Jaloliddin mangu berdi

Har bir davlat tarixida ijtimoiy-siyosiy, madaniy, adabiy, sanʼat sohalarida faoliyat ko‘rsatganicha, o‘zining qilgan xizmatlari, yaratgan asarlari bilan do‘stlik timsoli darajasiga yetishgan shaxslar bo‘ladi. Ozarbayjon va o‘zbek xalqlari o‘rtasidagi ana shunday do‘stlik timsollaridan biri esa Maqsud Shayxzoda edi. Qardosh Ozarbayjon diyorida tavallud topganicha, taqdir rishtalari sabab O‘zbekistonga kelib yashash va ijod, ilm olamida o‘z o‘rnini topish, faxr-u iftixor sohibi darajasiga yetishgan bu insondan katta ilmiy, ijodiy meros qoldi. Tabiiyki, Maqsud Shayxzoda ko‘p qirrali ijodkor bo‘lib, nazm, dramaturgiya, publitsistika yo‘nalishida yaratgan asarlarini alohida turkumga ajratib ilmiy tadqiqot qilsa bo‘ladi. Shuningdek, Shayxzoda keng qamrovli olim ham edi. Bu borada uning navoiyshunoslik bo‘yicha qilgan ilmiy faoliyati esa alohida mavzudir. Eng asosiysi, Maqsud Shayxzoda turli sinov va mashaqqatlarga to‘la hayotida o‘zining adolatparvarlik, xolislik tamoyillaridan chekinmagan SHAXS ham edi. Ana shunday shaxsning ilm va ijod borasidagi bebaho merosidagi gultojlaridan biri esa “Jaloliddin Manguberdi” dramasidir. Tarixdan maʼlumki, XIX asrning ikkinchi yarmida yashab ijod qilgan turkiyalik adib, tarixchi, davlat arbobi Nomiq Kamol (1840–1888 yy.) tomonidan 1874-yil Jaloliddin Manguberdi siymosiga murojaat qilinib, tarixiy drama yaratilgan. Ushbu asarni yozgan paytda Nomiq Kamol surgunda yurgan edi. Asar va undagi g‘oya taʼrifini eshitgan Usmoniylar sultoni Abdulhamid II Nomiq Kamolni ozod qiladi va bir nechta shaharlarga hokim qilib tayinlaydi. Shu bilan birga, Nomiq Kamolning dramasi 1876 va 1897-yillarda Misr poytaxti Qohirada sahnalashtiriladi. Turkiyada Jaloliddin Manguberdining vatan ozodligi uchun dushmanlari bilan beomon kurashi tarixini asar ko‘rinishidagi, shuningdek, pyesa ko‘rinishidagi targ‘ibotidan maqsad o‘sha paytda 4 Turkiyaning g‘arb davlatlari tomonidan turli xil bosimlar ostida og‘ir bir sharoitda qolgan paytida xalqni birdam bo‘lishga, sabrli va matonatli bo‘lishga, ozodlik yo‘lida qiyinchiliklarga bardoshli bo‘lishga, vatanni sevishga chorlov vazifasini bajargan edi. ...Oradan 70 yilcha vaqt o‘tib, turkiy xalqlarning yana bir faxri – Maqsud Shayxzoda ham II jahon urushi davom etib turgan davrda Jaloliddin Manguberdi mavzusiga murojaat qiladi. Maʼlumki, Sovet davrida har qanday ijod mahsuli tuzum mafkurasi va g‘oyasiga xizmat qilishi kerak edi. Aynan shu maqsadda II jahon urushining avj pallasida o‘zbeklarda vatanparvarlik hissini jo‘sh urdirish orqali urushga borishlarini rag‘batlantirish rejasi asosida Maqsud Shayxzodaning ushbu dramasi yozilishiga, uning sahnalashtirilishiga imkon beriladi. Biroq, sovetlar davlati o‘zbek xalqining “Ishim bitdi, eshagim loydan o‘tdi” maqolidagi kabi urush tugaganidan so‘ng bu drama nafaqat chop etilmadi, nafaqat sahnaga olib chiqilmadi, balki drama ham, uning muallifi ham ko‘p azob-uqubatlarga giriftor qilinadi. Sovetlar tomonidan Maqsud Shayxzoda feodal o‘tmishni qo‘msash va ideallashtirishda ayblanadi. Dramadagi bosh qahramon esa aslida qahramon emas, Kavkaz xalqlari kushandasi va hokazolar degan ayblar qo‘yiladi. Sovet davlati tergovchilarining Maqsud Shayxzodaga berilgan quyidagi savollari Sovet davlatining haqiqiy basharasini tiniq va ravshan ko‘rsatadi: Savol: Sizning jinoiy maqsadingiz feodal-patriarxal o‘tmishni ideallashtirish va Xorazmshoh Jaloliddinni o‘zbek xalqining milliy qahramoniga aylantirib sharaflash bo‘lgan. Siz shu maqsaddan kelib chiqib, SSSRda allaqachon bartaraf etilgan xalqlar o‘rtasidagi nizolarni tiklash va bir xalqni ikkinchi xalqqa qarshi qo‘yish uchun qandaydir bahona topishga harakat qilgansiz? Shuni tan olasizmi? Savol: Jaloliddinning Kavkaz xalqlarining kushandasi bo‘lganini bila turib, nima maqsadda uni milliy ijobiy qahramon qilib tasvirlagansiz? 5 Maqsud Shayxzoda tomonidan berilgan javoblar esa sovetlarga xizmat qiladigan qilib bayonlashtiriladi. Umuman olganda, sovetar davrida barcha buyuk ajdodarimizga qonxo‘r, zolim, bosqinchi degan tamg‘a urilgan. Shu o‘rinda O‘zbekiston xalq shoiri Omon Matjonning “Turg‘unlik yillari” sheʼridagi quyidagi misralar esimizga tushadi: Boyqarong qotilmish, Temuring xunxo‘r, Manguberding zobit, xor, manglayi sho‘r, Ne xarob millatsan, bormi biron zo‘r, Ustunlar tiklanmay qulashga tushdi?! Drama, undagi g‘oya, yuksak sanʼatkorona tashbehlar, qahramonlarning yuksak mahoratona tasviri ushbu asarning badiiy barkamolligini ko‘rsatib turibdi. Sizning eʼtiboringizga taqdim etilayotgan ushbu kitobda aynan Maqsud Shayxzodaning hayoti, serqirra ijodiy, ilmiy faoliyati va uning “Jaloliddin Manguberdi” dramasining yozilish jarayoni, yozilib bir necha bor sahnalashtirilganidan so‘ng sovetlar davlati tomonidan taʼqibga olinishi tasvirlanadi. Asar bevosita Jaloliddin Manguberdining tarixda tutgan o‘rnini yuksak sanʼatkorona tasvirlagan. Mualliflarga buyuk ajdodlarimizning yorqin xotirasiga bag‘ishlangan, yoshlarimizni Vatanni sevishga va uning himoyasi uchun doimo shay bo‘lishga chaqiradigan ushbu ajoyib kitobni tayyorlaganliklari uchun minnatdorchilik bildiramiz. Mualliflarimizning bu boradagi ilmiy va ijodiy ishlariga muvaffaqiyatlar tilaymiz. Bekzod Abdrimov, “Jaloliddin Manguberdi” fondi raisi, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori. 6 MUQADDIMA Ozarbayjon va O‘rta Osiyo xalqlari, jumladan O‘zbekiston tarixi, taqdiri tutash bo‘lib, buning boisi bir tarafdan til, din birligi, shuningdek badiiy so‘z, sanʼat anʼanalari, estetik tushunchalarning mushtarak va yaqinligi hamdir. Shu kabi tarixiy manbalar, meʼmoriy yodgorliklar, xalq og‘zaki ijodi namunalari, so‘z va sanʼat asarlari ham bir-biriga yaqinligidan dalolat beradi. Marhum ozarbayjon olimi A. Salomzoda Temuriylar davrida yaratilgan meʼmorchilik yodgorliklarida Tabriz meʼmorchilik maktabining taʼsiri mavjudligini, Oqsaroy va Bibixonim obidalari bilan Ozarbayjon meʼmoriy obidalari o‘rtasida o‘xshashlik borligini taʼkidlab o‘tgandi. Shuningdek, Temuriylar va Safaviylar davrida Ozarbayjon hamda Turkiston sanʼat ustalarining ishlarida yaqinlik bo‘lgani xususida K. Karimov, M. Abbosli, L. Karimov, O.Afandizoda kabi taniqli olimlar ham fikr yuritishgan. Shu kabi Ibn Sino va Bahmanyorning ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashidagi uzviylik, Navoiyning “Xamsa”ni yozishdan oldin Buyuk Nizomiyni hurmat-u ehtirom bilan eslashi, Nasriddin Tusiy va Mirzo Ulug‘bek ilmiy fikrlarining o‘xshashligi, Ismoil Safaviy va Boburning do‘stligi, Tabriz miniatyura maktabining shakllanishida Sulton Muhammad, Og‘a Mirak, Muhammadiy kabi daho sanʼatkorlar bilan birga Sharqning buyuk ustozi Kamoliddin Behzodning benazir xizmati bo‘lgani – bular xalqlarimiz, olim va sanʼatkorlarimiz o‘rtasida qadimdan hamkorlik aloqalari yaqin bo‘lgani, bir-biriga ustoz, bir-biriga shogird bo‘lib kelganidan dalolat beradi. Ana shunday do‘stlik timsoliga aylangan shaxslar orasida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arbobi, filologiya fanlari 7 nomzodi, dotsent Maqsud Shayxzodaning borligi esa alohida faxrdir. Negaki, Maqsud Shayxzodani inson va jamiyat, tabiatga oid nafis, falsafiy sheʼrlari, dostonlari, asliyatini saqlab qilingan tarjimalari, tarixiy mavzudagi badiiy barkamol dramalari, haqqoniy tahlil va yuqori salohiyatli tadqiqoti, ilmiy-ommabop maqolalari, inson sifatidagi adolatli dunyoqarashi, porloq aql-u zakovati, billur ruhiy olami bilan o‘zbek tili va adabiyoti, ilm-u fani taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan benazir SHAXS edi deya baralla aytish mumkin. Tili, dini, kelib chiqishi bir bo‘lgan qardosh Ozarbayjon diyorida tavallud topib, taqdiri azal sabab O‘zbekistonga kelib yashash nasib qilgan va bu zaminda umrguzaronlik qilganicha, jo‘shqin faoliyati bilan har ikkala respublika uchun do‘stlik, faxr timsoliga aylangan bu ilm, ijod vakili ozarbayjonning o‘zbegi, o‘zbekning ozarbayjoni sifatida tarixda qoldi. Nafaqat ozarbayjon va o‘zbek tili, adabiyotlarini, balki jahon adabiyotining yetuk durdonalari, adabiyotda, ilm-u fanda kechayotgan jarayonlar bilan chuqur tanish bo‘lgan Maqsud Shayxzoda asarlarisiz o‘zbek va ozarbayjon adabiyotini tasavvur qilish qiyin. Negaki, Maqsud Shayxzoda yetuk shoir, tarjimon, dramaturg, filolog olim va tarixni chuqur biladigan, tahlil qila oladigan ilm, ijod kishisi bo‘lganidan uning asarlari, shaxsi singari mukammal, yuqori salohiyatga ega edi. O‘zbekiston xalq shoiri Shukrullo yozganlaridek, “Shayx aka shunday bir oliyjanob siymo ediki, o‘zbekka nima yarashsa, nimaiki o‘zbekning faxri-iftixori bo‘lsa, u shu bilan quvonardi. Garchand u ozarbayjon bo‘lsa ham, hech qachon bu o‘zbek, men ozarbayjonman, degan his bilan ayri qarash uning xayoliga kelmagan. Bizlar bitta xalqning, turkiy xalqning farzandlarimiz, ozarbayjonlikning yaratgan buyuk meroslari o‘zbekning g‘ururi, 8 o‘zbekning har bir farzandining zafari – ozarbayjonlikning baxti deb qaragan” (Shukrullo, “Qasosli dunyo”, “O‘zbekiston” nashriyoti, Toshkent-1994-yil, 147-bet). Ushbu risolamizda ana shunday do‘stlik, faxr timsoliga aylangan Maqsud Shayxzodaning hayoti va faoliyatiga qisman to‘xtalgan holda, asosiy mavzuimiz – “Jaloliddin Manguberdi” dramasi, uning yaratilish sabablari va yozilish jarayoni, dramaning sahnalashtirilishi, rolni ijro etgan aktyorlarning mohirona ijrochiligi va ularning fikrlari, sanʼatshunos hamda shoirlarning dramaga bergan yuksak taʼrifi haqida fikr yuritdik. Risolani yozish jarayonida O‘zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi, filologiya fanlari doktori, professor Naim Karimov va Maqsud Shayxzoda ijodi bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, yozuvchi va dramaturg Javlon Jovliyevning tadqiqotlaridan foydalandik. Shuningdek O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri Abdulla Oripov, sanʼatshunos Muhsin Zokirov hamda o‘sha davrda “Jaloliddin Manguberdi” dramasida rol ijro etgan aktyorlarning xotiralaridan, matbuotdagi maqolalardan foydalandik. Ushbu risolani nashr etishda qo‘llab quvvatlagani uchun Respublika maʼnaviyat va maʼrifat markazi Xorazm viloyat bo‘limi rahbari, “Jaloliddin Manguberdi” fondi raisi, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori Bekzod Abdrimov, Respublika maʼnaviyat va maʼrifat markazi Xorazm viloyat bo‘limi bosh mutaxassisi G‘ulomjon Otajonovlarga o‘zimizning samimiy minnatdorchiligimizni bildiramiz. 9 OQTOSHDAN TOSHKENTGACHA: TAQDIR YO‘LLARI Umrim bino bo‘ldi Ozarbayjonda, Kechdi bolalagim u gul makonda. Nizomiy vatani, Ganja o‘lkasi O‘pkamga to‘ldirdi sheʼr havosin... Ozarbayjonning Gruziyaga chegaradosh hududida Qozoh shaharchasining Salohli tumani bo‘lib, ushbu muazzam go‘sha o‘rtahol dehqon oilasiga mansub Maʼsumbekning tarixiy vatani edi. Maʼsumbek Tbilisidagi tibbiyot bilim yurtini tugatganidan so‘ng, xizmat taqozosiga ko‘ra Oqtosh shahriga kelib yashab, ishlay boshlaydi. O‘z davrining yetuk shifokori, ziyolisi bo‘lmish bul zot tez orada Oqtoshning nufuzli shaxslaridan biriga aylanadi. Adabiyotshunos To‘xtasin Jalolov “Yashasin tabassum” maqolasida yozganidek, “Masʼumbek o‘z zamonasining taraqqiyparvar ziyolisi bo‘lib, tibbiyot ilmlaridan tashqari sanʼat, adabiyot, tarix va falsafa ilmlari bilan qiziqardi. Maʼsumbekning uyi o‘sha zamonda Oqtosh shahrining madaniy, adabiy markazi bo‘lib, shaharning eng ilg‘or ziyolilari uning uyiga yig‘ilib, sanʼat, adabiyot, siyosat va falsafadan munozara va mubohasa qilishardi. Binobarin, bu adabiy muhit uchun Pushkin va Lermontov, Shekspir va Balzak, Firdavsiy va Xayyom, Nizomiy va Navoiy asarlari begona emas edi”. Ana shunday maʼrifatparvar Maʼsumbek va Fotimaxonim oilasida besh nafar farzand – Maqsud, Safura, Fuod, Nozim va Saidalar tug‘ilib kamolga yetdi. To‘ng‘ich farzand – Maqsud 1908-yilning 7-noyabrida tavallud topgan bo‘lib, yuksak taʼlim-tarbiyani dastlab oilada, so‘ngra 1-bosqich shahar maktabida Muxtor Afandizoda va boshqa o‘qituvchilardan zamona ilmlarini 10 egallaydi. Aynan ana shu taʼlim dargohida Maqsud siyratidagi isteʼdod g‘unchalari ochila boshlandi – ilk sheʼrlari yozildi. “Oymomo”, “Yetim bola”, “Qorinboy”, “Azmoyish” singari bolalikga xos ushbu sheʼrlari va o‘z ustida tinimsiz ishlashi tufayli Maqsud Maʼsumbek o‘g‘li Sheyxiyev – Maqsud Shayxzoda nomi bilan tanilgan ulug‘ ijodkor bo‘lib yetishdi. Tabiiyki bu o‘z-o‘zidan yuzaga kelgani yo‘q. Bu taqdiri azal yo‘llarida Oqtoshdan Toshkentgacha bo‘lgan mashaqqatli umr safari turardiki, Maqsud g‘oyatda ziddiyatlar, izlanishlarga to‘la taqdir so‘qmoqlaridan dadil yurganicha isteʼdodini adabiyot, ilm maydonida namoyon eta oldi. 1921-yil oxirlarida Bokudagi pedagogika bilim yurtiga o‘qishga kelgan Maqsud, Husayn Jovid, Abdulla Shoir, J. Jabroyilbeyli, P. Qosimov, Madinaxonim G‘iyosbeyli, Shafiqaxonim Afandizoda singari o‘qituvchilarning darslarini, shu bilan birga musiqaga ixlos qo‘ygan tengdoshlari bilan Uzeyir Hojibekovdan ham sanʼat sirlarini qunt bilan o‘rganishdi. Tabiiyki adabiyot ixlosmandiga aylangan Maqsud uchun Nizomiy, Fuzuliy, Voqif, Yunus Emro asarlari bilan bir qatorda, Nomiq Kamol, Tavfiq Fikrat, Abdulhaq Hamid singari turk adabiyot namoyandalarining ijodi mayoq o‘rnini bajardi. O‘ziga xos yoshlik tuyg‘ulari bilan kechgan talabalik 1925-yilda yakuniga yetd – Maqsud Ozarbayjon maorif xalq komissarligi yo‘llanmasi bilan Darbandga yo‘l oladi. Darband – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Dog‘iston avtonom respublikasiga qarashli, Kaspiy dengizi sohilida joylashgan, Ozarbayjonga shimol tomondan chegaradosh shahar edi. Maʼlumki, tarixan nafaqat Darbandda, balki Dog‘istonning boshqa hududlarida ham ozarbayjonlar yashab kelishgan. Ana shu bois Dog‘iston rahbariyati o‘lkadagi ozarbayjonlarga taʼlim 11 berish uchun Ozarbayjon respublikasi maorif komissarligiga murojaat qilgan edi. Ana shu tarzda 1925–1926 o‘quv yilida Maqsud Shayxzoda Darband shahridagi 1-bosqich maktablaridan birida turk tili va adabiyoti, 1926 – 1927 o‘quv yilida Bo‘ynoq shahridagi taʼlim va tarbiya texnikumida jamiyatshunoslik fanidan o‘quvchilarga saboq beradi. Maqsud Shayxzoda bu dargohlardagi o‘qituvchilik faoliyati bilan birga Bo‘ynoqdagi “Maorif yo‘li”, Bokudagi “Kommunist” gazetalarida o‘zining maqolalari, sheʼrlari bilan qatnashib, muxlislar eʼtirofiga sazovor bo‘ladi. Tabiatan adolatparvar, siyratidagi haqiqatgo‘ylik yosh Maqsud Shayxzodani ijodkor sifatidagina emas, vatandoshlik jamiyati faoli sifatida o‘z davri muammolari, munozaralarida qatnashishiga, o‘z fikrini erkin aytishga undaydi. Qolaversa Dog‘istonda bu paytda Edhem Fayziy Mustafo o‘g‘li kabi qrim tatar millatiga mansub maʼrifatparvar “Maorif yo‘li” nomli gazeta nashr etdirar va Maqsud ishlayotgan texnikumda ham faoliyat ko‘rsatardi. Edhem Fayziy faqat pedagog, jurnalistgina emas, Ruminiya, Bolgariya, Fransiya, Turkiyada yashab tahsil ko‘rgan, o‘z davrining yetuk siyosatchilaridan ham edi. Edhem Fayziy Dog‘istonda faoliyat ko‘rsatayotganida jamiyatdagi muammolar, shuningdek Dog‘istondek ko‘p millatli o‘lkada davlat tili masalasini ko‘tarib chiqadi. U faqat o‘zining “Maorif yo‘li” gazetasidagina emas, “Dog‘iston grajdani” nashrida ham til bo‘yicha munozarani boshlab beradi. Natijada Hasanali Rizazoda, Rahim Xonzoda, Nuraliddin Dog‘larov, Gasim Aliyev, Jalol Shixamirli, Bilol Balabey singari maʼrifatparvarlar ham o‘z maqolalari bilan munozarada ishtirok qilishadi. Tabiiyki, milliy respublikalarda kechayotgan har qanday jarayonni, vaziyatni bu paytga kelib sovetlarning davlat bosh 12 siyosiy boshqarmasi (GPU) kuzatib borardi. Qolaversa, Edhem Fayziy 1918-yilda Qrimda kechgan siyosiy jarayonlardagi ishtiroki uchun doimiy ravishda GPU nazoratidagi shaxs edi. Maqsud Shayxzoda ham Ehdem Fayziy bilan bir dargohda ishlayotgan vaqtidagi yaqinligi, Dog‘istondagi davlat tili munozaralarida o‘zining fikrlarini erkin bayon qilgani sabab aksilinqilobchilikda ayblanadi. Natijada “...1927-yilning iyun-iyul oylarida Edhem Fayziy va Mamed Fayziy bilan birga Shayxzoda ham aksilinqilobiy targ‘ibot olib borishda ayblanib, qamoqqa olinadi. ...1927-yil 6-dekabrda tuzilgan aybnomada bunday so‘zlar yozilgan edi: ”Edhem Fayziy Mustafo o‘g‘li 1925-yilda Qrimdan Bo‘ynoq shahriga kelishi, taʼlim-tarbiya texnikumi muallimi va DASSR xalq komissarligi tomonidan nashr etilgan “Maorif yo‘li” nashrining muharriri lavozimini egallashi bilan o‘z atrofiga Ozarbayjondan kelgan turk yoshlaridan iborat muallimlar guruhini to‘pladi. O‘tmishda aksilinqilobiy shaxs bo‘lgan, hozirda esa chet eldagi muhojirlar va kapitalistik davlatlar foydasiga josuslik faoliyatini olib boruvchi shaxslar bilan pinhona aksilinqilobiy aloqada bo‘lgan Edhem Fayziy bu aksilinqilobiy guruhga rahbarlik qilgan. Guruhga asosan quyidagilar kirgan: Selim Fitrat, Tavfiq Jalol, Maqsud Sheyxizada va Fayzi Mamedov. Edhem Fayziy rahbarlik qilgan guruh sho‘ro hukumati va uning milliy siyosatiga qarshi qaratilgan aksilinqilobiy ishlarni olib borgan....” 