Abdulla AVLONIY TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ

Abdulla AVLONIY TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ M en bu asari nochizonam ni birinchi m aktablarim izning yuqori sinflarida ta ’lim berm ak ila barobar ulug' adabiyot m uhiblari, axloq havaskorlarining anzori oliylarina taqdim qildim. Н аг кип оЧигат shornмка men а щ а (firijbr, Н аг shah yonaram oiasha farvona kahi zor. Hech kimsa emas hu meni ahvoiima voyif, Men xastayamu miilalim o'imish mya hemor. oWasdm m sd o tti сШ Ю 'М ££сД сДИВОб7<У Toshkent “0 ‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti 2004 V f f y ^ 6 -V 84(5У)6 A45 Abdulla Avloniyning ta’lim iy-axloqiy asarlaridan biri bo'lm ish “Turkiy guliston yoxud axloq” risolasi milliy m a’naviyatim iz tiklanayotgan bugungi kunda keng kitobxonlarom m asiga m o‘ljallangan. M ashhur m a’rifatchining “ Bir­ inchi m uallim ”, “ Ikkinchi m uallim ” darsliklaridan olingan ixcham, tarbiyaviy hikoyalaming ayrimlarini tanlab oldik. U yosh avlod ongida insoniylik, to'g'ri so'zlik, halollik, mehnatscvarlik kabi ko'nikm alam i shakllantirishda xizmat qiladi. Tanlangan asarlar: 2 jildlik. 2-jild. Pandlar, ibratlar, hikoyalar, nabiylar hayoti, dramalar, maqolalar, sayohat xotiralari. Tahrir hay’ati: O. Sharafiddinov va b. To'plovchi: B. Qosimov. Izohlar va lug‘atni O. To'laboyev tuzgan. «Ma’naviyat», 1998-yil kitobidan olingan. I Alisher N avoiy I 2 0 ^ T : norrV-’ J 4 2 0 2 0 2 0 2 (Ж ^ © “O 'zbekiston milliy ensiklopediyasi’ 358 -2 0 0 4 Davlat ilmiy nashriyoti, 2004. t TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ B 1SM IL L A H I-R - R O H M A N I-R - ROH 1YM AXLOQ Insonlarni yaxshilikg‘a chaqirguvchi, yom onlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Axloq ilmini o ‘qub, bilub amal qilgan kishilar o lzining kim ekanin, janobi Haq na uchun xalq qilganin, yer yuzida nima ish qilmak uchun yurganin bilur. Bir kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmni, ulamoni, yaxshi kishilami, yaxshi narsalarni, yaxshi ishlaming qadrini, qimmatini bilmas. 0 ‘z aybini bilub, iqror qilub tuzatmakg‘a sa’y va ko‘shish qilgan kishi chin bahodir va pahlavon kishidur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram afandim iz: «M ezon tarozusiga qo‘yiladurgan amallaming ichida yaxshi xulqdan og‘irroqi yo‘qdur. M olmin banda yaxshi xulqi sababli kechasi uxlamasdan, kunduzlari ro‘za tutub ibodat qilgan kishilar darajasiga yetar», - demishlar. So ‘ylasang so ‘yla yaxshi so ‘zlardan, Yo ‘qsa jim turmoqing erur yaxshi. О ylasang yaxshi fikrlar о У la, Yo ‘qsa gang bo ‘Imoqing erur yaxshi. Ishlasang, ishla yaxshi ishlarni, Yo‘qsa bekorlig‘ing erur yaxshi. XULQ Inson ikki naisadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi naisdur. Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon boladur. Jasadning surati hammaga m a’lum bir narsadurki, har vaqt ko‘zga ko‘rinib turadur. Ammo nafsning surati ko‘zga ko‘rinmayduigan, aql ila o‘lchanadurgan bir narsadurki, buni xulq deb atalur. Agar bir 4 Abdulla Avloniy kishi yoshligida nafsi buzulub tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, «allohu akbar», bunday kishilardan yaxshilik kutmak yeidan turub yulduzlaiga qo1 uzatmak kabidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bir tog‘ning o ‘rnidan ko‘chib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, am m o bir odam ning xulqi boshqa bo‘ldi deb eshitsangiz ishonmangiz», - demishlar. Xulqi yomon yuz, ко ‘zlidin na sud, Yuz, ко ‘zli xulqni qilmas kashud. Xulq mariziga davo istasang, Marg davosin berilur qistasang. Xulqi yomoning keturar ко ‘p zarar, Xulqing о ‘zi boshingga kaltak urar. Xulqi fano bo ‘Isa degil alhazar, Xor-u zalillikda qolur darbadar. YAXSHI XULQ, YOMON XULQ Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar: agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikgla tavsif bo‘lub, «yaxshi xulq», agar tarbiyatsiz o ‘sub, yomon ishlaydurgan bo‘lub ketsa, yomonliqg‘a tavsif bo‘lub «yomon xulq» deb atalur. Janobi Haq insonlarning asl xilqatda iste’dod va qobiliyatli, yaxshi ila yomonni, foyda ila zarami, oq ila qorani ayiradurgan qilub yaratmishdur. Lekin bu insondagi qobiliyatni kamolga yetkurmak tarbiya ila bo‘ladur. «Qush uyasinda ko‘rganin qiladur». Inson javhari qobildur. Agar yaxshi tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanub, go‘zal xulqlarga odatlanub katta bo‘lsa, har kim qoshida maqbul, baxtiyor bir inson bo iu b chiqar. Agar tarbiyatsiz, axloqi buzulub o‘ssa, Allohdan qo‘rqmaydurgan, shariatga amal qilmaydurgan, nasihatni qulog‘iga olmaydurgan, har xil buzuq ishlarni qiladurgan, nodon, johil bir rasvoyi olam bo‘lub qolur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: «Imoni komil bolgan kishilar yaxshi xulqli bo‘lurlar, sizning eng yaxshilaringiz xotunlariga yaxshilik qilganlaringizdur”, - demishlar. Turkiy guliston yoxud axloq 5 Xudoning rahmat-u fayzi hama insonga yaksardur, Va lekin tarbiyat birla yetushmak shard akbardur. Tug‘ub tashlov ila bo‘lmas bola, bo‘lg‘ay balo sizga, Vujudi tarbiyat topsa, bo ‘lur ul rahnamo sizga. Temurchining bolasi tarbiyat topsa, bo ‘lur olim, Buzulsa xulqi, Luqmon o ‘g ‘li boba, bo4g‘usi zolim. Yomonlarga qo‘shuldi Nuhning o ‘g ‘li o'ldi beimon, Yurudi Kahf id xo ‘blar ila bo ‘Idi oti inson. TARBIYA Tarbiya - «Pedago‘giya», ya'ni bola tarbiyasining fani demakdur. Ilmi axloqning asosi tarbiya o‘ldug‘indan shul xususda bir oz so‘z so‘ylaymiz. Bolaning salomati va saodati uchun yaxshi tarbiya qilmak, tanini pok tutmak, yosh vaqtidan maslakini tuzatm ak, yaxshi xulqlami o‘rgatmak, yomon xulqlardan saqlab o‘sdurmakdur. Tarbiya qilguvchilar tabib kabidurki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo qilgani kabi tarbiyani bolaning vujudidagi jahl maraziga «yaxshi xulq» degan davoni ichidan, «poklik» degan davoni ustidan be rub, katta qilm ogl lozimdur. Zeroki, «Hassinu axloqikum» amri sharifi uzra xulqimizni tuzatmakgla am r oMinganmiz. Lekin xulqimizning yaxshi bo‘lishining asosiy panjasi tarbiyadur. Axloqimizning binosining go‘zal va chiroyli bo‘lishiga tarbiyani ng zo‘r ta’siri bordur, ba’zilar «tarbiyani ng axloq- qa ta’siri yo‘q, insonlar asl yaratilishida qanday bo‘lsalar, shunday o ‘sarlar, tabiat o ‘zgarmas», Yomon xo ‘ tuzalmaydi darmon ila, Ipak о llmas ip, rangi alvon ila. Boqing, bir daraxt mevasidur yomon, Bo ‘lur yaxshi payvand, parvo bilan. Bilur har kishi asl ini rangi dan, Va yokim ulangandagi zangidan»,— demishlar. 6 Abdulla Avloniy Lekin bu so‘z to ‘g ‘ri em asdur. C hunki tarbiyaning axloqga, albatta, ta’siri bo‘ladur. Aromizda masal borki, «sut ila kirgan, jon ila chiqar», mana bu so‘z to‘g‘ridur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Beshikdan to mozorga borguncha ilm o ‘rgan», - demishlar. Bu hadisi sharifning m a’nosi bizlarga dalildur. Hukamolardan biri: - «Har bir millatning saodati, davlat- larning tinch va rohati yoshlarning yaxshi tarbiyasiga bogMidur», - demish. Shariati islomiyada o‘z bolalarini yax- shilab tarbiya qilmak otalarga farzi ayn, o‘z millatining yetim qolgan bolalarini tarbiya qilmak farzi kifoyadur. Payg‘am - barimiz: «Bolalaringizni yetti yoshida namozga o ‘rgatingiz. Agar o‘n yoshida o ‘qimasa uringiz», - demishlar. Har kishining dunyoda oromi joni tarbiyat, Balki oxirida erur dorulamoni tarbiyat. Tarbiyat hamroh etadur bur ila ruzvonlara, Gar desam bo ‘Imas xato jannat makoni tarbiyat. Ey, otalar! Jonlaringizdan suchuk farzandingiz, G ‘ayrat aylang o ‘tmasun vaqt-zamoni tarbiyat. Moyai zilli xumodur tarbiyatning soy as i, Bizda anqo tuxmidek yo ‘q oshyoni tarbiyat. TARBIYANING ZAMONI Emdi ochuq m a’lum bo‘ldiki, tarbiyani tug‘ulgan kundan boshlamak, vujudimizni quwatlandurmak, fikrimizni nurlan- durmak, axloqimizni go‘zallandurmak, zehnimizni ravshan- landurmak lozim ekan. Tarbiyani kimlar qilur? Qayda qilinur? degan savol keladur. Bu savolga, «birinchi uy tarbiyasi. Bu ona vazifasidur. Ikkinchi, maktab va madrasa tarbiyasi. Bu ota, muallim, mudarris va hukum at vazifasidur», — deb javob bersak, bir kishi deyurki, «Qaysi onalam i aytursiz, bilimsiz, boshi paxm oq, q o ii to ‘qm oq onalarm i? 0 ‘zlarida yo‘q tarbiyani qaydan olib berurlar», - der. Mana, bu so‘z kishining yuragini ezar, bag‘rini yondurur. Otasiga nima dersiz, desak, Turkiy guliston yoxud axloq 7 «Qaysi ota? T o ‘ychi, uloqchi, bazm chi, do ‘m birachi, kamaychi, sumaychi, ilm qadrini bilmagan, ilm uchun bir pulni ko‘zlari qiym agan, zam ondan xabarsiz otalarni aytursizmi? Awal o‘zlarini o‘qitmak, tarbiya qilmak lozimdui», — der. Mana bu so‘zni eshitgach, umid qo’llari qo1tuqg‘a urilur. Xayr, bo‘lm asa m uallim -chi desak, «Qaysi muallim? M aqsadi pul, m aslagi sh u h rat, yuqori m aktablarda o‘qumagan, «usuli ta’lim» ko‘rmagan m uallimlami aytur­ sizmi? Awal o‘zlari «dorilmuallimin»larda o ‘qimaklari, so‘ngra dars bermaklari lozimdur», - der. M ana bu so‘z insonni hayrat daryosiga g‘arq qilur. Mudarrislarga na dersiz desak, «Qaysi mudarris? Matlablari osh, maqsadlari chopon, darslari beimtihon, isloh yaqinidan yurmagan mudarrislarni aytursizmi? Bular o ‘z vazifalarini bilub, nafslaridan kechub, zam onga m uvofiq ravishda darslarini isloh qilub, imtihon birla o‘qutmaklari lozimdur», — der. Mana bu so‘z har kimni «Al-isloh» demakga majbur qilur. BoMmasa hukum at-chi? desak, «Xayr, hukum at hammaning otasidur. O lz fliqarosining bolalarini tarbiya qilmak lozim, shuning uchun bizning Rusiya hukumati o ‘gay bo‘lsak ham , har yerda bizlar uchun ham m aktablar ochub, bolalarimizni tekin o‘qitur. Lekin o‘zimiz ish bilmagan, yalqov, uyda onamiz tarbiyasi, otadan pul tarbiyasi, muallimdan axloq tarbiyasi, mudarrisdan funun tarbiyasi kolrmaganimizdan, hukumat maktablaridan ham o‘z hissalarimizni ololmaymiz», — der. Mana bu so‘z bizlami tarbiyadan mahrum, huquqning na ekanin bilmaganligNmizni bildirur. Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot - yo m am ot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandim iz: «Insonlarning karam i dinidadur, m uruvvati aqlindadur, hasabi axloqindadur», — demishlar. Agar bir qushning yosh bolasin olib, Bo ‘lur tarbiyat birla yo ‘Iga solib. Onasin olib asragbn birla rom Qilmas kishi sa ’y qilsa mudom. 8 Abdulla Avloniy Kerak tarbiyat yoshlikdan demak, Ulug* bo‘Isa lozim kelur g ‘am yemak. Egur bemashaqqat kishi navdani, To‘g ‘unchi' egur kuydirib kavda2ni. BADAN TARBIYASI Badanning salomat va quw atli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o ‘qum oq, o ‘qutm oq, o ‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchlik, kasalsiz jasad lozimdur. Sog‘ badanga ega bo‘lmagan insonlar amallarinda, ishlarinda, ibodatlarinda kamchilik qilurlar. M aishatim izni rohatda bo‘lmog‘i jasadimizning sog‘lom bo‘lmog‘iga bogMidur. Biz sihatimizni saqlamak ila am r o‘linganmiz, shuning uchun vujudimizi hifzi sihatga zid bo‘lgan yom on odatlar ila churitmakdan saqlanmakligimiz lozimdur. Badan tarbiyasining fikr tarbiyasiga ham yordami bordur. Jism ila ruh ikkisi bir choponning o‘ng ila tersi kabidur. Agar jism tozalik ila ziynatlanmasa, yomon xulqlardan saqlanmasa, choponning ustini qo‘yib astarini yuvub ovora bo ‘lm oq kabidurki, har vaqt ustidagi kiri ichiga uradur. Fikr tarbiyasi uchun mahkam va sog‘lom bir vujud kerakdur. Shuning uchun ota-onalar bolalari kasal bo ig a n zam on beparvolik qilmay, tezlik ila tabib yoki do‘xturga boqizmak kerak. I mom Shofe’i hazratlari: «Ilm ikki xildur: biri badan ilmi, ikkinchi din ilmi», — demishlar. Bunga qaraganda eng aw al hifzi sihat qoidalarini bilmak, salomatlikga ters boigan narsalardan saqlanmak ila boiadur. Ichkulik, ko‘knor, nasha, afyun, taryok, chilim , nos, popirus kabi badanning salomatlikig‘a zararli, og‘ulik, ba’zisi harom , ba’zisi m akruh, ba’zisi isrof boigan narsalardan qochm ak, saqlanm ak shariat, aql, hikm at yuzasidan lozimdur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandim iz: «H ar narsa ko ‘p ichganda m ast qiladurgan boisa, m an sizni aning ozginasidan ham nahyi qilaman», — demishlar. 1 Temirchi m’nosida 2 Taqa Turkiy guliston yoxud axloq 9 Salomatlikni saqlov lozim ishdur, Gunahdin saqla jisming yoz-u qishdur. Kasal bo'lsang, bo'lur dunyo qorong'u, Maishat talx о ‘lub hasrat chekishdur. Harom-u shubhadan pok et o'zmgni, Bu dunyo aysh-u ishratdan kechishdur. Hama ishratchi hijronlikda ketdi, Bu olamdan bir ish ishlab ketishdur. FIKR TARBIYASI Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan, vijdon- lariga yuklangan m uqaddas bir vazifadur. Fikr insonning sharofatlik, g‘ayratlik boMishiga sabab boMadur. Bu tarbiya muallimlarning yordamiga so‘ng daraja muhtojdurki, fikming quw ati, ziynati, kengligi muallimning tarbiyasiga bog‘lidur. Dars ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo‘lsa ham , ikkisi bir-biridan ayilmaydurgan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan kabidur. Masalan: joy solinmagan yaxshi bir uyning ichida o‘tirmak mumkin o‘lmadig‘i kabi, ichiga har xil yangi ashyolar toNdu- rub ziynatlangan eski im orat ham o‘lturushga yaramaydur. Basharti o ‘lturulsa, insonlar: «Eski uyga yangi zoldevor», «kir ko‘ylakka jun jiyak», «mis qozonga loy tuvoq» deb hajv, kulgi qilurlar. Fikr agar yaxshi tarbiyat topsa, Xanjar, olmosdan bo 'lur о ‘tkur. Fikring oyinasi olursa zang, Ruhi ravshan zamir о 'lur benur. AXLOQ TARBIYASI Axloq tarbiyasi: insonlarga eng m uhim , ziyoda sharaf, baland daraja berguvchi axloq tarbiyasidur. Biz avvalgi darsda tarbiya ila dars orasida farq bor, deduk, chunki 10 Abdulla Avloniy dars oluvchi biluvchi, tarbiya oluvchi am al qiluvchi dem akdur. Shuning uchun tarbiya qiluvchi muallimlarning o ‘zlari ilmlariga omil boNub shogirdlarga ham bergan darslarini amal ila choqushturub o ‘rgatmaklari lozimdur. Bu ravish ta’lim ila berilgan dars va m a’lumot shogirdlam ing diliga tez ta’sir qilub, mulloyi boamal bo‘lurlar. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Eng yomon kishilar ilmiga amal qilmaydurgan kishilar», - demishlar. Agar tarbiya qiluvchi muallim o ‘zi olim bo‘lub am alsiz bo‘lsa, buning ham shogirdlam ing axloq iga zo‘r ta’siri bo‘ladur. «Dom laning o ‘zi falon joyda falon ishni qildi. Ammo bizlarga qilmanglar, haromdur, deb va’z etadur», deb fikr va xayollariga bo‘yla shak va shubha tushub qoladur. BAYT Minbar uzra jilva aylab va ’z etarar qilma deb, О ‘zlarin xilvatda ко ‘rsang, oni qilmoqda emish. Ichma suv derlar biza oltun-kumush asbobda, Bilsamiz maqsudlari qo‘ltuqg‘a urmoqda emish. YAXSHI XULQLAR Yaxshi xulq: bir qismi o‘z nafsimizga, bir qismini bir- birimizga qarshu ishlatmak uchun kerakli boigan yaxshi xulqlar: fatonat, diyonat, islomiyat, nazofat, g‘ayrat, riyo- zat, qanoat, shijoat, ilm, sabr, hilm, intizom, miqyosi nafs, vijdon, vatanni suymak, haqqoniyat, nazari ibrat, iffat, hayo, idrok va zako, hifzi lison, iqtisod, viqor, xavf va rajo, itoat, haqshunoslik, xayrixohlik, munislik, sadoqat, muhab- bat va afVdur. M ana bu yozdiglm iz yaxshi xulqlar aql va shar’i sharifga muvofiq. Alloh taolo ham bandalar qoshida maqbul va molabardur. Emdi bu yaxshi xulqlami qo‘lga olmak uchun ota-ona, muallim ustodlarimiz hazratlarining hikmatli Turkiy guliston yoxud axloq 11 nasihatlarini jon qulogi birla tinglab, doim xotirda tutmak, axloqi yaxshi kishilar birla ulfat bo‘lmak, axloqi buzuq yom on kishilardan qochm ak lozim dur. Bizim shariati islomiyada «axloqi hasana» - yaxshi xulqlar ila xulqlanmak, har narsaga ibrat ko‘zi ila boqub, xulqini tuzatmak vojibdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam: «Islomiyatda buzuqlik yo‘qdur, buzuqlikni ustiga oluv ham yokqdur. Islom iyatda eng m o‘tabar kishilar yaxshi xulq egalaridur», - demishlar. BAYT Yaxshi birla yursa, har kim maqsudi hosil bo 'lur, Yursa nodonlar ila, bir кип borib qotil bo 'lur. Kattalar qilgan nasihatni kichiklar olmasa, Oqibat xulqi buzuq bir beadab johil bo 'lur. FATONAT Fatonat aql egasi bo‘luv demakdir. Aql insonlarning piri kom ili, m urshidi yagonasidur. Ruh ishlovchi, aql boshlovchidur. Inson aqli ila din va e’tiqodini mahkam qilur, shariat hukmlariga bo‘yunsunar. Aqlsiz jinni kishilar bularga bo‘yun qo‘ymas, shariatdan tashqari ishlarni ham qilur. Janobi haq insonni hayvonlardan so‘z va aql ila ayirm ishdur. Hayvonlar o ‘zlariga bo‘laklar tarafidan keladurgan zulm va jabrlami shox, tish, tumshuq, timoqlari ila qaytarurlar. Lekin inson janobi Haq tarafidan berilmish aql va idroki soyasida o‘ziga keladurgan zarar va zulmlardan saqlanur. Yer yuzidagi hayvonlarni asir qilub, bo‘ynidan boy lab, i planning uchini qo‘llariga bergan insonlarning aqlidur. Ilm insonlarning madori hayoti, rahbari najotidur. Ilm o ‘rganm ak, olim b o ‘lm ak uchun m aktabga kirm ak, muallimdan ta’lim olmak lozim. Aqlsiz kishilar na maktabga kirar va na muallimni bilar. 12 Abdulla Avloniy Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Ey insonlar! Aqlingizga tavoze’ qilingiz. Siz janobi haq buyurgan va qaytargan narsalarni aqlingiz ila bilursiz», — demishlar. Hukamolardan biri: «Agar aqlingning qo‘li nafsingning jilovini ushlasa, sani yomon yo‘liarga kirmoqdan saqlar. Har narsa ko‘p bo‘Isa, bahosi arzon bo‘lur, aql esa ilm va tajriba soyasida qancha ko‘paysa, shuncha qim matbaho bo‘lur», — demish. Aqldek zebo sifatni ко ‘rdi Haq, insonga eb, Oqil insonlar bilan berdi jahon—olamga zeb. Aql nuri birla to ‘Idi dunyoga ilm-и hunar, Aqlsiz inson qachon bilg‘usidur naf’-u zarar? Aqlsizlar bilmagaylar din nadur, dunyo nadur? Bo ‘Imasa aqli bilurmi farz ila sunnat nadur? DIYONAT Diyonat Alloh huzurina yaqin qiladurgan m uqaddas e’tiqoddurki, olamda mundan suyukli narsa yo‘qdur. D in va e ’tiqodi salom at bo ‘lm agan kishilar haqni botildan, foydani zarardan, oqni qoradan, yaxshini yom on­ dan ayira olmas, munday kishilardan na o‘ziga va na boshqa kishilarga, va na millatga tariqcha foyda yo‘qdur. Din janobi Haq tarafidan bandalari uchun qurilmish to ‘g‘ri yoidurki, banda dunyo va oxiratda bu yo‘l ila sohili salomatga chiqar. Din ulamolari diniy kitoblarda Alloh taologa ibodat qilishning yo‘l va qoidalarini bayon qilmishlar. Ibodat ikki turli boMadur: biri tan ibodati, ikkinchisi ruh ibodati. Tan ibodati tahorat, nam oz, ro‘za, zakot, haj kabi amallardurki, bularning har birini o ‘z vaqtida shariatga m uvofiq ravishda m innat qilmasdan, riyo qilmasdan dilni poklab, niyatni xolis qilub, shavq va zavq ila ado qilmoq lozimdur. Ruh ibodati qalb ila ado qilinadurgan ibodatdurki, e’tiqodni mahkam, dilni pok qilub, Q ur’on, Hadis, fiqh kabi diniy kitoblar oqilganda Turkiy guliston yoxud axloq jon qulog‘i ila tinglab asarlanmakdur. Bir kishi tan ibodatmf qilub, ruh ibodatini qilmasa, yo ruh ibodatini qilib, tan ibodatini qilmasa o ‘z vazifasini ado qilmagan boNadur. Aql din ila, din amal ila, amal taqvo ila kamol topar. Din insonlarning dilidan saxovat, m arham at, shafqat, ulfat, m uruw at eshiklarini ochub, saodat va salomat bo‘stoniga olib borur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Allohni ko‘z oldingda ко1 mb turgandek ibodat qil, zeroki, san oni ko‘rmasang ham , albatta, ul sani ko‘radur, nafsingni o‘lgan hisob et», - demishlar. Islomiyat butun insoniyatdur. Insoniyat esa yaxshi xulqdan iboratdur. Islomiyatni rasuli akram sallollohu alayhi vasallam afandimizning yolg‘uz o ‘zlari butun dunyo yuziga yaxshi xulqlari soyasida tarqatdilar. Sahobalar ham payglambarimiz- ning orqalaridan ergashub, m ahkam e’tiqodlari, yaxshi axloqlari, pok qalblari, o‘tkir shijoatlari ila yer yuzuni titratdilar. Kundan-kun islomiyatning shavkat va quwati ortdi. Olamga m adaniyat, m a’rifat, m usovot, adolat urug‘lari Arabiston yarim otosidan1 yoyildi. Buning sababi sahobalarda- gi metin e’tiqod, buzulmas ittifoq, sof qalb, yaxshi amal, xolis niyat, tuganm as g‘ayrat, go‘zal axloq edi. H ar narsa- ning ofati o ‘ldig‘i kabi zamonlaming o‘tuvi ila islomiyatning ittifoqina ko‘z tegdi. Musulmonlar orasiga tafriqa tushdi. Hikmat egalari, funun sohiblari islomiyatdan quvlandi. Ilm-u hikmat xazinalari qulflandi. Jaholat, adovat hukmi surdi-da, bo‘yla BAYT Pok qilgil diningni, imoningni, Qul huva-r-rahmon omanno bih. Diningni yoqmasun havas zinhor, Va qino, rabbano, azoba-n-nor. ISLOMIYAT o‘ldi: 1 Orolidan Abdulla Avloniy Afsus, ekinzorni selob olibdur, Dehqonni falokat bosub, uyquda qolibdur. Musulmonlaming diliga ittifoq o‘miga nifoq, adolat o‘miga zulm , m uhabbat o ‘rniga adovat, g‘ayrat o‘rniga atolat, m uruwat o‘miga g‘azab, saxovat omiga buxl, tavoze’ o ‘miga kibr, sadoqat o‘rniga iftiro, shafqat o‘rniga hasad, hilm o ‘rniga ham oqat, hurm at o ‘rniga xusumat, qanoat orniga tam a’, sabr o ‘rniga g‘urur, iqtisod o ‘m iga isrof, afv o ‘rniga dahshat, sa’y o‘miga safohat, g‘ayrat o ‘miga xurofot yerlashdi. Mana, shul yomon xulqlari sababidin asri saodatdan buyon islomiyat key in qarab ketdi. G ‘arib millatning chin xulafosi, ulamosi, hukamosi taxtindan, m ansabindan m azhabindan suruldi. Odillar yerina zolimlar, olim lar yerina abu jahllar, bulbullar yerina qarg‘alar, qum rilar yerina boyqushlar, bilmam va hokim lar yerina kimlar o ‘turdi. Shul sabablara mabni islomiyat dunyosi inqiroz sahrosina yuzlandi. Islom hukumatlari-da birin-ketin ko‘zdin nihon o‘ldi. Yetsa navbat о ‘Iturar boyqush Sulaymon tomiga, O'rmaguchlar'in qo‘yar Afrosiyob ayvoniga. NAZOFAT Nazofat deb a’zolarimizni, kiyimlarimizni, asboblarimizni pok va toza tutmoqni aytilur. Poklik zehn va idrokingni keng va o‘tkur qilur. Xalq orasida e’tibor va shuhratga sabab bo‘lur. Poklik ila har xil kasallardan qutulub, jonimizning qadrini bilgan bo‘lurmiz. Pok boNmak salomatimiz, saodatimiz uchun eng kerakli narsadur. Pok bo'lmagan kishi Alloh ham xalq qoshida sevimsizdur. Yirtiq, eski kiyimlar kiymak ayb emas, yangi kiyimlarni kir qilub, yog‘ini chiqarub yurmak zo‘r ayb va gunohdur. Chunki bu ish shariatga ters, tarbiyati badanga zid, ajnabiylar ko‘ziga islomiyatni chirkin qilib ko‘rsatmoq boiadur, ham bir yilga yetadurgan kiyimlar olti oyga yetm ay, qirqulub tam om 1 o'rgumchak Turkiy guliston yoxud axloq ___________________________________________^ 1 5 ^ boMadur. Bu isrof, mol qadrini bilmaslikdur. Ifloslik balosidan poklik davosi ila qutulm oq kerak. Baliqning hayoti suv ila o ‘ldig‘i kabi, insonning salomatligi havo iladur. Agar tan pok bo‘lub yuvilib turm asa, quloq kir boMsa, eshitmagani kabi badan ham o‘ziga kerak boigan havoni ichiga ololmas, ichidagi rutubat ham kirdan o‘tub chiqub ketolmas, chunki badan elak kabi kolzlikdur. Agar ko‘zi kir olsa, un turub suv ham o‘tmas, shuning uchun tamiz bolm agan kishilar qo‘rqinch kasallarga tezgina giriftor bolurlar* Shodliqlari g‘amda, oltundan qadrli umrlari kasalxonalarda o‘tar. Mana shulami rioya qilub, shariatimiz bizga poklikni farz qilmishdur. Poklik m usulmonlig‘ning ildizidur. Shuning uchun tani, kiyimi, joynom ozi pok bolm agan kishining ibodati ham durust bolmaydur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Islom dini pok dindur. Bas, pok bo'lingiz, pok bolm agan kishi jannatka kirmas», - demishlar. Xalqi olam sevgusidur tozalik, pokni, Poklik ortturgusidur fahm ila idrokni. Har kishini ко ‘ksida poklik nishoni bo 'Imasa, Tozalik maydonidan quvg'aylar ul bebokni. SA’Y VA G‘AYRAT Sa’y va g‘ayrat deb ustiga yuklangan ibodat va xizmatlami harakat birla ado qilmakni aytilur. Shariat ham aql yuzasidan yalqovlik qilub, ishsiz, bekor yurmak durust emasdur. Zeroki, Q ur’oni karim bizlarni sa’y qilm oqg‘a am r etm ishdur. Dangasalik har vaqt insonni xor, tam a’ balosiga giriftor qilur. Bir ishga mashg‘ul boigan kishilar vaqtni o ‘tganini bilmas, yalqov kishilar uchun bir soat o ‘tkarm ak qiyom atdan qiyindur. G ‘ayrat vujudi mizga quvvat, m as’ud va baxtiyor bo 1 ishimizga sababdur. Shuning uchun har birimiz sa’y qilub, o ‘z kuchimiz ila maishatimizga kerak boigan narsalarni topub, boshqalarga muhtoj bolm ay rohat-rohat yashamoq lozimdur. Sihatim iz, saodatimiz, sarvatimiz, qanoatim iz, 16 Abdulla Avloniy sabrimiz, fazilatimiz, alhosil, butun hayotimiz harakatimizga bog‘lidur. Harakatlik kishilar tezgina maqsudlariga yeturlar. Yalqov kishilar har narsadan m ahrum , doim boshqalaming yordamiga muhtoj boMub xorlikda qolurlar. Kishi yosh vaqtida ilm va m a’rifat, hunar va san’atga bo‘yin qo‘ymasa, taraddud qilmasa, albatta, qora ishchi bo ‘lub qolur. Shariatga ters, qonunga zid bo ‘lm agan xizmatlami qilmak ayb emasdur. Agar bunga ham bo‘yin qo‘ymay bu ko‘mirchilik, bu temirchilik menga munosib ish em as deb, dangasalik qilub, ishsiz yursa, zo ‘r ayb, g‘ayratsizlikdur. «Gayratlikdan imon qutilmas» degan masal bor. Bunga qaraganda dunyo va oxiratimiz uchun g‘ayratni qoMdan bermaslik lozimdur. G ‘ayrat imona, salobati vijdona dalolat edar. Hazrati U m ar eshik oldida bekor o‘firgan bir kishini ko‘mb: «G‘ayratsiz kishilardan xudo bezor, islomiyat g‘ayrat ila rivoj topdi, sandek yalqov kishilardan islomiyat hazar qilur», - demishlar. Haq buyurdi: «Laysa lil-insoni illo mo sa ’yo», G ‘ayrat ila o ‘tdi olamdan Muhammad Mustafo. Biz-da ummatmiz, qilayluk sa ’y ila xayr-u saxo, Qilsalar shoyad shafoat sohibi ro ‘zi jazo. RIYOZAT Riyozat deb savob ishlarni qilub, gunoh ishlardan saqlanm oqni aytilur. Riyozat adabning koni, ruhning darmonidur. Insonlarni to ‘g‘ri yo‘lga solub, egri yo‘ldan qaytarguvchi riyozatdur. Shul sababli riyozat qilguvchilar oqil va fozil boiur. Alloh ham xalq qoshida maqbul va mo‘tabardur. Yalqovlik, ko‘p uxlamak, yomon odamlar ila yurmak, vaqtni bekor o ‘tkarm ak, aysh-u ish rat qilm ak, ko‘p osham ak, foydasiz so‘zlar so‘zlamak, samovarlarda, ko‘chalarda aziz umrni bo‘sh otkarmak kabi ishlaming hammasi riyozatga zid, umrning egovi, xudoning g‘azabidur. Allohning buym g‘i, Turkiy guliston yoxud axloq 17 Rasulullohning sunnatlari, shariat qil degan ishlarni birin- ketin o‘z vaqtida qilmak ibodat ham riyoz, - demishlar. Ey ona til, aziz qadrdonim, Iltifoti ruhim, rahmonim. Tug‘dig‘im kundan ay lading и fat, О ‘Iguncha ayilma, ey jonim. Menga ilm-u adab san o ‘rgatding, Chin adib, muallim, shonim. Millatning ruhini ко ‘targuchisan, Ey muqaddas karamli sultonim. Um um iy milliy tilni saqlamak ila barobar xususiy og lz orasidagi tilni ham saqlamak lozimdur. Chunki so‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazlini o ‘lchab ko‘rsatadurgon tarozusidur. Aql sohiblari kishining dilidagi fikr va niyatini, 3 -A -6 0 1 1 34 Abdulla Avloniy ilm va quwatini, qadr va qiymatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar. «Quruq