoqroqdan turib yoki zina-pinaga chiqibmi, iloji boricha tikroq ko'rinishga tirishib, asabiy bir holatda so'zlashardi. O'zida paydo bo'lgan tag'in bir odatni sezib qoldi. Kim bilan yonma-yon turmasin, beixtiyor zimdan bo'y o'lchashax ekan: yelkasidan kelamanmi, tirsagidan? Jamoat orasida, ko'cha-ko'yda ham goho tevarakiga razm solib qoladi. Tavba, hammasining bo'yi baland-a! Xudo shunday ham uradimi odamni?! Keyin-keyin Pakana bir san'atni o'zlashtirdi. Novcharoq odam bilan uchrashganda orqaga tislanibioq, qiya qarab (odatdagidek pastdan emas) gaplashadi — shunda farq uncha bilinmaydi. Taajjubli hol: (jussasi kichikroq bo'lgani uchunmi) u azaldan novcha, norg'ul odamlarni yoqtirar, ko'proq o'shanaqalar bilan do'st tutinmoqqa intilar edi. O'zi singari pakanalarga esa tob-toqati yo'q, ularni qitmir, mug'ambir bilib, jinidan battar yomon ko'radi. Rassotnlik bilim yurtida birga o'qigan sobiq saboqdoshi, otning qashqasidek elga taniqli hajvchi Obid Asom bundan mustasno, albatta. Avvalo, Obidjon Pakanadan ham pakanaroq, qolaversa, o'lgudek iste'dodli, kasofat. Uni yaxshi ko'rmay ham, tan bermay ham iloj yo'q. Pakananing oshiq ko'ngli (qissa). Erkin A'zam kutubxonasi 3 Allosil, payg'ambarimiz bundoq demishlar: "Odamning novchasi ahmoq keladi, Umardan boshqa; pakanasi fimakor keladi, Alidan boshqa". 3 Bo'yi pastligi tufayli unda-bunda pand eyavergach, Pakana umuman pakanalik, uning sabablari to'g'risida ko'p boshqotiradigcn bo'lib qoldi. O'rta bo'ydan pasti — to jimit odamlargacha pakana hisoblanadi. Hamma bunaqalarga yarim odam, chala odammi-ey degandek bepisand munosabatda bo'ladi: "Kichkina bo'lishiga qaramay...", "Bo'yi bir qarich-u...", "Mushtakkina ko'ringani bilan..." va hokazo. Kisqasi, odam hisobida yo'qdek. Xo'sh, nima bo'pti? Pakana ham — odam. Faqat qo'l-oyog'i ixchamroq-da, xolos. Sizda bor yurak unda ham bor (agar kattaroq bo'lmasa), sizda bor miya unda ham bor (agar zo'noq, o'tkinoq bo'lmasa)! Nima, shu a'zolari ham kichkina bo'lishi kerakmi endi? Tavba! Dunyoga dong'i ketgan ne-ne ulug'lar, ne-ne allomalar past bo'yli bo'lgan. Ana — Napoleonni olaylik, Neronni olaylik, Pushkin, Gandi, Lenin, Stalin... eh-he, bu yog'i mana shu o'zimizning Obidjoriga qadar! Sizlarda-chi, faqat Ulug' Pyo'tru Gulliver! Battar bo'llaringl Bor quvvatni bo'yga sarflab... Xudo bo'y berib aql bermagan galvarslar! Ammo o'rtada boshqa nozikligi ham bor. O'sha ulug'lar pakana bo'lganliklari uchungina shunday darajaga etishganmi? Yoki ulug' bo'lganliklari tufayligina biz ularning qaddi-bastiga qiziqqanmizmi? Xullas, xiyla chigal jumboq. Pakanamizning o'ziga kelsak, bobo-buvilari o'rtabo'y o'tgan. Otasi bilan onasi ham shunday. Ukalari, singillari bo'ychan-bo'ychan. O'zining uch qizi-ku biri biridan shamshod bo'lib o'sayotir. Birgina Pakana — pakana. "Kimga tortding-a, bolam? — deydi onasi qayg'urib. — Bolalikdan anovinima (etyudnikni nazarda tutadi) ortmokdab yuravenb, shunday (pakana deyolmaydi — onada) bo'p qolding-ov". Ul emas, bul emas, Pakananing yetti pushtidan kimdir pachoqroq o'lgani aniq. Goho u o'sha avlodidan norozi bo'lib so'kib qoladi. Demak, o'zining ham yetti pushtidan kimdir qaqshamog'i muqarrar, uni so'kmog'i-da muqarrar. Pakana ba'zan ana shu bo'lajak nasli — nevarasimi, chevarasi oldida o'zini behad aybdor sezadi. Axir, ehtimol, naslning biron bir o'yin-zamzamasi bilan bu hol, bu qusur aynan undan boshlanayotgandir... 4 Bu dunyoda chorasiz dard yo'q, o'limdan boshqasiga tadbir topsa bo'ladi, deydilar. Xo'sh, bo'yni qanday o'stirish mumkin, buning yo'li bormikan? Bor ekan-da. Qayoqdandir eshitdi: har kuni bir kilodan qizil sabzi tanovul etilsa, qad raso bo'larmish. Pakana shunga amal qilmoqqa bel bog'ladi. Har hafta bozorga tushib, bir to'rva-bir to'rva sara sabzi oladi, boshqa taomni yig'ishtirib, sabzixo'rlik qiladi. Ikki oylardan keyin shu ahvolga yeldiki, sabzini ko'rsa bezillaydigan, ko'ngli ayniydigan bo'ldi. Bozorga qatnamoqqa ham hafsalasi qolmadi. Qad-qomatda esa biron bir o'zgarish sezilmasdi: o'sha 154 sm. — o'sha 154. Bir enlik ham siljish yo'q. Chamasi, bu ham biron bekorchi o'ylab topgan ermak. Yoki o'smirlik ortda qolib, suyak-zuvalasi qotib ulguganidan muolaja kor qilmadimikan? Ko'hna tabobat kitoblarida bitilganidek, "Bir hissa sariq halilaga qizil batilani qo'shib, bir chimdim omila, bir misqoldan makkai sano va toshbaqa safrosiga aralashtinb, ustiga bir paysadan shaqoqul urug'i, seylon dolchini va boqilla sepib, so'ng bir diram Abu Jahl tarvuzining danagini tuyib, piyozchasi o'n yillik nargis suvida qaynatib laylatulqadr kechasi tanovul qilinsa..." qabilidagi tadbirlarga esa ixlos seztnadi — natija chiqadimi, yo'qmi, umr shu tashvishda o'tadi. Xullas, bu ishlarga qo'l siltadi. Endi "o'zimiz bilgan" paxtaband choralarni qo'llamoqdan Pakananing oshiq ko'ngli (qissa). Erkin A'zam kutubxonasi 4 o'zga iloj yo'q edi. Qoramtirga moyil kiyim-boshga zo'r berdi: odamni sal xipcharoq ko'rsatib, sal... Bundan ham samara kutilganidek bo'lmagach, qo'polroq usulini tutdi. Bir qarich poshnali poyabzal xarid qilib, shunda yura boshladi. Poshna hisobiga o'sgan bo'y ko'ngilni ham andak raso qilarkan. Shunisr chatoqki, qurg'ur, oyoqni rosa qaqshataikan, sal yurmay akashak bo'lib qoladi. Lekin — nachora, qurbonsiz g'alaba — g'alabami? Toqqa