15 sahifadan iborat aybnomaga ko‘ra, Shayxzoda va uning do‘stlari “ijtimoiy xavfli unsurlar” deb topildi va ularni OGPU 13 Doimiy vakolatxonasi ixtiyoridagi “siyosiy qurilish”ga yuborish haqida hukm chiqarildi. Shayxzoda o‘ziga qo‘yilgan ayblar biror dalil bilan isbotlanmagani sababli o‘z ishini qayta ko‘rishlarini talab qilib, tegishli idoralarga arizalar yozadi. Shundan keyinoq OGPU kollegiyasi huzuridagi maxsus kengash Bo‘ynoqlik muallimlar ishini qayta ko‘rib, E. Fayziyni konslagerda o‘tash sharti bilan 3 yillik qamoqqa, Shayxzodani esa 3 yillik surgunga yuborish haqida hukm chiqaradi. Mazkur hukmga ko‘ra, Shayxzoda Moskva, Tiflis va Bokudan boshqa shaharlarda surgun muddatini o‘tashi mumkin edi. Shayxzoda Maxachqalʼadagi 9 oylik qamoqdan ozod etilgach, onasining maslahati bilan (otasi o‘sha vaqtda Moskvada o‘qishda bo‘lgan) surgungoh sifatida Toshkentni tanlaydi va 1928-yil fevral oyining so‘nggi kunlarida muddatini o‘tash uchun o‘zbek yurtiga keladi” (Naim Karimov, “Maqsud Shayxzoda”, “Sharq” nashriyoti, Toshkent, 2010-yil, 32-34 betlar). Bu paytda Maqsud Shayxzoda endigina 20 yoshga kirgan navqiron yigit edi. 14 QARDOSH O‘ZBEKISTONDA: IJOD VA ILM OLAMI SARI Qadimiy Toshkent doimgidek 20-asrda ham qizg‘in ijtimoiy-siyosiy, madaniy, adabiy, ilmiy jarayonlarning qaynoq markazlaridan bo‘lib keldi. Garchi Shayxzoda 1928-yilda Toshkentga kelganida bu azim shahar O‘zbekiston SSRning poytaxti bo‘lmasa-da, o‘zining megapolis sifatidagi nufuzini saqlab kelgandi. Qolaversa ushbu shahar aholisi orasida oldindan ozarbayjonlar, ularning mahallasi ham mavjud bo‘lgan. Ana shu ozarbayjonlar orasida 1894-yilda Ozarbayjonda tug‘ilgan va 1916-yildan beri Toshkentda yashab kelayotgan Posha G‘aniyev oilasi ham bor edi. Biroq 1925–1930-yillarda Samarqand O‘zbekiston SSR poytaxti rasmiy maqomida bo‘lgani uchun, Toshkentdan ro‘yi zamin sayqali shahriga ko‘chib, ana shu hududda yashab ishlardi. Posha G‘aniyev Maʼsumbek va Fotimaxonim oilasining qadrdoni bo‘lgani uchun, Maqsud ularnikidan panoh topishi kerak edi. Ammo Toshkentga kelgan bo‘lajak mashhur ijodkor G‘aniyevni topolmaganidan, Sobir Sharipov degan otasining boshqa bir tanishi, keyin esa Dadakishi ismli ozarbayjonning, so‘ngra Ismoil, Orif Ayubov degan kishilarning uyida yashay boshlaydi. Bu vaqtda u Toshkent temiryo‘l vokzali yaqinidagi ozarbayjonlarning Narimonov nomli maktabida faoliyat ko‘rsatardi. Kasbi pedagog bo‘lgan Maqsud 1929-yilda ana shu maʼrifat maskanida o‘quvchilarga saboq bera boshlaydi. Tabiiyki, ijodkor bo‘lgan Maqsud faqatgina pedagoglik bilan cheklanib qolgani yo‘q va yana matbuotga o‘z ijod namunalarini yubora boshladi. Maʼlumki, o‘zga bir diyorga kelgan qardosh el farzandining o‘zbek adabiy tilini chuqur egallab, bu tilda 15 maqolalar, sheʼrlar yoza boshlashishi qiyin bo‘lmadi. Negaki, tildagi yaqinlik bois, qolaversa o‘zbek mumtoz adabiyoti bilan oldindan tanish bo‘lgan Maqsud uchun o‘zbek matbuotiga kirib kelishi osonlik bilan kechdi. Chunki Maqsud Shayxzoda tabiatan iqtidorli, siyratan aql-u zakovatli va isteʼdodi barq urgan 20 yashar yigit edi. Shu bois Toshkentga kelgan dastlabki davridagi ozarbayjoncha talaffuz o‘rnini tez orada sof o‘zbek adabiy tili egalladi. Ana shu tariqa u 20 asrning eng mashhur o‘zbekning ozarbayjoniga, ozarbayjonning o‘zbegiga aylandi.... Shayxzoda keyinchalik Jamol Muharrimliga yo‘llagan xatida o‘sha davrni eslab, pedagoglikdan matbuotga kirib kelgani haqida shunday degandi: “1928-yilda Toshkentda ozarbayjonlar uchun ochilgan Narimonov nomli maktabda muallimlik qildim. Ayni vaqtda o‘zbek matbuotida ishtirok etdim. Bir yildan keyin o‘zbek maktablarida ijtimoiy fandan ham dars bera boshladim. Tarjima ishiga kirishdim. O‘zbek tilini yaxshi o‘rgangach, o‘zbekcha sheʼrlar yozishga jazm etdim. Men ayni zamonda Toshkentda nashr etilgan “Sharq haqiqati” gazetasida adabiy xodim, ham tarjimon sifatida faoliyat ko‘rsatdim”. Ana shu tarzda o‘zbek matbuoti, o‘zbek adabiyotiga Maqsud Shayxzodadek yetuk ijodkor kirib keldi va tez orada u o‘z sheʼrlari, tarjimalari, dostonlari, dramalari bilan faqat adabiyotshunos va munaqqidlarninggina emas, o‘quvchilarning ham eʼtirofiga sazovor bo‘la boshladi. Shu bilan birga, Shayxzoda Mirzakalon Ismoiliy, Subutoy Dolimov, Viktor Reshetov, Nodirxon Nazarov, Sherbek Aliyev kabi yoshlar bilan birga O‘rta Osiyo davlat universitetining sharq fakultetida tahsil oladi. 1930-yilda O‘zbekiston SSR poytaxti Samarqanddan Toshkentga ko‘chirildi va ko‘plab respublika miqyosidagi idora- 16 tashkilotlar kabi tahririyatlar ham bu azim shaharda faoliyatini davom ettira boshladi. Jumladan “Qizil O‘zbekiston” gazetasi tahririyati ham. Shu tarzda Shayxzoda dastlab “Qizil O‘zbekiston”, keyinchalik “Yosh leninchi”, “Guliston” nashrlarida ishlaydi. Bu orada uch yillik surgun muddati tamom bo‘ladi va ota-onasi, ukalari, qarindoshlari va vatanidan uzoqda yashagan Maqsud ona diyoriga yo‘l oladi. Biroq ko‘p o‘tmay yana Toshkentga qaytib kelishga qaror qiladi va Naim Karimov aytganidek “umrining so‘nggi soniyasiga qadar o‘zbek adabiyotining ravnaqi yo‘lida ter to‘kib, adabiyotimiz xazinasini o‘ziga xos shayxona jo‘shqin sheʼr va dostonlar, drama va tarjimalar, publitsistik va adabiy-tanqidiy maqolalar bilan boyitdi”. Ha, Shayxzoda tabiatan iqtidorli ijodkor, shu bilan birga unda manbalarni, asarlarni tahlil, tadqiq qilishdek sermashaqqat, zahmatli mehnatga chidashdek feʼl-atvor ham mujasssam edi. Shu bois u Toshkentdagi til va adabiyot instituti direktori Otajon Hoshimning daʼvati, qo‘llab quvvatlashi bilan aspiranturada tahsil oladi va keyin ilmiy xodim sifatida o‘zbek ilm-fan maydoniga dadil kirib keladi. Maʼlumki, bu davrda Fitrat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon singari g‘oyatda isteʼdodi mavj urgan o‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalari ijod qilishardi. Ana shu ustozlarni o‘ziga adabiyot piri deb bilgan Maqsud Shayxzoda 1930-yillarning siyosiy-mafkuraviy dovullari kuchayayotgan damda ulardan uzoqlashishni o‘ylamadi ham. Negaki, baʼzi o‘zini shogird sifatlab yurgan ijodkorlar yuqoridagi adabiyot yulduzlarining boshi uzra bulut kuchayayotganini ko‘rib, nariroq yurishni 17 maʼqul ko‘rgandilar. Maqsud Shayxzoda esa erkin fikrli inson, haqiqatgo‘y shaxs sifatida o‘z eʼtiqodida sobit qoldi. 1930-yillarda Shayxzoda bilan tahririyatlarda birga faoliyat ko‘rsatgan Vog‘iz Muzaffarov keyinchalik adabiyotshunos Yo‘ldosh Solijonov bilan qilgan suhbatida “Shayxzodaning qanday xislatlarini qadrlaysiz?” degan savoliga shunday javob bergandi: – U buyuk eʼtiqod egasi edi. Uni maqsadi va maslagidan hech narsa ajrata olmasdi. Keyin g‘oyat ehtirosli odam edi. O‘zi doim qaynab-toshib yurguvchi edi. Ayni chog‘da “ehtiros” so‘zini yaxshi ko‘rardi. Shuningdek, Shayx aka bilag‘onligi, ongining teranligi va so‘z qadrini yaxshi anglab yetishi bilan ham ajralib turardi. Ana shunday ehtiros va eʼtiqod egasi bo‘lgan go‘zal qalb sohibi shu boisdan ham Cho‘lpon haqida risola yozishga, uning ijodini tadqiq qilishga kirishdi. Hattoki, Shayxzoda 1936-yilda Cho‘lpon millatchilikda ayblanayotgan paytda til va adabiyoti institutida maʼruza qilib, ustozini o‘zbek adabiyotiga katta hissa qo‘shayotgan shoir deya baholaydi. Tabiiyki, siyosiy mafkuraviy hujumlar kuchaygan damda hammayam bunga jurʼat qilolmasdi. Buning uchun Shayxzodadek keng qalbli, ehtirosli, eʼtiqodli shaxs bo‘lish kerak edi. Afsuski, “Katta terror” ostonada eshik qoqib turgan paytda Shayxzodadek insoniyligini yo‘qotmagan shaxslar g‘oyatda kam edi. Qolaversa u matbuotda davr daʼvati bois partiyaviy mafkuraviy jabha, zarbdor besh yilliklar haqida emas, adabiyot va ijodkorlar to‘g‘risidagi tahliliy maqolalar yozdi. Jabbor Jabborlining “O‘t kelini”, Husayn Jovidning “Shayx Sanʼon” dramalari, Hasan Po‘latning sheʼrlar to‘plami, “Mayakovskiy – yangi tip shoiri”, “Salom Pushkin”, “So‘fizoda va uning ijodi 18 haqida”, “Quvnoq shoir” singari maqolalari va ulardagi fikrlar, mushohadalar Shayxzodaning qiziqish va intilishlari, bilim darajasini, asarlarni tahlil qilish qobiliyatini ko‘rsatib turardi. Shayxzodaning zakovati, salohiyati va shu xislatlari bilan o‘z davrdosh va davradoshlaridan ajralib turishi bilan bog‘liq bir voqelik. Maʼlumki, rus adabiyotining otashin shoiri V. Mayakovskiy ijodi nafaqat o‘z zamonasida, balki chinakam adabiyot muxlislari uchun hozirda ham ardoqda. Aynan 1930-yillarda uning sheʼrlarigina emas, “Как делать стихи?” nomli maqolasi ham shoirlar orasida mashhur bo‘lib ketgandi. Vog‘if Muzaffarov ushbu maqoladan taʼsirlanganidan va ko‘pchilikka yetib borishini o‘ylab Mayakovskiy maqolasini tarjima qiladi hamda sarlavhani shunday nomlaydi: “Sheʼrni qanday yozish kerak?”. Shunda Shayxzoda do‘stiga “bu maqolada bahs sheʼrni yozish haqida emas, balki sheʼr ustida ishlash, yaratish haqida bormoqda”, deya sarlavhani “Sheʼrni qanday ishlash kerak?” tarzida o‘zgartirgan. Natijada tarjima aynan Shayxzoda nomlaganidek “O‘zbekiston adabiyoti va sanʼati” jurnalining 1938-yilgi sonlarida chop qilinadi. Ana shunday tarzda o‘zbek adabiyotiga chaqmoq singari kirib kelgan Shayxzoda 1933-yilda “O‘n sheʼr”, “Undoshlarim”, 1934-yilda “Uchinchi kitob”, 1935-yilda “Jumhuriyat” nomli sheʼriy to‘plamlarini nazm muxlislariga tuhfa qildi. 27 yoshigacha o‘zbek adabiyoti gulshaniga to‘rttala kitobini baxshida qilib ulgurgan shoir, 1935-yilning qishida ona yurtiga boradi va Oqtoshda Sakinaxonim ismli sadoqatli yori bilan turmush quradi. Oila qurgani, qolaversa surgun muddati tamom bo‘lgani tufayli Maqsudda endi yana ona diyori – Oqtoshga, Ozarbayjonga qaytish imkoni paydo bo‘lgandi. Biroq 19 u Sakinaxonim bilan O‘zbekistonda, Toshkenti azimda yashashga qaror qilishdi. Kavkazdan O‘rta Osiyoga kelganicha Toshkentning turli go‘shalarida baxt koshonasini yaratgan ushbu oilaning shodiyona davrlarida, afsuski “Katta terror” siyosati boshlandi. Cho‘lpon, Qodiriy, Fitrat, Qurbon Beregin, Otajon Hoshim, Tavallo, Aʼzam Ayub, G‘ulom Zafariy, Bosit Qoriyev, Usmon Nosir singari Shayxzoda bilan bir shaharda yashagan, suhbatdosh bo‘lgan millat oydinlari “xalq dushmani” sifatida qamaldi, ayrimlari otuvga hukm qilindi. Shayxzoda sovetcha qirg‘inning dastlabki zarbalarini hali Dog‘istonda ekanligidayoq totib ko‘rgan va taqdir yo‘llari uni shu bois Toshkentga olib kelgandi. Ammo bu galgi qatag‘on o‘z nomi bilan “Katta terror” edi. Tabiiyki GPUning nomlanishi NKVDga o‘zgargani bilan ish uslubi sovetcha – shubha-yu gumonlanishi oldingidek holatda edi. Shu bois “Katta terror”ning bu qironidan xavfsiragan, eng avvalo Shayxzoda bo‘lgandi. Shunday bo‘lsa-da, qalbi pok, adabiyotni taqdiri deb bilgan Shayxzoda ilm-u ijoddan bir zum bo‘lsa-da chekinmadi. O‘zining nafis sheʼrlarini yaratish bilan birga tarjima asarlariga ham qo‘l urdi. Shuningdek, Shekspir, Nizomiy, Bobur, Muqimiy, A.N. Radishchev, M.Yu. Lermontov, N. Chernishevskiy, A. Chexov, M. Gorkiy, V. Mayakovskiy, M.F. Oxundov, Anri Barbyus singari dunyo, rus, o‘zbek, ozarbayjon adabiyoti mumtoz namoyandalari to‘g‘risidagi tahliliy maqolalarini matbuotda chop etdirdi. Shu bilan Shayxzodada o‘ziga xos havas uyg‘otgan “Navoiyda ayol obrazi”, “Navoiy – o‘z davrining eng madaniy kishisi”, ”Navoiy – vatanparvar”, “Navoiy va yoshlik”, “Navoiy va Bobur”, “Ilmu maʼrifatning jo‘shqin kuychisi”, “Buyuk shoir”, 20 “Navoiy ijodida folklor motivlari” singari maqolalarini, “Genial shoir” nomli risolasini nashr ettirdi. Aytish mumkinki, xavf – o‘lim panja urib turgan davrda Navoiyni targ‘ib qilish, dunyo adabiyoti namoyandalari ijodini o‘rganish uchun qalb osoyishta bo‘lishi kerak edi. Shukrki, Shayxzodada Kavkaz tog‘lari singari baland g‘urur, Kaspiy dengizi kabi keng feʼllik bor ediki, u insoniylik xislatlariga sodiq qoldi. Ayniqsa, 1941-yilda Navoiy tavalludining 500-yilligi nishonlanishi kerakligi undagi ijod, ilmga bo‘lgan ishtiyoqning yanada parvoz qilishiga sababchi bo‘ldi. Biroq... biroq 1941-yil 22-iyunda boshlangan urush Navoiy tavalludini biroz ortga surdi. Ammo Shayxzoda qalbidan mustahkam joy olgan Navoiy doimo uning bilan birga edi. Shu bilan birga, urush yillarida yangi bir mavzu – Jaloliddin Manguberdining vatanparvarligini xalqqa yanada keng ko‘rsatib bera oldi. “JALOLIDDIN MANGUBERDI” DRAMASINING YARATILISHI 1873-yilning mart oyida Navro‘z bayrami munosabati bilan “Vaziri-xon-Lankaron”, keyinroq esa “Hoji Qora” teatrlashgan tomoshalarini ko‘rsatgan Bokulik sanʼatkorlar Ozarbayjon teatriga asos solishgan edilar. Oradan vaqt o‘tib, Bokudagi ilk tomoshalar Ganja, Shusha, Naxichyevan, Shamaxada ham aks sado berdi. Hattoki qo‘shni Tbilisi, Yerevanda ham ozarbayjon tilida sahna asarlari namoyish etildi. XX asr boshlariga kelib esa Mirza Fatali Oxundov davomchilari sifatida Narimon Narimonov, A. Haqberdiyev, N. Vazirov va boshqalarning dramaturgik asarlari, Jahongir Zeynalov, 21 Mirzaog‘a Aliyev, Husayin Arablinskiy, Uzayer Hojibekov kabi aktyor va rejissyorlarning professional rejissyorlik ishlari yuzaga keldi. Ayniqsa, 1908-yilning 12-yanvaridagi Tog‘ayev teatrida premyerasi namoyish etilgan “Layli va Majnun” asari ozarbayjon milliy madaniyati, teatri tarixidan munosib joy egalladi va yangi sahifa ochdi. Vaqt o‘tib, ozarbayjon teatri H. Sarabskiy, I. Hidoyatzoda, A. Sharifzoda singari aktyorlar, Husayin Jovid, Jaʼfar Jabborli, Jalil Mamadqulizodaning dramalari tufayli dunyoda, ayniqsa sharq o‘lkalarida o‘z nufuziga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, Turkiston zaminida teatrning taraqqiy topishida ham nafaqat Behbudiy, Hamza Hakimzoda, Cho‘lpon, G‘ulom Zafariy singari o‘zbek dramaturglari, balki Mannon Uyg‘ur kabi rejissyorlarga ham ozarbayjonlik sanʼatkorlarning taʼsiri katta bo‘lgan. Masalan, 1911-yilda Ahmadbek Qamarlinskiy boshchiligidagi ozarbayjon teatr truppasi Turkistonning turli hududlarida spektakllarini namoyish etishdi. M. Axundovning “Hodi qora”, N. Vazirovning “Yomg‘irdan qochib”, A. Haqberdiyevning “Og‘a Muhammadshoh kajar” singari spektakllari Samarqand ahlining eʼtirofi, eʼtiborini qozongandi. Shuningdek, 1915-yilda ozarbayjon musiqa teatri ham Toshkent, Qo‘qon, Samarqand shaharlarida gastrol safarlarini muvaffaqiyatli namoyish etishgandi. Bu borada Molyerning “Zo‘raki tabib”, Uzeir Hojibekovning “Mashadi Ibod”, A. Haqberdiyevning “Pari jodu” pyesalari ham aynan shu davrda ozarbayjonlik sanʼatkorlar tomonidan Turkistonda sahnalashtirilgan. Ushbu dramalarda Sidqiy Ruhullo, Aliakbar Husainzoda, Jalil Bag‘dodboyev, Husayn og‘a Hojiboboyev singari artistlar o‘zlarining mahorat bilan ijro etgan rollari orqali teatrning naqadar yuksak sanʼat turi ekanligini isbotlab berishdi. 22 Ayniqsa, 1916-yilda Sidqiy Ruhullo boshchiligidagi teatr truppasining “Layli va Majnun”, “Arshin mol olon”, “U o‘lmasin, bu o‘lsin!” singari musiqali spektakllari muxlislarning eʼtiborini qozongandi. Ana shu boisdan ham Bokuda 1923-yilda teatr texnikumi tashkil etilgan. Vaqt o‘tib, unda faqat kavkazlik, ozarbayjonlik sanʼatkorlargina emas, ayni vaqtda, O‘rta Osiyo zaminidan yetishib chiqqan yosh sanʼatkorlar ham tahsil olishgan. Bunga Halima Nosirova, Nazira Aliyeva, Zuhur Qobulov, Xolida Xo‘jayeva va boshqa o‘zbek sanʼatkorlarini faxr bilan aytish mumkin. Shu tarzda teatrning Turkiston zaminida ommalashishida ozarbayjonlik sanʼatkorlarning o‘rni alohida edi. Qolaversa, “Jaloliddin Manguberdi” dramasining yaratilishgacha bo‘lgan davrda o‘zbek teatri sobiq ittifoq miqyosida alohida nufuzga ega bo‘lgandi. Yaʼnikim, teatr saflariga g‘oyatda mahoratli, aktyorlik, rejissyorlik, umuman ushbu sohaga tegishli hamma iqtidor egalari jalb qilingandi. Ana shunday vaziyatda Shayxzodaning tragediyasi yaratildi va u tezda muxlislar olqishi, sanʼatshunoslar eʼtirofiga sazovor bo‘ldi. “Mo‘g‘ul istilosi davrida Movarounnahrda katta jasorat ko‘rsatgan Jaloliddin haqida Shayxzodaga qadar birorta badiiy asar yaratilmagan, sovet tarixchilarining ilmiy asarlarida esa uning na nomi, na jangovar jasorati iliq so‘zlar bilan tilga olingan edi. Shunga qaramay, Shayxzoda bu ajoyib siymo haqidagi Shahobuddin Muhammad Nasaviyning “Siyrat as-sulton Jaloliddin Mangburni” va Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoyi Juvayniy” kabi asarlarini o‘qib, shu asarlarda tasvirlangan tarixiy davr voqealari asosida o‘z asarini yozishga ahd qildi. Shuni alohida qayd etish joizki, Jaloliddin 23 haqidagi noyob manbalardan biri – Nasaviyning nomi yuqorida qayd etilgan asarida mashhur sarkardaning ismi Jaloliddin Mangburni deb atalgan. “Mangburni” laqabini ayrim tarixchilar “burnida xoli bor”, “xoldor” deb talqin qiladilar. Ammo Shayxzoda o‘z asarida Jaloliddinni, tarixiy manbalardan farqli o‘laroq “Manguberdi” deb atagan va Nasaviy kitobidagi “Manguburni” so‘zini o‘zbek tilida shunday ifodalagan. Natijada shundan boshlab mashhur sarkarda nomi o‘zbek xalqi orasida, shuningdek, fan va adabiyotda, ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi shu davrga bog‘liq tadbirlarda ham hanuzgacha shu nom bilan atalib kelinmoqda.... ... Shayxzoda 1943-yili, uch-to‘rtta sheʼr yozganini eʼtiborga olmaganda, aksar vaqtini tarixiy hujjat va sanalarni o‘rganishga bag‘ishladi. So‘ngra 1944-yilning boshlaridayoq bevosita asar ustida ishlay boshladi. Urush davri o‘zbek adabiyoti va sanʼati yirik namunalarining maydonga kelishida Usmon Yusupovning xizmatlari katta bo‘lgan edi. Respublikaning o‘sha paytdagi bu tinib-tinchimas rahbari boshqa muhim va dolzarb ishlari ko‘p bo‘lishiga qaramay, adabiyot va sanʼat namoyandalarining samarali ishlashlari uchun yo‘l-yo‘riq ko‘rsatibgina qolmay, amaliy yordam ham berdi. U Shayxzoda yoza boshlagan asarning tezroq yakunlanishi uchun uni O‘zbekistonning xushmanzara maskanlaridan biri – Farg‘ona viloyatidagi jamoa xo‘jaliklaridan biriga qarashli bog‘ga yubordi. “Boshqa ishlar bilan xayolingni bo‘lma. Xalq va armiya sendan Jaloliddin to‘g‘risidagi asarni intizorlik bilan kutmoqda. Vodilga borib, uni tezroq tugallab qayt!”, -deydi u shoirga. Shu tarzda Shayxzoda xotini Sakinaxonim bilan birga Vodilga yo‘l olib, o‘sha yerda olti oycha biror narsaga chalg‘imay ishladi.... 