so‘z quloqg‘a yoqmas», - demishlar. Agar so‘z aql va hikmatga muvofiq boMub, o ‘ziga yoki eshituvchiga bir foyda chiqadurgan boim asa, asalarilari orasida g‘ung‘urlab yurgan qovoqari kabi quruq g‘ung‘ur- lamoq faqat bosh og‘riglidan boshqa bir narsa emasdur. Boshimizga keladurgan qattig1 kulfatlarning ko‘pi yumshoq tilimizdan keladur. Shuning uchun: «Ко‘р o‘yla, oz so‘yla», — demishlar. Tillam ing eng yaxshisi so‘zga usta til, so‘zlarning eng yaxshisi bilub, oxirini o‘ylab so‘ylangan so‘zdur. Go ‘zallik yuzda ermas, ey birodar, So ‘zi shirin kishi har kimga yoqar. So'zing oz bo'lsin-u та ’noli bo'lsun, Eshitkanar qulog'i durga to'lsun. So ‘zing bo‘lsa kum ushjim turmak oltin, Misi chiqg'ay so 'zing ко 'р bo 'Isa bir кип. Ko'paygan so'zni bo'lgay to'g'risi oz, Shakarning ко 'pidan ozi bo 'lur soz. IQTISOD Iqtisod deb pul va mol kabi n e’m atlarning qadrini bilmakni aytilur. Mol qadrini biluvchi kishilar o‘rinsiz yerga bir tiyin sarf qilmas, o ‘mi kelganda so‘mni ayamas. Saxovatning ziddi baxillik o ‘ldig‘i kabi iqtisodning ziddi isrofdur. Alloh taolo isrof qilguvchilami suymas. Iqtisodni rioya qilgan kishilar hamma vaqt tinch va rohatda yasharlar, arilar qish kunida yemak uchun bol yig‘ganidek, boshlariga keladurgan qora kunlami o‘ylab, oq pul yig‘urlar. «Toma-toma ko‘l boMur», — demishlar. Har narsa ozdan ko‘payur. Ko'pni ozaytirg'uvchi xotun kishi, Ozni ко 'payturmak erur er ishi. Turkiy guliston yoxud axloq 35 Hozirgi zamonda maqsudga yetmak, o z millatiga xizmat qilmak, xalqg‘a maqbul bo‘lmak uchun ilm va mol lozimdur. Olamdagi ham m a millatlam ing hoi va qudratlari mol va boyliqlari ila o ‘lchanur. H ar yerda boy millatlar og‘ir kelub, pallani bosub xo‘ja olganidek, faqirlari yengil kelub, qul va asir boNub, osilib qoladur. Mol topm akning eng barakatli yoNlari: hunarchilik, ekinchilik, chorvachilik, savdogarlikdur. Bularning har biriga ham bu zamonim izda bilim lozimdur. Bobolarimizning «Bo‘lsa bo‘lar, boim asa g‘ovlab ketar» zam onlari o ‘tub, o‘rniga «Bilgan bitar, bilm agan yitar» zamoni keldi. Amerikalilar bir dona bug‘doy ekub, yigirma qadoq bug‘doy olurlar, yovrupolilar o ‘zimizdan olgan besh tiyinlik paxtamizni keturub, o ‘zimizga yigirma besh tiyinga soturlar. Ammo biz osiyolilar, xususan, turkistonlilar, dumba sotub, chandir chaynaymiz: qaymoq berub, sut oshiymiz, non o‘miga kesak tishlaymiz. So‘zning qisqasi, hozirgi zamonga muvofiq kishi boim ak uchun ilm va m a’rifat ila barobar iqtisod, insof, tuganmas sa’y, bitmas g‘ayrat lozimdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «So‘ng zamonlarda dinni saqlamak mol ila boiur. Iqtisod uzra harakatli kishilar faqir bo‘lmas», — demishlar. Yana, «Har narsada o ‘rta iqtisod y oiini tutm ak lozimdur. Ifrot va tafritdan ihtiroz qilmak kerak, hatto din am rinda ham bir odam ortuq soTiylik sotsa, oxirinda o ‘zi mag‘lub bo‘lur», — demishlar. Xalq ichinda mo ‘tabar bir narsa yo ‘q davlat kabi, Bo‘lmag‘ay davlat jahonda quvvat-u sihhat kabi. Iqtisod, insof ziynatdur vujudi odama, Yaxshi ne 'mat yo ‘q kishiga sa ’y ila g ‘ayrat kabi. VIQOR Viqor deb kibr va g‘ururdan, m anm anlikdan o‘z nafsi ni saqlamakni aytilur. Viqor shar’ va hikmat yuzasidan inson uchun eng kerakli yaxshi xulqlarning biridur. Viqorsiz odam 36 Abdulla Avloniy e’tiborsiz boyga, kibrli kishi illatlik faqirga o‘xshaydur. Har kimning qadr va e’tibori nafsining viqori ila o‘lchanur. Vuqur kishilar kibr va glururga aslo yaqin yurmaslar. Chunki g‘urur, manmanlik, takabburlik kishini xor, xalq orasida bee’tibor qilur, har qancha ilm va davlat sohibi bo Isa ham, bir pulcha qadr va qiym ati bo ‘lmas. «M ani bilursanm i? M unday qilurm an, unday saxovat qilurm an», — deb o‘zini o ‘zi maqtamoqlik, riyokorlik, zo‘r ayb va viqorsizlikdur. Viqorlik kishi yom on xulqlardan pok, adolatlik, ishida, so‘zida to ‘g‘ri, shafqat va m arham atli, o ‘z dindoshlariga xayrixoh, millat foydasiga tirtishuvchi, sof qalbli, arslon yurakli bo‘lur. Hazrati Ali: «Vuqur kishi kibr va g‘ururdan pok bo‘lur. Viqor odam garchilikning m adori, iftixori, insoniyatning homiyi e’tiboridur. Lekin viqom ing haqiqiy darajasiga yetm ak uchun ilm va m a’rifat lozim dur», - demishlar. Afsus bu zamonda bizim e ’tibor yo ‘q, Yosh-u qarida g ‘ay rat-и, пот us-и or у о ‘q. Fisqi fujur ila giriftor barcha jon, Ilmi amalda bizda sabot, viqor yo ‘q. О 'tmoqda umr hoyi havas birla barhavo, Millat g ‘amini о ‘ylag‘uvchi hushyor yo ‘q. XAVF VA RAJO Xavf va rajo deb qo‘rqmoq va umidvor bolm oqni aytilur. Banda har ishda janobi Haqdan qo‘rqm oq ila barobar umidini ham uzmaslik lozimdur. Chunki janobi Haqdan qo‘rqglan inson hech narsadan qo’rqmas. H ar vaqt janobi Haqning lutf va marhamatiga umid ko‘zlarini tikub turar. Xavf va rajo shunday bir yaxshi sifatdurki, bu xislatni o ‘ziga hamroh qilgan kishi eng fozil, hech narsadan qo‘rqmaydur- gan sher tabiatli, arslon yurakli boMur. Hazrati Ibrohim alayhis-salomni Namrud otashka tashlay deb turgan zamonda: «Yo Ibrohim! Siz meni bu haroratli otashim dan qo‘rqmaz- Turkiy guliston yoxud axloq 37 sizmi?» - dem ish. H azrat Ibrohim : «Ey zolim! Alloh taolodan qobrqg‘an kishi Namrudning otashidan qokrqarmi?» - demishlar. Hech kishidan go 'rqmag‘ay Tangrisidan qo‘rqg‘an kishi Otasha yondursalar, bo ‘Igay umid birla ishi. Dunyoda umiddan yaxshi narsa yo'qdur. Hamma insonlar umid orqasida yasharlar. Noum id shaytondur, umidsiz kun kechurm ak m um kin em asdur. B oylar m ol um idida, shogirdlar ilm umidida kecha-kunduz tirtishurlar. Agar boylik, olimlik umidi boim asa edi, kecha-kunduz jonlarini fido qilub, ko‘zlarining nurlarini umid orqasida to'km as edilar. Umid gar о ‘Imasaydi, hech hayota qiymat о ‘Imazdi, Nizom-u, intizom-u tarbiyat ham davlat olmazdi. Jahon ayvoni bo У la ziynatoro bo‘lmag‘ay erdi, Hukumat, taxt-u, baxt-u sa ’y birlan g'ay rat о ‘Imazdi. ITOAT Itoat deb bo'yinsunmakni aytilur. Alloh taoloning amriga boyinsunub, ibodat va itoat qilmak farzi ayndur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Alloh taoloning amriga muxolif boMgan holda hech kimning amriga itoat qilmak vojib emasdur» - demishlar. O ta-ona, ustod, muallim kabi o'zidan ulug1 kishilarga bo'yinsunub itoat qilmak eng yaxshi sifatlardandur. Bu sifatga ega boim ak uchun har vaqt bularning foydali kengash va nasihatlarini tinglab, buyruqlarini mahkam tutmak lozimdur. Chunki onlar dunyoga bizdan ilgari kelganlar, bizdan ko‘proq tajriba hosil qilganlar, vatan va m illatning holiga oshno bolganlar. Tabiblar dardlarga davo hozirlagandek, bular ham turmush va yashamakning ofati boMgan faqirlik, yalqovlik, nodonlik kabi vijudimizni churitadurgan marazlarga davo hozirlaganlar. Shuning uchun bizga qilgan xolisona beg‘araz nasihatlari 38 Abdulla Avloniy hozirda og‘ir va achchig‘ ko‘rinsa ham , oxiri rohat va totli bo‘lub chiqar. Nasihat bo‘Isa xoli gar g ‘arazdan, Achchig' doru kabi saqlar marazdan. Biza lozim erur bilmoq, eshitmoq, Ziyondan boshqa bir shay y o ‘q g ‘arazdan. HAQSHUNOSLIK H aqshunoslik deb bir kishining qilgan yaxshiligini unutmaslikni aytilur. Butun olamdagi insonlar haqshunoslik va do‘stlik orqasida yasharlar. Qars ikki qo‘ldan chiqar. Shariatda yaxshilik qilgan kishiga yaxshilik qilmak vojibdur. Hukamolar yomonlik qilg‘on kishiga ham yaxshilik qilmak lozimdir, derlar. Hosil, yaxshilikdan zarar ko‘rgan, boshi yorilgan kishi yo‘qdur. Yaxshilikdan do‘stlik, m ehribonlik tug‘ar, ikki ko‘ngil orasida ulfat va muhabbat cho‘juqlari yugurishur, quvushurlar. Bu do‘stlikni jam ol va kamoli haqshunoslikdurki, birovdan ko‘rgan yaxshilikni unutm ay, shuning barobariga biz ham o ‘z vazifamizni ado qilmak lozim ekan, hech boim asa, taqdir qilm ak ila birodarlik va do ‘stlik hurm atini ado qilmakimiz lozimdur. Chunki m o‘min birodari m o‘mindur. Dildan dil uzra ochiladur ikki xil yo ‘li, Mehra mehr yo ‘li ochilur, kina kin yo ‘li. M aium dirki, har bir millatning taraqqiy va taoliysi o ‘z millatiga jon, mol, qalam ila ishlagan kishilaming xizmatlarini taqdir qilub, vazifalar, haykallar, qalam lar ila yod qilub, o iu b ketgan bahodir, ohm va shoirlarining ruhlarini shod qilub, ishlovchi kishilaming g‘ayrat va jasoratlarini ziyoda qiimakda ekan. Afsus, bizlar taqdir qilmak bir tarafda tursun, tahqir, masxara, hatto takfir qilmak ila qarshu olurmiz. Turkiy guliston yoxud axloq 39 Yaxshi ishdur haqni taqdir aylamak har xizmata, Haqshunos о ‘Imak haqiqiy bir quvvatdur millata. Haqshunos o ‘lmak-la mashhur erdilar payg‘ambarim, To ‘g ‘ri yo ‘Ini tashlamak aslo yoqishmas ummata. XAYRIXOHLIK Xayrixohlik deb nima ila bo4Isa bolsun bir-birimizga foyda yetkurmakni aytilur. Xayrixohlik bir-birimizga qarshu ishlatila- durgan bir vazifayi insoniyadurki, kishi o ‘z nafsiga loyiq ko‘rmagan bir ishni boshqa bir m usulm on qarindoshiga munosib ko‘rmasdan egri yo‘llardan, yomon ishlardan kuch yetganicha qaytarmak va yordam qilmak lozimdur. Janobi Haq insonlami birining digarining yordamiga muhtoj qilub yarat- mishdur. Shuning uchun yer yuzidagi insonlar zamonaning qurgan nizom va qonuni uzra biri ikkinchisining yordami ila um r оЧкашг. Bir kishi har qancha boy va e’tiborli bo‘lsa ham, hech vaqt muhtojlik balosidan qutulolmas. Hammolning og‘ir bo 'Isa yuki, mehnati ortur, Har kimki и lug' bo‘Isa, bo‘lur kulfati oson. Boy faqirga, faqir boyga, muallim shogirdga, shogird muallimga, ota-ona farzandga, farzand ota-onaga muhtojdur. Shuning uchun har kim o‘z ustiga yuklangan vazifasini to‘g‘rilik va xayrixohlik ila ado qilmak lozimdur. Shariatda iymonlik kishilarga dunyo rohati va oxirat saodati uchun qoMdan kelgancha milliy xizmat va yordam qilmak vojibdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Alloh taologa imon keturdikdan so‘ngra, amallaming afzali bandalar bir-birlariga muhabbat etmakidur» — demishlar. Xayrixohlik xolisona bo 'Imasa bekordur, Manfaat yo ‘q aylagan nazr-u niyozingdan sani, Bir ко ‘ngilni shod qilmak ne 'mat, ehson ila, Yaxshidur har damda ming rak 'at namozingdan sani. 40 Abdulla Avloniy MUNISLIK Munislik deb har kim o ‘z tengi, maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq do‘stlar ila suhbat qilmakdan iboratdur. Ilmi axloq yuzasidan chin do‘st va yori sodiq ila ulfat qilmak lozimdur. Chunki ba’zi kasallaming yuqishi boMganga o‘xshash nodon va ahm oq kishilaming urf-u odatlari va yomon xulqlarining ta’siri, siroyati yuqishi muqarrardur. Ba’zi do‘st suratida ko‘rinmish ikkiyuzlama, munofiq, dushmanlar ham ko‘p bo‘lurlar. Shuning uchun ham har bir kishiga sinam asdan, bilmasdan do ‘stlik qilmak, sir aytm ak zo‘r aqlsizlikdur. Chin do‘st boMgan kishi boshingga kulfat va qayg‘u kelgan vaqtlarda san ila b aro b ar qayg‘urur. Xotirangdagi qayg‘uni bo‘lushub olur. Siringni noahil va nodon kishilarga aytmas, aybingni orqangdan so‘ylamasdan yuzingga aytur. Shodlik vaqtingda sanla barobar shodlanur. Yolg‘on do‘st sandan bir foyda um idida yoki o ‘z boshiga kelgan zaram i qaytarmak uchun munofiqona do‘stlik qilur. Siringni noahil kishilarga so‘zlab, qadr va e’tiboringni poymol qilur. B unday kishilarga d o ‘st b o ‘lm akdan d o ‘stsiz yaxshiroqdur. Yaxshi do ‘st aybi yor-u do ‘stini Ко ‘zgudek ro Ъаю ‘sida so ‘zlar. Yomon o ‘rtog‘ tarog(cha ming til ila Orqadan birmalab terib so ‘zlar. SADOQAT Sadoqat deb kishi o ‘z vazifasini to‘g‘rilik ila ishlamakni aytilur. Sodiq kishi din va millatiga, vatan va davlatiga to‘g‘rilik ila xizmat qilub, obro‘ va mukofotlar olur. Sadoqat gulshani salomat, bo‘stoni najotdur. Sadafdan inju, ilondan zahar hosil bo‘ldug‘i kabi rostlikdan foyda, xiyonatdan zarar hosil bo‘lur. Turkiy guliston yoxud axloq 41 Janobi Haq sodiqlarni suyar, yolg‘onchilarni suymaz. T o‘g‘rilikdan yolqolgan kishi yolq, xiyonatdan yo‘qolganlar cho‘qdur. Rostlik ila xiyonat ikkisi jam ' kelmas. Agar bir kishining diliga to ‘g‘rilik tuxum i ekilsa, har qancha och va suvsiz bo‘lsa ham to‘g‘rilik o‘sar. Xiyonat ko‘karmas. Axloq yuzasidan to ‘g‘ri faqir yolg‘onchi boydan e’tiborlidur. Chunki sodiq kishi ahdig‘a vafo qilur. Yolg‘onchi esa va’dasida turmay o ‘zini xijolat, boshqalami ovora qilur. Sadoqat bir fayzi m a’naviydurki, u fayzdan hissasini olmak har bir kishining muqaddas vazifasidur. Hazrati imom Husaynga hazrati Ali: «So‘zingda to‘g‘ri bo‘l, yolg‘onchilar kabi m unofiq ofiinm assan», - deb nasihat qilmishlar. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «To‘g‘rilikni ixtiyor qilingiz, agarchi halokat kabi ko‘rinsa ham yolg‘ondan saqlaningiz, zeroki oqibati halokatdur», - demishlar. Sidq-u safoyi rostlig ‘ о 'Isa qarobating, Shuldur jahonda rohat, fayz, saodating. Olamda to‘g ‘rilikeha y o ‘q odamning ziynati, Qalbing alifdek о ‘Idimi, ayni sharofating. ADOLAT Adolat deb boshqalarning mol va nomusini rioya qilrnakni aytilur. Adolat yaxshi xulqlarning foili, zulm ning muqobilidur. Adolat va marhamatli kishilar o‘ziga loyiq ko‘rmagan bir ishni o ‘zgalarga ravo ko‘rmas. Kishi adolat va insoniyat vazifasini yolg‘uz o‘zi.buzuq ishlardan saqlanmak ila ado qilolmas, balki o‘zi ila barobar jinsdoshlarining xato va fanoliqlarini tuzatmak va yaxshi yo‘lga sa’y qilmak ila ado qila bilur. Adolatni rioya qilgan kishilar hech bir kishiga jabr-u zulmni xohlamas va jonli narsalarga Ьекоща ozor bermas. Aql va shariatga muvofiq ravishda harakat qilur. Jabr-u zulm ila boshqalarning dilini ozor qilgan kishilaming yoqalari jazo 42 Abdulla Avloniy qoMidan qutula olmas. Zero, janobi Haqning adolati zolimlar- ning jazo va sazosini bermakdadur. Rasuli akram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Alloh rizosini istar esangiz, bolalaringiz haqqinda ham adolat qilingiz! Yana, mazlum kishining duosindan kofir ham bo‘lsa saqlaningiz! Chunki mazlumning duosi doimo maqbuldir» — demishlar. Har bir millatning taraqqiy va taoliysi, davlat va hukumatlaming uzun yashamog‘i adolatga bog‘lidur. Adolatdan ayrilgan podshoh- laming davlatlari yo‘q boMub, tarix sahifalarida faqat ismlari qolganligi hammaga bilgulidur. Adi o ‘lsa podshohing, oyog‘ ostida palos, Boshingda bo'lg'usidur oning toji barqaror. G ‘olib bo‘lurga chiqsa, agar yengidan qo‘li, Bo‘lg‘ay nasib gardanig‘a hiyladan tumor. MUHABBAT M uhabbat deb bir narsani suymakni aytilur. Dunyodagi insonlar mehr va muhabbat soyasida yasharlar. H ar bir ishni muhabbat orqasida ishlarlar. Muhabbatsiz kishi hech bir ishni ishlamakg‘a g‘ayrat va jasorat qilolmas, dunyo ne’m atidan lazzat ololmas. Agar bir shogird ilm va muallimni suymasa, ishtaha ila o‘qimasa, maqsudiga yetolmas. Yer yuzidagi insonlami urushma - taloshmalarga qovushdirgan, siynalarini dushm an o ‘qiga nishona qildurgan narsa din va millatlaming, vatan va davlatlaming muhabbatidur. Kishini kecha va kunduz tindurm asdan qul kabi m ehnat va mashaqqatlarga ko‘krak be mb ishlatadurgan narsa vatan va bola-chaqalarning m ehr-u muhabbati emasmi? Qush yaxshi ko‘rgan donasiga qiziqub, tuzoqg‘a ilinib qolg‘oni kabi inson suyukli narsasiga boylanub, asir b o iu b qolm og‘i tabiiydur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: « 0 ‘z nafsing uchun qaysi narsani suyar esang, shul narsani boshqa kishiga ham suy», yana «Ota muhabbatini saqla! Agar san otag‘a bo‘lg‘an m uhabbatni uzsang, Alloh taolo sani har turli fayzlardan mahrum qilur», - demishlar. Turkiy guliston yoxud axloq 43 Muhabbatlik bahorning kuz husuli hech oz о ‘Imas, Muhabbatsiz kishining ко ‘ngli qishdur asli yoz о ‘Imas. Suyub ilm-u funun tahsil edan uchgay havolarga, Qayu baxti qaro johil qolur, dasti daroz о ‘Imas. OLIYHIMMAT Oliyhimmat deb din va millatga foydali ishlarni mol va jon ila ishlamakni aytilur. Himmat shunday bir olijanob fazilatdurki, insoniyatning koni, yaxshi xulqlarning posboni demak joizdur. Himmat sohiblari karim sifatlik, rahim tabiatli к bo‘lur. 0 ‘z jinsining avlodidan har vaqt yordamini ayamas. Xayr-u saxovatli ishlardan o ‘zini tortmas. Pul va molini millat yo‘lida sarf etmakdan qizg‘anmas. Oliyhimmat kishi soyasi latif, mevasi laziz daraxt kabidurki, bu soyaga yaqin boMgan kishilar har vaqt foydalanurlar. Himmatlik inson lutf-u marhamati ila dunyo yuzida jilvagar oMur. Olamni ravshan qilguvchi gunashning quvvat va fayziga zarar yetmagani kabi himmat arbobining ham sarf va xarojot ila, sha’n va molina zarracha xalal yetmas. Insonning mohiyati vijdonidan bilinur. Vijdon esa faqat oliyhimmat kishilardan topilur. Alhosil, him m at insonning kamoloti, taraqqiy va m adaniyatning olatidur. Har ish him mat soyasida yuzaga chiqar. Oliyhimmat va xolis niyat ila ish ishlagan kishilar tavfiqi rabboniyga rafiq, rahmati rahmoniyga shaff boMurlar. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Uluwil him mati minal imoni», — demishlar. N o ‘shuravon: «Inson oliyhimmat vazifasi ila mukallafdur, olijanob oMan bir hakim ko‘rgan bemorini davoyi himmat ila darmonlayur. Jahonning kasbi umroniysi oliyhimmatlar soyasidadur», — demishlar. Ibrat ко ‘zingizni ochingiz, « Yo, ulal-absor», Himmat-la tikilmish shu go ‘zal masjidi dildor. Jur ’at-la muzayyan о ‘lur olam, yashar inson, Himmatli qo ‘ling suygusi har yerda xaridor. 44 Abdulla Avloniy AFU Afu deb kechurmakni aytilur. Bir kishi qilgan kamchilik­ larini bo‘yniga olub, o‘kunub, kechurm akni so‘rasa, afu qilmak lozimdur. Chunki afu yaxshi xulqlarning afzali, insoni­ yatning akmalidur. Janobi Haq Qur'oni karimda afuni maqtab madh qilmishdur. Olijanob kishilar uzm i qabul qilur. Bir kishi qusur va qabohatini bo‘yniga olub uzr aytsa, afu qilur, kechirur. Kattalik va ulugNikning lazzati birovdan o‘ch olmakda emas, balki afu qilmakdadur. Masalan, Ahmad M ahmudga bir yomon ish qilub dilini og‘ritdi. M ahm ud Ahmaddan o ‘chini oldi. Bas, Ahm ad ila Mahmudning orasidagi yomonlikdagi farq na oNdi? Holbuki, har ikkisi ham bir-biriga yomonlik qildi. Har ikkisi ham g‘amlik va parishon bo‘ldi. Bir yomonlik ikki bo‘ldi. Agarda Ahmadning qabohatiga Mahmud afu mukofotini bersa, ikkisi ham shod-u m asrur o ‘lur ham da janobi Haq afu qiluvchilarni suyar. 0 ‘zi ham afu va magTirat qiluvchidir. N o‘shiravon: «Bir gunohkorni afu qilmakdan qanday lazzat olganimni hech kimga aytmayman», — demish. Ulug'larning ishi afu ayamakdur, Kichiklar uzr uchun bel hoylamakdur. Musulmonlig‘da y o ‘q kin-и adovat, Dila afu, adolat joylamakdur. Bizim ishlar hasad, bug‘z-u xusumat, Hududdan chib-chiqub, chet poylamakdur. Butun af'olimiz bir-birga zidlik, Drub- tortub, og'izni moylamakdur. YOMON XULQLAR Insonlarning saodati abadiyadan m ahrum qiladurgan, janobi Haq qoshida va xalq nazarida m azm um , hayoti jovidonim iz uchun m asm um bo‘lgan axloqi zam im alar Turkiy guliston yoxud axloq 45 g‘azab, shahvat, jaholat, safohat, hamoqat, atolat, hasosat, rahovat, anoniyat, adovat, nam im at, g‘iybat, haqorat, jibonat, hasad, nifoq, tam a, zulmdur. Bu sanagan yom on xulqlarning fanoliqlarini, yuqorida sanagan yaxshi xulqlarning golzalligini insof muvozanasi ila o ‘lchab, vijdon muhokamasi ila tahqiqlab, yaxshilarini tinglab amal qilmak, yomonlarini anglab, hazar qilmak lozimdur. Zeroki, insonning izzati, dunyoning lazzati yaxshi so‘zlami eshitub va ko‘rub hissa olmak, yomon va zararlilarini uqub, bilub o‘zini tiymak, qoMdan kelguncha xalq va millat foydasiga tirtishmak va bu fano dunyodan yaxshilik otini olub ketm akdadur. Chunki har narsaning haddan ortuqchasi isrofdur. Lekin yaxshilik va yaxshi sifat qancha ko‘p bo‘lsa, shuncha m am duh va m aqbuldur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bandalar- ning yaxshirog‘i bandalarga foydali boNganidur», — demishlar. Yaxshilik bozoridur doru! omon, Yaxshilik qil, yaxshilik qilmas ziyon. Maktab-u, dunyoda kasb et yaxshi xulq, Farz, vojib, sunnat, istihbobdan ber imtihon. Qilma makruh, xarom, kibr-u g'urur manmanlig'ing, Chaqma inson jismini yo mor, yo misli chiyon. Yaxshilik, adl-u saxovatlar sening yoring esa, G ‘ibta aylarlar sanga ins-u malak, hur-u jinon. G‘AZAB G ‘azab deb bir kishi ikkinchi ila shiddat va hiddat ila m uomala qilishmakni aytilur. G ‘azab insonga maxsus bir quvvai murofiadurki, tabiatda mavjud o ‘lan g‘azab tuyg‘usi ila boshqalar tarafidan keladurgan zarar va halokatdan o ‘z nafsini faqat shu soyada saqlar. Lekin gkazabning jabr va zulm tariqi-la ishlatmakdan nihoyatda ehtiyot bo‘lmak lozimdur. Nafsning g‘ururidan paydo bo‘lgan g‘azab insonni alamlik 46 Abdulla Avloniy azoblarga giriftor qiladur. Chunki bu shiddat va haroratning ta’siri vujuddagi qonni buzub, harakat qildurub, dimog‘iga hujum qilub, aqlni parishon qilur-da kishining ixtiyorini qoMidan olur. Va bu soyada o ‘zini yoxud boshqa bir kishini hasrat va nadomatga duchor qilur. G ‘azablik kishilar qancha aql va idrok sohibi bo‘lsa ham, g‘azab qoni qo‘zg‘algan zamonida o‘zini to‘xtatolmas, aql va idrokidan ayrilub, bir yomon ishni qilub qo‘yar-da, so‘ngidan pushaymon bo‘lur. Suqrot hakim: «Glazabning awali junun, oxiri nadom at- dur», - demish. Im om Shofe’i hazratlari: «Qilich va nayza ila hosil boMmagan ko‘p ishlar yumshoqlik va muloyimlik ila hosil boMur. G ‘azabning zarari egasiga qaytuf», - demishlar. Aflotun: «Hayajon ila paydo bo‘lg‘on bir hoi, albatta, pushaymonlik ila tamom boMur. G ‘azab g‘azab qilinuvchidan ko‘proq g‘azab qiluvchig‘a zarar qilur. Aqlni g‘azabga soluvchi inson nafsini haroratlik o ‘tga yoqm ish o ‘lur. Nadom atdan aw al m atonatni ixtiyor qiluvchilar hech bir tahlika va azobga duchor oMmaslar», — demish. Siyutiy: «G ‘azab va shiddat vujud iqlimining dahshatli bir ofatidur. Buning d afi va chorasi topilmasa, u iqlimni xarob qilur. G ‘azab bir illati muhlikadurki, yagona davosi sabr va tahammuldan iboratdur. Tadovi etilmagan bir maraz insonning hayotini mahv va barbod etar, hazar qilmak lozimdur», — demish. G‘azablik bo'Imag41, bo‘lg‘il muloyim, Bo ‘lursan shod-и xurramikda doim. G ‘azab o'tdur, yoqodur jism-u joning, G ‘azab barbod etadur xonumoning. G ‘azablik o'tni bo‘sh suv past qilg(ay, G'azabni jinni yoki mast qilg'ay. SHAHVAT Shahvat nafsning taayyishindan, taaddisindan hosil bofladurgan bir quvvatdur. Hikmati tabiiyya qonunining ahkomi azaliyasina qaraganda, hissiyoti shahvoniya baqoyi Turkiy guliston yoxud axloq 47 hayotga maxsus bir quvvayi fatriyadur. Shahvat insonning xazinayi zi qiymati o‘ldig‘i uchun surati m ashruada sarf qilinsa, vujudning zakoti, balki bani bashar naslining madori hayotidur. Har ishda ifrot va tafrit maqbul boMmagani kabi bu xususda ham xasislik ila isrofdan saqlanmak lozumdur. Agar shahvatni g‘ayri m ashru’ bir yo‘lda suiiste’mol qilinsa, am onatga xiyonat qilgan bo‘ladur. Zero, yem ak uchun yaratilgan bir ne’m atning qadr va qiym atini bilm asdan, xorlab, o ‘rinsiz yerlarga tashlam oq, oyoq osti qilmoq zo‘r kufroni ne’matdur. Yaxshi xulqlarning ichida farishtalarning g‘ibta qiladurganlari shahvatni mashru’ yerlarga sarf qilrnakni rioyatdan iboratdur. Shahvat inson uchun yaratilmish bir salohdurki, agar o ‘rniga iste’mol qilinsa, vujudimizni har xil taarruzlardan saqlar, o ‘rinsiz yerlarga sarf bo‘lsa, insonning iffat ini barbod qilmak ila barobar hayotini xarob qilur. Bir kishi qo‘lidagi asbobiga m ag‘rur bo‘lub, nobob yerga ursa, ul asbobni o ‘tm as qilg‘ani kabi m as’uliyatdan nafsini ham qutqarolm as. Afsus, bizim yoshlarim izning aksarlari shahvat g‘alabasi-la nafsi am oralarina m ubtalo bo‘lub, siflis, zaxm m arazlarina giriftor boiurlar. Qancha m ehnat va m ashaqqat ila topkan oltunlarini boquzm ak uchun sarf qilub, oltundan qadrli aziz um rlarini kasal- xonalarda isrof qilurlar. Ulam olardan biri: «Hayot ibodat- ning asbobi o ‘ldig‘i kabi shahvat ham ubudiyatiya xizmat vazifasini ado qilur. Va bu vazjfalar haq ila ado qilinmasa, insoniyat ila hayvoniyat orasida nim a farq bo‘lur», - demish. Agar shahvatka dil bersang, bo‘lur qalbing qaro, kam-kam, Ketar nasling o ‘qi, bel quvvati, k o ‘zdan ziyo, kam-kam. Tamomi ixtiyoring nafsi badni ilgina bersang, Marazlarga duchor ay lar, bo‘lur ranging jano, kam-kam. Buzuq yo ‘llarga isrof aylasang, molingni, joningni, Qo‘lingdan din-u dunyo, ish ketar, sharming, hayo, kam-kam. 48 Abdulla Avloniy AQSOMI JAHOLAT Jaholat ikki qismdurki, birini «jahli basit», ikkinchisini «jahli murakkab» deyilur. «Jahli basit» maraziga mubtalo boMgan kishilar bir narsani bilmasalar ham bilmaganliklarini iqror va e’tirof qilurlar. Shuning uchun buning davosi oson: faqat bilmak va o‘rganmak yoMida jahd-u jadal qilmak ila boMur. «Jahli murakkab» maraziga mubtalo boMgan kishilar bir narsani bilmas, bilmaganini ham bilmasdan bilam an, deb da'vo qilur. Bizda munday kishilaiga «o‘zboshimcha» va «o‘zim bilarmon» ismini berurlar. Bu dardi bedavoning iloji janobi Haqning lutf va inoyati ila hal oMinmasa, tuzalmogM mushkil va ogMrdur. JAHOLAT Jaholat deb o‘qumagan, bilimsiz, hech narsaga tushun- maydurgan nodonlig‘ni aytilur. Jaholat insoniyatning eng zo‘r dushm ani va yomon xulqlarning boshligMdur. M aorifdan, funun va m adaniyatdan m ahrum qolgan xalq jaholat p an jalarin in g orasida xam ir kabi ezilgandek, af’oli zamimadan ham o ‘z nafsining yoqasini bo'shatolmas. Ilm va m a’rifat sohiblari, fazli kamollari soyasida har bir ishni tadqiq va m ushohada ila qilurlar. Ammo johillar esa bir narsaning mohiyatini m ushohada qilurg‘a aql va farosatlari yetmas. Chunki jahl xudbin va zohirparastdan iboratdur. Har bir narsaning haqiqati aql va irfon, ilm va donish sohiblarina maxsus bir maziyyat, johil va nodonlara zo‘r aziyyatdur. Jaholat arbobi qayu yerda boMsa boMsun, loyiqi e'tibor oMmoq sharafindan mahmmdur. Moddiy jihatdan qancha boy va sarvatdor boMsa, m a’naviy jihatdan shuncha faqir va zalil hisoblanur. Zeroki, jaholat eng qo‘rqinch, faqir va m uhtoj- likdan ziyoda dahshatliroq bir musibatdur. Aql ila ilmning yaxshiligi va fazilati qancha baland boMsa, jaholatdan tug‘uladurgan yomonliklar balolari shuncha ostin va xorlikdur. Turkiy guliston yoxud axloq 49 Hazrat Ali: «Arbobi fazl-u kamol johildan qancha izo va jafo cheksa, johil ham aql va irfon sohibidan shuncha mutaassir boiur», — demishlar. BAYT Suym agay f a i l egasi johilni, Johil ahli и luma dushmandur. Suqrot hakim: «Dunyoda eng hazar qilinadurg‘an illat jahldur. Men johilga achinganimdek, ko‘rga achinmayman, zeroki, johilning o ‘z ixtiyori ila qilgan harakoti a’m oning ixtiyorsiz qilgan harakotidan mening nazarimda xunuk», - demish. Arablar: «Aljohil-u mayyitu-l-ahyo--nodon kishi tirik oiuk», - deyurlar. Bizlar esa «do‘sti nodondan, dushmani ziyrak yaxshi», - deymiz. Ba’zi oqil dushm anlar boiurki, keturgan zararlari nodon do‘stlam ing foydalaridan natijada yaxshi va foydali boiib chiqadur. A flotun hakim : «Johilning yaxshi niyati fozilning xusumatidan zarariiroqdur. Inson eng yuqishlik bir kasaldan saqlangan kabi jahldan hazar qilmak lozimdur», - demish. Alhosil, jaholat insoniyat nom ina yarashmagan bir sifat o ‘ldig‘indan bahamahol ilm yo‘lida harakat qilmak, aqli salim sohiblarining hikmatli so‘zlaridan hissalanmak, aziz jonimiz­ dan azizroq (avlodlarimizni) jaholat va nodonlik balolaridan qutqarm ak uchun jonim iz boricha, kuchim iz yetkuncha cholishmoqimiz lozim va lobuddur. E y ja h o la t nori birla yon di jism i pokim iz, Ilmsiz qolduk o y o g ‘ ostida misli xokmiz. О ‘sdi ilm -u т а 'rifat-la boshqalar a r -a r kabi, Tarbiyatsiz m ajm ail m onandi zangi tokrniz. Jismin, axloqin tuzatdi noslar, tannoslar, Kir chopon, ко ‘krak ochuq, yaxtak yaqosi chokmiz. G ‘ayrilar tashlab ja h o la t bodasin g ‘am dan xalos, Biz esa m asti ja h o la t ко ‘knori, taryokmiz. Aysh-u ishrat b o ‘Isa h ar qancha qilurmiz bemalol, 4-A -6011 50 Abdulla Avloniy Diniy ishlardan, ibodatdan qochar bebokmiz. Don dunyo ilm purnur о tan bir vaqtda, Jahl vodiysinda yotkan dur xotun, erkokmiz. 