chiqmasangiz, do'lona qayda! Ko'p o'tmay bu usulning misi chiqdi. Jamoat yoppasiga yerposhna poyabzalni urf etgan zamonda bitta uning lo'killab yurishi kulgili edi. Ilgari qiyo boqmagan jononlar endi poshnasiga qarab ma'noli iljaytb o'tadigan bo'lishdi: bu kuningdan o'l, kishloqi pakana! Xayr, jafokor poshna! Shuningdek, harchand qilmasin, uni birov odam o'rnida ko'rmasdi. Muhabbat bobidagina emas, o'zga hollarda ham kamsitilgani kamsitilgan. Ko'cha-ko'yda ko'ringani yosh bola deb turtkiiaydi, ulfatlar davrasida — tayyor yugurdak. Shulami o'ylaganda oyoq-qo'llari tortishib, battar kichrayib qolayotgandek, kichrayib yerga kirib ketayotgandek bo'laverardi. E, mana senga deb mo'ylov qo'yib yubordi. Mo'ylov joniyvor gurkirab o'sib berdi. Pakanabor shunga xursand: biz ham odamga o'xshadik, salobatliroq bo'ldik! Bunisi kamlik qilib, soqol qo'yib oldi. Soqol-mo'ylovli "bola"ga endi ko'rgan hayron. Iye, nima qipti, rassom-da! Rassom bilan kinocbiga bir nima deb bo'ladimi? Ularga ruxsat bor, ularga hammasi mumkin. Bu bayram ham ko'pga cho'zilmadi. Har narsaning hisob-kitobi bo'ladi. Tabiatda muvozanat qonuni bor. Ana shu buzilsa, bilingki, albatta boshqa bir joydan "teshib chiqadi". Pakanamiz hali oddinda kutayotgan xavf-xatardan bexabar edi. 5 Darvoqe, bu orada u institutni bitirdi, o'zining ta'biri bilan aytganda — "Ikki yil Astrobodda surgunda bo'ldi", undan qaytgach, bir muddat boshpanasiz sarson-sargardoniikda yurdi, keyin tasodifan uylanib uyii-joyli bo'ldi, xotini ketma-ket uch qiz tug'ib berdi. Lekin biror kun "izlash-izlanish"dan to'xtagani yo'q. Institutdan so'ng Pakana olis bir viloyat teatriga bezakchi rassom qilib jo'natilgan edi. Borib u yerda hech baloni bezatgani yo'q, ichkilikka o'xgangani qoldi, xolos. Bezatmoqqa loyiq asar ham sahnalashtinlmadi hisob. Sahnalashtirilganda ham kamxarj tashkilotda mablag'ni tejash maqsadida amal-taqal qilib eski bezaklardan foydalanilatdi. Pakana bu yerda rassomlikni unutib, sohasini butkul o'zgartirib yubordi, desa bo'ladi. Teatr jamoasi ko'pincha dala-ko'yga yallachilikka chiqar, azbaroyi vijdon azobi yoki bekorchilikdan qo'shilib borgan Pakana gohida ocharchi-boshlovchilik qilsa, gohida ma'murlik vazifasini o'tar edi. Maishati chakkimas, teatr bezakxonasmi uyga aylantirib olgan, ora-chira kolxoz-polxozning buyurtmasini bajarib berib mo'maygina pul topar, uni aksariyati iste'dodsiz, omadsiz, lekin, asida Shukur Burhonman-u, bular qadrimga etmayotibdi-da, degandek zo'r da'voda yuradigan sho'rpeshona ulfatlari bilan ichib bitimr edi. Agar o'shanda poytaxt teatri viloyat mehnatkaslilarga tomosha ko'rsatgani borib, shu dargohda rejissyorlik qiladigan eski saboqdosh og'aynisi Xayrulla Hoshimovni uchratmaganida, kim bilsin, "Astrohod"da tag'in qancha qolib ketardi! Pakana talabalik kezlari Xayrullaning o'rgamchik spektaklida allaqanday yosh bola rolini ijro etib, do'stlashib ketishgan edi. Bir shisha araq ustida u Toshkentni qo'msab arz qilganida, mehmon: "Xorosho. Bizga kelasan, Bahodir bilan o'zim gaplashaman", deya bosh rejissyoming nomini qo'shib va'da berib yubordi. Xayrulla va'dasining ustidan chiqdi. Pakana yana toshkentlik bo'ldi. Mo'tabar dargohga ishga joylashdi. Dargoh mo'tabarlikka mo'tabar edi-yu, Pakanadek sig'indilar u yoqda tursin, yil sayin kelib turgan yosh iste'dodlarni ham boshpana bilan ta'minlay olmasdi. Nomi ulug' — Pakanaring oshiq ko'ngli (qissa). Erkin A'zam kutubxonasi 5 suprasi quruq. Pakananing yana daydi hayoti boshlandi. Endi ilk yoshlikka.gina xos tabiiy kuch-g'ayrat so'nib borayotgan, qariyb o'n yilga cho'zilgan och-yupun talabalik beg'amligi ta'sirini ko'rsatmoqda, issiqgina o'lan-to'shak, mehribon bir parvarishga ehtiyoj tug'ilgan edi. 6 Pakananing uylanish tarixi ham bir doston, yo'q, komediya, yo'q-yo'q — tragikomediya. O'sha yili ko'klamda oyoqog'riq bilan kasalxonaga tushdi. Bor o'rinlar band ekanmi, ittifoqo, nozikroq odamlarga mo'ljallangan ikki kishilik xonadan joy tegdi. Uch kun bir o'zi yotdi. To'rtinchi kuni tushdan keyin xonaning haqiqiy egasi keldi. U ellikiardan oshgan, barvasta, tepakal armani — Levon amaki edi. Ikki lunji qip-qizil, burni go'shtdor, chakichli, qovoqlari salqi — vajohaiidan yomon odamga o'xshardi. Qo'qonda tug'ilib voyaga yetgan, o'zbckchani suvdek bilar ekan. Ko'pni ko'rgan, hazilkash, hangomachi odam. Darrov inoqlashib qoldilar. Levon amakining yor-birodari bisyor ekan. Qat'iy navbat bilan kelishadi. Xona yelimxaltayu qog'ozxaltaga, ko'klamda tansiq meva-chevaga to'lib ketgan. Tayor dastyor Pakana ularni enagayu hamshiralarga ulashib ulgurolmaydi. Bu yoqda Levon amakining choy-poyiga qarashuvi lozim. Kunduzlari beg'am, biyron odam, kechalari belogriqdan voy-voylab chiqadi. Aytishicha, umurtqasiga tuz yig'ilgan emish. Bo'ynida ham o'sha savildan bir hovuchi bormi, boshini erkin burolmaydi, butun gavdasi bilan o'giriladi. Issiqda ham sharf o'rab yuradi. Rahmi kelganidan Pakana kechalari uning bel-bo'ynini bosib, umurtqa pog'onalarini mushtlab, uqalab qo'yardi. Shunday biipaslik orom chog'larida bemor iyib ketar, mehribon xaloskoriga biron bir muruvvat ko'rsatish yo'llarini qidirib qolar edi. — Uka, sen endi uylanishing kerak ekan. Qachongacha bunday yurasan? Ke, bit ish qilaylik. O'zingga mos, chiroylikkkia bir armankani topib beray. Senga