24 May oyi bo‘lsa kerak. Shayxzoda shogirdlaridan biriga ikki enlik xat yozdi. Xatda uning bir necha kitob olib, Vodilga birrov kelib-ketishi so‘ralgan edi. Shogird Xorazmshoh Anushtegeniylar davri tarixiga doir tarixiy kitoblarni olib, Vodilga yetib boradi. Xo‘sh, Toshkentdan Shayxzoda ijod qilayotgan Vodilga shogirdi qanday kitoblar olib kelgan bo‘lishi mumkin? Taniqli adib va dramaturg, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Javlon Jovliyevning yozishicha, “Jaloliddin Manguberdi” dramasi uchun Shayxzoda qator tarixiy manbalarni o‘rganadi va ularni tahlil qiladi. Eʼtiborlisi, ularning ko‘pchiligi shu paytgacha o‘zbek adabiy jamoatchiligiga tanish bo‘lmay, Shayxzoda bu kitoblarni Bokudan olib keltirgandi. Bundan tashqari, Navoiy ijodi bilan yaxshi tanishligi, qo‘lyozma va toshbosma kitoblar bilan ishlash malakasiga ega ekanligi, qator tillarni bilishi drama uchun manba to‘plashga ancha qo‘l keldi” (“Tamaddun nuri” jurnali, 2022-yil 1-son, 53-bet). Ana shunday manbalar orasida Shahobuddin Muhammad Nasaviyning “Siyrat as-sulton Jaloliddin Mangburni” va Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoyi Juvayniy” asarlari bor edi va Shayxzoda Vodilga ana shu asarlarni oldirganicha, ularni qaytadan tahlil qilib chiqdi. Aynan ana shu asarlar drama uchun asos vazifasini bajardi. Demakki, shogirdi Vodilga keltirgan asarlar aynan ana shu asarlar edi. Shogirdi so‘ngra Shayxzodaning iltimosi bilan Marg‘ilonga borib, Xudoyorxon lashkarida xizmat qilgan keksa kishilarni surishtirib topadi va o‘sha paytda qo‘llanilgan qurol-yarog‘larning nomlarini aniqlab keladi. Shundan keyin ustoz shogirdini yetaklab, Xo‘jandga boradi. Ular Sirdaryo bo‘yidagi Xo‘jand qalʼasining mudofaa qo‘rg‘oniga borib, qadimiy 25 istehkom vayronalarini, Jaloliddin va Temur Malik davriga oid hududlarni o‘z ko‘zlari bilan ko‘radilar. Odatda shunday sayrlar chog‘ida Jaloliddin yoki Temur Malikning qaysi yo‘ldan yurib, Sirdaryoning qaysi sohili orqali daryoni kechib o‘tganini “o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan”dek tasvirlovchi kishilarni uchratib qolishadi (yaʼnikim, avloddan avlodga o‘tgan rivoyatlar asosida yurtdoshlarining jasoratini madh qiluvchilarning so‘zlari nazarda tutilmoqda-U.B). Shayxzoda shunday “tirik guvohlar” bilan suhbatlashar ekan, ular bergan maʼlumotlar qanchalik to‘g‘ri yo noto‘g‘ri bo‘lishidan qaʼti nazar, bu olis tarix bilan qiziquvchi kishilarni uchratganidan astoydil quvonar, ularni noto‘g‘ri maʼlumotlari uchun xijolatga qo‘ymagan holda, o‘zi Jaloliddin Manguberdi va Temur Malik haqidagi tarixiy haqiqatni zavq bilan so‘zlab berar edi... Shayxzoda asar ustida ana shu tarzda berilib ishladi. Bundan yetti asr muqaddam ro‘y bergan o‘ta murakkab va dahshatli voqealarni ko‘z oldiga yaqqol keltirgandan keyingina asarni yozib tugatdi... (Naim Karimov.”Maqsud Shayxzoda”, Toshkent, “Sharq” nashriyoti, 2010-yil, 113-116betlar). Ha, tinimsiz intellektual mehnat va izlanishlar tufayli Maqsud Shayxzoda tomonidan vatanparvar siymo to‘g‘risidagi dramatik asar yaratildi va ushbu spektakl O‘zbekiston madaniy hayotida katta voqelik bo‘ldi. 26 JANG MAYDONLARIDA JALOLIDDINNI ESLAB Shu o‘rinda Maqsud Shayxzoda aynan 2-jahon urushi davrida Jaloliddin Manguberdi to‘g‘risida drama yaratib, xalq qalbidagi vatanparvarlik hissiyotini uyg‘otishni kuchaytirganini taʼkidlagan holda yana bir voqelikni qayd etish joiz. Yaʼni urush davrida chop etilgan o‘zbek tilidagi front gazetalarida ham Manguberdi to‘g‘risidagi maqolalar nashr etib borilgan. Bunga misol sifatida “Qizil askar” gazetasining 1944-yil 16-maydagi “O‘zbek xalqining qahramonlik o‘tmishi” nomli maqolani aytish mumkin. Maqolada tarixdan kelib chiqqan holda Jaloliddin Manguberdi to‘g‘risidagi shunday so‘zlar bor: “O‘zbek xalqining tarixi ozodlik, mustaqillik va qahramonona kurashlarning ajoyib misollariga to‘ladir. Bahodir Alpomish, Rustam, Ravshan kabi o‘zbeklarning yorqin obrazlari xalqimizning yuragida asrlardan beri saqlanib kelmoqda. Muqanna, Jaloliddin, Tarobiy, Temur Malik kabi xalq qahramonlarining xotirasi yashamoqda. O‘zbek avlodi asrlar davomida o‘z mamlakatiga sadoqat, xalqiga muhabbat, dushmanlarga qarshi kurashda chidam, qahramonlik ruhida tarbiyalanganlar. Xalqimizning bu xususiyatlari xalq jangnomalarida yorqin aks ettirilgan va juda ko‘p bayonotnoma ham maqollarda xarakterlangan. “Kim mard bo‘lsa o‘ziga, oydir ona so‘ziga”, “Mard yigitni maydonda sinar”, “Qo‘rqoqlarning holi shoshar, yigitlar maydonda toblanar” kabi maqollar bunga jonli misollardir. O‘zbek xalqining adolatsizlikka va chet el bosqinchilariga qarshiko‘p vaqtlardan beri kurashib kelgani bilan tanishish uchun bahodir Muqanna va Jaloliddinning qahramonliklariga bir nazar solish kifoya. Xalq lashkarlari sarkardasi Jaloliddin. Xalqimizning mashhur qahramoni va 27 sarkardalaridan biri Jaloliddin edi. U bundan 700 yillar burun yashagan. U vaqtda Chingizxonning qaroqchi qo‘shinlari Xorazm xonligining yerlariga bosib kela boshladilar (Xorazm xonligi hozirgi O‘zbekiston tuprog‘iga kiradigan qadimgi davlatlardan biridir). Bu tarixda mo‘g‘ullar hujumi deb ataladi. Mo‘g‘ullar O‘rta Osiyoning boy yerlariga bostirib kirib, shahar va qishloqlarni chigirtka singari quritar, aholini talar va o‘ldirar edilar. Masalan, o‘sha zamonning eng gullagan va madaniy shaharlaridan bo‘lgan Buxoroni mo‘g‘ullar yer bilan yakson qilib, aholisini qirgan edilar. Mana shu dahshatli paytda bahodir Jaloliddin jang maydoniga chiqdi va kurashga rahbarlik qildi. Shunda Jaloliddin otasiga qarab shunday dedi: “ Modomiki Chingizxon biz tomon kelayotgan ekan, qo‘shinlarimiz baland devorli qalʼalarga berkinib olmasliklari, aksincha, dushmanni qidirishlari kerak. Jangchini uning o‘tkir qilichi va saman oti saqlaydir. Malla yo‘lbars bu yoqqa kelayotir. Uning yo‘lini yaxshi bilamiz. Otlarimizni unga tomon buraylik va dushmanni izidan quvaylik, unga har taraflama hujum qilaylik, tuyalarni uraylik va uning malla terisini burda-burda qilaylik...” Jaloliddin ruhdan tushmadi. Uni xalq qo‘llab-qo‘ltiqladi. U qo‘shin to‘pladi va harbiy taʼlim berdi. Botir Jaloliddin o‘z vatanparvar jangchilarini mo‘g‘ullarga qarshi kurashga soldi. Jaloliddin mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan birinchi katta jangda mo‘g‘ul qo‘shinini tor-mor qildi. Chingizxon Jaloliddinga qarshi 45 minglik qo‘shin yubordi. O‘rtada shiddatli jang boshlandi. Jaloliddin o‘z jangchilari bilan mo‘g‘ul qo‘shinlari orasiga yorib kirdi va ularni bo‘lib yubordi. Dushman bu gal ham butunlay mag‘lubiyatga uchradi va faqat ozgina qismigina jang maydonidan qochib qutuldi. Shundan so‘ng Chingizxon ko‘p kuchlar sarflab Jaloliddin qo‘shiniga qarshi yana hujum qildi va 28 juda ko‘p talafot evaziga turli nayranglar ishlatib zo‘r-bazo‘r g‘alaba qozona oldi. Shunday bo‘lsa ham, Jaloliddin taslim bo‘lmadi va o‘z qo‘shini bilan uzoq vaqt mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirdi. Botir Jaloliddin o‘z xalqining baxt-saodati, vatanining ozodligi va mustaqilligi uchun kurashda halok bo‘ldi, biroq uning shon-sharafi hozir ham o‘zbek xalqining o‘g‘illarini vatanimiz ozodligi va mustaqilligi uchun kurashga ilhomlantirib keladi. O‘sha zamonda mo‘g‘ullar zulmiga qo‘zg‘olgan Buxoro xalqining rahbari – qahramon Tarobiyning va Chingizxonga qarshi Xo‘jand aholisining kurashini uyushtirgan talantli lashkarboshi Temur Malikning nomi dilimizda saqlanadi va bizni dushmanlarga qarshi kurashga chaqiradi. Shunday qilib, o‘tgan zamonlarda o‘zbek xalqining dushmanlarga qarshi kurashib kelgan pahlavonlari va ozodlik ham baxt-saodat izlagan botirlari ko‘p bo‘lgan. Shular orasida alohida faxr-u iftixorlisi esa Jaloliddindir....” “JALOLIDDIN MANGUBERDI” DRAMASINING NUSXALARI Sanʼatshunos Muhsin Zokirovning “O‘zbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasining 1988-yil 9-dekabr sonidagi “Kuy avjida” nomli maqolasida yozilishicha, “Shayxzoda Manguberdi to‘g‘risidagi dramaning nusxasini “Muqimiy” nomli teatrga topshirgan. Shuningdek, “O‘zbekfilm” kinostudiyadagi ijodkorlar istagi bilan kinossenariy ham tayyorlangan. So‘ngra dramaning musiqiy va kinossenariy nusxalari sanʼatkorlar tomonidan o‘qib chiqiladi. Drama bilan tanishish jarayonida ayrim o‘rinlariga yo‘l-yo‘lakay tuzatish kiritiladi. Biroq “Jaloliddin Manguberdi” 29 dramasi Muqimiy nomli teatrda emas, Hamza nomli teatrda sahnalashtiriladi. 1947-yil boshlarida asar haqida va umuman Jaloliddin Manguberdi shaxsiyati atrofida munozaralar kuchaydi. Uni qoralovchilar ko‘p edi. Shu tariqa asar sahnadan olib tashlanadi. Kinossenariy ham dom-daraksiz ketadi. 1960-yillarda yana o‘sha asarlar taqdiri haqida gap ochdim. Maqsud Shayxzoda har ikkala nusxa va umuman “Jaloliddin Manguberdi”ning asl, qo‘lida yozgan nusxasi ham qo‘lida yo‘qligini, noxush hodisadan (M.Shayxzodaning 1950-yillarda qatag‘on siyosati tufayli qamalishi nazarda tutilmoqda-A.U.U.B.) so‘ng izsiz yo‘qolganini aytdi. Keyinchalik “Jaloliddin Manguberdi”ning bir nusxasi ( u ham to‘liq emas) topildi. O‘tgan yili (1987-yil) shoir arxivining qolgan qismini qo‘lyozmalar institutiga topshirishga tayyorlash jarayonida “hujjatlar papkasi”dan ancha qog‘ozlar orasidan “Jaloliddin Manguberdi”ning o‘sha musiqiy nusxasi ham chiqib qoldi. Bundan quvongan qo‘lyozmalar instituti mutaxassislari Safo Zufariy va Temur To‘raboyevlar dramani nashrga taxt qilib qo‘yishdi. “Jaloliddin Manguberdi”ning bu ikki variantida g‘oyaviy-badiiy va kompozitsion jihatdan aytarlik farq yo‘q. Ammo uning musiqiy varianti muzikali drama imkoniyatlaridan kelib chiqib to‘ldirilgan. Unga “muqaddima” va “xotima” qo‘shilgan. Bu qismlarda urushning ayni qizg‘in, dahshatli pallasida nuroniy otaxon yigit va qizlarga xalqimizning qahramonona o‘tmishi haqida hikoya so‘zlab, unda Jaloliddin hayotidan rivoyat qilinadi. Uning Chingizxon bosqinchilariga qarshi olib borgan mardonavor kurashlari, fojiaviy taqdiri va bu fojianing sabablari xususida gapiradi. Asarning xotimasi nekbinlik ruhi bilan yo‘g‘rilgan yalla bilan tugaydi. 30 Musiqiy variantida Jaloliddin, uning singlisi Sultonbegim, Xorazmshohning kuyovi, Samarqand hokimi sotqin Amir Badriddin, yovuz Chingizxon va boshqalarning ko‘plab ariyalari, shuningdek, xalqona ohangdagi lapar, yallalar ham bor”.. Keyingi yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar natijasida esa Shayxzodaning mazkur dramasi, uning nusxalari bo‘yicha yana ko‘plab maʼlumotlar aniqlashtirildi. Shayxzoda ijodi bo‘yicha tadqiqot olib borgan filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Javlon Jovliyevning yozishicha, “afsuski “Jaloliddin Manguberdi” dramasining qo‘lyozmalari yo‘qotilgan va bugungi kungacha dramaning 1944-yilda mashinkalangan to‘rt varianti saqlanib qolganligi maʼlum edi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Davlat Adabiyot muzeyining “O‘zbekiston yozuvchilari arxivi” fondida saqlanayotgan Shayxzoda qo‘lyozmalari ichida “Maqsud Shayxzoda” dramatik asarlari va kinossenariylaridan parchalar” bo‘limida ajratilgan va ularni quyidagicha taqdim qilish mumkin: Birinchi manba – “Jaloliddin Manguberdi” dramasidan parcha hisoblanib, “Qizil O‘zbekiston” gazetasining 1943-yil 7-noyabrdagi sonidan qirqib olingan va saqlangan. 1943-yil 7-noyabr kuni “Qizil O‘zbekiston” gazetasida parcha bosilgan, dramaning ayrim ko‘rinishlari o‘sha yili yozib tugallangan bo‘lishi ehtimoli katta. Gazetaning aynan asar bosilgan qismi yirtib olingan va buklangan holda qolgan. Hozirda o‘sha buklangan qismlarida kesilishlar hosil bo‘lgan. O‘sha gazeta bo‘lagiga “7/X1.1943 Maqsud” deya Shayxzoda o‘z dastxatini eski o‘zbek yozuvida qizil ruchkada qoldirgan. 31 Gazetada dramaning uchinchi pardasi berilgan. Parcha tepasida gazeta muharrirlarining qisqacha izohi ham bo‘lib, quyida sharhni o‘z holicha keltiramiz: “Shoir Shayxzoda xalqimizning o‘tmishdagi ulug‘ vatanparvar sardori Jaloliddin Manguberdi va sheriklarining qonli jahongir Chingizxonga qarshi olib borgan mardona kurashlarini tasvirlab, yaqinda bir drama yozib tugatdi. Biz bugun hurmatli o‘quvchilarimizni ana shu dramaning 3-pardasi bilan tanishtiramiz” deyilgan qisqacha kirish so‘zida. Ikkinchi manba – “Jaloliddin Manguberdi”ning 1944-yilda mashinkalangan nusxasi. Bu nusxada muallifning tuzatishlari bor. Ammo hujjat ancha eskirgan, yirtilgan va ustida turli dog‘lar bor. Varaqlar soni va ketma-ketligida ham turli almashishlar bor. Uchinchi manba – “Jaloliddin Manguberdi” dramasining Shayxzoda vafotidan so‘ng 1968-yil Mirzoabdulla Xo‘jayev tomonidan ko‘chirilgan nusxasi. Asarning so‘nggi betlari negadir yo‘qolgan. Asar muqovasida Mirzoabdulla Xo‘jayev tomonidan ko‘chirilgan deya yozib qo‘yilgan. To‘rtinchi manba – “Jaloliddin Manguberdi”ning 1944-yilda mashinkada ko‘chirilgan nusxasi. Bu nusxaning 11, 12, 15, 25, 51, 52-betlari yo‘qotilgan (“Jaloliddin Manguberdi” dramasi qo‘lyozmalarining matniy-qiyosiy tadqiqi”, “Tamaddun nuri” jurnali, 2022-yil 1-son, 54-bet). Javlon Jovliyevning izlanishlari davomida dramaning beshinchi nusxasi ham topildi. Bu haqda taniqli adib shunday yozadi: “…rejissyor Hamid Qahramon uy arxividan topilgan nusxa. 1944-yil mashinkada ko‘chirilgan, nusxaning sarlavhasida mashinkada yozilgan “To‘rt pardali tarixiy fojia” so‘zidagi to‘rt so‘zi o‘chirilib “Besh pardali tarixiy fojia” deya tuzatilgan va bu 32 tuzatish “Besh pardali tarixiy fojia” deya tuzatilgan va bu tuzatish muallif dastxatiga juda yaqin. Hamid Qahramonning aytishicha, bu qo‘lyozma uning qo‘liga Maqsud Shayxzodaning turmush o‘rtog‘i Sakinaxonim tomonidan berilgan “. (“Tamaddun nuri” jurnali, 2022-yil, 1-son, 54-bet). Shu o‘rinda o‘z davrida O‘zbekiston madaniy hayotida katta voqelik bo‘lgan mazkur dramaning qanday tarzda sahnalashtirilishi to‘g‘risidagi sanʼatkorlarning xotiralariga ham eʼtibor bersak. SAN’АTKORLAR E’TIROFI “O‘sha paytdagi Hamza nomli teatrni gigantlar teatri desa bo‘lar, shu bois ularning dili yangi va kuchli asarlarga tashna bo‘lib, har qanday asarni his va kuchli tahlil qilishga usta, g‘oyatda mahoratli sanʼatkorlardan tashkil topgan jamoa bo‘lib shakllangandi”, - deydi dramaturg Javlon Jovliyev. Ana shunday sanʼat muhitiga “Jaloliddin Manguberdi”ning kirib kelishi tabiiyki aktyorlar, rejissyorlar, umuman jamoa uchun intiqlik bo‘lib kutilgan asar edi. Zero, asarning “Qizil O‘zbekiston” gazetasida 1943-yil parcha holidayoq chop etilishi ular dilida Shayxzoda asari xuddi atayin o‘zlari uchun yozilgandek bo‘lib tuyuldi. Nihoyat ular urush mashaqqatlariga qaramay dramani sahnalashtirish bo‘yicha samimiylik bilan ish boshlab yuborishdi. – 1944-yil. ...Ikkinchi jahon urushi frontlarida G‘alaba chaqmoqlari chaqnay boshlagan, hamma G‘alaba muqarrarligiga ishonib, fidokorona mehnat qilayotgan paytlar... 33 Og‘a ( aktyorlar Mannon Uyg‘urni shunday deb atashardi-A.U.U.B) shoir Maqsud Shayxzodaning o‘zbek xalqi tarixidan qahramonlik tragediyasini yozganligi haqida Farg‘onadan xushxabar keltirdi. Vodil qishlog‘idagi Usmon Yusupov barpo ettirgan ijodkorlar bog‘ida Uyg‘un, Oybek, Usmon Yusupovlar ishtirokida shu asar o‘qilib, asosan maʼqullanganini aytdi. Biz shu asarni intiqlik bilan kuta boshladik. Chunki sheʼriy drama hamma vaqt ham tomoshabop, ham artistlar mahorati uchun bir maktab bo‘lishini “Hamlet”, “Rustam”, “Muqanna” singari sahna asarlaridan bilardik. Asar teatrimizga yetib kelishi bilan zalga tutashgan foyega to‘plandik. Artistlarimiz juda bilimdon, tajribali ekanini aytmasam ham bo‘ladi. Sheʼriy dramani Maqsud Shayxzodaning o‘zi o‘qib berdi. To‘plangan sanʼatkorlar har bir obrazning xarakterini, so‘zini, dialoglarini sinchkovlik bilan eshitib, dillarida tahlil qilib borishdi. Qahramonlik va muhabbat, lirika va romantika, jo‘shqin hissiyot va ehtirosga ko‘proq moyil bo‘lgan hamzachilar (Hamza nomli, hozirgi O‘zbek Milliy akademik drama teatri nazarda tutilmoqda-U.B) uchun bu tarixiy drama yangi kashfiyot bo‘ldi. Shoir tilining falsafiyligi, hikmatli so‘zlarga boyligi va soddaligi, har bir obrazning yaxlitligi va mukammalligi, uning ustiga xoreagrafiya, yakka qo‘shiqlarni kiritib ajoyib quyilma yaratish niyati –asarning barcha fazilatlari teatrning “katta og‘iz” artistlaridan tortib sahna ishchilarigacha maʼqul tushdi. Xullas, asar hammani o‘ziga shaydo qilib qo‘ydi. “Jaloliddin Manguberdi” Maqsud akaning birinchi sahna asari bo‘lishiga qaramay, ham o‘qishli, ham tomoshabop edi. Har bir artist o‘z roli ustida qattiq izlandi, zargardek zahmat chekdi. Teatrda biror asar bunchalik ishtiyoq, bunchalik safarbarlik bilan repetitsiya qilinmagan. Bu, yozuvchining baxti edi. Qolaversa, 34 asarni tezroq xalqqa ko‘rsatib, front orqasida mardona mehnat qilayotgan vatandoshlarimiz maʼnaviy madad berish istagi kuchli edi. O‘sha kunlarda artistlar ham, teatr sexlari ham kecha-kunduz ishladi. To‘yga, katta bayramga hozirlik ko‘rilayotgandek hamma harakatda, ko‘tarinki kayfiyatda edi... O‘shanda deyarli har kuni Maqsud Shayxzoda teatrga kelib o‘tirar, Og‘a (Mannon Uyg‘ur) talab qilgan joyda so‘zlarni o‘zgartirib berar, kompozitor Manas Leviyev bilan bahslashar, artistlarning ezilib ishlayotganini ko‘rib, rahmi kelganidan: “Og‘a, ko‘p qiynamang bularni!”, - deb murojaat qilar, og‘a esa: “Agar Jaloliddin sizga o‘xshab yumshoq ko‘ngil bo‘lganida, Chingiz sarbozlarini qiyqiratib quvolmagan bo‘lardi. Siz o‘z ishingizni biling-u, bu yog‘ini bizga qo‘yib bering!”, - deb javob qaytarardi. ...