0 ‘ylam ak lozim emasmi, ey M uham m ad ummati? Farz-и sunnatdan chiqub, bizlar qayon ketm okm iz? Johilon bilgaymi, n a f ’i, sudini, ey olimon ? Tobakay yaxshi-yomonga yetm agay idrokimiz. Ilm yaxshim i, jaholatm i, tushunmaymiz hanuz, Aqlimiz y o ‘qm i bizim, majnunmi y o tentokm iz? Ichkuluk «Ummul xabois», dedilar payg ‘ambarim, Kecha-kunduz xo Ъ icharmiz, jo h ili nopokmiz. Basdur, ey Hijron, jah olatdan gapurmak shunchalar, T o ‘g ‘ri s o ‘z tu vg‘onga yoqm aydur degan o ‘rnokmiz. SAFOHAT BALOSI Safohat deb buzuq va g‘ayri mashru' yerlarga sarfi um r-u mol qilrnakni aytilur. Safohat eng yomon xulqlardan sanalgan bir sifati zam im adurki, kishini duchori ya’su nadom at etmakdan boshqa, shuhrat va e’tiborini yer ila yakson qilur va o ‘rinsiz yerga sarf qilingan narsaning qiymatini qaytarib olmoq mumkin o ‘lmadig‘i (kabi) safohat dunyosiga isrof qilingan aziz um r va hayotning-da iodasining imkoni yo‘qdur. Inson har holda o ‘z nafsining idorasini ta’min qilub, baxtiyorona bir m aishatga qodir bo ‘lsa, haqiqatan mas’udiyati insoniyasini yo‘lga solgan boiur. Safohat yolg‘uz bir oilaning emas, butun bir qavmning mol va sarvatini mahv etmakka qodirdur. Hatto nom us va fazilatiga maxsus bo‘lgan hurmat va rioyatini ham barbod qilur. Shuning uchun inson ko‘rpasiga qarab oyog‘ uzatmasa, daromadiga qarab xarojat qilmasa, iqtisod y o iin i rioyat qilmasa, nafsning yoqasini safohat qolidan qutqarolmas. Mol va hayot qadrini bilmagan va ko‘mamaklik qilgan boladur. Safohat balosiga m ubtalo bolgan kishilaming boshlariga shunday bir qora kunlar keladurki, «Oh, safohat, ofatijon, baloyi mol ekansan», deb fig‘on qilmak foyda bermaydur. Afsuski, Turkiy guliston yoxud axloq 51 manbai vujudimiz boMgan yoxud haqiqiy onam iz boigan Vatanimiz, ya’ni tuprogNmizni ozgina bahoga sotub, puchak pullar olganimizga o ‘xshash, osori atiqalarimizning evazina soxta ashyolara molik o ‘ldig‘imiz kabi bisotimizda bor ilm va m a’rifatimiz, mol va sarvatimizni havoyi nafsoniyamiz uchun «gardkam» urub, boy berib, ko‘zimizga ziynatlik libosga o‘ralmish fohisha xotun kabi jilvagar o‘lub kolringan safohat bozoridan buzuq va fasod ishlarni sotub olurmiz. Hosili kalom, inson um rindan bir daqiqasini, m olindan birgina chaqasini o‘rinsiz va gbayri m ashru’ yerlardan biriga sarf qilsa, bu dunyoda xor, oxiratda alamlik azobga giriftor bo‘lishida shubha yo‘qdur. BAYT Safohat ofatijondur jahonda, Safohat bizdadur ushbu zamonda. Yuqumli bir m arazdandur safohat, Yuqub andin tug ‘ulur h ar falokat. Safohat mahv edar umring, hayoting, Umid etm a safohatdan najoting. Safohat aylagay molingni toroj, Bo ‘lursan oxiri nomarda muhtoj. Berubdur Haq senga ju z ixtiyoriy, Rizo ermas buzuq koringga bori. A ziz umringni g'aflatda kechurma, Safohat jo m in i nafsa ichurma. Shariat y o ‘lida qil istiqomat, Safohat oxiri hasrat, nadomat. Dushun, jo n i azizing ehtiyot et, Musajfo y o 7 p a y g ‘am bar ortidan ket. Safohat о У lama oromi jondur, Butun vijdon ila jonga ziyondur. Faqirlikni pula sotub olursan, 52 Abdulla Avioniy Dushungil, dushmana muhtoj qolursan. Safohat dushmani nomus, shotting, Buyuk bir ofati ruhi ravoning. Qabohatdur, safolatdur safohat, Na «Hijron»lig‘ fa lo k a td u r safohat. HAMOQAT H am oqat aql va m a’rifatning kam lig‘indan hosil bo‘ladurgan eng yomon xulqlarning biridur. H am oqatning m a’niyi lug‘aviysi balohatga yaqin o‘ldig‘indan, ba’zi hukamo ahm aqlam ing jahli murakkab ashobindandur, demishlar. A hm oq kishilarni bir ishda aqliy va naqliy dalillar ila ko‘ndurub bo ‘lm as, ham on o‘zum bilarm anlig‘laridan ayrilmaslar. Ibn Sino hakim : «O chuq va m oddiy dalil ila isbot qilinmag‘an bir narsani inkor qilmak asari hamoqatdur. Oqil inson bir m asalaning har bir jihatini o ‘ylar, tadqiq va taftish qilur, qat’iy hukm qilm oqda shoshmas, m a’naviy jihatini ham tushunur. Dalilsiz, hujjatsiz bir jum laning qiyosini rad yo qabul qilmak ahm aqlikdan hisoblanur», — demish. Ahmaqlik davosini topm ak mushkil boigan bir illatdur. Luqmoni hakim: «M an har bir marazning dafini va chorasini topdim, faqat ahmaqlik davosini topolmadim», — demish. H ar bir kasalning davosi vordur, Ahmaq kasalining y o ‘q davosi. Suqrot hakim: «Ahmaq kishi sukut ila ahm aqliglni yopsa, o‘rtacha oqillardan hisoblanur edi. Lekin ahmaqlik ila sukut ikkisi bir odamda jam kelmas», - demish. Axloq ulamolari qoshinda ham oqat jaholatdan yom on- roqdur. Zeroki, johilda faqat birjahl bor. Ammo ahm aqda bir necha sohibi aqlni aldaydurgan yolg‘on-yashsig‘ so‘zlar b o lu rk i, k o ‘p k ish ilarn i aldab y o ld a n ch iq arad u r. Turkiy guliston yoxud axloq 53 Jaholatning davosi ilm o ‘ldig‘i kabi ham oqatning darmoni aql va fikrdur. Inson o‘z nafsiga jabr etub bo‘lsa ham, nazari diqqat ila ibrat ko‘zini ochm ak uchun sa’y va g‘ayrat qilsa, ahmaqlik balosidan qutilur. Tarbiya, nazariyadan m ahrum bo‘lgan inson har vaqt falokat va hasrat tuzog‘iga tutilur. Dorusi y o ‘q dedi hukam olar hamoqating, Sud-u ziyonni bilm agay ablah qiyofating. H ar kim o ‘zini bilmasa, bilgaymi o ‘zgani? Q a y g ‘usina tushunmagay afrodi mi Hating. Jahl о ‘Isa bir balodur-u ahmaq bedavo, H ar ikkisidur ochg‘uvchi olom -u g ‘urbating. Ahm aq bilurmi din ila m illatni qadrini? Ablah bilurmi qiym ati m ehr-u muhabbating? ATOLAT Atolat deb dangasa va yalqovlikni aytilur. Atolat insonning saodatligining zo‘r ofatidur. Tanparvarlikdan paydo boladur- gan yomonlik maishat jihatidan naslga ham ta’sir qiladur. Har xil fayz va kam olotdan m ahrum qilub, kishini xor va zalil yashatmak ila barobar umri safolat chuquriga irg‘itadur. Kishi hayoti boricha, kuchi yetkuncha cholishmoqg‘a mukallafdur. Lekin dunyoda har bir sa’ydan maqsud bo‘lgan samara darhol hosil bo‘lmaydur. Halvo degan ila og‘iz suchimaydur. Shuning uchun sa’y va g ‘ayrat ashobi har vaqt jiddiy harakatda boMub, doimo sa’y mashru’ada sabot va matonatda shavq va zavq ila davom qilurlar. H ar bir sa’yning mukofot va natijasini ko‘rm ak mumkin bo‘Isa ham , ul mukofotning zohir bolishi, ko‘rinishi yetushgan vaqtdan m a’lum bo‘ladur. M asalan, bir daraxtning mevasi to ‘rt-besh yil tarbiya qilingandan so‘ng, meva yetushturgoni kabi bir shogirdning maktab va madrasada sakkiz-o‘n sana doimiy sa’y qilganidan so‘ng, yem ish va hosiloti ilmiyasi zohir va m ushohida o ‘lunur. Shunga o ‘xshash har ishning samarasi bir necha vaqt cholishm oq va sa’y qilm ak so‘ngidan zohir va 54 Abdulla Avion iy huvaydo bo‘lur. Alhosil, yalqov va ishsizlikg‘a ho‘y qilg‘on kishilar dunyo va oxiratda moddiy va m a’naviy saodati insoniyadan m ahrum va bebahra qolurlar. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallallohu alayhi vasallam afandimiz: «Ey, Alloh! Sanga sig‘inam an, qayg‘u va hasratdan, dovdirab qoluv va yalqovlikdan, baxillikdan va qo‘rqoqlikdan, qarz og‘irligidan ham odamlarning ustin boMuvindan» (saqlagay- san), - demishlar. Atolat dushmani jondur, yomondur, Chaqar jismingni bir a f i yilondur. Magas quvg‘in yegay yalqovlig‘idan, Ari mehnat qilur oromi jondur. Bu dunyoga kishi ishlovga kelgan, Tuzuk tikmasa, kosibg‘a ziyondur. XASOSAT Xasosat deb tam a’ va zillatni bo‘yniga yuklab, ortuqcha hinsini dunyoga qo‘ymakni aytilur. Hire va tama’ga ifrot darajada yuz tuban ketgan baxil, qancha shon-u sharaf sohibi bo‘lsa ham, nafsining yoqasini faqirona bir mazallatdan va xorlikdan qutqarolmas. Faqir va muhtojlikdan saqlanmak fikri ila bahil va xasislik yo‘lini tutgan kishilar aql va irfon sohibi sanalmaslar. Zeroki, xasislik soyasida janobi Haqning razzoq va xalloqi olam o‘ldig‘ini yodlaridan chiqarub, zo‘r xatolarga duchor oMurlar. Xasis o ia n inson qancha zillat ila jam qilgan sarvatindan zakot va ushrini ado qilmakdan ojiz, saodati insoniyadan m ahrum bo‘lub, jazoyi abadiyga m ahkum bo‘lur. Ipak qurti pilla ichida o‘ralib, hayotini mahv qilur. Qancha m ehnat va mashaqqat ila hosil qilgan ipagidan boshqalar foydalanurlar. Shunga o‘xshash xasis inson mol va dunyo jam qilmak ila o ‘ralub, ovora va sargardon bo‘lub, aziz jonini boshqalar uchun fido qilur. Dunyo izzatidan, hayot lazzatidan bebahra Turkiy guliston yoxud axloq 55 ketkoni kabi vafot vaqtidagi nadomatidan ham foyda yo‘qdur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bor davlati ila ahl-u ayoliga torlik qilgan kishilar yomon kishilardur», — demishlar. Xasislik birla y i g ‘gan m ulk-u moling, H am ach'dek t o ‘plagan ashyo, manoling2, L ahad kirsang, qolur vorislaringg‘a, Nechuk kechgay seni ul kunda holing? Kitobingdan hisobni san berursan, Halos о ‘Imak baidi ehtimoling. RAXOVAT Raxovat deb tanparvarlik, g‘ayratsizlikni aytilur. Umid va sa’yning eng zo ‘r dushm ani raxovatdurki, hissiyoti g‘ayratparvaronamizni mahv va barbod etar va bir necha m a’yusona fikr va xayollarga duchor va giriftor etar. Ibn Sino hakim: «Sa’y va harakat ila oMmak mavti musam- modur3. Raxovat ila jon bermak ajali qazodur. G ‘ayratsizlik tirik o‘lukdan iboratdur. ONuklaming makoni tiriklar orasida emas, tuprog‘ orasidadur», — demish. Luqmon hakim: «Tanparvarlik umid va muvaffaqiyatning quw atini kesadurgan bir marazdur. Saodati insoniyadan mahrum boMub, m a’yusona yashamak raxovat, g‘ayratsizlik asaridur», - demish. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Allohga siglningiz! Faqirlikdan ham m uhtoj­ likdan, kishiga zulm qilmakdan, o‘zingizga zulm qildurmak- dan (saqlaning)», - demishlar. Kishiga dangasalik sha ’n-sharofatmi verar? Yalqov inson kishiga xayr-u saxovatm i verar? «Bo ‘Imaganlarga bo ‘lishma» - dedilar bobolariz, Bo4sa g ‘ayratsiz agar, m illata xizm atm i verar? 1 Z iqna, xasis tim soli 2 B oylik 3 S harafli o 'lim 56 Abdulla Avloniy ANONIYYAT Anoniyyat deb xudbin, mutakkabir, manmanlikni aytilur. Manmahlik johilona kibr-u g‘ururdan paydo bo‘ladurgan eng yom on xulqlarning biridurki, kishini har yerda m a’yus va mahjub qilur. Kerak inson o‘zini olamga tonutmasun, kerak bo‘lsa olam o‘zini tonub olsun. Bu sifat esa yomon xulqlardan huzur qilgan kishilargagina muyassar bo‘ladur. Kekkayub o ‘sub ketgan daraxt yaxshi meva qilmagani kabi kibr va m anm anlikdan fazilat hosil bo‘lmas. Axloqi yaxshi insonlar o‘zlaridagi fazl-u kamolot asarini xaloyiqg‘a xush xulqlik va tavozu’ ila ko‘rsaturlar. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Ibodatning afzali tavozu’dur», - deb, bizlarga kibr-u manmanlikni qanday zillat va xorlik o‘ldig‘ini bayon qilmishlar. Alhosil, kibr va manmanlik balosiga giriftor bo‘lg‘an kishilar qayu yerda bo‘lsa bo‘lsun, duchori ajz-u haqorat bo‘lurlar. A zozil kibr qildi, bo ‘Idi shayton, Takabburlik qilurmi oqil inson ? Tavozu ’ pesha qil, aslingni qil yod, Vujuding xok erur, ey, odam izod! ADOVAT Adovat deb birovga xusumat va dushmanlik qilmakni aytilur. Adovat vijdonni behuzur qiladurgon eng yomon xulqlardan o ‘ldig‘ini inson yaxshi bilsa edi, hech vaqt aziz jonini alamlik azobga giriftor qilmas edi. Suqrot hakim: «M an dushm anim bo‘lg‘on bir odamga adovat qilmayman. Zeroki, maning adovatim dushmanimning xusumatini ziyoda qiladur. M an adovatga qarshi do‘stlik ila muqobala qilub, xusumatni muvaddatga aylandurub, dush- man kishilarni o‘zumga el qilaman», - demish. Aflotun hakim: «Dildagi adovat temirdagi zangg‘a o‘xshar. Zang tem im i yegani kabi adovat qalbni azobga soladur», - Turkiy guliston yoxud axloq 57 demish. Hazrati Muhyiddin: «Xusumat va adovatdan qutul- m oq, birovga jabr-u zulm bo ‘ladurgan ishdan ehtiyot boMmak, dushm an paydo qiladurgan harakotdan ehtiroz qilmak ila bo‘ladur. Man hech kimg‘a adovat qilmoqg‘a luzum ko‘rm adim . C hunki hozirgacha m an hech dushm anga uchramadim», — demish. Alhosil, yom on xulqlarning yom oni bo'lgan adovat shunday bir yomon sifatdurki, barcha buzuq ishlarni tug‘ub, katta bo ‘lub chiqadurgan yeri adovatdur. Adovat esa nafsoniyatdan paydo boMur. Nafsoniyat esa farishtalarning ustodi o ‘lan azozilga «Shaytonur-rajim » ismini bergan shoyoni ehtiroz bir sifati zamimadur. Adovat ila nafsoniyat ikkisi tarbiyasiz dilga hosil boMadurgan bir illati jismoniya- durki, buning birinchi iloji vijdon va insof uzra hakim ona tadbir va harakotim izga bog‘lidur. H am aga ochuq va oydindurki, adovat daraxti xusumat mevasini chiqarur. Agar adovat ni kesub tashlab o ‘rniga muxolasat novdasi ulansa, bu soyada m uhabbat va ulfat mevasi nishona qilur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandim iz: «Alloh taoloni suym agan odam xusum at va da’vosinda qattig‘lik qilgan odamdur», - demishlar. A dovat balosi bizlarni netdi, A dovat qilma deb Haq bizga aytti. Zidlik qilduk, m ol va davlatlar ketdi, M oldan о 'tub, oxir jonlarga yetdi. NAMIMAT N am im at deb so‘z yurutm ak, chaqim chilikni aytilur. N am m o m lik fasod axloqdan tu g ‘ulad u rg an yom on xulqlarning biridur. Nam m om lik nifoq va fasodning asosi o‘ldig‘i uchun bu yomon sifatni o‘ziga maslak qilgan kishilar xalq nazarida munofiq yod oNunurlar. Ikki m o‘min orasida so‘z yurutub, birini biriga dushm an qilub, ikki oraga nifoq va adovat otashlarini solub, bir-biridan judo va xonavayron qilm akni dilida zarra qadar iym on va insoniyati bor 58 Abdulla Avloniy insonlaming vijdonlari aslo qabul qilmasa kerak. Ba’zi adovat va hasadchi kishilar birovning sha’nida yo‘q so‘zlarni iftiro va bo‘hton qilub, ul kishini qadr va obro‘sini to ‘kmak va e’tibordan tushurm ak niyatida har kimga so‘zlab yururlar. M unday kishilarni shariatda shahodatlari maqbul emasdur, hamda uydurma so‘zlarining haqiqati bilinub qolub, birovga qa^igan chuqurlariga o‘zlari yiqilub, xalq orasida choqimchilik ismi ila yod oMunub, tezgina qadr va e’tibordan tushub qolur. Qalbi pok va vijdoni salomat o ‘lan inson bu kabi hiyla va tazvirdan tilini tiyar. Chunki munday fasod axloqg‘a mubtalo boigan arbobi nifoq faqat xalq qoshida emas, janobi Haq nazari nda ham suyumsizdur. Namm om va glybatchi kishilar daraxt ildiziga tushgan buzog‘bosh kabi xalq orasida ittifoq va ulfatning kovokini kemurub, umumiy halq va millatning yashamogl uchun lozim boigan muhabbat daraxtini yemururlar. Birovni yomonlamak, yolg‘on so‘ylamak, haqiqatni berkitmak, m udohana yo‘lig‘a ketmak, shar’an harom boigan glybatni irtikob qilmak boladur. Shaxsiy g‘araz yoxud manfaati shaxsiyasi uchun bir kishidan eshitgan sokzini o‘z maqsadiga muvofiq bir necha turli m a’nolar ila buzub so‘ylamak zo‘r ayb va gunohdur. Hosili kalom, o‘z jinsiga yomonlik qilmak va yomon so‘zlar ila yod qilmakni odat qilgan kishilardan qochm ak va hazar qilmak lozimdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Ashobimdan biri ikkinchisining so‘zin keturmasun, zeroki, man Sizga sad rim salomat, qalbim rohat o ld u g lm holda uchramakni suyaram», — demishlar. Hukamolardan biri: «Mol va ashyo olg‘rilaridan ko‘proq odam lar orasidan do‘stlik, ulfat, m uhabbatni o‘g1rlaydur- gan odamlardan saqlanmak lozimdur», - demish. BAYT Chaqimchilar buzar ulfat hisorin, Nifoqa o ‘g ‘ratur m illatni korin. Chaqimchi til yomon ajdar tilidan, Solur jonga alamlik zahri morin. Turkiy guliston yoxud axloq 59 Yomon til ming tilim b o ‘lg ‘oni yaxshi, Sochar um mat a m kin-u niqorin. Yomon til sohibining dushmanidur, Yo ‘qotgay sha ’n -u shavkat e ’tiborin. G4YBAT G ‘iybat deb bir kishining kamchilik va qusurini orqasidan so‘ylamakni aytilur. G ‘iybat so‘ylamak harom o ‘ldig‘i kabi eshitmak ham haromdur. Kishi o ‘z nafsiga lazzat umidi ila birovni g‘iybat qilub, etini chaynamak gunoh ham insoniyat nomina yarashmagan eng yomon axloqi zamimalardandur. Inson boshqa gunohlami nafsining lazzati uchun qiladur. Ammo g‘iybat sohibi lazzat o‘miga o‘z boshiga yoki bir boshqa kishining boshiga bir balo hozirlaydur. Chunki so‘z bomb g‘iybat qilinmish kishining qulogMga yetar. G ‘azab qoni harakatga kirar, g‘iybatchidan o‘ch olmak fursatini poylar. Shunday qilub, g‘iybat soyasida ikki musulmon orasiga zo‘r dushmanlik tushar. Oxiri oMimgacha bomb tiralur. Shul tariqa g‘iybatdan tug‘ulgan adovat ch o ‘zilm oqg‘a oid bo‘lub, dushmanlik zo‘rayub, o‘z oralaridagi xususiy janjallar ila aziz umrlarini uzdimb, umumiy xalq foydasi uchun ishlanadurg‘on milliy ishlardan m ahm m bolm aklari ila barobar aholining orasidan ittifoqning yo‘qoluviga sabab bolurlar. Alhosil, qaysi bir millatning orasida birlik ko‘tarilub, nifoq va adovat hukm surgan bo‘lsa, ul qavmning inqiroz dunyosiga yuzlanganligl tarix sahifalaridan m a’lumdur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «G ‘iybatdan saqlaningiz, glybat zinodan ham yom onroq- dur», — demishlar. Agar ju rm -u gun ah bo b u n desang oz, Tilingni saqla g ‘iybatdan qishu yoz. Quloqg'a paxta tiq, g ‘iybat eshitma, Shikoyatchi kishiga bo ‘Ima damsoz. 60 Abdulla Avloniy HAQORAT Haqorat deb bir kishining hafsiga, iffatiga tegadurgan so‘zlar ila qadr va e’tiborini tushurm ak niyatida yomon m uom ala qilm akni aytilur. U lam olar diniy kitoblarda: «tashbihi zino gunohi kabiradur, — birovni haqorat qilish ulug‘ gunohlardandur», — dem ishlar. Lekin bizlarning oramizda xotun-qizga borushub, bir-birimizni haqorat qilmak odat hukmig‘a kirmishdur. Buning sababi axloqsizlik, gunoh va savobni farq qilmag‘onim izning samarasidur. Haqorat tahqir qilingan kishining diliga o ‘rnashub, shunday yomon jarohatlami ochurki, fursatni g‘animat topub o‘ch va intiqom olm aguncha tuzalmaydur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram afandimiz: «Ikki odam bir-birini so‘ksa, gunohi boshlovchiga bo‘lur. M agar qarshi bo‘lgan kishi ortuq ketsa, har ikkisi ham gunohda o‘rtoq bo‘lurlar». Yana: «Mo‘min qarindoshini so‘kmak fosiqlik, onlar ila urushmak kufrdur», - demishlar. Shul xususda Mirzo Bedil: Zi harfi no muloyim zahmati dilho mashav Bedil, Ki har jo jinsi sangi hast, boshad dushm ani ayno. Taijimasi: Yomon so‘zlar ilan dillarga zahmat bermagil Bedil, N e yerda toshni jinsi bo‘lsa, bo4g‘ay shishaga dushman, deb, insonlaming dilini shishaga, haqorat va yomon so‘zlami toshga tashbih qilub, yomon so‘z kishining shisha kabi nozuk dilini parcha-parcha qiladur, — demishlar. QARIMTALIK DUNYODUR Mol va dunyoga maglrur boMub, har kimga haqorat ko‘z ila qaragan kishilar tezgina o‘zlari ham xor va haqoratga duchor bo‘lurlar. Haqorat va birovni xo‘rlamak so‘z va ish Turkiy guliston yoxud axloq 61 ila o ‘ldig‘i kabi qalam va yozuv ila ham boladur. Ba’zi adab va tarbiyadan m ahrum m uharrir va shoirlar boiadurki, dillariga kelgan narsalami qaytarmasdan, axloq va adabni rioya qilm asdan, xalqdan ibo qilm asdan, bachcha va juvonlar sha’niga muvashshahmi, yoki bir m o‘m in birodarlarining haqida hajv va istehzom i yozub, m atbuot va adabiyot dunyosini iflos va mu la w as qilmak ila barobar o‘zlariga ham suhbat bo‘ladurgon yoshlarning axloqini buzulmogNga sabab va namuna boMurlar. Ко ‘p о ‘turma yomonning suhbatida, Pok bo b a n g , seni qilur iflos. Ко ‘r nechuk oftob ravshandur, Xira qilsa bulut, ко 'rub bo ‘Imas. JIBONAT Jibonat deb qo‘rqoq va yuraksizlikni aytilur. Q o‘rqoq kishilar vahm va xayolot asiri bo‘lub, bir ishni ishlamakg‘a jasorat qilolmaslar. Qo‘rqoqlik eng yomon xulqlarning biridur. Chunki qo‘rqoq kishilarning so‘z va va’dalariga ishonub bo‘lmagani kabi yo1 va safarda ham hamroh boMmak xatodur. Zeroki, yuraksiz kishilarda sabr va sabot, ju r’at va m atonat kabi yaxshi sifatlar bo‘lmaydur. Q o‘rqoqlikning boshi tarbiyasizlik o ‘ldig‘i kabi oxiri oNumdur. Birdan bir narsadan qo‘rqub, yuragi yorilub, o ‘lub qolgan qo‘rqoqlar ham boMadur. Shul xususga biz turkistonlilar hech ahamiyat bermaymiz. Bolalarimizni yaxshi tarbiya qilmaymiz, «ana, ola bo‘ji kelvotti» deb qo‘rqoq va yuraksiz qilib o ‘sturamiz. Shuning uchun bizlarning bola- larimiz hech narsaga jasorat qilolmaydurgan, kech bo‘lsa uydan eshikg‘a chiqolmaydurgon, hatto o ‘zining soyasidan qo‘rqadurgon yuraksiz boMub o ‘sadur. Bular kishi boMganda ham foydalik ishlarni ishlovdan m ahrum bo‘lub, faqir va muhtojlikda qolurlar. Bas, qo‘rqoqlik soyasida o ‘zlariga yeng 62 Abdulla Avloniy boNmagan yuraksiz kishilar din va millatga bo'y boNolmasliklari tabiiydur. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afan d im iz: « D u n y o lar y igld u ru b , o h -v o h chekdurub qayg‘uga soladurgon baxillik kabi yuragi yorilur darajada qo‘rqoqlik kabi er kishida boNgon sifatlaming yomoni yo‘qdur.» Yana, «Qo‘rqoq savdogar har zam on foydadan mahrum bo‘lur. Jasoratli, bahodir savdogarlarning doim o rizqi ortar», — demishlar. HASAD Hasad deb bir odamga janobi haq tajafindan berilgan ne’mat va davlatning zavolini tilamakni aytilur. G ‘iybat, bo‘hton, so‘izan kabi yomon xulqlar hasaddan tugMlur. Hasad axloqi zamimalaming eng zararligidur. Janobi Haq Q ur’oni karimda «va min sharri hosiden izo hasad» deb hosidning sharrindan o‘ziga siglnm oqni am r etmishdur. Hukamolar hasad ni otashga o‘xshatmishlar. «Otash o ‘zidan- o‘zi yonub kul boMgani kabi hasudlarning jasadi hasad o ‘ti ila erub, mahv va barbod bo‘lur», — demishlar. Hasadning yom onlig‘ining sababi A lloh taologa qarshu e 'tiro z o‘ldig‘indadur. Zeroki, hasudning «Oh! Falonchining mol va davlati, izzat va saodati m anda bo‘lsa, rohat va safoni man sursam edi» zim nindagi xayoloti harisonasi janobi H aq n in g o ‘lch ab bergan rizqiga q an o a tsiz lig ‘ining nishonasidur. Holbuki, janobi Haq bir ne’matni birovga abas va bekorga ihson qilmaydur. Buning sir va hikmati o‘zining ilmi azaliysiga ma’lum shaylardandur. Banda hasad qilgani ila yo‘q, yordam qilgani ila bor qilolmaydur. Alhosil, hasud doimo ya’s va hasrat orasida umrguzaronlig1 qilur. Qancha mol-u dunyoga molik bo‘lsa, yana hasadindan farog‘at va rohat yuzini ko‘rmasdan dunyodan ketar. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «M o‘min g‘ibta qilur, munofiq esa hasad qilur», - demishlar. Turkiy guliston yoxud axloq 63 G ‘ibta deb bir odamning daraja va motining zavolini orzu qilmay, «Koshki men ham shunday boMsam edi» orzusida boNmoqni aytilur. G ‘ibta esa m azm um emas, m am duh bir sifatdur. Inson dunyoda yaxshi ishlarga g‘ibta qilub, o‘m ak olub, o ‘zini saodati abadiyaga erishdirur. Hazrati Ali: «Hasad hosidning adovatindan, kibr va shaqovatindan paydo boladurgan axloqi zamimadur. Shuning uchun hasud doimo azobi ruhoniy ichinda yashar. Bir kishining saodatini ко‘щап zam on hasad otashiga yonar. Hosidga m undan qattiq jazo boMurmi?», — demishlar. Suqrot hakim: «Hasadchi kishi bir on va bir zamon rohat va farog‘at yuzini ko‘rmas. Dunyoda qancha mehnat va musibat bo‘lsa, barchasi ul bechorani o ‘rab olmishdur», - demish. Arastu hakim: «D unyoda ham m adan hosidning yuki og‘irdur, chunki ul bechora butun dunyodagi shod va masrur odam larning qayg‘ularini o‘z ustiga yuklab yuradur», - demish. Rasuli akram nabiyyi m uhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Hasad qiluvchilar, so‘z yurutkuvchilar, g‘aybdan xabar berguvchilar m andan, m an ham onlardan emasman», — demishlar. BAYT Butun bo ‘Imas hasudning parcha noni, Kuyar hosidning doim jism -u joni. Hasadchi xoh f a q ir о ‘Isun va y o boy, H asad norila yongay ustuxoni. Ochar doim kuyub maqsuda hosid, Chiqar tandan a ziz ruhi ravoni. KIZB Kizb deb yolg‘on so‘zni aytilur. Yolg‘onchi kishilarni kazzob deyilur. Payg‘ambarimiz: «А1 kazzobu lo ummati» - yolg‘onchi mening um m atim dan em asdur, — demishlar. 64 Abdulla Avloniy Janobi Haq Q ur’oni karimda: «Kizbni iymoni yo‘q kishilar so‘ylarlar», - demishdur. Oqil va diyonatli kishilarga yolg‘on so‘zlardan tillarini saqlamak ila barobar, avlodlarini yolg‘onga odat qildurmasdan tarbiya qilmaklari eng muqaddas vazifayi insoniyalaridur. Ba’zi o ‘g‘rilikka odat qilg‘an o ‘g‘rilar bo‘lur emishki, birovning m olini okg‘irlam oqg‘a qodir bo‘lm asalar, o ‘z mollarini(ng) o ‘g‘irlar emishlar. Shunga o ‘xshash yoshlikdan yolg'onga xo‘y qilg‘on va yolg‘ondan lazzat olgon kishilar birovni aldamak gunohligini bilsalar ham «tarki odat amri mahol» mafhumincha tillarini yolg‘ondan tiyolmaslar. Ba’zi vaqtlarda o ‘z oilalarini ham vayron va parishon qilmakdan tortinm aslar. Hech bo‘lmasa nam m om lik va m udohana yo‘llariga ikki m o‘m in orasiga nifoq va adovat solub, hatto butun bir oilaning buzulishiga sabab bo‘lurlar. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Yolg‘ondan saqlaningiz, chunki yolg‘on iymondan yiroqdur»,-dem ishlar. Payg'am barim iz faqat uch yerda yolg‘onning m ubohligini bayon qilub, «biri m uhoraba zam onida, ikkinchi er va xotunni rizo qilmoqda, uchinchi ikki m o‘m in orasini tuzatm akda yolg‘on so‘ylov joizdur», — demishlar. BAYT Agar qilsa kishi yolg ‘onga odat, R azolatda yashab chekg'ay nadomat. Xaloyiq ichra bo ‘Imas e ’tibori, Tegar boshiga cho ‘q sangi malomat. Kiming b o ‘Isa agar yolg ‘onchi ismi, Bu ismi о ‘zga bo ‘Imas to qiyomat. Ishonmas e l yolg 'onchining so ‘ziga, Agar bo ‘Isa so ‘zi kashf-u karomat. Turkiy guliston yoxud axloq 65 NIFOQ Nifoq deb kishining oldida bir xil, orqasidan boshqa xil so‘zlanadurgan so‘zni aytilur. M unday so‘zlami so‘zlovchi ikki yuzlama kishilarni munofiq deyilur. Ba’zi hiylakor, ko‘rnam ak, yolg‘onchi m unofiqlar bo ‘lurki, m anfaati shaxsiyalari uchun sizni qurbon qilur. Osh va noningizni yemak uchun oldingizda izhori do‘stlik va m innatdorlik qilub, orqangizdan sirr-u asroringizni dushm anlaringizga eltub, g ‘iybat va shikoyatingizni qilub, alardan ham o‘z nafsiga bir hissa chiqarur. Munday munofiqlar do‘stlik va ittifoqning dushmani o ‘ldig‘indan dunyoda izzat, oxiratda rohat yuzini ko‘rmaslar. H ar vaqt insonlar orasida to ‘g‘ri so‘zlik, oq ko‘ngillik yaxshi kishilar o‘ldig‘i kabi munofiq, ikki yuzlik kishilarning bo‘lishi tabiiydur. Shuning uchun har holda aql va tajriba soyasida ehtiyot uzra harakat qilmak, oq ila qorani, yaxshi ila yom onni, do ‘st ila dushm anni ayurm ak, qalbi pok, xulqi to za, axloqi yaxshi kishilar ila ham nishin bo ‘lm ak, ikki yuzlam a, axloqsiz, harom -harishni farq qilm aydurgan m unofiqlardan hazar qilmak va jirkanm ak lozimdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bir odam ikki yuzlik bo‘lsa, qiyomat kunida tili o ‘tdan b o iu r» , yana «Qaysi kishi m usulm onlar orasiga judolig‘ solsa, bizdan emasdur», — demishlar. BAYT Munofiq y o d о ‘lunsa ismi poking, Jahon bo ‘Igay ja h im i havlnoking. H ayoting ranjish-u kulfatda barbod, Tuzalmas to qiyom at b a g ‘ri choking. Kezarsan darbadar g lurbat chekib zor, Belingga yetm agay aslo etoking. 