aytsam: armankalardan zo'r xotin chiqadi. Mehnatltash, pazanda, uddaburon. Sizlar aytganday — yozda ko'rpa, qishda ko'rpacha. Pushaymon qilmaysan ammo! — O'sha chiroyli armankangiz menga tegishga rozi bo'larmikan? — dedi Pakana bir cheti emrak, bir cheti pinhona o'kinch bilan. — Ko'ndiramiz-da, nima deyapsan! Sizlar-ku begona millatga ko'pam xaridor emassizlar, bilaman. Yo o'zbechkasidan bo'lsinmi? — E, unga uy kerak, joy kerak. Teatr... — Teatringni qo'yib tur. Uy-joy masalasini o'zimiz bir yoqli qilamiz, ishing bo'lmasin, Pakana btr qop go'shtni alohida hafcala bilan uqaluy boshladi. Bilib bo'ladimi, juda ishbilaimon odamga o'xshaydi... — Uylanardimu, yaxshirog'i uchramayaptida, — dedi u battar tarang qilib. Ko'nglining tubida milrillagan bir ilinj yo'q emasdi. — Iya, shahar to'la qiz-ku! — dedi Levon amaki jig'ibiyron bo'lgandek va shu yerdagi ko'zni qamashtirih yurguvchi hamshira qizlami misol qila ketdi: — Mana, o'zimizda qancha! Salima, Ra'no, Gavhar, Arofat... hammasi yaxslti qizlar. O'zim gaplashib beraman, agar xo'p desang. Ayt, qaysisini? Kuyov bo'lmish, aniqrog'i, havaskor kuyov shoshib qoldi. Himmatli hamxonasi uni qizlar ko'rgazmasiga boshlub kirgan edi go'yo: mana, sayla saylaganingni, tanla tanlaganingni! Nochor, notavon odamning ko'ziga u bir zum Xizr bobo ham bo'lib ko'rindi: tila tilagingni! — To'g'ri, Ra'no erga tegayotganmish, eshitishimcha,— dedi Xizr bobo Levon amakiga aylanib. — Gavhar hara tuzug-u, lekin... "...senga to'g'ri kelmaydi.Bo'yi baland". — Yaxshi ular hammasi. Ammo ko'ngildagi emas-da. — A, bunday de. Konechno, rassom san, poeziya, fantaziya! — Levon amaki yana tadbir qidirib o'yga toldi, so'ng astoydil hafrsala bilan yostiqqa yonboshlab oldi.— Ke, bunday qilamiz. Shulardan birortasi bilan nikohdan o'tasan, keyin... — Nikoh? — Soxta nikoh-da. — Soxta nikoh?! — Pakananing yuragi yorilgudek bo'ldi. — Shoshmay tursang-chi! Keyin sizlarni, yosh kelin-kuyovni biror joyga ro'yxatga tirkab, uy olib beramiz. Ikki-uch oy birga yashagandek bo'lasizlar. Shoshmagin-da, nomiga, qog'ozda. Qizni butkul ko'rmasliging ham mumkin, pasporti bo'lsa bas. Pasport nima, besh-o'n so'mga yangilab beradi. Qotiramiz. Keyin esa rasman ajrashatsizlar. Bahonada uyli bo'lib qolasan, xumpar. Ana u yog'i xohlaganingga... Uy-joyli odamga lyubboyi jon deydi. Qarasam, bu yurishda, bir boshing bilan hech kim senga uy bermaydi. Tem boleye, teatring. Bersa, yotoq-potoq berar. Senga to'g'ri kelmaydi. Yaxshi yigit ekansan, menga yoqib qolding. Barmoqlaring shifobaxsh, biotoking bor sen bolaning, jonimga ora kirdi. (Aslida, gavdasi nozikroq bo'lgani bilan Pakananing qo'llari chayir, sirtdan ozoda ko'rinadigan rassomchilikning qora ishlarida pishib, pay boylab ketgan, xolos.) Senga shunday bir yaxshilik qilmasam, nomardlikka kiradi. Qalay, ma'qulmi reja? — Ma'qul-u, qiyin ishmi deymann-da. Aql bovar qilmaydi, — dedi afrunlanib qolgan Pakana. — Lanjlikni qo'y. Ishning osoni bor ekanmi? Albatta, sovg'a-povg'a berib qizni rozi qilish kerak bo'ladi. Mayli, bu yog'ini menga qo'yib ber, o'zim gaplashaman. Qaysisi tuzuk? Arofat, a? Mehnatkatsh, kamtar, yuvosh. Vdrüg, a?.. — Levon amaki sho'xlik bilan ko'z qisib qo'ydi. — Sen ko'nsang bas, ishni boshlayveiamiz. Qotiramiz! Pakana indamadi. Hang-mang edi. Taqdir podshosi ularni atay shu yerga yig'ib, ayni lahzalarda kelujak hayoti hal qilinayotganini u hali bilmasdi, bunga sira-sira ishonolmasdi. Rassom bo'linmadagi hamshiralar bilan apoq-chapoq bo'lib ketgan, davolovchi do'xtiridan tortib bu qaqajonlargacha — kattayu kichik barining aksini qoratosh bilan bir taxta-bir taxta qalin qog'ozga solib bergan edi. Hammasi undan minnatdor. Qarangki, qelib-kelib birgina Arofatning rasmini chizmabdi. O'zi so'ragani ham yo'q bir og'iz. Ishdan boshqasini bilmay yerga qarab yuradigan, dugonalariga nisbatan xunukroq bu kamgap qizni chizish istagi ham tug'ilmagan edi. Tavba, Levon amaki u bilan nima deb gaplashdi, nima va'da qildi (keyin ma'lum bo'lishicha, quruq gapdan boshqa hech vaqo), ikki kundan so'ng Arofat xona xoli paytda kirib, gazetaga o'ralgan pasportini Pakananing yostig'i ustiga qo'yib ketibdi. Ertasi kuni Levon amakining o'ziga o'xshagan tadbirkor bir og'aynisi yosh "kelin-kuyov"ni mashinasiga o'tqazib, xufiya yo'l bilan birpasda nikohdan o'tkazib keldi. Qaytganlarida mehribon "ota va qaynota" bir dasta lolayu bir shisha shampanni tayyorlab o'tirgan ekan... Hammasi osongina hal bo'ldi. Xuddi tushda kechayotgandek. "Ota-bola" oldinma-ketin shifoxonadan tuzalib chiqishgach, Pakana Arofatning oldiga kelib-ketib, qolgan mayda-chuyda qog'ozlarni hozirladł. Keyin ularni eltib uy-joy boshqarmasida kattakon bo'lib ishlaydigan Levon amakining qo'liga topshirdi. Hafta o'tmay "kelin-kuyov" asosan qizinikida yashaydigan to'qson yashar bir o'ris kampirning hujrasiga rasman ro'yxatga tirkaldi. Bir xonayu gaz o'choqli bir dahlizdan iborat bu boshpana shaharning qoq markazida, Inqilob xiyoboniga yaqin qisir daraxtlarga ko'milgan sersoya hovlilardan birida edi. Hovlining to'rt tarafi mana shunaqa pastqam-pastqam uy-joylar, o'zidan qolgan qari-qartang istiqomat qiladi. O'rtadagi kattakon quvurdan kun-uzzukun suv shaldirab yotadi — teskari favvora. Birov bilan birovning ishi yo'q. Boshqa nima kerak bo'ydoq