- bu o‘zbekning yetuk, o‘z davrining g‘oyatda mahoratli hamda sanʼatimiz, xalqimiz tarixida o‘chmas iz qoldirgan Sora aya Eshonto‘rayevaning xotiralaridan. – Biz aktyorlar spektaklda ishtirok etishni juda-juda xohlardik. Otaxon rejissyorimiz Mannon Uyg‘ur ham rol taqsimotida o‘ylanib qolgandi. Ayniqsa, Jaloliddin bilan Temur Malik rolini kimga topshirish ustida ko‘p qiynalgan. Maʼlumki, o‘sha davrda buyuk aktyorlardan Abror Hidoyatov ham, Shukur Burhonov ham fojiaviy rollarni ijro etishda mohir edilar. O‘sha yillari Abror aka Hidoyatov Otello va Muqanna rollari bilan dunyoga mashhur bo‘lish darajasiga yetgan edi. Shukur Burhonov esa bahodirona rollarni ijro etishda yetilgan edi... U jismonan Abror akaga qaraganda yosh, jo‘shqinligi ortiqcharoq edi. Nihoyat, Jaloliddin roli Shukur Burhonovga, Temur Malik esa Abror Hidoyatovga topshirildi. Kezi kelganda bir fikrni aytib o‘tgim keladi. Buyuklarning bag‘ri kengligini o‘shanda ham sezganman. Abror Hidoyatovning ham niyati Jaloliddin rolini ijro 35 etish bo‘lgan bo‘lsa kerak. Ammo rol taqsimoti eʼlon qilinganda u mardlarcha o‘z shogirdi Shukur Burhonovni bag‘riga bosib, unga ijodiy yuksalish tilagani esimda, - xotirlagandi buyuk aktyor Zikir Muhammadjonov. – Shoh saroyi. Xorazmshoh qizi Sultonbegimga atab katta to‘y marosimi o‘tkazmoqda. Sahnada: Jaloliddin, Badriddin, Nasaviy, Sultonbegim, Xorazmshoh, hofiz hamda bir necha a’yon-u mulozimlar. To‘y bazmi avjiga minib turgan kezda Chingizxonning elchilari kelishadi. Elchilarning nomasidan maʼlum bo‘lishicha, Chingizxon Xorazmshohga qarshilik ko‘rsatish natija bermasligini taʼkidlagan, poytaxtni topshirib, taslim bo‘lish haqidagi shartini qabul qilishi kerakligini bayon qilgan. Bu xabarni eshitgan saroydagi amir va sardorlar turlicha fikr va mulohaza yuritadilar. Rejissyor Mannon Uyg‘ur bu sahnada har bir personajning yurish-turishiga, ularning voqeaga munosabatiga alohida eʼtibor berdi. Bu sahnada men Sultonbegim rolida chiqar ekanman, Badriddindek “aqlli va dono” amaldorga kuyovga chiqqanimdan mamnun edim... Afsuski, mening Badriddinga bo‘lgan munosabatim o‘zgarib boradi. Chunki, u dushmanning bosqin qilib kelayotganini bilganda ham, zarrachabo‘lsa-da, tashvishlanmaydi, jang paytida esa yurti uchun qayg‘urish u yoqda tursin, hatto sustkashlik qiladi. Ayniqsa, men, Sultonbegim Badriddin (aktyor Olim Xo‘jayev) tomonidan keltirilgan sovg‘alar ichida qo‘lga tushirilgan uzukni ko‘rganimdan keyin unga bo‘lgan munosabatimni butunlay o‘zgartirishim kerak edi... Axir men, Sultonbegim, Badriddinni sevib erga chiqdim-ku! Shu boisdan men undan ajralishim ham mumkin emas. Lekin shunga qaramay, uning sotqinligi, mening vatanga muhabbatim o‘z sevgimdan voz kechishga majbur qiladi. 36 “Podshoh Badriddin-shohi barri bar, Sultoni Samarqand, Movarounnahr.” deb yozilgan uzukdagi so‘zga mashg‘ulot paytida uzoq tikilib qoldim. – Ha, muncha o‘ylanib qolding? Uzukda yozilgan so‘z esingdan chiqib qoldimi?-deb so‘radi Mannon Uyg‘ur menga yaqinroq kelib. – Yo‘q, - dedim men, - asosiy narsani topdim, Badriddinning sovg‘asini ko‘rishim bilan unga bo‘lgan munosabatim o‘zgarishi kerak ekan. – To‘g‘ri, - dedi og‘a (rejissyor Mannon Uyg‘ur) -juda to‘g‘ri. Shunday qilib, o‘tkir mulohazadan, yaxshi tarbiya ko‘rgan, dovyurak, vatanparvar qiz bo‘lgan Sultonbegim obrazini yaratish meni ko‘p izlanishlarga undadi. Shayxzoda spektaklning “Qamal” sahnasi uchun bunday qo‘shiq so‘zlarini yozgan edi: Baland uchgan oq laylak, Birpas menga boq, laylak. Laylak, Urganch yetarsan, Yorga salom aytarsan, Yor eshikni ochmasa, Sarson bo‘lib netarsan? G‘arib ko‘nglim intizor, Intizorlik bas, yetar... Spektaklda bu qo‘shiqni yosh aktyor Habib Saʼdiyev to‘qayzorda, jangchilar to‘planib turgan joyda aytar ekan. Shu qo‘shiqni repetitsiyada har gal eshitishni orziqib kutardim. Har safar to‘lqinlanganimdan ko‘zimga yosh kelardi. Bir kun 37 tasodifan og‘a (rejissyor Mannon Uyg‘ur) ning ham ko‘ziga yosh kelganini ko‘rdim. Uyg‘ur og‘aning ko‘ziga yosh olganini birinchi marta ko‘rganim uchunmi, baralla yig‘lab yubordim. Bir vaqt qarasam, Temur Malikni o‘ynayotgan Abror Hidoyatov va Chingizxon rolida o‘ynayotgan Amin Turdiyev ham yig‘lab turibdi, - deya xotiralarini “Sahna sururi”(1962-yil) kitobida yozgandi mahoratli sanʼatkor Shohida Maʼzumova. Shu tarzda spektaklning har bir ijrochisiga o‘z iqtidoridan kelib chiqqan holda rol taqsimlandi va sahnalashtirish jarayoni boshlandi. Dramadagi asosiy voqelik Xorazmda kechgani uchun sanʼatkorlar qadimiy vohaga safar qilishdi. Sora Eshonto‘rayeva vohaga kelib libos va bezaklar tanlagan bo‘lsa, rassom Hamidulla Ikromov meʼmoriy obidalarni o‘rganib chiqdi. Bastakor Manas Leviyev esa Xorazm xalq sanʼatini tahlil qilib, o‘sha davr ruhini aks etdiruvchi musiqa yaratdi. Amin Turdiyev esa Xorazmga xos cho‘girma, kiyimlarni Xivadan Toshkentga olib bordi... Tabiiyki bularning bari sanʼatkorlar jamoasining bir jon-u tan bo‘lib Shayxzoda asarini boqiy drama darajasiga yetkazish uchun qilingandi. Bu o‘rinda dramada Jaloliddin rolini o‘ynagan Shukur Burhonov fikri ayniqsa eʼtiborlidir: – Shayx aka umrini umrday qilib yashagan edi. Hamma gap ana shunda. Shunday umrlar bo‘ladiki, yillar va asrlar o‘tib, necha-necha avlodlarga ibrat namunasi bo‘lib qoladi. Shayx aka yashagan va bugun ham ko‘z oldimizda kechagidek yorqin ro‘y berib turgan umr ana shunday umrlar sirasidan. Shayx aka, avvalambor, barchaga barobar, dilkash, qadrdon o‘rtoq, istarasi issiq, hamisha dilga yaqin inson edilar. Hamisha to‘g‘risini, ko‘pincha tagdor qilib, lekin samimiy gapirguvchi edilar. 38 Odamning necha yoshga kirganini uning kechirgan oylari, yillari bilan o‘lchamoq lozim. Lekin bu gaplarni o‘zim to‘qib aytayotganim yo‘q. Sharq donishmandlaridan qaysi biriniyam gapi bu, lekin topib gapirgan, otasiga balli... Men Shayx aka asaridagi Jaloliddin rolini o‘ynaganim uchungina kuyib-pishib gapirayotganim yo‘q, inson Shayxzodani, shoir Shayxzodani, dramaturg Shayxzodani, har sinovga shay, har qanday dovonni oshib o‘tishga qodir Shayxzodani bilgan, ko‘rgan, u bilan ishlashgan, suhbatlashgan har bir odam shunday hayajonlanib so‘zlamasdan iloji yo‘q, desam xato qilmagan bo‘laman. Men Shayx aka bilan o‘ttizinchi yillarning boshlarida, u kishi Toshkentga ko‘chib kelgan kezlaridanoq birga bo‘lganman. Eski shahar bilan Yangi shahar o‘rtasidagi Qashg‘ar mahallada turardilar u kishi. Tanishgan kezlarimiz “Yosh leninchi” gazetasida ishlardilar, chamamda. Judayam harakatchan edilar: ham muallim, ham yangilikni targ‘ib etgan, ham turli joylarda, turli kasb egalari orasida bo‘lib qaytguvchi, ham dastlabki sheʼrlari bilanoq tilga tusha boshlagan shoir... Ikki kishi uchrashib qolsa, hech bo‘lmasa, Shayxzodaga aloqador bir shingil so‘z ketardi-da... Qashg‘ar mahallada turli millat kishilari yashardi. Shayxzodaning hamma bilan bir lahzada tanishib ketishi havasimizni keltirardi. Shayx aka ko‘p tillarni bilar, ozar va o‘zbekchani qanchalik yaxshi bilsalar, forsiyda va, ayniqsa, rus tilida ham shunchalik burro gaplasha olardilar. Suhbat falsafasi kuchli edi. Shuning uchun ham Shayx aka yonidan hech jilgim kelmasdi. O‘sha paytlarda Qashg‘ar mahallaga yondosh Stalin, Abdulla To‘qay degan ko‘chalar tutashgan joyga yaqin yerda 39 Injenerniy ko‘chasi bo‘lguvchi edi. Zamona zayli bilan biz shu ko‘chadagi 12-uyga ko‘chib borganmiz. Shu-shu Shayxzoda bilan qalin bo‘lib qoldik. Hatto keyinchalik kichik o‘g‘lim tug‘ilganida unga Shavkat deb ism qo‘ygan ham Shayx aka edilar... Bir kuni Shayx aka kelib qoldilar. U kishining biznikiga qadam ranjida qilishlari xonadonimizda bamisoli bayram bo‘lardi. O‘sha kuni Shayx aka aytgan gap hamon yodimda: “Shukurjon, xalqimizga oz bo‘lsa-da, maʼnaviy madad bo‘lsin deb moziydan mavzu tanlab, shu dramani yozdim. Jaloliddin Manguberdi haqida. Asarni yozish davomida rollarni kimlar o‘ynashini ham o‘yladim. Jaloliddin-siz uchun!”. Bu xushxabarni quvona-quvona Mannon Uyg‘ur bilan Usmon Yusupovga yetkazdim. Usmon otaning topshirig‘i bilan o‘sha paytda Yozuvchilar uyushmasining raisi Hamid Olimjon ham drama bilan tanishib chiqib, asarni maʼqulladi. O‘shanda teatrimizda dramani shoirning o‘zi hayajon bilan o‘qib bergan. Shayxzodaday shoir, o‘tmishimizning katta bilimdon olimi, qomus ul-aʼlamning teatrimizda bo‘lishi artistlarimiz uchun bamisoli bayram bo‘lgan bo‘lsa, “Jaloliddin Manguberdi” asari artistlarimiz tomonidan katta sovg‘adek qabul qilingan edi. Asarni sahnaga qo‘yishda Shayx aka bevosita ishtirok etdilar. Deyarli har kuni repititsiyaga kelar, rejissyorning aytganlariga quloq solar, ayni paytda bizga, yaʼni rollarda chiquvchi artistlarga maslahatlar berar edilar. Ko‘pincha repetitsiyadan keyin Shayx aka bilan birga qaytardik. Yo‘lda ketar ekanmiz, Xorazmshoh Anushtegeniylar davri tarixi, Jaloliddin, Temur Malik singari jasur sarkardalar haqida, sahna asarlari qanday bo‘lishi, saviyasi, aktyorlar mahorati, til madaniyati haqida gaplashardik. Har bir suhbatda Shayx aka katta 40 sanʼatkor, mashhur dramaturg, faylasuf, tarixchi, shoir, ayni chog‘da oliyjanob inson sifatida namoyon bo‘lib borardilar. Shunday qilib, “Jaloliddin Manguberdi” 25 kun deganda sahna yuzini ko‘rdi va respublikamizning yigirma yillik to‘yiga sovg‘a bo‘ldi. (O‘zbekiston SSR 1925-yil tashkil etilgani va bu sananing 20 yilligi 1945-yilda nishonlanishi nazarda tutilmoqda). Boya aytganimdek, Shayx aka rollarni bo‘lib berishda ham chetda turmadilar. Sultonbegim Sora Eshoto‘rayevaga, Temur Malik Abror Hidoyatovga, Jaloliddin menga, Badriddin Olim Xo‘jayevga, Chingizxon roli Amin Turdiyevga tekkan edi. Amin Turdiyev Xorazmga borib, asar qahramonlari uchun qirqta cho‘girma – bosh kiyim olib keldi. Sahna ko‘rinishlari shunday ishlangan, bezatilgan ediki, tomoshabinda voqea XIII asrda, Xorazmshoh Anushtegeniylar davlatida bo‘layotganiga hech bir shubha bo‘lmas edi. Xullas, asar 1944-yildan boshlab teatrimizda yashay boshladi va qay darajada bo‘lmasin, kurashayotgan xalq ruhiga ruh, kuchiga kuch qo‘shdi, desam mubolag‘a bo‘lmaydi, - deya xotirlagandi xalq artisti Shukur Burhonov. Dramada Chingizxon rolini o‘ynagan Amin Turdiyevning fikrlari ham o‘sha davr manzarasini aks ettiradi: – Men Chingizxonning ichki dunyosi va sirtqi qiyofasini topganimcha ko‘p o‘yladim. Nihoyat, repetitsiyalardan birida uning qadam bosishini topdim. Mo‘g‘ul millatiga mansub Chingizxon, albatta, ko‘p umrini ot ustida o‘tkazgan. Ko‘p yurtlar, mamlakatlarni zabt etgan. Chingizxon hatto ot ustida uxlash mashqini ham olgandir. Shu sababli uning oyoqlari tarvaqaylab, ot gavdasi qolipiga tushib qolgan bo‘lishi mumkinmidi? Mumkin edi. Men tizzalarim orasini kattaroq ochib, oyoqlarimni ot bo‘yinchasi kabi kerib oldim. Chopganda 41 ot jilovi, ot yoliga engashaverib, gavdasi sal oldinroq egilib, bir qadar bukirlashib qolgan. Lekin tetik, chunki tekin g‘alaba uning diliga dalda, beliga quvvat ato qilmoqda. Bu yurishim Maqsud og‘aga maʼqul tushdi. Ha, ana shu aktyorlarning xotiralaridan ham maʼlum bo‘ladiki, dramaning yuksak asar sifatida tomoshabinlar eʼtirofiga sazovor bo‘lishida, professional jamoaning intilishlari, ixlosi katta rol o‘ynagan. Dramaturg sifatida Shayxzoda o‘z asarining sahnalashtirish jarayonida doimo sanʼatkorlar bilan bahamjihat ishlashiga faqatgina muallifligi sabab emasdi. Negaki, Shayxzoda tomoshabinlar, tarix, sanʼat oldida o‘zini g‘oyatda masʼuliyatli his qilardi. Shu boisdan ham yozuvchi Javlon Jovliyev yozganidek, “Maqsud Shayxzoda doim o‘z asarlarining sahnaga ko‘chishiga, so‘zlarning buzilmasligi, g‘oyaning saqlanishi, gaplarning “yo‘qolmasligi” va so‘zlarning to‘g‘ri ishlatilishi, aktyorlar talaffuziga jiddiy qaragan, har qanday olib tashlash yoki o‘zgartirishlariga, u jumla yoki bitta so‘z bo‘ladimi, katta bahs va munozaralarga sabab bo‘lgan, dramaturgning rejissyor Mannon Uyg‘ur va bastakor Manas Leviyev bilan tortishgani eslanadi”. Dramaning xalq qalbiga naqadar yetib borganini akademik Matyoqub Qo‘shjonovning xotiralaridan bilish mumkin. Maʼlumki, 2- jahon urushida ishtirok etib qaytgan Matyoqub Qo‘shjonov frontdan qaytishida Toshkentda to‘xtab o‘tgan. “Diydor” nomli memuarida o‘sha kunlarni xotirlab shunday yozgandi: “Ota-onam bag‘riga tezroq yetib borish istagi kuchli bo‘lsa ham, Toshkentdan tez jo‘nab ketish ilojini topa olmadim. O‘n kunlarcha shu yerda qolib ketdim, har kuni istirohat bog‘larida bo‘ldim, teatrlarni tomosha qildim. Hamza, Muqimiy nomidagi teatrlarning sahnalarida “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin”, “Ikki soldat”, “Nurxon” singari har xil 42 mavzudagi asarlarni ko‘rdim. Biroq bu spektakllar ichida meni – endigina jangdan chiqqan soldatni larzaga solgan, dilimda so‘nayotgan jang cho‘g‘ini qayta tiklagan asarlardan biri ”Jaloliddin Manguberdi” dramasi bo‘ldi. Bu pyesa muallifi Maqsud Shayxzodaning nomini eshitib, ayrim sheʼrlarini o‘qigan bo‘lsam ham, menda uning biror asari haqida taassurot yo‘q ekanligini angladim. Jaloliddinni sahnada ko‘rdim-u hayratlarga tushdim. Endi o‘ylab qarasam, bu asarning menda katta taassurot uyg‘otganining qator sabablari bor ekan. O‘sha davrning eng zo‘r aktyorlari hisoblangan Shukur Burhonov, Abror Hidoyatovlar sahnada o‘z sanʼatlarini shunday namoyish qildilarki, men Jaloliddin, Temur Maliklar bilan yonma-yon turib jangga kirayotgandek his qilardim o‘zimni. Spektaklda o‘sha davr qahramonliklarini izohlaydigan ulug‘ g‘oyalar ham aks ettirilgandi. Sulton Muhammad Alovuddin Chingizga qarshi kurashga otlanmoqchi bo‘lgan o‘g‘li Jaloliddinning shashtini qaytarmoqchi bo‘ladi. Jaloliddin ko‘p o‘ylab ham o‘tirmasdan, boshidagi tojini taxt oldiga qo‘yadi-da, deydi: Kishi tug‘ilmaydi boshda toj bilan, Tug‘ilar erklikka ehtiyoj bilan, Boshimning tojidir onamga qasam!.. Jaloliddindek ulug‘ shaxs tilidan bu so‘zlar yangrar ekan, zaldagilarning butun borlig‘i larzaga kelishi tabiiy edi. Chunki shohmi, gadomi, har bir kishi erkli bo‘lishga muhtoj. Xususan, endigina fashizmga qarshi jang g‘alaba bilan tugagan paytda. Aytish mumkinki, erk tushunchasi Jaloliddin obrazini, umuman, butun asar mohiyatini belgilab bergan edi. Asarning boshqa bir joyida Jaloliddin deydi: 43 Ko‘rlik afzal bu yurtni asir ko‘rmoqdan...” Shu tariqa o‘z davrida Maqsud Shayxzodaning spektakli sanʼat muxlislari tomonidan yuksak dramatik asar sifatida olqishlar bilan kutib olindi. SAN’ATSHUNOS VA SHOIRLAR E’TIROFI Saʼnatshunoslik fanlari nomzodi Muhsin Zokirov “Yoshlik” jurnalining 1987-yil 7-sonidagi “Umriboqiy asar” maqolasida yozishicha, “…Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Mangburdi” tarixiy fojiasi adabiy jamoatchilik va keng tomoshabinlar tomonidan qizg‘in kutib olindi. Dramaturg tomoshabinlardan, ayniqsa Vatan urushi ishtirokchilaridan ko‘plab maktublar oldi. Pyesa va spektakl haqida matbuotda taqrizlar eʼlon qilindi. Ularda asar zamonning muhim maʼnaviy ehtiyojlari bilan hamohang ekanligi taʼkidlangan edi. Oybek va G‘afur G‘ulom “Jaloliddin dramasi haqida” (“Qizil O‘zbekiston”gazetasi, 1945-yil, 18-fevral) nomli maqolasida shunday deb yozgan edilar: “Bu umumiy to‘zg‘inlik va dahshatli falokat zamonlarida Jaloliddin xalq, Vatan, erk bayroqdori kabi qilich qasosini ko‘tardi. Muhammad Alovuddinning bu o‘g‘li haqiqatan ajoyib yigit edi. Tabiat unga o‘tkir aql, oliyjanob, mardona yurak va jo‘shqin g‘ayrat baxsh etgan edi. Mo‘g‘ul bosqinchilarini, manfur talovchilarni, Ona Vatan uchun kurashga otlangan xalq ommasi kuchlaridan biri musht yasashga bel bog‘laydi. Hamisha bahodirning yostig‘i tosh, jangovar oti yo‘ldosh bo‘ladi. U baloxo‘r dushmanni bosadi, chekinadi ham, uradi, uriladi ham. Lekin mo‘g‘ullar bilan kurashda o‘z harbiy nomusi va sharafiga bir tomchi dog‘ 44 yuqtirmaydi aslo. Uning aqliga, sohibi tadbirligiga, mardonavor ishlariga shaytoniy takabburlik cho‘qqisiga mingan Chingizxonning o‘zi ham tan beradi”. Muhsin Zokirov sanʼatshunos sifatida dramadan kelib chiqqan holda asar qahramoni to‘g‘risida shunday fikr yuritadi: “Jaloliddin kim? Uning o‘tmishda yurt erkinligi uchun olib borilgan kurashlardagi roli va o‘rni nimadan iborat? Nima uchun Maqsud Shayxzoda o‘zining ilk dramatik asarini yaratar ekan, Jaloliddin mavzusiga murojaat qildi, degan savollarga mazkur fikrlardan to‘la-to‘kis javob olish mumkin. Fojiada ko‘pchilik markaziy personajlar –Jaloliddin, Xorazmshoh Sulton Muhammad Alovuddin, uning qizi malika Sultonbegim, isteʼdodli sarkarda va mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi kurashchi mashhur xalq qahramoni Temur Malik, Samarqand hokimi amir Badriddin, mashhur tarixchi Muhammad Nasaviy, davrning taraqqiyparvar ulamosi Shahobiddin Xivaqiy, Chingizxon real tarixiy shaxslar bo‘lsa, Elbars pahlavon, vazirlar, Yaroqbek va bir necha saroy a’yonlari kabi to‘qima obrazlar ham mavjud. Muallif fojiada tarixiy voqea va sarguzashtlarning quruq va sidirg‘a taʼrif-tavsifi bilan cheklanib qolmagan. U o‘zi qalamga olgan tarixiy davrning chuqur mohiyatini ochish, xarakter va hodisalarning ijtimoiy falsafiy umumlashmasini ifodalashda katta sanʼatkorlik bilan ish tutgan. Bu holat asarning bosh qismida Chingiz ofatini daf qilish masalasida bir tomondan Xorazmshoh, amir Badriddin va vazirlar, ikkinchi tomondan Jaloliddin, tarixchi Nasaviy va imom Shahobiddinlar orasida sodir bo‘luvchi munozaradayoq ko‘zga tashlanadi. O‘zbek xalqining mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi olib borgan ozodlik kurashi tarixini aks ettirgan bu asar gitlerchi 45 bosqinchilarga qarshi kurashga qo‘zg‘olgan xalqni vatanparvarlik, yovga qarshi nafrat va bahodirlik ruhida tarbiyalashda, muqaddas jangga safarbar qilishda muhim tarbiyaviy va tarixiy-maʼrifiy rol o‘ynadi”. Tabiiyki, Shayxzodaning davrdoshlari eʼtirof etganidek, “Jaloliddin Manguberdi fojiasi Maqsud Shayxzodaning ijodiy takomilida yangi bosqichi bo‘ldi. “Jaloliddin...”, - deb yozgan edilar Oybek va