5 -A -6011 66 Abdulla Avloniy TAMA’ Tam a’ deb birovdan bir narsa umidvor bolm akka aytilur. A’zo va javohirlari salomat, kuch va quwatlik kishilarga tama' qilmak harom, ojiz va notavon, kuchsiz kishilarga mubohdur. Tam a balosiga giriftor bo‘lgan kishilarda nom us va hayo degan yaxshi sifatlar bo‘lmaydur. Hozirgi zamonda oramizda tam a’ noni bilan qorin to ‘yg‘uzadurgan kishilarning hisobi yo‘qdur. Agar bularning biridan: «Birodar, saning oyoq- qo‘ling butun, taning sog‘, tam a’ qilm ak sanga harom em asm i?», — deb savol qilinsa, «Q anday qilay, ota- bobomning kasbi tilanchilik edi, man ham tam a orqasidan ovqot qilurman», — deb tamani kasbga isnod be rub, turluk- turluk bahonalar bayon qilur. Shariatda m unday kishilarga tam a’ orqasidan kasb qilmaklari m am nu’dur. Alhosil, tam a’ noni ila suyagi qotgan, ish va kasbga bo‘yin qolymay, dangasa va yalqovlikka o‘rgangan va odat qilgan kishilarning o‘zlaridan yaxshilik umidi o ‘lmadig‘i kabi bolalaridan ham yaxshilik kutub bo‘lmaydur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Kishi qoMinda boMgan narsaga qiziqma! Tam a’dan saqlan! Zeroki, tam a’ o ‘zi hozir bir faqrdur. Namozingni ado qil! So‘ngindan uzr istarga to‘g‘ri keladurgan ishlardan saqlan», - demishlar. BAYT Bo ‘Imagil mubtalo duchor tam a ’ A ylar insonni xor-u zor tama Yo ‘q qilub himm at-u qanoatni, Oladur aldan ixtiyor tama Noni minnat uchun egur bo ‘yning, Qiladur ко ‘zni intizor tama Yuzdan otkay hayo-yu sharmingni, G ‘ayrating kuydurar nor, tam a ’. Hirsi dunyo qiladi Qorundek, Hotam isming yu ta r mori tama Turkiy guliston yoxud axloq 67 ZULM Zulm deb birovning joniga yoki moliga zarar yetkurmakni aytilur. Janobi haq butun yer yuzidagi insonlami huquqda musoviy - barobar qilub yaratmishdur. Mansab va davlatga, kuch va quw atga mag‘rur boMub, birovning haqig‘a taarruz va tajovuz qilmak zulmdur. Kattalikning izzati zulm va taaddida emas, shafqat va marhamatdadur. Kichiklikning lazzati nafrat va qarshulikda emas, sadoqat va hurmatdadur. Shul xususda Shayx Sa’diy: G ‘ami zeri doston bexo‘r, zinhor, Betars az zabardastiye ro‘zgor. Taijimasi: Quvvatsizlar g‘amin yeb yur hamisha, Quvvatlilardan etgil xavf pesha! deb kichiklami izzat qil, kattalami hurmat qil, maolindagi hikmat va ibratlik she’ri baliglasini so‘ylamishlar. D unyoda m azlum ning ohidan o ‘tkur narsa yo‘qdur. M azlumning duosi ijobatga yaqindur. QoTqm ak va hazar qilm ak lozim dur. B obolarim iz: «P ichoqni o ‘zingga, og‘rimasa, boshqaga ur», — demishlar. Bir kishi zulmning yomonlig‘ini bilmak uchun boshqa bir odam tarafidan o‘z nafsiga qilinsa, chekadurgon azobini o ‘ylasa, yom on fanoligi ochiq m a’lum bo‘ladur. 0 ‘tkan zam onlardagi hukum atlarning Ь аф 081 adolat ila poydor o ‘ldig‘i kabi, inqiroz va barbodi ham zulm ila poytaxtga yetub va ul zolim hukumatlarning tarix sahifalarida faqat ismlari qolganlig‘i ham m aning m a’lumidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Ey bandalar! Allohdan qo‘rqingiz, Allohning ismi ila ont ichamanki, bir mo‘min bir mo‘minga zulm qilsa, Alloh taolo qiyomat kunida ul odam dan o ‘ch olur», - demishlar. 68 Abdulla Avloniy BAYT Adolat obi hayot-u sitam erur zulumot, Bu zulm at ichra kiranlarga y o ‘q hayot-u najot. Hazon zam oni kelsa, guliston y o ‘q о ‘Igandek, Na yerda hukm surar zulm, m ahv o'lur barakot. Xarobazora do ‘nur zulm ila bilod obod, Yashar и m anzili vayron a da boyqush, hasharot. Agarchi shoh-u gado ikkisi olur bir go У, Kafandan 0 ‘zg a g ‘a yetm as butun kuch-и harakot. 0 ‘zingdan ojiz-u kuchsizlara sitam qilma, Kimki zolim erur, ko'rm agay ulug1 darajot. H azar qil ohidan, afg ‘onidan и mazluming, Bir oh birla solur boshingga butun arasot. Xudoni yodida bo 7, bo ‘Imagil dilozori, Aylan Allohingga, Hijron, talab qilub hajot. Kotib: Abdulmannon ibn Abdulmajid (Uyg‘ur) BIR-IKKI SO ‘ Z Ban bu asari nochizonami bir necha muallim birodarlarim- ning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg‘a g‘ayrat va jasorat qilmish edim. Alhamdulilloh val m inna ikkinchi tab’ina-da muvaffaq o ‘ldum . C hunki Turkiston m aktablarida o ‘z shevam izda yozilm ish m ukam m al «Axloq» kitobining yo‘qlig‘i afrodi millatning shunday bir asarga tashna va muhtoj ekanlig‘i, o ‘zum muallimlar jumlasidan o‘ldig‘imdan manga ham ochiq m a’lum o‘ldi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram Shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi og‘ir ish bo‘lsa ham , ozimga m uqaddas bir vazifa ado qilaroq bu kamchilikni oradan ko‘tarm akni munosib ko‘rdim. Turkiy guliston yoxud axloq 69 Va shul maqsadga mabni har bir so‘zning oxiriga, ikki- uch band she’r ham yozdim va bu yozgan she’rimning orasida ba’zi arabiy, forsiy she’rlarning taijim a va m azmuni ham kolrilur. M aorifparvar m uallim birodarlarim m eni bu asari ojizonamni iltifotsiz qoldurmay, bu xizmati nochizonam ni ko‘zdan kechurub va bundan so‘ng ham banim qalamim ila nashr o ‘linajaq kitoblarni lutfan m aydoni ta’lima qo‘ymaq ila barobar tabiiy o ‘lan nuqsonlarini tanbeh va tanqid qilmakda him mati maorifparvaronalarini bandadan darig1 tutm asalar edi. Toshkand, Abdulla Avloniy Taxallus «Hijron». 70 Abdulla Avloniy «BIRINCHI MUALLIM» KITOBIDAN YAMONLIQ JAZOSI Bir kishining Qosim ismli bir o ‘g‘li bor edi. Ota va onasining so‘zig‘a kirmasdan har xil yam on ishlarni qilur edi. Bolalar birla urushub, yaqolashub, kiyimlarini yirtub kelur erdi. Uyda onasi m ehm on uchun asrab qo ‘ygan taom larini yegan vaqtda, onasi: — «Qosim o ‘g‘lim! Taom ni sen yedingmi?» — desa, — «M en yeganim yo‘q, mushuk yegandur», — der edi. Bora- bora otasining pulini ham o‘g‘urlab oladurgon bo‘ldi. Otasi bilib, « 0 ‘g‘lim , pulni kim oldi?» - desa, - «O nam olgandur», - deb onasini o‘g‘ri qilur edi. Bir kuni otasi ustol ustig‘a bir tanga pul qo‘yub, o‘zi uxlagan kishi bo‘lub yotdi. Qosim kelub, sekin tangani olib og‘ziga soldi. Shul vaqt otasi ushlab olmoqchi boMganda tangani yutub yubordi. Tanga bomb Qosimning xalqumig‘a tiqilib, jon berdi. Ey bolalar! KoTdingizm i, yam onning yam onligi o ‘z boshig‘a yetdi. QANOAT Bir kishining Ali va Vali ismli ikki o ‘g‘li bor edi. Ali qanoatli, Vali qanoatsiz edi. Bir kun otasi bozordan olma olub kelub, bolalarini sinamoq uchun chaqimb, m ana, sizga olma beraman, — dedi. Vali tezlik birla kelub: «Otajon, menga hammasini bering», - dedi. Ali sekingina kelub, manga biigina olma bersangiz boladur, -dedi. Otasi Alining qanoatiga ofarin qilub, quchoghga olub, peshonasidan o‘pub, ikki olma berdi. Am m o Valiga olma bermak qayda, balki qanoatsiz bo‘lma, deb adab berdi. «Birinchi muallim» kitobidan 71 Qanoat birla qorun to‘yg‘uzursiz, Qanoat bo‘lmasa, ko‘p och qolursiz. Qanoatsiz kishi bag‘rini dog‘lar. Qanoatli к kishi og‘zini yog‘lar. ZAR QADRINI ZARGAR BILUR Bir kun bechora Xurus ayoglari ila xashak arosini axtarub turgan zam onda bir dona marvarid topdi. Ul marvaridni cho‘qub-cho‘qub, nola qilub: «Oh aqlsiz odam bolalari! Hech narsaga yaramaydurgon narsalarni qadrlik bilub, eng qadrlik narsalarning qadrin bilmaslar. Hozirda man buni tobg‘uncha, bir dona bug‘doy tobsam edi, manga ovqat bo‘lur edi», - deb xafa boMur edi. H ar kishi o ‘z nafsiga bir p u l uchun g ‘a v g ‘o qilur, Boshqaga ming so ‘m zarar kelsa, qachon parvo qilur. H ar kim о ‘z qornin adosidur, agar eshondur, Qushdur, insondur, o ‘zining qornig‘a qurbondur. YAXSHILIK YERDA QOLMAS Bir Ari suv ustinda uchib borur edi. Birdan suvga yiqilub ketdi. Qanotlari ho‘l bo‘lub uchaiga kuchi yetmadi. 0 ‘lar holatga yetdi. Buni bir Kabutar ko‘rub, Ariga rahmi kelub, darhol bir cho‘bni tishlab , suvga tashladi . Bechora ari bu cho‘bni kema qilub, suv balosidan qutuldi. Oradan ko‘p o ‘tmadi. Bir bola tuzoq qolyub, Kabutami tutmoqchi bo‘ldi. Ari buni ko‘rgan zamon kelub, bolaning quloglni choqdi. Bola qulogMning alamidan tuzoqni tashlab, qulog‘ini ushladi. Kabutar vaqtni g‘animat bilub, uchub ketub o ‘lumdan qutuldi. Yaxshilik qilsang, bo ‘lur jonin g omon, Yaxshilikdan hech kishi qilmas ziyon. Yaxshi so ‘z birlan Hon indan chiqar, So 'z yam on bo ‘Isa, pichoq qindan chiqar. 72 Abdulla Avloniy TO‘G‘RILIK Bir kampiming uyinda bir tup balx tuti bor erdi. Nihoyatda to ^ r i o ‘sgan edi. Bechora kampirning shul tutdan boshqa hech narsasi yo‘q edi. Pishgan vaqtda qurutub olub, bor- donga solub, boylarga tortuq qilub, pul olub, butun avqo- tini tut sotub o ‘tkarur edi. Bir kun ul shaharning podshohi bir ayvon solmoqchi bo‘lub, ustun axtarganda kam pim ing tuti to‘g‘ri keldi. Podshoh tutni ming oltunga sotub oldi. Bechora kampir boy xotin bo‘lub qoldi. Bir kun tutni ko‘rgali bordi. Ko‘rdiki, tuti jannat kabi bir ayvon o‘rtasinda tum b- dur. Kampir tutiga qarab dediki: Ey, tutim, t o ‘griliging qildi bizi d a v la tg ‘a yor, Egri bo b a n g , san о ‘tun b o ‘lg ‘a y eding, man xor-zor. T o ‘g ‘rilar jannatning ayvonindadur, 0 ‘g ‘rilar ranj-u alam konindadur. ITTIFOQ Jonivorlar ichinda eng kichiklari chum olilardur. Lekin o‘zlari kichik bolsalar ham nihoyatda g‘ayratlik, ittifoq hayvonlardur. O lzlaricha podshohlari, kattalari, askarlari bo‘ladur. U luglari nimani buyursa, shuni qilur. Ittifoq va g‘ayratlari soyasinda o‘zlaridan katta-katta dushm anlardan qo‘rqmaslar. Agar Ari kabi dushm an kelub, birlariga tegsa, ham m a-ham m alari birdan yopushub, biri q o iin i, biri ayogini, biri qanotini qattiq tishlab, o ‘zlarindan necha barobar katta boTsa ham tezgina qochururlar. Ко ‘rdingizmi, yung о ‘zi xo ‘b m aydadur, Birlashub arqon bo ‘Isa, f i l boylanur. Ittifoqqa kuch-quvvat kor a y lamas, Ittifoqqa jin ham ozor a y lamas. «Ikkinchi muallim» kitobidan 73 «IKKINCHI MUALLIM» KITOBIDAN MAKTAB M aktab uyi — dorulomon, M aktab hayoti jovidon. M aktab safoyi qalb-u jon, G'ayrat qilub o'qing, o'g'lon! M aktab erur doruladab, M aktab erur ehsoni Rab. M aktab erur gulzor ajab, G ‘ayrat qilub o'qing, o'g'lon! M aktab dur-u gavhar sochar, M aktab siza ja n n a t ochar, M aktab jah olatdan qochar, G ‘ayrat qilub o ‘qing, o ‘g ‘lon! M aktab sizi inson qilur, M aktab hayo ehson qilur, M aktab g ‘am i vayron qilur, G ‘ayrat qilub o'qing, o ‘g ‘lon!.. M aktab о ‘quvni ко ‘rsotur, M aktab yozuvni о ‘rgotur, M aktab uyqudan uyg ‘otur, G ‘ayra t qilub o'qing, o ‘g ‘lon! M aktabdadur ilm -и kamol, M aktabdadur husn-u jam ol, M aktabdadur m illiy xayol, G ‘ayrat qilub o'qing, o ‘g ‘lon! 74 Abdulla Avloniy M aktab dem ak m asjid y o V, M aktab erur ja n n a t guli. M aktabni sizlar bulbuli G ‘ayra t qilub o'qing, o'g'lon! SAXIYLIK Bir kishining Said ismli o ‘g‘li bor edi. Otasi har kun maktabda taom olib yemak uchun o ‘n tiyin pul berur edi. Bir kun maktabga ketub borganda, bir faqir kishi yoMuqub: - 0 ‘g‘lim, ikki kundan beri ochm an. Taom olib yey desam ustimdagi yirtiq chakm ondan boshqa hech narsam yo‘q. Bir oz aqchang boMsa, bersang, savob topur eding, — dedi. Said faqiming so‘ziga toqatsiz bo‘lub, holig‘a rahmi kelub, otasi bergan o ‘n tiyin pulni faqirga berdi. Faqir bu yosh Saidning qilgan shafqat-u marhamatiga ofarin qilub, yig‘lay- yig‘lay duolar qilub ketdi. Said ul kun o ‘zi och qolsa ham, ochlig‘ini hech kimga bildirmay sabr-u qanoat ila o ‘tkazdi. M aktabdan ozod bo‘lub, uyiga borgan zam on qilgon ishini otasiga so‘zladi. Otasi ham «saxiy Saidim», — deb xursand bo‘lub, duo qildi ham bundan so‘ng Saidga har kun yigirma tiyindan bemiga va’da qildi. Saodatlik Said otasi bergan yigirma tiyinning o ‘n tiyinini yeb, beshini faqirlarga berub, beshini yig‘ub, tezdan boy bo‘lub ketdi. AXLOQIY HIKOYA Eshitdimki, mashhur Majnun zor, Bo ju b m avti Laylosidin beqaror. Ketib bus h id in, bo j d i holi xarob, Ravon bo ‘Idi Layloni qabrin so ‘rob. Yo'luqdi: bir о ‘g jon — edi hushyor, Zamondan xabardor edi, aqli bor. Dedi: «Еу o ‘g ‘il, qabri L aylo qayon?» 