yigitga! Pakanaligiga qaramay, uni shu yerdagana rasmona odam deb bilishax, hunnat qilishar edi. O'ziуam ularga o'rganib qoldi. G'arib-benavo chol-kampirdan nima ziyon! Vakti-vaqti bilan ularning hojatini chiqaradi: do'kondan ul-bul keltirib beradi, kuyib qolgan lampochkalarini almashtiradi, dazinol-pazmolni tuzatadi. Kim yaxshi — baraka topkur Pasha yaxshi, Pashavoy yaxshi! Yana nima kerak Pakanaga! Otasi qilmagan yaxshilikni qilgan serhimmat, muruvvatpesha Levon amakiga nima javob qaytarishni bilmay uzoq bosh qotirib yurdi. O'ylay-o'ylay, uning kaftdek suratini so'rab oldi-da, bir quloch matoni dastgohga tortib, ikki hafta mobaynida mehr-hafsala bilan ter to'kdi. Chakkalaridagi jingalaklaridan tepakal boshiga ko'chirib, xiyla oro berib, atay yashartirib chizdi. Bezakdor qasnoqqa solingan bejirim portretni ko'rgach, Levon amakining ko'zlaridan yosh chiqib ketdi. "Rahmat, jigarim, rahmat! — dedi Pakanani quchoqlab ko'tarib peshonasidan o'parkan. — To'ppa-to'g'ri chizibsan. Yoshligimda xuddi shunday edim, sochlarim jingala-jingala. Buni hali Marina xolang ko'rsami!.." Keyinchalik ham talay yil ota-bola bo'lib, bordi-keldi qilib yundilar. Beliog'rig'i qo'zg'aldimi, Levon amaki kelib, "Sening qo'ling yengil, shifobaxsh", deya Pakanani mashinasiga solib uyiga olib ketardi. Qaytishida qo'liga konyak-ponyak, buniși Arofatga, bunisi qizaloqlaringga, deb ul-bul berib jo'natardi. Kampir o'lgach, uyni birato'la Pakcnaning nomiga o'tkazib bergan ham, hovli buzilib, o'miga tijoratchilar uchun haminom tushadi deganda, Yunusoboddan xonadon olishiga ko'maklashgan ham ana shu Levon amaki bo'ladi. 7 Voqean, Arofat... U ishga o'tish-qaytishida tutingan singil sifatidami, hojatbaror bir tanish sifatidami, ba'zan "uyi"ga kelib-ketib turardi. Biror qilig'ida yo gap-so'zida ta'ma ohangi sezilmas, qaytaga, birpas o'tirib, Pakanaga choy-poy damlab, kir-chirini yuvib berib ketar edi. Uning yakkam-dukkam javoblaridan Pakana uncha-muncha narsani bilib oldi. Arofat chala yetimcha bo'lib, opa-singil o'gay onaning qo'lida ekanlar. O'gay ona deganda Pakananing ko'z oldiga enaklardagi bir yalmog'iz kelib, buni aytganida, "Yo'q, yaxshilar, — dedi qiz siniq kulimsirab: — Yaxshi bo'llarinp deeb urishadilar-da". Suhbat asnosi Pakana shuni sezdiki, katta qiz sifatida Arofat shu kunda bamisoli onaning tomog'iga tiqilgan tosh, chunki singlisiga ustma-ust ikki joydan sovchi kelayotganmish. Ko'rimlitoq bo'lsa kerak-da. So'rashga iymandi. Ko'nglidagani bilib bo'lmaydigan g'alati bu mushtiparga ichi achidi. Biron yaxshilik qilay desa, qo'lidan nima keladi? Mabodo bu qizning niyati boshqa bo'lib, yomonlikka olsa bormi, biror yoqqa qimirlttyolmay qolasan, to'rt tarafing devor, qayoqqa qarasang — Arofat! Xudo saqlasin, xudo saqlasin! Ne-ne orzular bilan yashayotgan ko'ngil barbod, yigit umri xazon bo'ladi-ya! Agar ta'bi tortganida, shu choqqacha bu qizni sog' qo'yarmidi? Mana, gah desa, qo'liga qo'nib turibdi. O'zi kelsa, o'zi ketsa. Yo'q-yo'q. Boshimiz kal bo'lsa ham ko'nglimiz nozik. Pachoqqina, tep-tekis, qo'lga ilinadigan joyi yo'q, oyoqlar egri, kaln-kalta, yonoq suyaklari xunuk bo'rtib chiqqan... Yo'q-yo'q. Lcki, boshini ko'tarib qarasa — tushunilisiz, odamni dovdiratib qo'yadigan bir anduh cho'kkan ko'zlari!... Shu uchumikan, ular o'zaro kelishib olgandek, ko'pincha bir-birining yuziga qaramay so'zlashardi. Shartlashuvga ko'ra, "ajralish" fursati yaqinlashar, biroq qizdan churq etgan sado chiqmas edi. Pakananing o'zi gap ochay desa... yo'q, aslo, qaysi yuz bilan, nima deb? Fig'oni chiqib, o'zini qo'yarga joy topolmay qoldi. Qanaqa qiz o'zi bu? Bir tulki armanining gapiga laqqa tushib, darrov rozi bo'ladimi? Pismiq desangiz pismiqqa o'xshamaydi. O'lgudek sodda, hatto laqma. Shu shaharda shunday qizning borligiga, o'ldiring agar, odam ishonsa. Dovdir desangiz — es-hushi joyida, ishiga pishiq-puuta. Saranjom-sarishiali. Ishxonasida ham, Pakana ko'zi bilan ko'rgan odam-da, bir dam tek o'tirmaydi. Pazanda. Uyidan bir-ikki marta somsa yopib keldi, yeb to'ymaysiz. Xullas, chinakam ro'zg'orbop xotin chiqadi. Lekin... lekin Pakananing na'mayu tannanoli ko'ngli-chi, unga butkul zid-ku bu qiz?.. Tavba, shunday qizga ham o'rganib qolar ekan odam. Bir-ikki hafta ko'rinmasa, kutadigan bo'ldi Pakana. Sezishicha, oyisi bilan arazlashgan shekilli, navbatchilik bahona, bir kecha tunab ham keldi. Bo'lak-bo'lak yotishdi, albatta. Pakananing bir tuki jimir etgani yo'q. O'libdimi! Ahmoq emas u. Odamzodga ishonib bo'lmas ekan. Bir oqshom xizmatdoshlari bilan oshxo'rlik kilih, kayfi taraq, uyga kelsa — Arofat. Oq jomasini kiyib, Pakananing shimiga dazmol bosyapti. Ko'ziga cho'g'dek ko'rindi. O'zini noshukurlikda ayblah, so'kdi. Yuragi yonib-o'rtanib ketdi: shunday jonfido mehribonning qadriga etmay nima qilib yuribman o'zi men?! Belidan olib shartfa karavotga bosdi. Big'illatib. Bo'lari bo'ldi. Bokira ekan. O'lding, Pakana! U birdan hovurdan tushib, karavotning yoniga tiz cho'qdiyu ho'ngrab yubordi: — Men ho'kizni kechir, Arofat! Ko'z yosblariga belanib yotgan u tomon nima dedi deng: — Ishqilib, baxtli bo'lsak bo'ldi... Pakananing sarxush ko'zlari shanta ochildi: nima-a, baxtli bo'lsak?.. Ammo endi kech edi. Ammo bu so'zlarda beg'ubor ma'sumiyatdan boshqa narsa yo'q edi. Ertalab Pakana o'ziga o'zi irkit