G‘afur G‘ulom yuqorida eslatilgan maqolalarida – o‘sayotgan o‘zbek dramaturgiyasida shubhasiz hodisadir. O‘zining fikriy va badiiy to‘laqonliligi, yuksakligi jihatidan “Jaloliddin” bizning dramaturgiyamizda yuqori pillapoyani ishg‘ol etadi. Ko‘pdan beri uzun umrli fikriy va badiiy salmoqdor sahna asarlarini orzu qilar edik. “Jaloliddin” bu orzuyimizga javob berishga qodir. Ha, “Jaloliddin Manguberdi” to‘la maʼnoda umrboqiy sahna asari sifatida o‘zbek drama sanʼati xazinasidan munosib o‘rin egalladi. Shu boisdan ham Abdulla Oripov “Yoshlik” jurnalining 1987-yil 6-sonidagi “Vatanparvar yigit fojiasi “maqolasida yozganidek, “Taqdiri Shekspir qahramonlarining fojiaviy qismatiga o‘xshash daholar o‘zbek xalqi tarixida ham ko‘p o‘tgan. Sargashta Beruniy, eldan elga quvg‘indi bo‘lgan Ibn Sino, olim va sulton Ulug‘bek, ulug‘ shoira, ayni vaqtda saltanat sohibasi bo‘lgan Nodirabegim, o‘tnafas Mashrab… sanayversang bu uzun tarixdan mundoq misollarni ko‘plab keltirish mumkin. Shuningdek, bu tarixda na shoir, na olim, na sozanda bo‘lgan, biroq yurt uchun jonlarini fido qilgan ne-ne bahodir yigitlar o‘tmagan. Ularning safida Mahmud Torobiy-u, Muqannani, Temur Malik-u Nomoz botirni ko‘ramiz. Bu ro‘yxatni ham yana davom ettirish mumkin. Xalq xotirasi abadiydir. Umri afsonaga 46 aylangan qahramonlar dostonlarimizda, ertaklarimizda biz bilan birga yashab kelmoqda. Ustoz Maqsud Shayxzoda ana shunday milliy qahramonlarimizning badiiy obrazlarini yaratish yo‘lida ko‘p mehnat qildi. Maqsud Shayxzodaning shunday ko‘rkam asarlaridan biri ko‘pchilikka maʼlum “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi bo‘lsa, ikkinchisi “Jaloliddin Manguberdi” dramatik fojiasidir. Bu asar o‘z vaqtida respublikamiz teatrlarida namoyish etilgan, sanʼatshunos va adabiyotshunoslar tomonidan yuqori baholangan. Spektakl xususida bildirilgan ko‘p sonli fikrlar ichida akademik shoir G‘afur G‘ulom taqrizi nihoyatda samimiyligi bilan ajralib turadi. Ammo mazkur dramatik fojia ko‘p o‘tmay sahnadan g‘oyib bo‘ldi, uzoq vaqt biz uchun bedarak asarlardan biri bo‘lib keldi. Keyingi paytlarda ushbu fojia ozarbayjon tiliga o‘girildi. Bokuda kitob holida chop etildi. Tarixiy mavzudagi asarlar sovet adabiyotida doimo o‘z salmoqli o‘rnini egallab kelgan. Bu o‘rinda A. Tolstoy va S. Borodinlarning “Pyotr 1”, “Dmitriy Donskoy” kabi asarlarini eslash kifoyadir. Jaloliddin Manguberdi yuqorida nomlari qayd qilingan asarlarning qahramonlari safida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Jaloliddin kelib chiqishiga ko‘ra shahzoda bo‘lsa-da, o‘z vatanparvarlik harakatlari bilan O‘rta Osiyo xalqlari tarixida unutilmas iz qoldirdi. Xususan, Chingizxon istilosiga qarshi birinchi bo‘lib bosh ko‘tarib, musht tukkan shu yigit bo‘ldi.... Ustozlar ijodiga – boy adabiy merosimizga hurmat bilan munosabatda bo‘lish barchamizning burchimiz. .. “Jaloliddin Manguberdi” dramatik fojiasi Maqsud Shayxzoda yaratgan yuksak badiiy asarlarning biri bo‘lib, Jaloliddin siymosi esa erksevar insonlarning umumlashma obrazidir”. 47 Ha, noyob isteʼdodi, tinimsiz izlanishlari, qolaversa adolatona insoniyligi bilan shaxsiyati ham oliyjanoblik kasb etgan Maqsud Shayxzoda o‘zidan boy adabiy meros qoldirdi. Ana shu meros orasida esa “Jaloliddin Manguberdi” dramasi o‘ziga xos nufuzga ega. O‘zbekiston xalq shoiri Shukurillo yozganidek, ”…buyuk insonlarga xos oliyjanob fazilatlar, yuksak ilm bilan talabchanlik, insonparvarlik bilan nohaqlikka murosasizlik, do‘stlarga mehribonlik bilan xudbinlikka nafrat, mehnat bilan shon-shuhratga hirs qo‘ymay kamtar bo‘lishlik Shayxzoda siymosida uyg‘unlashib ketgan edi... Oliyjanob inson, ulkan ijodkor Maqsud Shayxzodaning ijodi yoki o‘zi haqidagi ayrim xotira va taassurotlaringizni aytib bersangiz, deb kimdir mendan so‘ragudek bo‘lsa, o‘ylab-netib o‘tirmasdan, o‘sha zahotiyoq hammaga mashhur va tildan-tilga ko‘chib yurgan – Do‘stlar, yaxshilarni avaylab saqlang, “Salom”, degan so‘zning salmog‘in oqlang, O‘lganda yuz soat yig‘lab turgandan- Uni tirigida bir soat yo‘qlang!- degan uning to‘rt yo‘l sheʼrini o‘qib, Maqsud Shayxzoda mana shu, uning butun ijodi ham mana shu sheʼrda aytilgan mazmunga asoslangan, deb javob berardim. Shayxzodaning bir inson sifatidagi shaxsini ham, uning yaratgan asarlarini ham mana shu to‘rt yo‘l sheʼrda aytilgan g‘oyasiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Agarda yuqoridagi sheʼrni Shayxzoda yaratgan bir kuy deydigan bo‘lsak, uning butun ijodi mana shu kuy, shu ohangga asoslangan. Do‘stga sodiqlik, insonni hamisha izzat-hurmat 48 qilish, uni o‘lganida emas, tirik vaqtida qadrlash shoir asarlarining asosiy yo‘nalishigina bo‘lib qolmay, Shayx akaning o‘zi ham butun hayoti mana shunga amal qilgan odam edi. Agarda Shayxzoda ijodi yoki uning qiyofasini yana ham muxtasar bayon qilish kerak bo‘lsa, ikki og‘iz so‘z bilan “Maqsud Shayxzoda bu – donolik, mehribonlik, tabassum”, deb baralla aytardim. ... To‘g‘ri, u hammaga bir xilda mehribon, tub maʼnosi bilan beozor odam edi. Lekin u beozor bo‘lgani bilan hayoti o‘zidek beozor, silliqqina bo‘lgan emas. Mashaqqatlarga duch kelgan paytlarida ham hayot yoki insonlarga nafrat bilan emas, xatolarga achinish, odamlarga mehribonlik va yaxshilik hislari bilan qaragan. Mayda-chuyda ginalardan ko‘ra ijod qilib xalqqa xizmat qilishni yuksakroq bilgan. Lekin shu bilan birga, boshqa hamkasblarining yaxshi asarlar yaratishiga ko‘maklashgan, o‘z fikrlarini aytgan. U kimningdir ijodi yoki shaxsiy nuqsoni haqida gapirar ekan, albatta, o‘ziga xos yo‘llar topib gapirar edi. U juda katta psixolog edi. Odamlarning ruhiyati va saviyasini darhol ilg‘ab olardi. Ha, u yuksak madaniyatli va bilimdon odam edi”. Shayxzodaning jamiyat va odamlar ruhiyatini kishi hayron qolarli chuqur fahm etishi, bag‘ri kengligi, inson taqdiriga nihoyatda ehtiyotkorlik bilan qarashi cheksiz mehr-u muhabbatidan edi. (“Qasosli dunyo”, “O‘zbekiston” nashriyoti, Toshkent-1995-yil, 150,151,153-betlar). 49 SHAYXZODA VA DRAMANING “QORA KUNLAR”I O‘zbek dramaturgiyasi, teatr sanʼati, umuman O‘zbekiston madaniy hayotida katta nufuzga ega bo‘lgan ushbu drama xalq va sanʼatkorlar tomonidan qanchalik olqishlarga ega bo‘lmasin, shu davrga xos sovet mafkurasi uni nomaqbul asarlar ro‘yxatiga qo‘shdi. Dastlab “Jaloliddin Manguberdi” dramasi 1944-yili ketma-ket uch kun namoyish etildi. 1945-yil yanvarida bir necha marta o‘ynalganidan keyin, nima uchundir, aprel oyiga qadar to‘xtatib qo‘yildi. 1946-yilning oktyabr oyida bir marta namoyish etilganidan so‘ng esa, umuman, sahnadan olib tashlandi. O‘sha davrdagi siyosiy-mafkuraviy vaziyat qanday bo‘lgani va bu holatning Maqsud Shayxzoda dramasiga ko‘rsatgan salbiy taʼsiri haqida akademik Naim Karimov shunday mulohaza yuritadi: “1946-yil 14-avgustda VKP(b) Markaziy Komitetining “Zvezda” va “Leningrad” jurnallari to‘g‘risidagi mashʼum qarori eʼlon qilinadi. Oradan ikki hafta o‘tmay, 26-avgustda Markaziy Komitetning adabiyot va sanʼat olamini larzaga keltirgan “Dramatik teatrlarning repertuari va uni yaxshilash yo‘llari haqida” degan va boshqa qarorlari chiqadi. Urushning tashvishli yillaridan aziz jigarbandlarini yo‘qotib, horib-charchab chiqqan ijodiy ziyolilar boshida yana qora bulutlar to‘plana boshlaydi. Sovet davlati taqdiri xavf ostida qolgan urush yillarida ardoqlangan o‘tmish podsho va sarkardalari yana keskin qoralanib, ular haqida asar yozgan yozuvchilar esa feodal o‘tmishni qo‘msash va ideallashtirishda ayblanadilar. Sovet mafkurasining zaharli qilichi birinchilardan bo‘lib “Jaloliddin Manguberdi”ning boshiga tushadi. 50 Asarning Usmon Yusupov taklifi bilan muzikali teatr uchun maxsus yozilgan nusxasi ham, Rus drama teatri uchun tayyorlangan tarjimasi ham shu sabab bilan sahna yuzini ko‘rmay qolib ketdi. Shayxzodaning shu yillarda yozmoqchi bo‘lgani Amir Temur haqidagi romani esa umuman qog‘ozga tushmay qoladi. Maʼlumki Jaloliddin asar so‘ngida tarixchi Nasaviyga murojaat etib, bunday so‘zlarni aytgan edi: ...Menga ayt-chi, urushdik, shuncha jang qildik, Goho yovni yiqitdik, goho yiqildik, Qalʼalarni fath etdik, lashkarni ezdik, Bodi sar-sar singari ellarni kezdik, Kallamizni kesdilar, kallalar kesdik, Sahrolarda yugurdik, daryoda suzdik, Bosdik, yengdik, yengildik va yana yengdik, Qilich o‘pib, o‘q uzib, ayg‘irlar mindik. Shuni yutib ketmasmi bevafo zamon, Jayhun-soyga tashlangan bir kesaksimon? VKP(b) qarorlarining bamisoli bo‘ron bo‘lib, qahramonona o‘tmish haqidagi asarlarni teatr sahnalaridan, vatan, muhabbat va dil navolarini esa gazeta va jurnal sahifalaridan uchirib ketayotganini ko‘rgan shoir Jaloliddinning Nasaviyga aytgan shu so‘zlarini eslaydi. Uning nazarida Jaloliddin qalbini o‘rtagan bu savollar bilan Nasaviyga emas, balki unga, Shayxzodaning o‘ziga murojaat etayotgandek bo‘ladi. Shayxzoda shu kungacha dunyoning kecha va kunduzdan, oq va qoradan, yaxshi va yomondan iboratligi hayot qonuni ekanligini yaxshi bilardi. Shuning uchun u ro‘y berayotgan 51 mudhish voqealardan qanchalik zil ketmasin, ertangi kunga umid va ishonch tuyg‘usini yo‘qotmagan va uning o‘zi bu savolga Nasaviy tili bilan bunday javob bergan edi: Ko‘p yulduzlar o‘chadi, o‘chmas bu daftar!.. O‘qir aziz avlodlar yuz-yuz yillarda! Agar Shayxzoda bashoratchi bo‘lmaganida, dramada Jaloliddin tili bilan Nasaviyga bunday savol bermagan va Nasaviy tili bilan bu savolga shunday javob qaytarmagan bo‘lardi.... (Naim Karimovning “Maqsud Shayxzoda” maʼrifiy romani, “Sharq” nashriyoti, Toshkent, 2008-yil, 142-143 betlar). Shu tarzda ikkinchi jahon urushidan so‘nggi davrdagi siyosiy mafkuraviy vaziyat, qolaversa 1937–38-yillardagi qatag‘on siyosatining qaytadan yuritilishi natijasida 1950-yillarda yana qirg‘in boshlandi. O‘zbekiston kommunistik partiyasi masʼul xodimi Sheverdin, yozuvchilar uyushmasidagi Milchakov, ”O‘zbekfilm” studiyasidagi Melkumov singari siyosiy hushyor mafkurabozlar vaziyatdan foydalanib, Shayxzodani o‘tmishni ideallashtirishda ayblashadi. Akademik Naim Karimovning izlanishlariga ko‘ra, 1947-yilning yoz oylarida Melkumov tomonidan dramaturgga nisbatan shunday tamg‘a yopishtirilganida, Shayxzoda shunday javob bergan ekan: – Feodal o‘tmishni ideallashtirish degan gap qip-qizil bemaʼnilik. Men “Jaloliddin”da feodal o‘tmishni emas, balki o‘z vatanini mo‘g‘ul bosqinchilaridan Jaloliddin boshchiligida himoya qilgan xalqni va uning sarkardasini ideallashtirgan bo‘lishim mumkin. Aslida na Jaloliddin, na xalq 52 ideallashtirilmagan. Men tarixiy haqiqatni tasvirlaganman, xolos. Tarixiy haqiqat esa Jaloliddinning oz sonli va yaxshi tayyorlanmagan lashkar bilan mo‘g‘ullarning ko‘p sonli va puxta tayyorlangan lashkariga qarshi qahramonona kurashganidir. Hatto Chingizxonni qoyil qoldirganidir. Shuning uchun ham mahalliy matbuotda eʼlon qilingan va meni feodal o‘tmishni ideallashtirishda ayblagan maqolalar tuhmatdan boshqa narsa emas. Axir 1937-yildagi tuhmatlarning nimaga olib kelganini ko‘rganmiz-ku? Kimlardir o‘sha davrlarni qo‘msayotgan ko‘rinadi. Xo‘sh, siz nima deysiz? Men haqmanmi yoki ular?.. Ushbu javobdan ko‘rinadiki, Shayxzoda o‘zi va asarlariga nisbatan tahdid, tazyiqlar kuchayayotganini sezgan. Negaki, 1937-yillarda ham siyosiy faol bo‘lgan Jalil Boybo‘latov “Jaloliddin Manguberdi” dramasi haqida 1945-yilning 4–11-aprel kunlari 45 betlik tanqidiy maqola yozgan va muallifni millatchilikda ayblagandi. Mafkurabozlarning siyosiy faolligi o‘zining salbiy taʼsirini ko‘rsatdi va “1951-yil aprelida Shayxzodaning hayoti, ijodiy va pedagogik faoliyatidan siyosiy xato topish maqsadida V. Milchakov, S. Somova, T. Fattoh va Mirmuhsindan iborat komissiya tuzdi” (N. Karimov, yuqoridagi asar, 162-bet). Shu bilan birga respublika matbuotida ham 1952-yil davomida Shayxzodani badnom qiluvchi ko‘plab maqolalar chop etildi. Ko‘p o‘tmay bu tahdidlar, tazyiqlar o‘z kuchini ko‘rsatdi va 1952-yil 20-sentyabrda Maqsud Shayxzodani hibsga olish to‘g‘risidagi qarorga imzo chekildi. “Ertasi, 21-sentyabr kuni, soat 14 dan 15 daqiqa o‘tganda mahbus so‘roqqa chaqirildi. Soat 16 ga qadar davom etgan so‘roq paytida Davlat xavfsizligi katta leytenanti Kutsenko mahbusning qaysi o‘quv yurtlarida o‘qigani, Darband va Bo‘ynoq shaharlarida kim bilan birga ishlagani 53 to‘g‘risida paydar-pay savollar berdi va mahbusdan bu savollarga to‘la javob oldi... Shu tarzda Shayxzoda bilan olib borilgan tergovlar natijasida asosan unga nisbatan siyosiy ayblar qo‘yiladi. Akademik Naim Karimovning Shayxzodaning tergov qilingan materiallari bilan tanishish natijasida yozishicha, “ 2-oktyabrda tergovchi mahbusga qo‘yilgan siyosiy ayblarni eʼlon qilib, undan shu ayblarni tasdiqlovchi ko‘rgazmalar berishni talab etdi. O‘sha kuni kech soat 21.30.dan tungi soat 1.40.ga qadar davom etgan tergov tergovchi tomonidan quyidagicha talqin etilgan: Savol: Siz sovetlarga qarshi faol millatchilik faoliyatingiz uchun hibsga olingansiz. Sovet hokimiyatiga qarshi kurash yo‘liga qachon o‘tganingiz haqida ko‘rsatma bering. Javob: Men hech qanday sovetlarga qarshi millatchilik faoliyati bilan shug‘ullanmaganim uchun biror ko‘rsatma bera olmayman. Savol: Yolg‘on gapiryapsiz. Maʼlumki, sizning sovetlarga qarshi faoliyatingiz 1920-yillarning o‘rtalarida boshlangan. Sizning sovetlarga qarshi millatchilik qarashlaringiz kimning taʼsirida shakllangan? Javob: Menda hech qachon sovetlarga qarshi millatchilik qarashlari bo‘lmagan. Ammo ayrim asarlarimda millatchilik ruhidagi xatolarga yo‘l qo‘yganimni inkor qilmayman. Savol: Siz aytgan bu xatolar nimalarda aniq ifodalangan? Javob: O‘zbek xalqining feodal o‘tmishini ideallashtirishimda, bu narsa, xolisona aytsam, tarixiy haqiqatning buzilishiga olib kelgan. Savol: Siz “Jaloliddin” tarixiy dramasini nazarda tutayapsizmi? 54 Javob: Ha. 1943-yil yozida yozilgan bu asarda Xorazmshohlar sulolasining so‘nggi hukmdori Jaloliddin Manguberdi milliy qahramonga aylantirilgan. Men Jaloliddinning Chingizxonga qarshi kurashini ko‘rsatish bilan cheklanib, uning Kavkaz xalqlarining kushandasi sifatidagi faoliyatini hisobga olmaganman. Bundan tashqari, “Jaloliddin” pyesasida feodal jamiyatga xos ziddiyatlar yetarli darajada ochilmagan. (Tergov hujjatlaridagi bu javoblar tergovchi tomonidan atayin soxtashtirilgan-U.B.). Savol: Siz “Jaloliddin”ni millatchilik ruhini o‘tkazish maqsadida yozgansiz. Shu haqda haqqoniy ko‘rsatma bering. Javob: Men Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘rta Osiyo xalqlarining biror xorijiy bosqinchilarga qarshi qahramonona kurashini tasvirlashni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘ygan edim. Menga, dramaturg sifatida, O‘rta Osiyo xalqlarining Chingizxon bosqiniga qarshi kurash davri eng maqbul mavzu bo‘lib ko‘rindi. Faqat shu maqsad menda “Jaloliddin” tarixiy dramasini yozish maqsadini uyg‘otdi. Bu drama asosida xalqning ayrim vakillari obrazi turgan bo‘lsa-da, Jaloliddinning asar qahramoni etib tasvirlanishi g‘oyaviy jihatdan noto‘g‘ri, xolisona aytsam, zararli bo‘lgan.... ...Savol: Jaloliddinning Kavkaz xalqlarining kushandasi bo‘lganini bila turib nima maqsadda uni milliy ijobiy qahramon qilib tasvirlagansiz? Javob: Yuqorida aytilganidek, men O‘rta Osiyo xalqlarining Chingizxonga qarshi kurash davri haqida tarixiy drama yozishga intilganman. Bu kurashda Jaloliddin, tarixiy manbalarda aytilganidek, o‘zini ijobiy tomondan ko‘rsatgani uchun men to‘xtaganman. Shuni eʼtiborga olish lozimki, 55 Jaloliddinning butun hayot yo‘lini tasvirlash mening vazifamga kirmagan. Savol: Siz bunga urinmagansiz. Sizning jinoiy maqsadingiz feodal-patriarxal o‘tmishni ideallashtirish va Xoramshoh Jaloliddinni o‘zbek xalqining milliy qahramoniga aylantirib sharaflash bo‘lgan. Siz shu maqsaddan kelib chiqib, SSSRda allaqachon bartaraf etilgan xalqlar o‘rtasidagi nizolarni tiklash va bir xalqni ikkinchi xalqqa qarshi qo‘yish uchun qandaydir bahona topishga harakat qilgansiz? Shuni tan olasizmi? Javob: Men “Jaloliddin” pyesasida faqat o‘zbek xalqining feodal o‘tmishini ideallashtirganim va Jaloliddinni milliy qahramon sifatida noto‘g‘ri tasvirlaganimni tan olaman. Ammo menda xalqlar o‘rtasidagi nizolarni tiklash va bir sovet xalqini ikkinchi bir xalqqa qarshi qo‘yish niyati bo‘lmagan va bo‘lishi ham mumkin emas. Bunda men o‘zimni aybdor deb hisoblamayman”... Akademik Naim Karimovning fikricha, ”tergovchining dastlabki so‘roqdayoq mahbusni sovetlarga qarshi millatchilik faoliyatida ayblaganidan, “Jaloliddin Manguberdi” dramasini feodal o‘tmishni ideallashtiruvchi asar sifatida baholaganidan, Shayxzodaning esa Jaloliddinni Kavkaz xalqlarining kushandasi deb atagani-yu, o‘ziga qo‘yilgan qariyb barcha ayblarni tan olganidan ajablanishi mumkin... Gap shundaki, MGB Shayxzodani hibsga olishdan ancha avval Yozuvchilar uyushmasidagi va boshqa xufyalar yordamida shoirni badnom etuvchi barcha maʼlumotlarga ega bo‘lgan. Biroq shu narsa ajabalanarliki, Shayxzoda qamoqqa olinishidan bir oy avval, 1952-yil 21-avgustda Milchakov MGBga chaqirilib, so‘roq qilingan. U so‘roq paytida Shayxzodani tanigan paytidan boshlab 56 so‘nggi kungacha bo‘lgan hayoti va faoliyatini egri oynada tasvirlab bergan...” Ana shu siyosiy hushyor mafkurabozlarning maʼlumoti sabab Shayxzodaga qamoqqa olinishdan oldin ham va tergov davomida ham millatchilik aybi qo‘yiladi va 1953-yil 12–14-yanvar kunlarida bo‘lib o‘tgan Toshkent viloyat sudi mahbus Shayxzoda Maqsudga tergov jarayonida qo‘yilgan va “isbotlangan ayblar”ga asoslangan holda hamda sudga chaqirilgan guvohlarning o‘z ko‘rgazmalarida qaʼtiy turganlarini inobatga olib, unga 25 yillik qamoq jazosini berish va jazo muddati tugagach, uni 5 yilga saylash va saylanish huquqidan mahrum qilish, shaxsan unga tegishli mol-mulkni davlat foydasiga musodara etish haqida hukm chiqardi. Ana shu tarzdagi nohaqdan va soxta ayblovlar asosida Maqsud Shayxzoda Rossiyaning Irkutsk viloyatidagi mehnat tuzatuv lageriga yuboriladi. Irkutskning g‘oyatda sovuq iqlimidagi mahbuslar qatorida Shayxzoda ham mahkumlik azobini tortib yashaydi. Ana shunday mashaqqatli mahkumlik davri – 1953-yil martida Stalinnning vafot etishi ko‘pchilik mahbuslar qatori Maqsud Shayxzodada ham ertangi kunga ishonch tuyg‘ularini uyg‘otdi. Ana shu ishonch bois Shayxzoda Oliy Sovet huzuridagi sud kollegiyasiga shikoyat arizasini yuboradi. Natijada shoirning arizasi 1953-yilning 19-sentyabrida bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda ko‘rib chiqiladi va “Toshkent viloyat sudining Shayxzoda Maqsudni 25 yilga mehnat-tuzatuv lageriga yuborish va uni 5 yil saylov-saylanish huquqidan mahrum qilish haqidagi hukmini bekor qildi va mazkur ishni dastlabki tergovdan boshlab qayta ko‘rish uchun Toshkentga yubordi. 