ko'rinib ketdi. Choуnak-piyola yuvayotgan qiz undan battar! Alamini ichiga yutmoqqa majbur. Iloji bo'lsaki, o'zining yuziga tufursa, burnini tishlasa, g'ajib tashlasa! Ayni tobda yo bu alvasfining, yo o'zining birdan yo'q bo'lib qolishini, hechqursa, o'tgan kor-hol mudhish bir tushga aylanishini shu qadar istardiki, evaziga yarim umridan voz kechmoqqa ham rozi edi. Shundan so'ng Arofat ikki haftacha ko'rinmay ketdi. Bir kech Pakana karavotda kitob varaqlab yotgan edi, qiyshayibgina kirib keldi. Qo'lida tguncha. Har xil egulik. Qizni ko'rib Pakananing yana avji keldi. Shu kunlar mobaynida botinan uni poylab yurganini angladi. O'sha mastliqdagi ishni hushyorlikda ham sinab ko'rish ishtiyoqi tug'ildi. Sinab ko'rdi ham. Yaxshi-i! Shu tariqa bu hol yana bir necha bor takrorlandi. Ikki tomon ham rozidek, ikki tomon ham jimjit. Bir gal Pakana teatrdan g'ashlanibroq qaytib kelsa — tag'in o'tiribdi. Daf'atan fe'li aynidi. Og'ziga kelgan shaloq gapini qaytarinay haqoratlab haydadi: "Endi shu yerga qadam bossang!.." Arofat sumkachasini olib, miq etmay chiqib ketdi. Yopiray, qanaqa qiz-a bu? Burilib bir og'iz bir nima desa-chi! "Qayoqqa ketar ekanman? Bu uyda mening ham ulushim bor. O'zimning uyim. Ketsang, sen chiqib ket. Meni avrab nikohdan o'tkazding, nomusimni barbod qilding, endi qayoqqa haydayapsan, nomard pakana?!" Yo'q-yo'q, boshini yerdan ko'targani yo'q. Xuddi shunday bo'lishini oldindan bilgandek, gunohkorona buxildiyu chiqdi-ketdi. Dardisarning dardisari! Uni haydab yuborishga yubordi-yu, Pakana keyin qilmishiga pushaymon bo'ddi. Vijdoni ezildi. Yana o'tirib-o'tirib o'zini oqladi: "To'g'ri qildim. Axir qachongacha!.." Arofat shu bo'yi kelmay ketdi. Oradan uch oylar o'tgach, Pakana bir oqshom teatrdan dilg'ash bo'lib qaytmoqda edi. Kayfi buzuq. Boya telefonda gaplashayotganida nogahon boshqa yoqqa ulanib, beixtiyor ikki qizning o'zaro sirlashuviga xufiya guvoh bo'ldi. "Anovi yerpakaiiani boshiga uradimi, Dilfuz, o'zing aytgin? Jahongir balo-ond bo'yli, sochlari jingala..." Pakana metroda ketmoq bo'lib "Paxtakor" bekatiga tushayotsa, chiqib qelayotganlar orasidan kimdir ko'ziga issiq ko'rindi. Yo'lini kesib ro'baro' chiqdi. Arofat. U g'aribona yerga boqib past ovozda salom berdi. — Yaxshi yuribsanmi, Arof? Nega kelmay ketding? Qiz ko'zini yerdan uzib, ta'naomuz bir qarab qo'ydi. — Borsam, tag'in jahlingiz chiqmasin deb... Bu gapdan allanechuk iyib ketgan Pakana tirsagidan ushlab uni yo'ldan chetga olib chiqdi. — Qayoqqa ketyapsan? — Yotoqxonaga. — Qanaqa yotoqxona? Nima qilasan u yerda? — Bir tanishimning xonasida turibman. Vaqtincha. — Menga qara, nima bo'ldi o'zi? — Pakana uni iyagidan olib o'ziga qaratdi-yu, javdiroq ko'zlardan shuvilib oqayotgan yosimi ko'rib yuragi orqaga tortib ketgudek bo'ldi. So'ng boshdan-oyoq razm solib chiqdi. Aftodahol. Bu qizga bir balo bo'lgan. Yonoqlarining eti qochib, battar turib chiqqan, burun so'rrurgan. Egnidagi keng, uzun atlas ko'ylakning oldi ko'tarilib, orqasi osilib turibdi. Ahvol ma'lum. Uyidagalar sezib qolib, haydab yuborishibdi. Vassalom. — Nega mening oldimga kelmading? — dedi Pakana sarosimada boshqa gap topolmay, zil ketib. — O'zingiz, endi kelma, degan edingiz. Yon-verlaridan u yoq-bu yoqqa yasan-tusan sulmlar o'tib turar, ko'z qamashar, dil talpinar, orziqar... ular orasida xunugi, balki eng xunugi mana shu qiz edi hozir. Shunday bo'lgani bilan Pakana yaxshi odam edi, olijanob edi. Ayni tobda ana shu benavo bandai ojizaga nisbatan tug'ilgan shafqat hissi uning serna'ma ko'nglini to'ldirib, qolgan barcha xudbir tuyg'ularni siqib chiqardi. — O'zimning xunugi-im! — dedi bandi dili bo'shashganicha uni bag'riga olib. — Uyga yur. Arofat indamay ergashdi. Keyin... ozgina mojaro bo'ldi — nomiga, oqibati— shaharda kichkina, qishloqda kichkina to'y bo'ldi. Keyin to'ng'ich qizlari tug'ildi. Shiringina, talpinchoq. Keyin — yana, yana. Xullas, bir vaqtlar nodon qiz bashoral qilmish "ishqilib, baxtli bo'lsak bo'ldi". Pakana baxtlimi? To'g'ri, uy-joyi bor, xotin, bola-chaqasi bor. Ammo... xotiniga ko'ngli ilimadi-ilimadi. Unga qaragisi kelmaydi, ta'bi tortmaydi. Uni o'ylasa, g'ussa bosadi. Xudoning o'zi kechirsin-u, uchala farzandi ham mastlikda bo'lgan. Ajabki, biri biridan ziyrak, bijildoq. Demak, anov gap bid'at ekan-da. Necha bor ajralmoqni qasd qildi. Lekin bunday sarishta ro'zg'orni, beminnat xotinu shirin-shirin qizaloqlarini tangiab qayoqqa boradi? Qizi bor odamnig ko'ngli yumshoq bo'larkan... 8 Zamon o'zgardi, endi qiz-juvon er tanlaydigan bo'lib ketgan. Tanlaganda ham nuqul uzunidan bo'lsa, novchasi bo'lsa bularga! Ham daroz, ham jingalak sochiga-ku nima yetsin! "Qadrli tomoshabin" Pakana, ko'rsatuvlar jadvali bahona, har xil oldi-qochdilar bosiladigan yengilakroq bir ro'znomaga obuna edi. Uni qo'liga olgan zahoti "Sovchi" degan joyiga razm soladi. Go'zal, xushqomat, zamonaviy, jozibador, latofatli, bilqillagan (o'zginalarining ta'rifi — "priyatnoy polnota") xonimlarga er yoki jazman kerak ekan. Talabgoming bo'yi 180—190, ammo zinhor-bazinhor 170 santimetrdan past bo'lmasligi shart. Amriqo yoki boshqa biron boyroq arab mamlakatini ko'zlab turgan tadbirkor, korchalon janoblardan bo'lsa-ku, yana ham yaxshi, nur ustiga nur. Lekin eng muhimi — bo'yi, qaddi-qomati! 170 santimetrdan bir miri kam bo'lsayam — chiqit, tuyog'ini shiqillataversin. Novcha bo'lsa-chi, nodonu moltabiat chiqsa ham mayli, to'nkalik qilsayam marhainat, har kuni itdek ichib kelib tepkilasayam — bosh ustiga! Tavba! Pakana bu ro'znomani qo'lga olmasligi, o'sha sharmanda joyiga ko'z tashlamasligi ham mumkin, albatta. Mumkin-u, birgina narsadan umidvor-da: bo'y-po'yining ahamiyati yo'q, pakanasiyam bo'laveradi, odam bo'lsa bas, degan e'lon chiqib qolarmikan?.. Qayoqda! Hammasiga... Yo'q-yo'q, o'shanaqasi topilib qolsa, darrov yugurib bormoqchi emas, ilinji boshqa yoqdan. Dunyoda shunday ayol ham borligini bilsa — kifoya. Taskin-tasalli-da. Pakananing oshiq ko'ngli mehrga, muhabbatga zorligini bilamiz. Xotiniga ko'ngli yo'q, unga qaramasligidan ham xabarimiz bor. Demak, yagona yo'li — chetdan ma'shuqa orttirish. Eski orzu so'nmoq o'rniga, yildan-yil alangalanib borayotir. Atnmo, notavon ko'ngilga qo'tir — jomashov. Ta'bingizga mos-monandi bu olamda yo'q. Bor chiroyli ayollarning boshida chiroyli erlari ham bo'ladi. Chiroyli, ko'rkam bo'lmaganda ham novcha, qaddi raso bo'ladi ular. Novcha boimaganltari esa shunday bir xislat yoki qudratga egaki, ulaming qoshida har qanaqa darozi ham qulluqda turadi. Ayni shunisiga qarab chiroyli ayollar ularni tanlagan. Agar ular ishonchni oqlamasa, oqlaydigani topiladi. Har qadamda. Bozor bu! Pakana ana shunday bozoming molu xaridorlarini ko'p ko'rgan. Qaysi yildir, yosh olim yurtdoshi uni qo'yarda-qo'ymay bir xonadonga ziyofatga olib bordi. Bahavo hovlini, qasrsimion imoratlarni, u yerdagi dabdabayu as'asani ta'riflash shartmikan? Nomini tutib baloga qolmaylig-u, poytaxtdagi nufuzli, ko'chadan kelgan har qanday odam ikki dunyoda ham ostonasiga qadam bosolmaydigan bir bilimgohning yil sayin qabul hay'atida bakovullik qiladigan yo'g'on domlasi qanaqa davron surishi mumkin — tasavvur qilib olavering. Ziyofat ham shunga yarasha, kelujagi porloq qo'sha-qo'sha dastyor aspirantlar tipirchilab xizmatda edi. Mehmondan mezbon ko'p. Mayli, gap hozir bularda emas. Chaman gulzor bilan marmar favvora o'rtasiga joy qilingan edi. Dasturxon boshida yetti-sakkiz chog'liq odam — er-xotin, er-xotin. Ko'rinishdan ziyoli, o'ziga yarasha mavqeli bu kishilarning bari bir joydan yetishib chiqqan, birga o'qigan teng-to'shlar, boshlab borgan do'stining hamqishloqlari ekan. Olis bir qishloqdan kelib shahri azimda shu qadar tomir otgan bu jamoaga Pakana chinakamiga havas qildi: biz ham o'zimizni odam bo'ldik deb yurgan ekanmiz-da! Bazmning qahramoni ikkita edi. Avvalo, hammaning diqqat-e'tibori davra to'ridan joy olgan to'porisifat kimsada. Eshonga o'xshab betakalluf qo'r to'kib o'tirgan bu odam o'sha yoqdagi qandaydir yirik, serdaromad xo'jalikning egasi ekan. Chamasi, ziyofat "otaxonning poytaxtga yurishi" sharafiga bo'lmoqda edi. Katta-katta fan ulamolarining landirkabob chaynab, oliy mehmonning og'ziga tikilib o'tirishi erish tuyulardi. Nachora, hayot haqiqati shu. U kishining diqqat-e'tibori esa, davranijig yana bir qahramoni, yo'q-yo'q, gultoji desa arzigulik Zubaydaxon ismli benihoya sohibjamol juvonda edi; asosan shu bilan so'z berishib, shu bilan so'z olishadi, qolganlarniki bor-yo'g'i — izoh, ilova, yaltoqlanib kulish, gap ma'qullash, xolos. Yolchib o'tirar-o'tirmas, Pakananing davradagi vazifasi ayon bo'ldi-qoldi. "Ulug' mehmon"ning muborak qiyofasini hozircha xornakiroq aks ettirib berishi lozim ekan, esdalikka. Bebiliska ziyofatga sudragan pismiq do'stning ishi. Pakana davradan chetroqqa kursi qo'yib, doim yelkasida yuradigan qalin jilddan bir taxta qog'oz oldi-da, qoratosh bilan chor-nochor ishga kirishdi. Lekin, qiyofa birpasda bitdi. Tep-tekis, ma'no-ifodasiz manman bir bashara — nimasi qiyin? Egasi rasmni rosa zehn solib, maroq bilan ko'zdan kechirpach, "Da-a, talant!" deb baho berdi va "bashara"sini davra ahli hukmiga havola etarkan, rassomni yoniga imladi. Uning qo'lini siqib, e'ti rozga o'rin qoldirmaydigan xufiya bir qat'iyat bilan cho'ntagiga nimadii tiqdi-da, "Zubaydaxonni ham!" deya amr qildi. Boyagisi qanchalik oson bo'lsa, bu tolshiriq shunchalik murakkab, ayni choqda maroqli edi. Ish asnosi Pakanani nozik bir jumboq band etdi. Tanishimvdan ma'lum bo'lishicha, kattakonlar davolanadigan maxsus shifoxonada bo'lim mudiri lavozimida ishlaydigan bu barkamoł xortimning eri yonida mushtdekkina bo'lib nochor ishshayib o'tirgan, davradagi eng ko'rimsiz, pachoq kimsa ekan. Pakana qattiq taajjublandi. Avvalo, poytaxtdagi manaman degan kiborona oliymainom bazmlarni bezamoqqa qodir bul aslzoda xonimning huv dala-dashtlarda tug'ilib o'sganiga aql bovar qilmasdi. Qolaversa, u nega kelib-kelib shunday shumshuk ta'viyaga erga tekkan? Axir, mana, tanlasa tanlagudek maktabdoshu sinfdoshlari bor ekan, hechqursa, ana, qudratli to'pori... Bu chigallikning tarixi esa oddiygina. Mana shu hozir qisinib-qimtinib o'tirgan pachoq kimsa bir paytlar maktabning oldi, davradoshlarning eng zo'ri, eng a'lochisi bo'lgan. (Unda anovi to'rda taltayib o'tirgan akamiz maktabda zo'rg'a o'qir, besh karra besh — yigirma besh, desa birov, "Jo'g'-e, yellik besh bo'lsa kerag-ov, yekkita besh-ku!" deydigan darajada edi.) Tabiiyki, qizlarning aksariyati shunaja peshqadamlarga talpiuadi. Sirasi, u kezlar Zubayda hali yetilmagan g'o'r bir g'uncha edi. Sevishganlar, odatdagidek, birga