57 Shu asosda “O‘zSSR IIV tergov bo‘limi 4-bo‘limi boshlig‘i DX kapitani Arzumanyans 1953-yil 20-oktyabrda Shayxzodaga nisbatan qo‘llangan hukmni to‘xtatish va mahbusni Ichki ishlar vazirligi (siyosiy idora o‘sha paytda IIV ixtiyorida bo‘lgan) ning ichki qamoqxonasiga etap bilan yuborish haqidagi qarorga imzo chekdi. O‘sha yilning 26-noyabrida lager boshlig‘i mahbusni chaqirib, unga Oliy Sovet Sud kollegiyasining qarori asosida Arzumanyans imzosi bilan kelgan qarorni eʼlon qildi. Shayxzoda hayotining bu fojiali davriga oid hujjatlar orasida mashhur sovet jamoat arbobi, “Yosh gvardiya” romani muallifi A.A. Fadeyevning ham Shayxzodaning onasi nomiga yo‘llagan bunday xati bor: “1953-y. Noyabr № 663F. Shixiyevaga Sizga shu narsani maʼlum qilamanki, Sizning o‘g‘lingiz Shayxzoda Maqsudning ishi bo‘yicha yozgan arizangiz SSSR prokuraturasi tomonidan tekshirib chiqildi va SSSR Bosh prokurorining noroziligi asosida SSSR Oliy Soveti qoshidagi jinoiy ishlar bo‘yicha Sud kollegiyasi Toshkent viloyat sudi qarorini 19/9.53 y.da bekor qildi va ishni qayta ko‘rishga berdi. SSSR Oliy Soveti deputati A. Fadeyev”. Yaʼni Shayxzoda va uning onasi Fotima aya Shixiyevaning yozgan arizasi Aleksandr Fadeyevdek o‘z davrining nufuzli shaxsi va boshqalar tomonidan qo‘llab quvvatlanishi, qolaversa davr o‘zgarganligi sababli ijobiy yechim topdi. Natijada Shayxzoda 20 oylik qamoqdan keyin, 1953-yil 20-dekabrda Toshkentga etap qilindi. U o‘sha yilning 30-dekabrida mahbuslar vagonida Toshkentga olib kelindi.... Ana shundan keyingi jarayonlar ham Shvyxzodaning masalasi ijobiy tomonga o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. To‘g‘ri bu 58 masala birdaniga hal bo‘lib qolmadi va ziddiyatlar, qarshiliklar bo‘ldi va davr, yaxshilar sharofati va qo‘llab quvvatlashi va tangrining inoyati bilan Shayxzoda erkinlikka chiqarildi. Akademik Naim Karimovning tadqiqotiga ko‘ra, “O‘zbekiston Ichki ishlar ministrligi xodimlari 1954-yil 4-iyunda Shayxzodaning “jinoiy ishi”ni to‘xtatish va uni ozod qilish to‘g‘risidagi qarorga imzo chekishga majbur bo‘ldilar. 7-iyun kuni bu qaror O‘zSSR Ministrlar Soveti qoshidagi Davlat xavfsizlik komiteti raisining o‘rinbosari general-mayor Bizov va O‘zSSR prokurori 2-toifadagi davlat adliya maslahatchisi Yaskovskiy tomonidan tasdiqlandi (yuqoridagi asar, 199-bet). Tabiiyki Shayxzoda hayotidagi erkinlik uning sof va jasoratona qalbida yangidan-yangi ilhom kurtaklarini jo‘sh urdirdi va bu tuyg‘ular o‘zbek adabiyotiga yana ko‘plab asarlar tuhfa qildi. Albatta Shayxzodaning Toshkent dedagogika institutiga yana qaytadan ishga kirishi, yozuvchilar uyushmasi aʼzoligiga tiklanishi, asarlarining matbuotda chop etilishi ham osonlik bilan kechgani yo‘q. Negaki, stalincha mafkurabozlarning hadigi, afsuski yana ko‘p yillargacha insonlar qalbiga mustahkam o‘rnashib qolgandi. Ammo metin irodali, jasoratona qalb egasi qarshiliklar, ziddiyatlarni yengib o‘tdi va ilm va ijod olamiga oldingidek zavq, shiddat bilan qayta kirib keldi. 59 JASORAT Maʼlumki, qatag‘on davri jabri, zulmi, bo‘lib o‘tgan mudhish fojialarni ko‘rib, qolaversa o‘z boshidan kechirgan har qanday inson ehtiyotkor bo‘lib qolishi mumkin. Biroq Maqsud Shayxzoda tabiatan jasoratona qalb egasi, adolatparvar SHAXS edi va shu bois ehtiyotkorlikni chetga surib, Xrushchyov zamonidagi erkinlik davridan unumli foydalandi. U 1956-yil 20-oktyabrda “O‘zbek sovet adabiyotini qashshoqlashtirmaylik” nomli maqolasida, tabiatan haqiqatgo‘yligi, jurʼatliligini yana bir bora namoyon etadi. Afsuski 1956-yil sharoitida O‘zbekiston matbuotida ehtiyotkorlar bor edi va shu sabab maqola biron nashrda chop etilmadi. Faqat maqola oradan 32 yil o‘tib – 1988-yil 12-avgustdagina “O‘zbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasida (H.G‘ulom hammuallifligida) nashr etildi. Maqola shunday boshlanadi: “Kimki Farg‘ona vodiysiga – O‘rta Osiyoning Venetsiyasiga borgan bo‘lsa, uning go‘zalligini unutishi amrimahol: vodiy janubning saxiy quyoshidan charog‘on, yam-yashil paxtazorlar jamoli beqiyos, bog‘-rog‘larning mevalari shirin-sharbat. Lekin bu afsonaviy vodiy hayoti uchun eng zarur, beqiyos tabiati uchun tiriklik chashmasi, go‘zallik manbai uning obi hayoti, zilol suvidir. Tyanshan va Chotqol tog‘laridan vodiyga muzdek shalolalar sharqirab otilib tushadi. Tog‘ anhorlari tinimsiz guldiragani guldiragan.Ulkan qoyalar tagidan kumush irmoqlar shildirab oqib tushadi. Bunday irmoqlar, shalolalar, anhorlar behisob. Biroq ular qanchalik ko‘p bo‘lmasin, hammasining o‘z o‘zanlari, o‘z nomlari bor. Quyida, tog‘ etaklarida avval ikki, keyin uch, to‘rt irmoq, shundan keyin esa jami irmoqlar bitta anhorga quyiladilar, anhorlar esa, avval 60 qaynab toshib, hayqirib-hayqirib, asta-sekin bosilib, Qoradaryo, Tentaksoy yoki Norin kabi daryolar hosil bo‘ladi. Bu daryolar ham bir oz vaqt yolg‘iz-tanho oqib o‘tgach, birlashadilar-da, Sirdaryoni hosil etadilar. Sirdaryo esa anchagina obi hayoti, cho‘ng kuch-qudratini o‘zbek va tojik xalqlarining xohish-irodasi, kuch mehnati bilan mavjud etilgan, “Tojik dengizi” deb nom qozongan Qayroqqum suv omboriga baxsh etadi. Biz o‘zbek yozuvchilarining adabiy merosi ustida fikr-mushohada yuritar ekanmiz, bu merosni to‘la ishonch bilan ulkan dengizga qiyos qilishimiz mumkin. Adabiyotshunoslar tomonidan asossiz ravishda unutilgan o‘zbek sovet yozuvchilari ro‘yxatini davom ettirish mumkin. Bu yozuvchilarning asarlari ko‘pdan buyon nashr etilmaydi. Ular adabiyot tarixidan go‘yo, “tasodifiy ravishda” tushirib qoldirilgan. Aslida esa, ahvol baʼzi adabiyotshunoslarning tushuntirib berishlaridan o‘zgacharoqdir. Bu yerda ular bizning adabiyot kemamizdan qadriyatlarni ko‘proq tushirib qoldirishga urinayotganliklaridan dalolat beradi. Aslida esa o‘z g‘ijjagini urib sindiradigan, rassomning o‘z mulki bo‘lgan nodir asarlarini tandirga tiqib yondiradigan yoki buyuk shoirning sheʼrlarini parcha-parcha yirtib tashlaydigan sog‘ odamni tasavvur etish mushkul. Bunday odamni ko‘z oldimizga keltirish amrimahol! Afsuski, o‘zbek sovet adabiyoti tarixida shunday ahvol yuz berdi. O‘z badiiy adabiyoti xazinasiga xo‘jasizlarcha munosabatda bo‘lish sovet adabiyotining o‘sishi va ravnaqi uchun ko‘pgina zahmat chekkan bir qator yozuvchi va shoirlarning ulkan mehnatini inkor etish, ayrim shaxslarga yoqmay qolgan adabiyotchilarni umuman yozuvchilar ro‘yxatidan o‘chirib tashlash, xususan, adabiyot tarixidan chetlatish – bunday jiddiy nuqsonlar adabiy boyligimizga juda 61 katta zarar yetkazadi, sheʼriy merosimizni qashshoqlantiradi, adabiyotning o‘sib kelayotgan yosh avlodiga tarbiyaviy va maʼrifiy taʼsir kuchini kamaytiradi. Mafkuraviy jabha va adabiyotning ayrim “arboblari” xalqning badiiy muammosi singari muhim jabhada yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan yengiltaklik va o‘zibo‘larmonlik bilan ish tutib, o‘zbek sovet adabiyotining bir qator mashhur sanʼatkorlarini bila turib, ongli ravishda, qasddan mahv etdilar, unutib yubordilar...” Shu tarzda Shayxzoda Qodiriy, Cho‘lpon va Fitrat nomlarini qayd etib, ularning asarlari ahamiyati, maʼnaviy qadr-qimmati haqida to‘xtalibgina qolmay, qay tarzda qatag‘on qilingani haqida ham o‘z fikrini bildirib o‘tadi: “O‘sha vaqtlarda ijodiy tashkilotlarda keksa avlod badiiy ziyoli kadrlarga nisbatan sezgirlik va tarbiyaviy munosabatning yo‘qligi g‘ayriilmiy, bebosh, maʼnaviyatni tor-mor qilishga qaratilgan “tanqid”ning avj olishidan kelib chiqdi. O‘zbek xalqining o‘tmishidan olingan mavzularda yozilgan asarlarda tarixiy kategoriyani baholashda shu qadar chalkashliklarga yo‘l qo‘yildiki, zulmatda yilt etgan yorug‘lik o‘tmishni ideallashtirish deb eʼlon qilindi, maqola muallifiga esa burjua millatchisi va xalq dushmani deb tuhmat yog‘dirildi. Abdulla Qodiriy ham ana shunday xunxo‘rlikning qurboni bo‘ldi. ...”Beriya bezgagi”dan og‘ir azob chekkan ko‘pgina shoir va yozuvchilar adabiyot tarixidan va maktab dasturlaridan quvg‘in qilingan edilar. Ular adabiyotga hamon “qaytarilmagan” bo‘lsalar ham, ammo adabiy ijodga allaqachon qaytib keldilar...Adabiyot tarixida zo‘ravonlikning qo‘rqoqlik va ehtiyotkorlik bilan jinoyatkorona uzviy bog‘liqligi va omuxtaligi kishini tajjabulantiradi. Buning oqibatida sovet davri og‘zaki sheʼriyatining ajoyib epik asarlari sovet adabiyotidan badarg‘a 62 qilindi. O‘zbek xalqining sheʼriy tarjimayi holi – “Alpomish”qahramonlik eposiga nodonlarcha qora bo‘yoq suritlgach, bizning maktab va oliy o‘quv yurti darsliklarimizda folklordan asar ham qolmadi. ”Ochil dov”, “Jizzax qo‘zg‘oloni”, “Mamatkarim polvon” va boshqa og‘zaki sheʼriy dostonlarga taqiq tamg‘asi bosildi. …O‘zbek adabiyoti tarixini haqiqiy badiiy va haqqoniy asarlar o‘rniga faqat Stalinni ko‘kka ko‘tarib maqtaguvchi balandparvoz qasidalar bilan to‘ldirdilarki, bunday bitiklarni tanlashda ularning yiltiroqligi va ayyuhannosigina hisobga olinardi. Shaxsga sig‘inish ruhi hukmron bo‘lgan asarlargagina tenlashishga intilish ijodni soxtalashtirdi, sheʼrning tanidan jonini sug‘urib olib tashladi. Shaxsga sig‘inishning halokatli salbiy taʼsiri yakka bir odamni ilohiylashtirishda va xalqning, jamiyatdagi oddiy, zahmatkash odamlarning rolini rad etishda o‘z ifodasini topdi. Bu sohada bizning adabiyotimizda sheʼriyatga ko‘proq zarar-zahmat yetdi. Respublikada ko‘zga ko‘ringan shoirlarning deyarli hammasi, mumtoz shenʼriyat taʼbiri bilan aytganda, Stalinni “to‘qqizinchi osmonga qadar ko‘tarib”, uni ilohiylashtirib, shaʼniga qasidabozlikda bir-birlarini orqada qoldirdilar. Bir zamonlar podsholar saroyida avjga mingan yaltiroq qasidabozlikning meʼdaga tekkan uslub va usullari avjga mindi. Shoirlar yangroq maqtovlar, favqulodda samoviy tashbehlar o‘ylab topishda bir-birlari bilan musobaqalashdilar. Gohida shoirlar jamiyat va tabiatdagi hodisalarni shu qadar idealistik talqin qildilarki, go‘yo ularning adashgan sodda tafakkuriga qaraganda, yagona bir kishining irodasi, xohishi tarix yaratishga, asrlarni ilgari surishga, hatto uning og‘zidan chiqqan oddiy kalimalarni teskari burib yuborishga va hatto… samoviy mavjudotlar harakatini o‘zgartirib yuborishga qodir. Bunday talqinni haqiqiy sheʼriyat qonunlariga nisbatan o‘ziga xos 63 boshboshdoqlik, to‘g‘rirog‘i, beboshlik deyish mumkin. Bunday talqin hayotni sheʼriy ko‘ra bilishni tasavvurda mavhumlik bilan almashtirdi. Shu sababdan ham, ayrim shoirlar ijodida haqiqiy adabiy tafakkur o‘rnini balandparvoz ritorika egallab kelmoqda... Endilikda biz shu haqiqatni qoniqish bilan qayd eta olamizki, respublika adabiy hayotiga nihoyatda og‘ir va o‘ta salbiy taʼsir ko‘rsatgan shaxsga sig‘inish davri orqada qolib ketdi. Arakcheyevcha qo‘pol maʼmuriy buyruqbozlik usuli, jonli ijodni so‘ndirguvchi dogmatizm va sharmandali nazariy qo‘rqoqlik chekindi. Bular, bu salbiy illatlar bizning jamiyatimiz tabiatiga xos hodisalar emas edi. Shu sababdan ham salbiy hodisalarning zararligi, qalbakiligi va yaroqsizligini keng xalq ommasi qisqa muddat ichida chuqur anglab yetdilar. Endigi vazifa-mazkur salbiy hodisalarning halokatli oqibatlarini tezroq tugatib bitirishdan iboratdir”. Shuningdek, shaxs sifatida jurʼatli bo‘lgan Shayxzoda bir guruh o‘zbek adiblari bilan 1965-yili Qo‘qonda bo‘ladi. Ushbu tashrif davomida faqat Maqsud Shayxzoda Qo‘qondagi mashhur shoirlar qabrlarini, qabristonni obod qilish, o‘tmish meʼmoriy obidalarni taʼmir qilish ishlariga kuyunib, Charxiyga maktub yozadi: “qadimda shahid bo‘lganlarni yodlash zamonning ilg‘or yoshlari rioya qilishi shart bo‘lgan masalalardan biridir. Shuningdek, marhum shoirlar qabrlarini lozim bo‘lgan tartibda muhofaza va taʼmir qilish kerakdir. Shu jumladan, Umarxon, Muhammad Alixon, Nodirabegim maqbaralari zamon rahbarlarining eʼtiboriga muhtojdir”. Charxiy Shayxzodaning ushbu maktubini olgach, Farg‘ona viloyat mutasaddilariga tanishtiradi va shundan keyingina Qo‘qondagi shoirlar maqbaralarini va o‘tmish meʼmoriy obidalarini obod qilish, taʼmirlash ishlari boshlanib 64 ketadi. Shuningdek, Norbo‘taxon, Olimxon, Umarxon va boshqalar dafn etilgan XIX asr o‘zbek meʼmorchiligining noyob obidasi bo‘lgan “Dahmai shohon” taʼmirlanadi. Tabiiyki bu ishlar Shayxzodaninggina eʼtibori, taklifi bilan amalga oshdi. SHAYXZODANING XORAZM SAFARI Shayxzodaning hayoti va ijodiy faoliyatini bir nechta bosqichga ajratgan holda tadqiq qilish mumkin. Yaʼni, Kavkazdagi hayoti, Toshkentga kelishi va ijod, ilm olamiga dadil qadam qo‘yishi, urush davridagi ijodi, urushdan keyingi faoliyati, qatag‘on davr jabrdiydasi bo‘lgani va vafotigacha bo‘lgan ilm, ijodiy gullab yashnagan davr. Xullas, akademik Naim Karimovning “Maqsud Shayxzoda” maʼrifiy romani singari Shayxzoda ijodini davrlashtirgan holda, bir necha jild tarzida tadqiq qilish mumkin. Ammo bizning mavzuyimiz Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” dramasidan kelib chiqqan holda hayoti, ijodiga chizgilar bo‘lgani uchun, Xorazmga bog‘langan holdagi faoliyatigagina to‘xtalib o‘tmoqchimiz. Yaʼni, shoir va dramaturg Jumaniyoz Jabborovning xotirasi orqali ularning Xorazmga safarini yoritishni maʼqul ko‘rdik. – 1961-yil oxirlarida Shayxzoda, Odil Yoqubov, men va yana bir necha qalamkashlar Xorazmga boradigan bo‘ldik. Shunda yo‘l-yo‘lakay o‘zim uchun ikki narsani kashf etdim. Avvalo domla Shayxzoda shu qadar dilkash, tinglovchini shu qadar rom etarli darajada so‘zlar ediki, u bilan birinchi bor 65 tanishgan, birinchi bor suhbatdosh bo‘lgan kishi ham o‘zini Shayxzoda bilan go‘yo avvaldan tanishdek, avvaldan yaxshi biladigandek his qilarkan. Borayotgan manzilimiz Xorazm bo‘lganidan suhbatimiz shu qadim va navqiron voha haqida davom etardi. Suhbatimiz desam xatodir balki. Chunki faqat domla so‘zlar edi. Domlaning so‘zini bo‘lgimiz kelmasdi. Negaki, domla bizga Xorazmni xorazmligicha ming yillar qadimgi vohalari, Beruniydek, Xorazmiydek buyuk allomalari taqdiri, jang-u jadallari, nurli va nursiz kechgan onlarini go‘yo ko‘z o‘ngimizda tasvirini chizar, biz esa hayrat va hayajon bilan tinglar edik. Xullas, o‘shanda suhbat bilan bo‘lib Xorazmga yetib borganimizni ham bilmay qoldik. Bizni “Urganch” mehmonxonasiga joylashtirishdi. Domla bilan bir xonaga tushdik. Uchrashuvlardan, Xorazmning shahar va qishloqlaridan qaytib, mehmonxonada bo‘lganimizda ham tarix haqida, sheʼriyat va ijod sirlari haqida suhbat davom etar, men esa sabog‘i olamga tatirlik bunday lahzalarning oxiri bo‘lmasa, deb xayol qilardim. Safarimiz qarib, qaytish uchun hozirlana boshladik. Yakshanba kuni edi shekilli, tushlikni mehmonxonada, xonamizning o‘zida tayyorladik. Dasturxon atrofida ham asosan sheʼriyat haqida suhbat boshlandi. Xayolimga negadir bir savol keldi-yu, o‘ylab ham o‘tirmay, domlaga murojaat qildim: – Domla, mabodo hozir suhbatimizda hazrat Navoiy bobo paydo bo‘lib qolsa, u kishi bilan qiynalmay, bir-birimizni tushunib gaplasha olarmidik? – Shubhasiz, gaplashardik, - dedi domla qo‘lini sochiqqa arta turib, - Faqat ikkimizga bir oz arxaik so‘zlarni ishlatishga to‘g‘ri kelardi, xolos... 