o'qishga keladilar, birga o'qiydilar. Uylanishgach, musofirchilik, kamxarj ro'zg'or, "igna bilan quduq qazish" mashaqqatlari azaldan jussasi chog'roq erni ezg'ilab, yanada pachoq qilib tashlaydi. Azaldan durkunroq, beg'amrok, bo'lgan xushro'y xotin esa, tuqqani sayin yetilib, ochilib ketaveradi — avlodida shunday xislat bor ekan. Boz ustiga xizmat joyining sharofati bilan katta oxurlarga o'rganib, dimog'dor jamoatning teng hiquqli a'zosiga, naiiiki oddiy a'zosi, ko'pincba gultojiga aylanadiki, buni ko'rgan sho'rpeshona er borgan sari rashku xavotirda o'rtanib, ich-etini yeb, battar sinib, nihoyat, mana shunday aftoda-abgor holga tushib qoladi. Endi biror o'zgarish yasash mahol. Fan nomzodi tugul yetuk ulamo bo'lganingda ham, bu soxta-sipo dabdabalardan voz kechib kindik qoning to'kilgan ma'sum lolaqizg'aldoq adirlarga chiqib ketganingda ham noming shu — "Zubaydaxonning eri"! ...Rassorn bot-bot ko'z tashlab, ana shunday o'ylar og'ushida, nihoyat, pariirash bir ruxsorni qog'ozga ko'chirib bitkazdi. Xo'rsindi. Rassomlik yaxshi hunar, gashti bor. Lekin — pakanalik qandoq yomon, pachoqlik qandoq alamli! 9 Umidli dunyo, Pakana bali-hamon bir kuni mo'jiza ro'y berib bo'yim cho'zilib qolar, degan xomxayol bilan yashar ekan, bu orada yana bir baloga giriftor bo'ldi. Ko'za knnida sinar, lekin boshdagi soch bir kunda to'kilmas!.. Pakana bo'y o'stirish g'amida yurihdi, soqol-mo'ylovning pardoziga zo'r beribdi-yu, yana bir muhim narsani nazardan qochirgan ekan. Bir erta oynaga qarab soch tarayin desa, kuni kecha ko'pirib turgan matoh, taroqqa ilinmaydi, barakasi ketgan. Siypab ko'rmoqchi edi, bir tutami yuliiuh qo'liga keldi, tagi ochilib qoldi. Ko'zgu esa xuddi masxara qilgandek beshafqat hukmini o'qib turardi: hayot — ana shunday bamisoli bir bekinmachoq, birodar, kutilmaganda pand beradi. Yoshlik davront o'tdi endi, qarding... Qaridim? Qachon? Men hali nimani ko'ribman, axir? Mana, bor umidi — soch ham tamom bo'pti. Bir mahallar, bo'y o'stirish tashvishida yurgan kezlari ko'rgan tushi bugun chinga, achchiq haqiqatga aylandi. O'shanda bir kecha uyqudan yig'lab uyg'ongan edi: tushida boshini silasa, sochi yo'q emish. Tez orada bori ham uzoqqa yetmadi, sob bo'ldi. Soqol-mo'ylovning bunday g'ovlab ketgani bejiz emas ekan: bir joyda ko'paysa, boshqa joydan kamayishi tayin. Hammasining hisobi bor. Tabiat qonuni deydilar buni, Pakanabor! Shu tariqa, bo'y tashvishiga mo'y tashvishi qo'shildi. Bu bobda ham dono ko'p ekan. Birovi takror-takror ustarada qirdirishni maslahat bersa, boshqasi— guruchning zardobiyunamakob (jaydari tuz bo'lishi shart!) bilan yuvishni, birovi — sarimsogpiуozni boshga ishqashni, yana biri buqachaning shahvat beziniu qora qo'yning qatig'ini surkashni uqtiradi. Kimdir hatto yermoyi — kerosin bilan chayib ko'nnoqni tavsiya qiddi. "Donolar bisotidan bahraniand bo'lib" necba kunlab sasib-anqib yurganlari!... Pakana bu ishga xotinini ham safarbar etgan edi. Uning asl maqsadidan bexabar go'l xotin yugurib-yelih har xil o'tkir dori-darmon topib keladi deng: majorlar o'ylab topgan kamyob "Banfi"mi, latishlar chiqargan antiqa "Dzintars"mi... Xullas, qilmagan ilmu amali qolmadi. Befoyda. Bir gal televizorda ko'rsatildi. Amriqolik bir afandi tepakal boshini sigirga yalatgan ekan, gurkirab jingalak soch o'sib chiqibdi. Pakana o'z ko'zi bilan ko'rdi: yaltirbosh bir davangir cho'zilib yotibdi, govmish kelib yalayapti. Bu yangilikni o'zidan ham bedavoroq tepakal xizmatdoshiga aytgan edi, u ensasi qotib qo'l siltadi: "Bo'lmagan gap! Agar buning iloji topilganida, Gorbachyov bobo allaqachon jingalaksoch bo'lardi". Pakanamiz shundan keyingina sinalgan usulga o'tdi. Rassomlugi kor kelib, tajribali tepakallar singari tnohirlik bilan yon-veridagi soch tolalarini peshouasiga tarab yurdi. Bora-bora bundan ham hafsalasi sovidi. Shamol-shabadada yurib bo'lmasa, qo'lingizdan taroq tushmasligi kerak. Shunday qilib, pakanalik yetmagandek tepakal ham bo'lib qoldilar akam. Endi "ho' pakana"gina emas, "ho' kal" ham deb chaqiriladigan bo'ddi. Xudoyam qiziq: birovni topib olsa bas, hadeb shuni tarsakilayvetar ekan. Aslida-ku, gap sochda ham emas, bo'yda ham emas. Zo'r bo'lsangiz — pakanamislz, novchamisiz yo tepakaltnisiz, jingalaksochmisiz — ahamiyati yo'q. Noshud-notavon bo'lsangiz esa — bari bahona. Qisqasi, gap omadda. Gap ko'ngilda, ko'ngilning to'qligida. Yigit kishining omadini bersin deng. Omadi yor odam qiyofasidagj uncha-muncha qusurga parvo qilmaydi. Buni tabiatning ishi deb, ortiq bosh qotirmaydi. Negaki, bunga vaqt sarflasa, shu bilan mashg'ul bo'lsa, omad ketib qoladi. Uni tutish esa oson emas. Omad yurishmasa, bir quchoq soch ham, teralikdek qomat ham bir pul, quruq sumbat, xolos. Bo'yni xudo beradi, soch — boshdagi omonat mo'y, ertami-kechmi, hammudiayam to'kilishi mumkin. Buni dehgina qayg'urmoq — umrning zavoli. Darvoqe, tepakallik ham husn, soch taramasining bir turi, xolos, degan tushuncha bor. Ba'zilarga yarashganini ayting! Bilsangiz, mashhur kishilar pakana bo'ladimi, tepakal bo'ladimi, baribir, ko'zga issiq ko'rinaveradi. Shu nuqsonlari ham yoqimli, jozibali, hatto suyumli tuyuladi. Inson — betakror mo'jiza, uni aynan qayta yaratish Isoning ham, Musoning ham qo'lidan kelmas. Mana shu, Obidjon. Uni novcha yoki o'rtabo'y holda tasavvur qilib ko'ring-chi, niniasi qolar ekan? Omad deganlari bir mahallar Pakananing ham boshini (to'g'ri, unda tepakul emas edi) silab o'tgan. Pakana rassomlik bilim yurtini tugallash araiastda diplom ishi sifatida "Orzu" atalniish kattakon bir portret yaratdi. Yoshlikka xos g'ayrat va ehtiros bilan ishlangan bu asarga u mo'yqalam tutgan kunidan boshlab rasmini chizib kelgan suhiv qiz-juvonlarning eng jozib jihatlarini nazoikat ila jamlay bilgan edi. Unda sumbul sochlarini tarayotib, qo'lida taroq, o'rtaguvchi bir g'amza bilan qiyo boqib turgan sobibjaniol siymosi aks ettiriłgan edi. Kimdir bir baraka topkurning nazari tushib, asar "San'at" jurnali muqovasida e'lon qihndi. So'ngra uni "Subhidam", "Nozanin", "Taraddud", "Sumbul", "Bokiia"ga o'xshash bar xil nomlar bilan, ismi bezakli gazet-jurnal borki, bari ko'chirib bosdi. "O'zhekistonlik yosh mo'yqalam sohihlari" degan sarlavha ostida Moskovdagi "Iskusstvo" jumalida ham chiqdi. Talabalik yotoqxonalaridan tortib, turli do'konu sartaroshxonalarning devorlari, tramvay-trolleybuslarning oynalanga.c "Subhidam"u "Taraddud", "Bokira"yu "Noza-nin", "Sumbul"u "Orzu"larga to'lib ketdi. Deylik, mashhur "Notanish ayol" yoki "Mona Liza"larga o'xshab! Asar to'g'risida matbuotda rosa bahs-niunozara ham bo'ldi. Qiz siymosi chinakam ehitiros va mahorat bilan chizilgani e'tirof etitib, injiq munaqqidlami rasmdagi boshqa bir holat hayratga solardi. Chunonchi, asarda subhidam pallasi tasvirlangruni ayon ko'rinib turihdi, xo'sh, unda deraza osha tushayotgan to'lin oy yog'duslyu ana shu yog'duda g'ujg'on o'ynayotgan yuHduziur tasvirini qanday tushunmoq kerak? Bunda qanday ramziy ma'no bor?.. Rosti, bu savolga Pakananing o'zi ham jo'yali javob bermog'i dargumon edi. Shunday cłiizgisi kelgan — chizdi. Vassalom. Endi o'ylasa, asarni mashhur qilgan sir ana shu g'alatiligi, ana shu "xato"sida ekan. Avom tomoshabin nazarida uning boshqa "xato"lari ham bor edi. Deylik, nega shundoq ofatijon faqat yon tarafidan ko'isatilgan, nega qiya qarab turibdi, xolos? Yuzini ko'rsak bo'larmidi... Asalning ozi yaxshi, birodar! Shuhratning qanoti bor. Asar o'zi yagona-yu, ta'biga qarab har kim har xil nomlayverganidan u bir emas, bir nechitaga o'xshab qolgan, bitiobarin, Pakana bittagina emas, bir necha mashhur asarning muallifiga aylangan edi. Shuhratning qanoti borligi haqiqat. O'sha kezlar Pakananing oyog'i yerga tegmas, bir kuni ko'chada borayotib hatto bo'yi cho'zilib, osinonga ucbib Łetayotgandek ham bo'lgan edi. Qayerga bonnasin, yonvcrida shivir-shivir: "Ana, iste'dodli yosh rassoin... 'Orzu"ni chizgan-chi, huv "Nozanin"ni... Bo'lajak Chingiz Ahmarov deyishyapti..." Unda hech kim pakana demas, pakanaligiga e'tibor bermas edi. Unda anovi Obidjon deganlaridan nom-nishon ham yo'q edi. Beshoğochning "dumba-jigar" somsasini chala chaynab, yelkasida o'zidan katta ishxalta, yer bo'lib "Yoshlik" jurnaliga bezak-pezak chizib yurardi. Bugun endi... Charxning o'yinini qarang! Pakana-ku osmondan tushgandek bu shuhratdan taltayib ketgani yo'q, hiroq talay zanion xotirjamlikka berilib, o'shaitiiig yog'dusida isinib yurgani rost. Bu yog'du shu qadar o'tkir ekanki, keyin ishlagan rasmlari "Orzu"niitg takrori — ikkinchi, ucbiachi nusxalari bo'lib chiqaverdi. Shu tariqa o'rtamiyonu bir kosibga o'xshab qoldi. Aslida o'zi kiroyi iste'dodi yo'q ekanmi, "Orzu" anchayin tasodifiy ish bo'lgan ekanmi yoki institutdagi daqqi qolip ta'sir qildimi, kechagi umidli yosh rassorn oddiy bezakchiga, yana hanx to'g'rirog'i — mana shu Pakanaga aylandi-qo'ydi. Bugungi mo'rt, sarsari tug'yonlari, o'zini o'zi yeh yurishlari, omadsizlik dardi, bari-bari o'sha — kuzak quyoshi misol yilt etib o'tmish omonat shuhratning yo'qiovi, alamzadahkdan, xolos. O'zi haqida boshqacha fikrda ekanining ham bir cheti shunga bog'liq. Institutda u teatr rassomligi bo'limida tahsil ko'rdi. Bu yerda boshqa narsa talab qilinardi. Asta-asta rangtasvir, portret turlaridan qo'li chiqa boshladi. Boz ustiga, omadi oqsab, viloyatga ketib qoldi. U yerdagi ko'lmak muhit tirikchilikning o'ng'ay yo'llariga yetakladi. Shu yo'sin — ke-etdi. Bugun endi iztirobda o'rtanadi: xo'p, ana, o'n yillar chamasi o'qidim, qolgani-chi, qolgan umr qayoqqa ketdi? Ke-etdi. Qulog'ini ushlab. Boshqa amalga noqobil bo'lgach... U biron bir favqulodda ish ko'rsatib, o'zining oddiy pakana emasligini, umuman, pakana emasligini isboilamoqm, elaro nom taratmoqni orzu qilar, zo'r berib turli-tuinan rejalar tuzar edi — shoyad shunda kampisand pakanaligi bilinmay ketsa! Lekin, nima hunar ko'rsatsin? Omad ketgan. Ketgan omadni qaytarish uchun g'ayrat kerak, shijaat kerak, oddiy umrguzaronlikka xos talay ne'mat va nalovatlardan mardona voz kechmoq kerak bo'ladi. Buning uchun esa ozgina rag'bat, ozgina shiddat darkor. Zavq, ilhom darkor. Ilhombaxsh kimsa esa yo'q. (Ilhomkushi-ku istugaucha topiladi.) Uni topmoq uchun yana ozgina omad zarur. Omadsizga it ham qaramaydi. Xullas, biri biriga bog'liq, tag'in o'sha sarson halqa! Pakunaning shashti sirgan, o'zidan ko'ngli qolgan edi. O'zidan ko'ngli qolgan odam — yarim odam, chala odam, odam emas hamdeyish mumkin. Axir, bo'y yo'q, soch yo'q, omad yo'q! Dunyodan umidni uzsangiz ham bo'lavcradi, Pakanabor! Otaxon dramaturgning navbatdagi ziyofatidan keyin Pakana bunga ayniqsa amin bo'ldi.