66 – Ha, - deya og‘ir so‘lish oldi bir payt Shayxzoda va menga yuzlandi, – Jumaniyoz, manovi manzarani ko‘ring. Derazaga yaqinlashib ko‘chaga nazar tashladim. Bir to‘p olomon yelkama-yelka tobut ko‘tarib qabriston tomon o‘tmoqda edi. Tobutga ergashganlar shoshishar, bir-birlariga turtinib ketishar, marhumga bir nafas bo‘lsa-da, yelka tutib qolishga intilib ketishmoqdaydi. – Zamonaning zap qiziq o‘yinlari bor-da, azizim, nima dedingiz? Mana bir bandasi xuddi shu bugun, kelib-kelib dam olish kuni omonatini topshiripti. Ke, dam olsam, birato‘la dam ola qolay, deganmikan?... Balki hafta boshida qanchadan-qancha shirin niyatlarini xuddi shu bugun amalga oshirishni diliga tugib qo‘ygandir-u, endi bechora so‘nggi manzili tomon borayotganini hatto his etishdan ham mahrum.... Sal turib domla horg‘inlik bilan davom etdi: – Tobut ortidan ketayotgan marhumga xayrihoh anovi odamlarning orasida bechoraning diliga ozor yetkazganlar yo‘q deysizmi? Endi bo‘lsa... Ha, Shayxzoda mutafakkir sifatida turmushdagi oddiygina tuyuladigan voqelikdan ham hayotiy falsafa yuritadigan shaxs edi. Shu boisdan ham uning asarlari hayoti kabi falsafa bilan yo‘g‘rilgandir. ”Jaloliddin Manguberdi”, “Mirzo Ulug‘bek” dramalari, “Toshkentnoma” dostoni va boshqa asarlari ijodkor asarlarining badiiy salohiyati yuksakligidan dalolatdir. Tabiiyki, Xorazm safari davomida ham Shayxzoda “Jaloliddin Manguberdi” kabi dramatik asar bo‘lmish Beruniy to‘g‘risidagi asariga materiallar to‘plagan. Bu haqda 1964-yili “O‘zbekiston madaniyati” gazetasiga bergan interyusida shunday javob bergan: 67 – Dastlab shuni aytishim kerakki, biz tarixni tarix uchun emas, balki zamonamiz uchun o‘rganamiz. O‘tmishda yuz bergan voqealardan xulosa chiqarish, ijtimoiy taraqqiyot qonuniyatlarini o‘rganish, adolat va adolatsizlik, yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurashni ochib berish bizning vazifamizdir. Shu vajdan ham o‘tmishda yashagan va maʼlum darajada davrning ziddiyatlarini o‘zida aks ettirgan monumental insonlar, ulkan xarakterlar hamda dahshatli fojialar hamisha meni qiziqtirib kelgan. Shu vaqtgacha yozgan ikki asarimning mavzusi ham shu bilan izohlanadi. Hozir men ulug‘ olim va mutafakkir Beruniy haqida bir nima yozish niyatida yuribman, shunga materiallar to‘playapman. Sanʼatshunoslik fanlari nomzodi Muhsin Zokirovning o‘rganishlariga ko‘ra, Shayxzoda Beruniy hayotini o‘rganishga katta ishtiyoq bilan kirishib, arab, fors, turk va rus tillaridagi mavjud manbalarni o‘rganibgina qolmay, xalq o‘rtasida tarqalgan rivoyatlar bilan ham astoydil qiziqqan. Uning Beruniy davri va hayotiga oid manbalardan olgan nusxalari o‘ndan ziyod mikrofilmni, ko‘chirmalari esa ikki katta daftarni tashkil etgan. Maʼlumki, Beruniy hayoti davomida G‘aznaviy bilan birga Hindistonga ham safar qilgan va hozirgacha ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan “Hindiston” asarini yaratgan. Shukurki, Shayxzodaga ham bu maftunkor o‘lkaga borish nasib qiladi. Shu bois uning “Hindiston safari” nomli maqolasi aynan sayyohlikdan keyingi qalbida kechgan hayrat va hayajonlar haqida. Muhsin Zokirovning aniqlashiga ko‘ra, asar besh parda, yetti yoki to‘qqiz ko‘rinishdan iborat tarixiy drama bo‘lishi lozim edi. Bu haqda Muhsin Zokirov shunday yozgandi: Suhbatlardan birida, pyesaning kompozitsion qurilishini taxminan quyidagicha bayon qilgan edilar: 68 Birinchi va ikkinchi pardalar – Beruniy ilmiy faoliyatining Xorazm davri (olimning o‘z vataniga qaytishi); unda Beruniy va Ibn Sino munosabatlari; ilmiy hamkorlik va ular orasidagi ilmiy munozaralar; Beruniy va Shoh Maʼmun; Beruniyning ulug‘ olim sifatida dong taratishi; Sulton Mahmudning Xorazmga bosqini; Xorazm osmonida qora bulutlar. Uchinchi parda – G‘azna; Beruniy va Sulton Mahmud; olim ilmiy faoliyatining G‘azna davri. To‘rtinchi parda (eng katta pardalardan) – Beruniy Hindistonda; qadimiy Gujorat; Beruniy va hind olimlari; “Hindiston” kitobining dunyoga kelishi. Beshinchi parda – yana G‘azna; olim hayotining keyingi pallasi; Beruniy va Sulton Masʼud; “Qonuni Masʼud” kitobining yozilishi. Epiolog (xotima) – ustozning niyaticha, yulduzlar porlab turgan ko‘k gumbazi fonida ulug‘ olimning mujassam siymosi; uning nuroniy siymosidan har tarafga zarrin ziyo taralib ketgan; u avlodlarga murojaat tarzida vasiyat-monologni o‘qiydi. Parda bekiladi”. Bundan tashqari, Shayxzoda 1966-yilning 18-iyul kuni Jamol Maharrimliga yo‘llagan maktubida Beruniy to‘g‘risidagi asar ustida ishlayotganligi haqida ham yozib o‘tgandi: “Bu kunlarda X asrning mashhur olimi va fozili Xorazmlik abu Rayhon Beruniy to‘g‘risida yozilajak pyesa borasida ishlamoqdaman. Ammo salomatligimning bir oz mazasi yo‘q. Muolajaga va dam olishga ehtiyoj sezmoqdaman”. Shuningdek, Shayxzodaning qadrdon do‘stlaridan Shuhrat ozarbayjon do‘stini xastalik paytida shifoxonaga ko‘rgani borgan. O‘zbekiston xalq shoiri Shuhratning keyinchalik xotirlashiga ko‘ra, “so‘nggi yillarda uning Abu Rayhon Beruniy haqida tarixiy 69 drama yozayotganidan xabarim bor edi. Chindan shifoxonada turgan daftarlar o‘sha dramaning qoralamasi bo‘lib chiqdi. Men bilan muloqot jarayonida Shayxzoda bitta daftarning ustiga papkasini qo‘yib dedi: – “Beruniy”. Ozroq ishi bor”. Akademik Naim Karimov fikricha, Shayxzoda hayotining so‘nggi yillarida yozila boshlagan “Abu Rayhon Beruniy” tarixiy dramasining keyingi taqdiri nomaʼlum. Hozircha qo‘limizda asarning M. Zokirov tomonidan eʼlon qilingan kichik bir parchasigina bor, xolos. Aksar xotiranavislar Beruniy haqidagi dramaning yozib tugallanganligi, hatto ayrim parchalarini shoir ijrosida eshitganlarini naql qiladilar. Bizningcha, agar asar yakunlangan yoki yakunlanish arafasida bo‘lgan bo‘lsa, Shayxzoda uning ayrim lavhalarini eʼlon qilgan yoki shu lavhalardan birortasi mashinkalangan shaklda bizgacha yetib kelgan bo‘lardi. Shoir Shuhrat xotirasida tilga olingan “ikki qalin daftar” mazkur asarning tugallanmagan qoralama nusxasidan iborat, desak, yanglishmagan bo‘lamiz. Hattoki, Latif Fayziyevdek taniqli rejissyor, Shayxzodaning Beruniy haqida drama va kinossenariy yozish ustida ish olib borgani, asarlar bitgach ulardan biri Hamza nomli teatrda, ikkinchisi “O‘zbekfilm” studiyasida sahnalashtirilmoqchi ekanligini taʼkidlagandi. Afsuski, afsuski Maqsud Shayxzodaning jasoratli yuragi ko‘p yillik xastalik bois 1967-yilning 19-fevralida urishdan to‘xtadi. Ha, taqdiri azal tufayli Maqsud Shayxzodadek shaxs shu sanada vafot etdi. Ammo shoir, dramaturg va olim Shayxzoda hamon maʼnan tirikdir. Ijodkorning yaratgan badiiy barkamol asarlari tufayli bu badiiy barhayotlik davom etaveradi. 70 INSONLAR BOR… “O‘zbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasining 1988-yil 21-oktyabrdagi sonida Ozarbayjonda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arbobi, shoir, filologiya fanlari doktori Xalil Rizo shunday yozadi: “men Maqsud Shayxzodani ilk va so‘nggi dafʼa 1967-yilning qishida, fevralning boshlarida Toshkentda kasalxonada yotganida ko‘rganman. Vrachning maslahatiga ko‘ra, uning yonida sakkiz-to‘qqiz minutdan ortiq bo‘lmaganman. Lekin mening uchun yashin tezligida kechgan bir fursatda ham keng ko‘krak, alp qomatli, quyosh sifatli bu insonning nihoyatda ulkan yuragi borligini angladim. Qalbining yarmi 1928-yili faqat jisman ajralgan ozarbayjon adabiyoti dunyosida edi. Bu adabiyotda, adabiyotshunoslikda tanqid ilmidagi har bir yangilik uni chin dildan quvontirardi”. Ha, xotira atalmish tuyg‘u Shayxzoda kabi shaxsning nomi uni bilganlar yodida uzoq vaqt saqlanib qolaveradi. Bu borada akademik Toshmuhammad Sarimsoqov yozganidek, “Men bu insonning miyasi har qanday vaziyatda jangga tayyor turgan harbiy kemaga o‘xshashligini o‘ylardim. Bu benazir shaxsiyatning bizning adabiyotimizga, madaniyatimizga, adabiyotshunosligimizga qo‘shgan hissasini baholash amrimaholdir”. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi Vog‘iz Muzaffarov esa uni shaxs sifatida quyidagicha xotirlagandilar: ”Shayxzoda buyuk eʼtiqod egasi edi. Uni maqsadi va maslagidan hech narsa qaytara olmasdi. Keyin g‘oyat ehtirosli odam edi. O‘zi doim qaynab, toshib yurguvchi edi. Ayni chog‘da “ehtiros” so‘zini yaxshi ko‘rardi. ”Yosh leninchi” gazetasi bosh muharriri Karim G‘aybullayev meni 1933-yilda Xorazm 71 viloyatiga muxbir qilib ishga yuborganida, vohaga ketishim oldidan Shayxzodaga uchrashdim. Shunda Maqsud aka ”Xorazm o‘zbeklarning eng qadimiy yurti. Sen u yerda shevani o‘rganishing kerak” deb maslahat bergandi. O‘zbekiston qahramoni Ozod Sharafiddinov ham Shayxzoda bilan qadrdon ustoz-shogird tutingan shaxs edi. U kishi ham o‘z xotiralarini shunday deya qozog‘ga tushirgandilar: – 1950-yillarning oxirlarida bizning universitet ( oldingi ToshDU, hozirgi O‘zbekiston Milliy Universiteti) bilan Boku universiteti o‘rtasida ilmiy-ijodiy aloqalar yo‘lga qo‘yildi. Bunda ikki universitet navbatma-navbat domlalar almashib turishdi. Navbatim kelib, men ham Bokuga bordim, uch kun mobaynida u yerda mehmon bo‘ldim. Boku safari umrimdagi eng maroqli va eng samarador safar bo‘lgan edi. Unda ko‘rganlarim, bilganlarim, orttirgan do‘stlarim hamon yuragimda. O‘sha kezlarda onam Kavkazdagi qaysi bir oromgohda dam olmoqda edi. Men onamni Bokuga taklif qildim, bir-ikki kun bu yerda bo‘lib, Toshkentga birga qaytishimizni aytdim, onam rozi bo‘ldilar, biroq u kishi Bokuga kelgach, men butunlay soyaga chiqdim-qoldim. Mezbonlarimiz Idoyat muallim Efendiyev, Panoh muallim Xalilov butun eʼtiborni onamga qaratishdi, qayerga borilsa, u kishini to‘rga o‘qazib, “tanishinglar, Ozod muallimning onasi Zubayda xonim” deb tanishtirishdi. Hatto o‘sha kezlarda ozarbayjon adabiyoti kafedrasining mudiri bo‘lgan professor Jaʼfar Xandon ham bizni uyiga mehmonga chaqirdi va balkonidan Kaspiyning ajoyib manzarasi ko‘rinib turgan muhtasham uyida bizni ozarbayjoncha palov bilan siyladi. Umrida bunaqa izzat-ikromlarni ko‘rmagan onamning boshi osmonga yetdi. Ozarbayjon ziyolilarining o‘ta yuksak madaniyati, mehmondo‘stligi, do‘stning tepasida parvona bo‘lib, 72 jonini baxshida qilishga tayyorligi menda ham, onamda ham juda chuqur taassurot qoldirdi. Men kitobxondan biroz chalg‘iganim uchun uzr so‘rayman – biroq bu gaplarni ozarbayjon ziyolilariga nisbatan yillar mobaynida qalbimda taxlanib yotgan ehtiromimni bildirib qo‘yish uchun aytmoqdaman. Xullas, men Bokuga borib kelgach, Toshkentga Idoyat muallim Efendiyev keldi. Tabiiyki, biz qo‘limizdan kelgan qadar u kishining hurmatini bajo keltirib, qarzimizni uzishga harakat qildik. Buni qarangki, Idoyat muallim Shayxzodaning kuyovi bo‘lar ekan – uning singlisiga uylangan ekan. Mehmonlarni onamnikiga – Ko‘kchadagi hovlimizga taklif qildik. O‘z-o‘zidan Shayxzoda davraning guli bo‘ldi-qoldi. U juda erkin, yayrab o‘tirar, kulgili gaplardan gapirib, hammaning ko‘nglini olar, hazil-mutoyiba qilardi. Nihoyat, qadah aytish navbati Shayxzodaga keldi. Bilmadim, ayollarni eʼzozlash ozarbayjonlarga yo‘rgakdan tekkanmi, Shayx aka ham qadahini “Ozod muallimning onasi Zubayda xonim”ga bag‘ishladi. Bilasizmi, biz – o‘zbeklarning bir qusurimiz bor – alyor aytishni, do‘stlar davrasida quvnoq qadah ko‘tarishni bilmaymiz. Biz aytadigan alyorlar butun boshli siyosiy maʼruzaga aylanib ketadi, masalan, unda paxta rejasining to‘lishidan boshlab, bozorga sifatsiz mol kiritishimizgacha hamma narsa bo‘ladi-yu, bir chimdim kulgiga, hazil-mutoyibaga o‘rin topilmaydi. Shayxzodaning alyori ham qisqa bo‘lgani yo‘q. Yo‘q, u mening onam to‘g‘risida emas edi. Shayxzoda onam to‘g‘risida bir juft iliq so‘zini aytgandan keyin, umuman, ayolning inson hayotidagi o‘rni, sharq ayolining buyukligi va go‘zalligi to‘g‘risida chunonam ilhom bilan gapirdiki, gapning cho‘zilib ketgani bilingani yo‘q, aksincha, biz bu odamning aql-zakovatiga, xotirasiga, bilimiga qoyil qolib tinglab o‘tiraverdik. Men hozirga qadar o‘shanda aytilgan gaplarni yozib olmaganimga achinaman. 73 Buni qarangki, odamning so‘zamolligi, chechanligidan ham yo‘llarida gullar unar ekan, qalblarni go‘zallik tuyg‘usi chulg‘ar ekan. (O. Sharafiddinov, Tanlangan asarlar, “Sharq”, Toshkent-2019-yil, 55-56 betlar). O‘zbekiston Qahramoni, taniqli adabiyotshunos Ibrohim G‘afurov esa mavzuyimiz qahramoniga shunday taʼrif bergandilar: ”Maqsud Shayxzoda sheʼrlari olam haqida o‘z hikoyasini aytadi. Shayxzoda sheʼriyati olamning fayzli onlaridan ilhomlanadi va muallifini fayz-u fasohat shoiri kabi tanitadi. Shayxzoda tom maʼnoda ziyoli shoir. Uning sheʼriyati boshdan oxirga qadar ziyoli sheʼrdir. Shayxzoda asosli narsalar, hodisalarni sevadi. Ziyoli aqldan yaralgan narsa-hodisalarga asosli bo‘ladi, deb ishonadi va umr bo‘yi shu aqidasiga rioya qiladi... Shayxzodaning ziyoli sheʼri Bo‘mbayning fonuslaridan, Adriatika va Qizil dengiz sohillaridan, poeziya va yasharish nafosatiga to‘liq hayot ufqlaridan bahs etarkan, doimo ularni inson aql-idrokining fayzi, noyob hissiyotlarning musiqasi bilan jaranglatadi. Borliqning falsafiy mohiyatini shoirona mohiyatiga teng va jamuljam tutib kashf etadi. Va shunda u insoniyatning azal qadriyatlari bilan o‘rtoqlashadi” (“G‘ovlarni yengolgan so‘z”, (“O‘zbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasi, 1988-yil 20-may). Ha, bu kabi xotiralarni yana davom ettiraverish mumkin. Negaki, adabiyotshunos Bahodir Sodiqov yozganidek, “Xotira uyg‘onsa go‘zaldir”. Shayxzoda haqidagi xotiralar esa insonni ana shunday tuyg‘ular sari boshlaydi. Eng asosiysi, Shayxzodadan ana shu singari yorqin xotiralar qolgani va o‘zbek adabiyoti, adabiyotshunosligi va teatr sanʼati yuksakligiga katta hissa qo‘shganligidadir. 74 MAQSUD SHAXZODA JALOLIDDIN MANGUBERDI Drama 75 Besh pardali tarixiy fojia Qatnashuvchilar: Sulton Muhammad Alovuddin Xorazmshoh – Xorazm shohi. Jaloliddin Manguberdi – uning o‘g‘li. Sultonbegim – shohning qizi, Jaloliddinning tug‘ishgan singlisi. Amir Badriddin – Samarqand hokimi, Sultonbegimning qaylig‘i. Temur Malik – Xo‘jand hokimi. Elbars pahlavon – cho‘pon. Muhammad Nasaviy – Tarixchi. Jaloliddinning kotibi. Ona – Jaloliddin va Sultonbegimning onasi. Imom Shahobiddin Yaroqbek – Badriddinning mulozimi. Chingizxon – mo‘g‘ul xoqoni. Qodog‘onno‘yon – Chingizning sarkardalaridan. Devona chol, sipohlar, bozor ahli, saroy xonimlari, kanizlar, mo‘g‘ul askarlari. Voqea XIII asrning birinchi choragida bo‘lib o‘tadi. 76 BIRINCHI PARDA BIRINCHI KO‘RINISH Samarqandda Sulton Muhammad Xorazmshohning muhtasham saroyi. Sultonning o‘z qizi Sultonbegimni Samarqand hokimi Amir Badriddinga chiqarish to‘yi. Xorazmcha kiyingan qizlar qatorida kelin – Sultonbegim, Samarqandcha kiyingan yigitlar qatorida kuyov – Amir Badriddin o‘tirar edi. Bir yoqda hofizlar, mashshoqlar, raqqoslar, soqiylar. Kelinga qarab qizlar yallasi. Yalla Vasli aro lahza huzur ko‘rgali, Xatti jamoliga xiroj bergali, Xoki qadam joyiga ko‘z surgali, Bir qaramoq shuncha gunohmi hali? Ahli jahon bo‘ldi zabun, yali-yali, Ishqi yana bo‘ldi fuzun, yali-yali! Bizni yana shuncha unutmoq nechun, Hajring aro g‘ussani yutmoq nechun? Sevgi debon o‘zgani tutmoq nechun? G‘urbat aro bizlarni otmoq nechun? Sohibi baxt aylar iloh, yali-yali! Shohqizi Sultonbegim, oh, yali-yali! Balki kuyov ko‘nglini shod aylabon, Sevgi tuni vaʼdani yod aylabon, Nag‘mai navzodni murod aylabon, Bir chaqaloq har yili bas, yali-yali! Yilda biri hech ko‘p emas, yali-yali! Yilda biri hech gap emas, yali-yali! (Jaloliddin va Nasaviy kirib keladilar.) Maddoh 77 Assalom, davlatpanoh, hazrat Jaloliddin yasha! Assalom, davlatpanoh, hazrat Jaloliddin yasha! Mangulik birla yasha, yo Manguberdi marhabo, Xorazmshoh davlati bo‘lgay muzaffar doimo! Hamma Assalom, davlatpanoh, hazrat Jaloliddin, yasha! Assalom, davlatpanoh, hazrat Jaloliddin, yasha! Badriddin (kelinga) Xayolingiz ishqida go‘yo devona, Qalbim ichra tutdingiz shunday bir xona, Unutdim men o‘zimni, elni, mansabni, Vijdonimni, diyorni, din-u mazhabni! Sultonbegim Sevgi qildi shunchalik parishonxotir? Unday bo‘lsa bo‘layin men ham xavotir, Tag‘in sevgim tufayli unutmang meni! Badriddin Nomimni ham unutsam, unutmam seni! Jaloliddin Oling, do‘stlar, bodani kechikmay shu dam, Boda oqar xonaga sira yog‘mas g‘am! Sultonbegim og‘asiga may uzatadi. Jaloliddin o‘ziga xos joyda o‘tiradi. Yonida Nasaviy. Xorazmshoh o‘z vazir va a’yonlari bilan kirib keladi. Hamma taʼzim qiladi. Shoh taxtga o‘tiradi. Soqchilar va maddohlar shoh huzuriga borib madhiya aytadilar. Maddohlar Assalom, ey Xorazmshoh shahriyori – purviqor, Bir qo‘lingda ganji olam, bir qo‘lingda zulfiqor! 78 Qiblai olam tasadduq, yo amiral mo‘minin! Davlatingda mustarixdir ahli islom, ahli din. Tangrining olam aro soyasidursan, hukmdor. (Kuyov va kelin kelib shohga taʼzim qiladilar) Xorazmshoh Parvardigor menga aylab ulug‘ inoyat, Besh iqlimda qura oldim shonli bir davlat. Lashkarimning savlatidan titraydi jahon, Xalifai Bag‘dod menga bosh egar alʼon. Taxtigohim poygahida g‘urlar, afg‘onlar, Tiz cho‘kdilar qaro xitoy, saljuq, naymanlar. Shafqatimg‘a sig‘inmoqda bir yoqda Iroq, Yonboshimda Hind-u Panjob, bir yoqda Qipchoq. Bir puflasam irg‘ib tushar shohlarning toji, Karvonlarning tashigani xazinam boji. Saltanatning andishasin o‘ylaymiz keyin, Susaytirmay davom eting qizimning to‘yin! (Raqqosalar o‘yinga tushadilar, xudoychi kirib keladi.) Xudoychi Chingizxondan kelmish elchi! Xorazmshoh (qaltirab) Kiraqolsinlar! Xudoychi chiqib ketadi. (o‘zicha) Oh, yana bu badbashara, jinlar, malʼunlar!... Dashti Qipchoq sahrosida besh yil ilgari Jang qildim, mo‘g‘ul xuddi shayton singari. (Qo‘rqinchli qiyofalarda mo‘g‘ul elchilari kirib keladi.) Elchi boshlig‘i 79 Ulug‘ hoqon Chingizxon Yubormishlar bir farmon: Hoqon bir-u, jahon bir, Hoqonimiz jahongir. Taslim bo‘lib hoqonga, Boj to‘lang Chingizxonga! Bo‘lmasa jang-u jadal Boshlanadi shu mahal! (Xorazmshoh ikkilangan holda o‘yga botadi.) Jaloliddin (shohga yakinlashib) Javob ber, shahanshoh, kutmasin ular, Kuttirsak qo‘rqishga alomat bo‘lar! (Badriddin kelib to‘rdan joy oladi.) Xorazmshoh (dadillanib turadi.) Hech kimga bo‘ysunmas xorazmshohlar, Mo‘g‘ul o‘g‘risimi menga barobar! Yo‘qoling, yo‘qoling, bedin majuslar, Egam bo‘lmoqchilar shu benomuslar!.. (Elchilar chiqadilar) Qulasa birgina qalʼamda devor, Ostida ming Chingiz bo‘lur xokisor. Qani, nima deydi ahli maslahat? Jaloliddin Qonlarni qon birla yuvarlar albat, Bag‘oyat zo‘ravon g‘animdir Chingiz. Bunga ko‘z yummayin rostin bilingiz. Dedingiz, qulasa qalʼamda devor, Ostida chingizlar bo‘lur tor-mor. 80 Lekin u yotmaydi devor ostiga, Yo‘l qilib chiqadi qalʼa ustiga. Vayrona ostida halok bo‘lmas ul, O‘zi vayronalar yasaydi mo‘g‘ul. Zinhor qalʼangizga yaqinlatmang hech, Yiqilsa poytaxtlar, omad qolur kech. Sirdaryo bo‘yida bor kuchingizni– Musht qilib qaytaring qonli Chingizni! Xorazmshoh (asabiy) Amir Badriddin?! Badriddin Hayronman shunga, Hayronman valiahd Jaloliddinga. Olam shahanshohga tom kamarbasta, Bu nima?.. Chingiz-u Chingiz... payvasta?! Cho‘llarning bo‘risi sherga ne qilur? Behayo bir gado elga ne qilur? O‘ttiz yil damo-dam qiblayi olam, Xasmlar qasdini qiloldi barham. Chunki shioridir: tavakkal–olloh. U Tangri soyasi, udir ziblalloh! Xorazmshoh Imom Shahobiddin? Imom Ahkomi – Qur’on Buyurmish: vatanni hifz ayla har on, Hadisda Muhammad rasulloh Debdi: “Xubbil – vatan minal – imon”. Dushman majusiydir, bedin, butparast. 81 Musulmonobodga aylamishdir qasd. Unga bermoq kerak hoziroq shikast, Hazrat valiahdning taklifi xo‘p mos. 1-Vazir: Fikri ojizonam: qiblayi olam, Afg‘on tuprog‘ida askar bo‘lsa jam, Bu yerda har qal’a o‘zi jang etsun, Dushmanni charchatib holin tang etsun. 2-Vazir: Yovga ko‘rinmaslik hunar dunyoda, Qo‘shinni jam qiling Amudaryoda! Xorazmshoh (o‘rnidan turib) Eshiting amrimni... Mulohaza bas! Hozir jangga kirmak aqldan emas! Ko‘pdir mamlakatda keraksiz cho‘llar, Yov kelib yetguncha ochidan o‘lar. Yovga raddi badal qilgay har qal’a! (Badriddinga) Samarqand qal’asi sizga havola! Vazirlar Ko‘p dono qaror, taborakallo! Xorazmshoh (o‘tirib) Men jangdan qochmayman, tangridir guvoh, Ammo qumloq dashtda urushsak agar Mo‘g‘ul ko‘p, ozor tortadi lashkar. Yalmog‘iz mo‘g‘ul shum, yotog‘idir qum, Ichgani qimizdir,taomi zaqqum. Men ko‘rdim ularni Dashti Qipchoqda... 82 Jaloliddin Shahanshoh, bor edim men ham u chokda: Dashtga sipoh tortib yaroqli, o‘qli –Bosgandi Jo‘jixon – Chingizning o‘g‘li. Siz qo‘lga tushmakka sal qolgan edi, Xossa askaringiz qamalgan edi. U choq qilichimning damini o‘pib, Otlanib hamlaga boshladim chopib, Shahanshoh, u yog‘i yodingizdami?! Xorazmshoh Najotni yozgandi Tangri qalami! Nasaviy Mashhurdir sardorning shu qilgan ishi, El deydi: “Mo‘g‘ulni qochirgan kishi”. Badriddin (Nasaviyga) Ne kerak tarixdan o‘qimoq qissa, Taxtigoh qachondan bo‘lmish madrasa? Xorazmshoh Bas qil, maqtanmoqni, Jaloliddin, bas! Jaloliddin O‘zingiz guvohsiz, bu yolg‘on emas! O‘tmish bu sarguzasht Dashti Qipchoqda, Yovni quva oldik cho‘lda, qumloqda! Xorazmshoh Odamzod umrida ming sarguzasht bor, Hammasin eslamoq, aytmoq ne darkor? Buyrug‘im buyruqdir, boshqa gap bekor... Jaloliddin Bizning xonadonga bu nomus, bu or, 83 Taxtnishin bo‘lgandan sulhu rohatda, O‘lkaga bo‘laylik sarvar ofatda. Emas vatanimiz Xorazm faqat, Kunchiqar tomonda Sirdaryo sarhad. Buyuring, sipohga bo‘lay sarkarda, Safarda tug‘ildim, o‘sdim egarda. Qilichim hassadir, tulporim o‘rtoq, Menga koshonadan chodir yaxshiroq, Qo‘shin bering menga, boshlay jang-u jahd, Shahanshoh noyibi, menman valiahd. Badriddin (shoh qulog‘iga) Maqtanar men shohni qutqazdim, deya, Siz hayot, u taxtga bo‘lmoqchi ega! Xorazmshoh Itoat...haqqimdir otalik, shohlik! Bu qanday sarkashlik, qanday gustohlik?! Jaloliddin Otamsiz vallomat va shahanshohim, Go‘daklik chog‘imdan pushtipanohim. O‘sdim bu hayotda poyama-poya, Endi men yurtimni qilay himoya. Xorazmshoh U qanday himoya?! Barhayot-ku, shoh? Jaloliddin Himoya qilmasa u xohu no xoh... Xorazmshoh (g‘azab bilan) Sen emas valiahd... shu kundan boshlab Qarorim qat’iydir, o‘zgarmas matlab! 84 Jaloliddin (tojni taxt oldiga qo‘yadi) Kishi tug‘ilmaydi boshda toj bilan, Tug‘ilar erklikka ehtiyoj bilan, Boshimning tojidir onamga qasam! ( Ketadi.) Imom Shahanshoh, shahanshoh, qiblayi olam, Turkiston eliga cho‘kdirmang alam. Mo‘g‘ulni qochirgan kishi – shu kishi, Faqat shu Jaloldan qo‘rqar ul vahshiy. Ayvondan bir guruh xotinlar yo‘rgakda bir bolani olib o‘tayotganida Xorazmshoh uni imlab. Xorazmshoh Bas, imom, valiahd O‘zlig‘ Qutbiddin, Mening kenja o‘g‘lim. Itoat qiling! (Vazirlar u tomonga qarab ta’zim qilishadi.) Nasaviy (o‘zicha) Birovning davlatin olarkan Xudo, Dastavval aqlidan qiladi judo. Shohni Badriddin qo‘ltiqlagan holda vazir va a’yonlar chiqib ketadilar. (Orqalaridan Badriddinni imlab) Chirikka o‘xshaydi bu qo‘ltiqtayoq, Nasibni qarangki, bitta chaqaloq Va yana aljirab qolgan qaysar chol Sohibi farmonlar... Taxt esiz, uvol! Ko‘p yillar men yozdim tarixi zamon, 85 Ko‘rganim, bilganim qayd etdim hamon. Taxti oliy topdi Xorazmshohlar, Falakka rashk berdi baland dargohlar. Ammo boshga tushdi yomon tushkunlik, Shohning donoligi bo‘ldi uch kunlik. Nifoq-u nizolar tushdi o‘rtaga, Girdobga botmasak, yo Rab, ertaga: Agar bo‘lmasaydi Jalol olamda, Qudrat bo‘lmas edi shu qo‘l, qalamda. (Jaloliddin kirib keladi.) – Shahzodam, bu ishdan bo‘lmangiz g‘amgin, Betoj ham siz – sardor, siz – Jaloliddin! Jaloliddin (beparvo) El-o‘lka sog‘ bo‘lsin, toj kelib ketar! Nasaviy Kalla omon bo‘lsin, soch kelib ketar. (Kulishadilar.) Jaloliddin Fursat oz, so‘ylagin tez, xazinador, Bersin lashkarimga bir yuz ming dinor! (Nasaviy chiqadi.) Odamlar o‘ylarki, bo‘lmasa tojim, Qalandar bo‘lurman, qolmas ilojim. Bechora otam-chi, fahmi shuncha ko‘r? Bilmaski, shu bilan taxtga qazir go‘r... Otam azizdur yoki saltanat? Ko‘p og‘ir masala... Kufrdir albat – Otaga qarshi ko‘tarmak isyon. Ayyom xatarnokdir, bu menga ayon. 86 El uzra bulutlar kelsa havodan, Maydonga kirmaymi qo‘rqib balodan? Yo‘q, kelsin bo‘ronlar, yog‘sin toshlar ham, Bular nazarimda sahargi shabnam. Bu gal o‘xshamaydi otaga o‘g‘il, Mulk ahli mo‘g‘ulga sira bo‘lmas qul. Tug‘ildim qilich-u qalqonga xushtor, Bo‘lay g‘anim uzra misoli ajdar. Hazar aylamasman devdan, shaytondan, Hatto Azroildan, hatto Yazdondan. (Xazinador va Nasaviy kiradilar.) Xazinador Buyurgansiz lashkarlarga bir yuz ming dinor... Jaloliddin Qani, qani? Xazinador Kechirgaysiz! Jaloliddin Nima arzing bor? Xazinador Valiahdlik muhri kerak, u sizda emas! Jaloliddin (chakmoni ostidan qilichini ko‘rsatib.) Mana muhrim... Farmonimga shuni o‘zi bas. (Xazinador ta’zim bilan qo‘rqib chiqadi.) Nasaviy (qahqaha bilan) Ammo sizning muhringizning odati boshqa, Farmonlarning tagigamas, bosilar boshga. 87 Jaloliddin (sho‘x) Bo‘lmasa-chi! Xazinaning bor-yo‘g‘i, ichi, Muhr bilan topilganmi deysan, tarixchi? Mahram (kirib) Sizdan ruxsat so‘rar ekan Elbars pahlavon. Jaloliddin Darhol kelsin! (Mahram chiqadi.) Otaxonim, qadimgi cho‘pon! (Elbars pahlavon kiradi.) Jaloliddin (uni quchoqlab.) Ko‘rganimga o‘n yil bo‘ldi sizni, otaxon! Elbars Siz shahzoda, biz Sirdaryo bo‘yida cho‘pon. Jaloliddin (kulib) Qo‘ying, qo‘ying! Sirdaryoning yashil, ozoda Qirg‘og‘ida chaman ichra bitta shahzoda – Otni qo‘yib o‘tloqlarga nay tinglagani Sira esdan chiqarmikin? O‘sha nay qani? (Elbars cho‘ntagidagi nayni ko‘rsatadi.) Qanday xabar bilan kelding, pahlavon og‘a? Elbars Podamizga kirgan bo‘ri bag‘oyat katta, Mo‘g‘ul bosdi Sirdaryoni... Jaloliddin Hoy, keksa cho‘pon, 88 Bo‘ri kirar bo‘shang bo‘lsa albat posbon. Darhol Temur Malikka elt bizdan farmon, Xo‘jand bo‘lsin, yovga qarshi bahaybat qo‘rg‘on. Nayni bekit, yoniga ham bitta xanjar os, Cho‘pon ota, hunar ko‘rsat, bo‘rilarni bos! Elbars Badaxshonning ko‘ppagiday bo‘lib men yovuz, Yirtib, bo‘g‘ib tashlagayman yovni ayovsiz! Bir guruh mingboshilar va sipohlar kirib keladi. Jaloliddin Do‘stlar, birga edik doim to‘yda, azada, Yana endi ham saf bo‘lsak qonli g‘azoda! Badriddin (kirib) Xorazmshoh bo‘lmish sizdan bag‘oyat diltang, Yaqin biron sirdoshingiz qildimi nayrang? Sir bermangiz har kimga ham... Jaloliddin Ha! Bu qanday sirdir?! Badriddin Taxt haqida balki biron tashvish yoki qasd... Jaloliddin Xato! Amir! Jaloliddin emas taxtparast. Badriddin Bo‘lmasa, bu qo‘shin – lashkar?.. Jaloliddin Niyatimiz bir. El-o‘lkamiz Chingizxonga bo‘lmasin asir. Badriddin Samarqandda g‘avg‘oga yo‘l qo‘ymayman sira. 89 Elbars (Nasaviyga) Ana kuyov! Istar kelin bo‘lsin asira. Badriddin Ma’lumingiz, Samarqandda menman hukmron, Bir qal’ada bo‘lmas ikki sohibi farmon! Nasaviy (Elbarsga) Ko‘p mehmondo‘st hokim ekan bu amir yohu, Darvozaga kelgan yovga peshvoz chiqar u. Jaloliddin Viloyatni kim saqlasa, udir hukmron, Ko‘kragimga oshnodir selob-u bo‘ron. Bu qasrning sohibi siz, mayli, bemalol O‘tiringiz devon ichra va lekin Jalol – Shu og‘oyin sipohlar-la jangga tayyordir, Kim eliga g‘amxo‘r bo‘lsa, el unga yordir! Sizga izzat va ehtirom, to‘smangiz yo‘lim, Sipohlarning xil’atidir men uchun so‘lim Va bilingki, sipohlarning bir odati bor, Jang chog‘ida sustkash yorni biz deymiz ag‘yor. Badriddin Qaynag‘aning domodi1ga shumi hurmati? Bu pajmurda sarbozlarning ketmish omadi. (Chiqib ketadi.) Jaloliddin Kim charchagan, kim kamarni beldan yechmoqchi, Ochiq aytsin, kim sipohiy ishdan kechmoqchi? 1 Domod–kuyov. 90 (Sukut) Har kim tayyor qilib kutsin o‘z askarini Intizorda, men berguncha jang xabarini! Mahramlar piyolalarda may keltiradilar. Har kim qo‘lida piyola, tikka turgan holda. Jaloliddin Oling, do‘stlar! Elbars polvon, chiqar nayingni! Pahlavonning nayiga moslab yalla. Sipohlar yallasi Sipohiylik har kishining ishi emas, Nomard yovga yalinganlar kishi emas. Nomard yovga yalinganlar kishi bo‘lsa, Bu dunyoda lochin shohlar qushi emas. O‘g‘ling bor-ku, ona qalbing tinsun, shunday! Ko‘zlaringga biroz uyqu qo‘nsun, shunday! Biz sipohlik diyoriga chiqqanlarmiz, Noinsoflar xonasini yoqqanlarmiz. Noinsoflar xonasini yoqib, yiqib, Insof ahli – jononlarga yoqqanlarmiz. Dilbaro, xayr, yigitlar ot minsun, shunday! Dushmanlarning boshlari ham sinsun, shunday. Hammasi mayni ichib, piyolalarni birdan yerga tashlab sindiradilar. Parda 91 IKKINCHI KO‘RINISH Oydin tun. Xo‘jand yonida, Sirdaryo o‘rtasida bir orol. Bu yerda Temur Malik bir to‘da askari ila bir necha oydan beri mo‘g‘ullar bilan kurashmoqda. Gulxan atrofida bir guruh soqchi isinmoqda. Sahna orqasidan nayning tovushi eshitiladi. Soqchilar naydagi kuyga moslab qo‘shiq aytishadi. Soqchilar qo‘shig‘i Baland uchgan oq laylak, Birpas menga boq, laylak, Buxoroning yo‘lida – Yor eshigin qoq, laylak! Baland uchgan oq laylak, Ko‘ylaging – shohi ko‘ylak! Laylak Urganch yetarsan, Yorga salom eltarsan, Yor eshikni ochmasa, Sarson bo‘lib netarsan?! Yo Bag‘dodga ketarsan, Yo Sayhunga qaytarsan! Qiyg‘och uchgan ko‘k kaptar, Bunda birpas cho‘k, kaptar. G‘arib ko‘nglim intizor – Intizorlik bas, yetar! Qiyg‘och uchgan ko‘k kaptar, Yordan keltir xat-daftar! 92 (Elbars pahlavon qo‘lida nay bilan sahnadan o‘tib ketar ekan, soqchilar uni ko‘rib qoladilar.) 1-soqchi Pahlavon, hisobing nechaga yetdi? Elbars Kecha rosa bo‘ldi bir yuzu yetti! Hali qo‘ylarimning sonicha emas, Mo‘g‘ul hali menga uch yuz kalla qarz! (Elbars o‘tib ketadi) Soqchi (Uning orqasidan) Nodonu hisobda munajjimday soz! (Orqadan vahima belgisi. Bong) Tovushlar Suvdan xabar o-ol, sarbo-oz! Soqchilarning har qaysisi har yoqqa tarqalishib ketadi. Temur Malik o‘z mahrami bilan kiradi. Mahram Mijja qoqmay yurdingiz uch kecha qator, Mizg‘isangiz ozgina deyman, yo sardor! Temur Malik Mayli, o‘tsin tun-u kun, haftalar o‘tsin, Mayli, quyosh uxlasin, yulduzlar yotsin. Ko‘p o‘tmay yotog‘iga borsin yuvosh oy, Allalasin cho‘llarni bu aldoqchi soy. Balki suvda uxlaydi betinch baliqlar, Ammo tingla, daryoda josus qayiqlar! Girdoblarning qo‘ynida yo‘q menga tinim, Chunki kutar sarkardam, Jaloliddinim! Uyqu harom otaga, xavf chog‘i har dam, 93 Uxla, o‘g‘lim, shahringda mening uchun ham. Uyqu harom sardorga yil o‘tsa harchand, Chunki yig‘lar tutqinda uyqusiz Xo‘jand! Bir muddat Xo‘jand qal’asining oydindagi ko‘rinishiga qarab turadi. Ko‘hna Xo‘jand mag‘rurdir asoratda ham, Uning qaddin bukolmas o‘lim va alam. Oh, ne uchun bu orol emas bir qayiq, Toki ulug‘ sohilga suzib chiqayik. Asov, ildam Sayhunning baxtli suvlari, Xorazm dengizi2ga qovushar bari. Qo‘shilib to‘lqinlarga kurashar, qaynar, Quchib Jayhun suvlarin jo‘r bo‘lib o‘ynar. Ammo men-chi, yiroqda Jaloliddindan, Vatan ichra g‘aribman, vovaylo, attang! Biroq men barqarorman qoyaday shunda, Garchi uch yuz sarbozim qolmish qo‘shinda Yov o‘rdusi uch oydir shunda ovora, G‘animlarning ko‘ksida ochdim ko‘p yara. Bir kishi qolganda ham, axir yengamiz, Shu shart bilan sipoh deb tug‘di onamiz! Temur Malik ketadi, soqchilar kela boshlaydi. 1-soqchi (qornini ishqab) Hay jo‘ra, somsaga qalaysan hali? 2-soqchi Gapirma, kishining chiqadi jahli! 1-soqchi 2 Orol dengizining qadimiy nomi. 94 Bo‘lmasa mantiga toqatlari qalay? 2-soqchi Qo‘ysang-chi...Shu topda karnay. 1-soqchi Bo‘lmasa ta’bingiz tortarmi kabob? Soqchi Sirdaryo suvidan qilayin ardob? (Qornini ishqaydi.) 1-soqchi Jim!.. Daraxtning orqasida kim? (Noma’lum kishi – tabib kirib keladi.) Tabib Musulmonlar, menman bir hakim, Bedavolar dardiga g‘amgin! 1-soqchi Qanday chiqding orolga, aytgin? Tabib Pusib keldim men mo‘g‘ullardan, Chetlab o‘tib qorovullardan – Bir qayiqqa otlandim darhol, Bilar edim yaqindir orol. 1-soqchi Ne gaplar bor? Tabib Bechoralarim, Necha oylab ovoralarim!.. Jaloliddin o‘lgandan beri Urushmoqdan ma’ni qolmadi... Soqchilar (hayron) 95 Jaloliddin o‘lgandan beri?.. Tabib Ha, bandalik! 2-soqchi Yolg‘ondir bari! Tabib So‘zim haqdir, xudovand guvoh, Jangda ortiq qon to‘kmak gunoh! Ayolmandsiz, serqayg‘u, yo‘qsil, Och sarbozdan afzaldur to‘q qul! Kim bo‘ysunsa hoqonga darhol Izzat topar, mana, men misol. 2-soqchi: Tabibmisan, og‘zingga qapa, Bilib qo‘yki, tiz cho‘kmas sira Temur Malik sipohiylari. Tabib Jahlingni bos, tentak, go‘rso‘xta, Nebor shunda? Bog‘mi yo g‘azna?! Non gadoyi – chekasiz faryod, Kim ham sizni hozir qilar yod? Mendan boshqa... Soqchilar Xo‘sh, hakim ota?! Tabib Sarbozmiz deb bo‘lmang go‘l-sodda. Bu orolda ko‘k kaptarlar bor, Ovlasangiz kabob ham tayyor, Bu sir! Ammo bilmasin sardor! Kaptarlarga u ko‘p ixlosdor! 96 2-soqchi Kaptar qilar mozorni tavof, Gunoh bo‘lur go‘shtidan kabob! Tabib Och qolishni kim deydi savob?! Tentak bo‘lmang, botmay hanuz oy – Borib ovlang, tayyor-ku, o‘q-yoy. Yana biling ovlansa agar, Oyog‘ida halqali kaptar, Kaptarbozlar kaptaridir ul, Go‘shti bo‘lur ko‘p shirin, ma’qul, Darhol boring! (Soqchilar ketishadi.) Ko‘p shirindir kaptarning go‘shti! Bu go‘llar ham qo‘limga tushdi. Yaroqbek deb bu ovoraliq, O‘g‘lim bo‘lgay hokim va malik! (Ketadi.) Soqchilar kirishadi, Temur Malik sarbozlarga yuzlanadi. Temur Malik Qarang, yigitlar: Suvdan eshkak sadosi kelar, Yov chiqmasin bunga mabodo, Har go‘shada bo‘ling omoda! 1-soqchi Malik sardor, masala ayon, Jang ne kerak, ayt, bundan buyon! Temur Malik Kim ekan u nomard boyaqish, 97 Lochin aro yurgan, hoy, boyqush! 1-soqchi Jaloliddin, azamat rahbar Shahid, shahid bo‘ldi, deydilar. Temur Malik (Hayajon bilan) Jim...Kim aytmish bu shum xabarni? O‘zi ham boshini ushlab qoladi. Shu paytda sahna orqasidan Elbars pahlavonning nayi eshitiladi.Temur Malik qayrilib chuqur taassurot ichra nayni tinglaydi va birdan: Bu gap yolg‘on... Tinglang unlarni! U kuylarni, u qamish naydan Eshitgandim Jalol ila men Sirdaryoning labida bir dam, Necha yillar bundan muqaddam. Yosh bir o‘smir edi shahzoda, Ammo nayni tinglar asnoda Turib, qarab osmonga u, Degan edi:–Yashaydi mangu Shu qamish nay, uning kuylari, Shu erkin xalq, Sayhun bo‘ylari! Yo‘q, shahzoda hamon tirikdir, Har qayoqda bizga sherikdir! Soqchilardan biri Qanday sherik, yo‘q dom-u darak? Boshqa ovoz Bundan buyon jang ham ne kerak? Temur Malik: (nay chalinadi) 98 Eshitinglar u sas nimasi? Sarkardaning o‘lmas nafasi. Jalol yashar, demak jang yashar, Yurt jangida o‘lmaydi bashar. Biz qasamda keltirdik qulluq, Jaloliddin buyrug‘i – buyruq! U, tur debdi, turamiz shunda, Ikki farmon bo‘lmas qo‘shinda. Kim yon bersa biron qutquga O‘zim bo‘g‘ib tashlayman suvga! (1-soqchi sekin chiqadi.) Boray desa kim yurtga tirik, Yovni qirib yasasin ko‘prik. Elbars (kirib) Men ham bo‘lay bu ishga sherik, Hisobimda yuz yetti o‘lik. Temur Malik Jaloliddin o‘lmas dunyoda! Hamma Hech o‘lmaydi bizning shahzoda... Temur Malik Kim bo‘htonchi, u ahli fasod? (1-soqchi tabibni ushlab olib keladi.) 1-soqchi Sardor, shudir “oliy xizmat zot!” Elbars (Hujum qilib tabibni ushlamoqchi bo‘ladi.) Shu baqani menga beringiz, Hisob bo‘lgay bir yuz-u sakkiz. 99 Temur Malik (uni to‘xtatib) To‘xta, Elbars! (Tabibga) So‘ylagin, sen kim? Tabib (qo‘rqa-pisa) Janob sardor, men eski hakim, Shu orolda yig‘aman goh-goh, Dor u uchun maysa-yu giyoh. Elbars (o‘zicha) Ko‘p sotqinga o‘xshaydi ko‘zi, U shaytoni la’inning o‘zi. Temur Malik (istehzo bilan.) Xo‘sh, qanaqa dorilaring bor? Tabib Sizga loyiq ma’jun bor, sardor, Bir ichsangiz bir haftaga bas, (bir shisha beradi.) Taom, uyqu hojat ham emas. Elbars (shishani tortib olib tabibning o‘ziga cho‘zadi) Avval ichgin sen o‘zing bir bor, Bizning elda shunday odat bor! Tabib (qaltirab, cho‘kib) Sardor...Sardor... (Polvonga) 100 To‘xtagin, to‘xta! Elbars Dorung qalay, tabib go‘rso‘xta! Taom, uyqu kerak emasmish! O‘zing uxla endi, kalamush! Tabib Sardor, afv et, olijanob bo‘l, Buyurgandir bu ishni mo‘g‘ul, Sizga ma’jun deganim zahar! Elbars Ana xolos, tabib bachchag‘ar. 1-soqchi Doring zahar bo‘lsa, sharmanda, Kaptar go‘shting zaqqum ekan-da! Ol, o‘zing ye. (Etagi ostidan bir kaptar jasadini tashlaydi.) Boshqa bir soqchi: Ol, o‘zing ye, pes! (U ham bir kaptar jasadini tashlaydi). 1-soqchi Bu muttaham, biz bo‘lsak – bees. Kaptar go‘shti shirin bo‘lur deb Bizga qutqu qildi bu “tabib!” Jonimizga qasd aylabdi u, Qaydam? Kaptar go‘shti ham og‘u!.. Elbars (Birdan yerga tashlangan bir kaptar jasadini olib). Sardor, sardor, ana shu kaptar... Ana halqa, tanidim, yetar! Tentak emas, bu tabib, ayyor! 101 Temur Malik Ochiq so‘zla, bundan ne sir bor! Elbars Samarqandga qilarkan safar, Bu oroldan besh-o‘n kabutar – Shahzodaga sovg‘a eltgandim, Oyoqlariga halqa ilgandim. O‘sha halqa! Temur Malik Chiqar halqani!.. (Elbars kabutar oyog‘idan halqani chiqaradi. Uning tagiga o‘ralgan bir xat chiqadi. Sevinib.) Menga ber-chi...menga ber, qani! (O‘qiydi.) “Temur Malik, salomu alik! Muhrim: ixlos va birodarlik. Uzib suvda mo‘g‘ul zanjirin – Co‘l sohilga sarboz ko‘chiring! Sizga ma’lum shikorgoh tomon Hozir xavf-u xatardan omon. Band bo‘lmoqlik u yerda tamom, Menga tez yet, – hosili kalom, Sipohlarga sipohiy salom, Jaloliddin”. Hamma Alik salom! (Temur Malik xatni o‘pib buklarkan, hamma sarbozlar hayajonda). Bu ish na tushdir va na karomat, Sarkardadan jonli alomat