0 ‘g ‘il kuldi, berdi javobin ravon. «Ikkinchi muallim» kitobidan 75 Dedi: «Sizmusiz ishq lofun uran ?! Topar so ‘rmayin, ishq kayfin suran. Mozora bom b ista har go ‘rdan, Olib xokini iska, mazkurdan. N a y e rdan kelsa ishq savdo isi, U tufroq erur Layloning turbasi.» ARSLON ILA AYIQ Bir kun Arslon ila Ayiq ikkisi do‘st bo‘lub, ov qilmoqchi boldilar. Sahroga chiqub, yugurub-yelub bir kiyikni tutdilar. Yemakchi bolub turgan vaqtlarinda oralarinda urush paydo bo‘ldi. Arslon: - «Man kattaman, manga ko‘brog‘ berursan. Ayiq: — «M an kichik bo‘lsam ham sandan ko‘b harakat qildim, yugurdim, yeldim. San bir joyda qarab turding. Sergo‘sht yemi man yerman», — deb urush boshladilar. Shul darajaga yetdilarki, ikkisi ham o‘lar holatga yetub, yerga yiqilub, qimirlashga majol qolmadi. Bularning holidan bir necha bo‘rilar xabardor bo‘lub, kelushub tayyorgina kiyik go‘shtini yeb, suyagini qo‘yub ketdilar. Bu ikki janjal qilgan bechoralar bir-birlariga der edilarki, «Agar bizlar urushmagan bo‘lsak edi, ikkimizning ham qornim iz to ‘ygon bo‘lur edi. M ana, urushgonim iz uchun ikkimiz ham og‘zimizdagi oshimizdan ayrilduk», - deb afsus qilub, oxiida surgolib bomb, molimizning soMakayi deb, qum q suyakni chaynadilar. Urushgonlar suyakni zo'rg'a chaynar, Tamoshochi suyaksiz etni poylar. Ketub qaym og‘i, sut qolg'ay о ‘ziga, Sut ham shirin ко ‘ringay och ко ‘ziga. BULBUL ILA ESHAK Bir kuni Bulbul ila boMdi Eshak o‘rtog‘lar, Yurdilar aylab tam osho, har taraf gulboglar. Bir zamon Eshak deydi: Ey, bulbuli shirin zabon, Sayragil, do‘stim, bu dam , ketsun yurakdan dog‘lar. 76 Abdulla Avloniy 0 ‘ltumb gul shohig‘a bulbul chunon qildi fig‘on, Bo‘ldi hayvonlarda ish tashlab quloq solmog‘lar. Barcha qushlar ofarinlar qildi bulbul tovshiga, Gul boNub ochdi u dam gul g‘unchasi yafroglar. Bir zamon Bulbul sadosini qilub erdi tam om , Hangradi Eshak, hama qochdi yig‘ilgan zoglar. Ko‘rdi Eshak ul zamon, hech kimsa yo‘q gulzorda, Yerga ag‘nab sochti boshiga qum -u tufrog‘lar. Aytdi: Ey bulbuli ajoyib! Sayrashing yaxshi ekan, Man kabi tovshing sani qilmas dimog‘ni chog‘lar. Sayrashing ishsiz kishilarga eshitmak yaxshidur, Man baqirsam, ishlariga qildilar ketm oglar. Ko‘ylagi yo‘qlar, tizi yirtiq kishilardan kular, Xoh hayvon, xoh insondur — o‘zini sog‘lar. Har kishi o‘z aybini ko‘rmas, kishi aybin ko‘rar, 0 ‘zgani bir ignacha aybi ko‘rungay tog‘lar. BOG‘CHA Bog‘chalarning xo‘b yaxshidur havosi, Jong‘a rohat verur zavqi safosi. Yag‘ochlar-da yashil yafrog1 ichinda, Rang-barang gullaring yasnar ziyosi. Sabza o‘tlar orasinda ochilgan Binafsha-u qizil gul-u ra’nosi. Lekin gulning yoshlik kabi umri oz, Tez yo‘q b o iu r xush qom ati zebosi. Yaxshi verur bog‘, ishlasa bog‘bon, Cho'nchokinda ko‘b bo‘lg‘usi aqchosi. Yoshligida ko‘b o ‘qug‘on bolani, Qariganda obod o‘lur dunyosi. «Ikkinchi muaUim» kitobidan 77 HASAD BALOSI Bir kun Zog‘cha insonlar kabutarlami boqub, alarga don berub, yaxshi uyalar yasab berganlariga hasad qilub, ko‘rolmadi. Bul ham kabutar bo‘lub, tekin donlardan yeb, rohatda yasham oq b o ‘ldi. 0 ‘zini oq bo ‘rga b o ‘yab, kabutarxonag‘a kelub, kabutarlar ila birga yasham oqg‘a boshladi. Bir kun osm onda uchub boradurg‘on bir necha zog‘chalarni ko‘rub, birdan «chag‘g‘» deb qichqirub yubordi. Hamma kabutarlar buni zog‘cha ekanini bilub, har tarafdan yopushub cho‘qiy boshladilar. Bechora Zog‘cha kabutarlar arosindan zolrg‘a qochub, zog‘ch alar arosig‘a borub qo‘shildi. Zog‘chalar ham buni zog‘cha ekoniga ishonmadilar. H ar qancha «chag1... chag‘g‘ ...» deb yolborsa ham: — Но nodon, bizni aldayman dersanmi? Bor, zog‘cha boMsang oq choponingni yeshib kel! — deb bular ham (aning) boshlariga cho‘qub-cho‘qub jo ‘natdilar. Hissa: bechora Zog‘cha hasad balosig‘a yo‘luqub, ikki jahon ovorasi bo‘lub qoldi. AQLLI BOLA Bir bola qo‘shnining uyiga o‘ralmish tabaqda taom olib borur edi. Bir kishi uchrab: - Ey o ‘g‘lim, tabaqda nima olib borursan? — dedi. Aqlli bola javob berdiki: - Ey otajon, tabaq ichindagi narsaning kishiga aytmoq va ko‘rsatmoq mumkin boMsa edi, usti o ‘ralmagan, ochiq bo‘lur edi, - dedi. YALG‘ON DO‘ST Bir vaqt ikki kishi do‘st bo‘lub safarga chiqm ishlar edi. B ir tog‘ ichindan ketub borgonlarinda uzog‘dan bir yolbarsni ko‘rmishlar. D o‘stlaming biri darhol yugurub bir 78 Abdulla Avloniy daraxt ustiga chiqmish. Ikkinchisi shoshilub, qolub nima qilishin bilmay, yerga cho‘zulub, o ‘lukg‘a o ‘xshab yotmish. Yolbars kelub iskab-iskab o‘luk gumon qilub qaytib ketmish. 0 ‘rtog‘i daraxtdan tushub: «Birodar, yo‘lbars qulog‘ingga nima deb so‘zlab ketdi», — deb so‘ramish. Yo‘ldoshi: «Oh, do‘stim! Shodlig‘ingda 0‘rtog1 bo‘lub, g‘am vaqtingda tashlab qochadurg‘on nomard kishilar ila yo‘ldosh bo‘lma!» deb — so‘zlab ketdi, deb javob bermish. CHIN DO‘ST Ikki odam bir-biriga do‘st bo‘ldilar chunon, Bir nafas ayrilmas erdi bir-biridan ikki jon. Maslahat birla safar qilmoqni aylab ixtiyor, Bo‘ldilar sahro tamoshosi uchun bir kun ravon. Yo‘lda bir daryodan o ‘tm ak to ‘g‘ri keldi do‘stlara, 0 ‘lturub bir kemaga ketmog‘da erdilar hamon. Bir zamon to‘lqin kelub ul kemani qildi harob, Ul iki o ‘rtoq yiqildilar suv uzra nogahon. Suv yuzinda ul zamon ketmakda erdilar oqib, Suvchilar keldilar ushlab olg‘ali suvdan amon. Ul ikki do‘stning birini tutsa suvchig‘a dedi: « - Q o‘y mani, aw al borub do‘stimni qutqar beziyon». Suvchi borub ushlasa o‘rtog‘ini, Ul ham aylar: «D o‘st qutulsun» — deb fig‘on. Ko‘rdingizmi? Ey, suchuk o ‘g‘lonlarim, D o‘stlig‘dan bu siza bir doston. XURUS ILA BO‘RI Bir Bo‘ri daraxt ustinda o‘ltirgon Xurusni ko‘rub, tutub yemak uchun daraxt ostiga keldi. Hiyla birla bechora Xumsni daraxtdan tushurm aqchi bo‘lub: «Ey, Xurus o ‘rtog‘! Man sanga bir yaxshi xabar keturdim . Hayvonlar ila qushlar arosinda sulh boldi. Bir-biriga zulm qilmasga, biri ikkinchisin «Ikkinchi muallim» kitobidan 79 tutub yemasga qaror verildi. Kel, birodar, pastga tush! Bir- birimizga do‘st bo‘lib, birga o ‘ynashayluk», - dedi. Xurus Bo‘rining so‘ziga aldanadurg‘on darajada nodon va ahm aq bo‘ 1 maganligindan bo‘riga boqub dediki: — D o‘stim, so‘zing rostdur, to ‘g‘ridur. Lekin bir oz sabr qil, sandan boshqa ikki it ham sulh xabarin ketururlar. Alar ham kelsunlar. Hammamiz birga o‘ynashurmiz, — dedi. Bo‘ri Xurusdan bu so‘zni eshitgan zamon dumini orqasig‘a qo‘yub qocha boshladi. Xurus: «Ho, birodar, nima uchun qochursan, aroda sulh bor-ku?» — desa, Bo‘ri: - O h d o ‘stim ! Bu zolim itla r sulhni buzg o n g ‘a o ‘xshaydur, — deb qochub ketdi. Xurus orqasindan «quqq... qurii... quqqu...» deb qichqirub qoldi. A ql egasi hiylaga aldanmagay, Hiylagarning hiylasi boshin yegay. Do ‘s t ila dushman so 'lining fa rq i bor, Fahm eta r h ar kim ki, о ‘Isa hushyor. BOLALAR BOG‘CHASI Yigitlikda o‘quvdan qolsang o ‘g‘lon, Qariganda pushaymonsan, pushaymon. Ulug‘lik mol-u davlat birla ermas, Salomat bo‘lsa aqling, sanga shul bas. G o‘zallik yuzda ermas ey birodar, So‘zi shirin kishi har kimga yoqar. So‘zing oz o‘lsin-u, ko‘b m a’ni bo‘lsun, Eshitganlar qulog‘i durga to ‘lsun. Takabbur bo‘lmag‘il, bo‘lg‘il muloyim, Bo‘lursan shod-u xurramlikda doim. Birov qilsa g‘azab, san so‘kma oni, Budur yaxshi kishilaming nishoni. Yamonlig‘ qilsalar, san yaxshilik qil, Yamonlig‘ni ho‘kizning bo‘ynig‘a il. 80 Abdulla Avloniy Nasihatni qulogg1ng‘a ilib ol, Yamon so‘zni eshitmay tez ketib qol. So‘zing boMsa kumush, jim turmak oltun, Misi chiqg‘ay, so‘zing ko‘b bo‘lsa bir kun. Ko‘paygan so‘zni bo‘lg‘ay to ‘g‘risi oz, Shakarning ko‘pidin ozi bo‘lur soz. Birovdan bir nimarsa so‘rma zinhor, Kishining minnati sanga na darker... Talab qilg‘il murodingni xudodan, Gadosan, so‘r muroding podishodan. Jadal qil ilm uchun o ‘g‘lim hamisha, Kuching borida g‘ayrat birla pesha. Ekin vaqtida uxlab yotsa dehqon, 0 ‘roq vaqtida bo‘lg‘ay ko‘zlari qon. MAKTABA DA’VAT Boqdi gunash panjaradin bizlara, Yotma! deyur barcha o ‘g‘ul-qizlara. Nolaun faryod qilib barcha qush: - M aktabingiz vaqti, deyur sizlara. Boshladi har kim o ‘z ish in ishlara, Siz-da, turing maktabingiz izlara. Uchdi ari bog‘chalara bol uchun, Buzov turur uyda cho‘kub tizlara. Siz-da, kitoblaring oling shavq ila, Tez yuguring ilm yo‘lin gezlara... Dangasani suymayur Alloh hech, Ketsin oqub dangasa dengizlara ILMSIZLIK BALOSI Bor edi bir kishi, xat bilmas edi bechora. Bo‘ldi betob, yurak-bag‘riga chiqdi yora. Ertasi o ‘g‘lina aytdiki, ayo till adib, Bor, ketur boqm oq uchun qoshim a bir yaxshi tabib. «Ikkinchi muallim» kitobidan 81 0 ‘g‘li kelturdi tabibni atosin qoshig‘a, 0 ‘lturub boqdi tabib, ul dam , ayog‘-u boshig‘a. Ikki xil doru yozib berdi o ‘shal bem ora, Birini ichm ak uchun, birisini surtora. 0 ‘g‘li doru uyidan oldi ikki shisha davo: Birisi sharbat edi, birisi og‘uyi balo. Shisha ustinda davoning bor edi ta’rifasi, 0 ‘qim oqdan yo‘q edi xastaning hech m a’rifasi. Shishalardan birini ushladi avval qo'lina, Ichdi sharbat debon og‘uni — surardi dilina. Ul zam on bag‘ri yonib, ayladi faryod-u fig‘on, B oidi bir necha nafas, so‘ng tanidan joni ravon. Otasi o id i, o ‘g‘il yig‘ladi faryod aylab, Q o‘shnisi ohm edi, chiqdi belini boylab. Qildi o ‘g‘lona nasihat, dedi: ey, tifl zabun. Umsizlikdan otang jonidan ayrildi bukun. 0 ‘qum oq, yozmoqi bilsaydi otang, ey o ‘g‘lon, Balki boshiga qazo kelmas edi ushbu zamon. Q uw atning borida xat bilmoq uchun qil harakat, San jadal qilsang o ‘zi, bergusi Alloh barakat. Ibrat ol, o ‘g‘lim, otangdin, bo‘lmag‘il san yaramas, Qilmag‘il umringni zoye, dem a qish-yoz, o ‘qu, yoz! 6 - A - 6 0 1 1 82 Abdulla Avloniy LUG‘AT A Avbosh — bebosh Avrat — inson badanining nomahramlarga ko‘rsatilishi m um kin bolmagan a'zolari Ajz - kuchsizlik Amora — am r etuvchi Anoniyyat — manmanlik Arasot - maydonlar Askiyo — askiyachi Atolat - mutaassiblik Afrod - yolgMzlar A fi - zaharli A f ol - harakatlar A'mo - ko‘r, so‘qir A'mol — amallar Aqsom — qismlar Ahniyo - boylar Ф Ahkom - hukmlar В Ba'd az nam oz - nam ozdan keyin Baid - yiroq, uzoq Balig6 - nafis, sillig4 Balohat - ahmoqlik Bam-bayoz — oppoq Basit - sodda, oddiy Bebok — beparvo L ug‘at 83 Bolig‘ — balog‘atga yetgan Burada - bu yerda Buxl — baxillik Bu'z — kiyna, kek D Darajot — m artabalar Digar — boshqa Diyonat — dindorlik, poklik D or — uy F Fano - tugalish, yo‘q bo‘lish Fart — haddan oshiq, chegaradan tashqari Fasih — yoqimli so‘zlovchi Fasod — buzilish, aynish Fasohat - yoqimli nutq Fatvo - shar'iy ko‘rsatma Fatonat — o ‘tkir zehn, ziyraklik Fath - l.O chish; 2. Zabt etish Fiqh — islomiy huquq ilmi Fosid - fasod tarqatuvchi Fohish — axloqsiz, zinokor G G o ‘sha — burchak, xil vat G o‘shanishin - xilvatda o‘tiruvchi H Havlnok — qo‘rqinchli Handasa — geometriya Harisona — ochko‘zlarcha 84 Abdulla Avloniy Harif — qarshi Hasana — yaxshi, chiroyli Hasossat - xushyorlik, ziyraklik Hiddat — tezlik, o ‘tkirlik Hilm — halimlik, muloyimlik Hisor - qo‘rg‘on, qal'a Hifz — saqlash, qo‘riqlash Hifzi sihhat — sogMiqni saqlash Hoviy — o ‘rab olgan Hubb — sevish, yaxshi ko‘rish Hukam o — hakimlar, donishm andlar Husal — hosil bo‘lish I Ijtihod — tirishish lyzo — ozor berish Ins - inson loda — qaytish Irtikob — kirishish Istihbob — sevish, ma'qullash Ifrot — haddan oshish Iftiro - bo‘hton, tuhm at Iqtidor - qodir boMish Ihota - o ‘rab olish Ihtiroz — saqlanish J Javorih — badan a'zolari Jahd — tirishish Jahim — jahannam Jibonat — qo‘rqoqlik Jid - astoydil harakat qilish Jinon — jannatlar Jihor qiroat — Qur'on suralarini ovoz chiqarib o ‘qish Lug'at 85 Jovidon — abadiy Jomafurushlik — kiyim sotish Jurm - jinoyat, gunoh К Kabir - katta, ulug‘ Kavnayn - ikki dunyo Kazzob - yolg‘onchi Karom - chegara, qirg‘oq Kas — kishi, shaxs Kasir — ko‘p, m o‘l Kasolat — sustlik Katm on — yashirish Kizb - yolg‘on Kin — dushmanlik Kom - tilak, maqsad Kor — ish, mehnat Kubro — katta, ulug‘ Ko‘nka - tramvay Ko‘shish — harakat L Lafz - og‘zaki so‘z La'l — qizil rangli tosh Lx)bud — majburiy M M abno — asos, o‘zak M avt — o ‘lish, vafot etish M adfun — dafn etilgan Maziyyat -ortiqlik, ziyodalik M azmum - yomonlangan M azhab - yo‘l, maslak 86 Abdulla Avloniy M am duh — maqtalgan M am nu' - m an etilgan M am ot — o‘lim, vafot etish M ariz — kasal M asmum — zaharlangan M asrur — xursand, shod M as'ud - baxtli, saodatli M atin - mustahkam M atonat - bardosh, chidam M afhum - fahmlangan, tushinilgan Mashvarat — majlis, kengash M ashru' — qonuniy, ruxsat etilgan Ma'siyat — gunoh, isyon M ahd — beshik M ahjur — hijronda qolgan M ahsur - chegaralangan M oloya'ni - ma'nosiz Мог — ilon M uboh - ruxsat etilgan ish M ubin - ravshan, ochiq M uvaddat — do‘stlik M udohana - laganbardorlik M ukallif - taklif etilgan Mukolama — suhbat M o‘law as - ifloslangan M unis — do‘st, o ‘rtoq M unofiq - nifoq soluvchi M uohada - kelishuv M urid -1 . Talab etuvchi. 2. Ergashuvchi Murofiya - tortish M urshid - tog‘ri yolga soluvchi Musaxxar - fath etilgan Muslih - qurollangan Musoviy - teng, barobar M usovot — tenglik Musona — yordam beruvchi Lug'at 87 M u srif- isrofgar M ustashriq - sharqshunos M u sh a f- Qur'on M utahhara — poklangan Muxolasat — samimiylik Muxosara - qamal M uqabala - qarshi chiqish M uhib - sevuvchi M uhoraba — urush, jang N Nazari ibrat — ibrat ko‘zi Nazofat - poklik N azohat - nuqsonsiz Nam im at - chaqimchilik Nam m om — chaqimchi Nafsoniyat — o ‘z nafsiga tortish Nahv - morfologiya N ahy - qaytarish Nifoq — munofiqlik N iqor — dushm anlik N or — o ‘t, olov N ubuw at — nabiylik Nufus —aholi, xalq О Olat — asbob, qurol O rif — ma'rifatli Osiy — gum roh, gunohkor Osor — belgilar, nishonalar Osuda -tin ch , tashvishsiz Ofiyat — sog‘lik, tinchlik Og‘ - ip, tor 88 Abdulla Avloniy Q Qavl - gap, so‘z Qarobat — yaqinlik Qibtiy — misrlik Qiroat — o‘qish Qut — ovqat, yemak R Ravza — jannat Rajo — um id, tilak Razzoq - rizq beruvchi, Alloh Ranj - m ehnat, mashaqqat Raxovat — tanparvar, dangasa Riyozat — qiynalish Rioyat - e'tiborga olish Risolat - rasullik, payg‘ambarlik Rihlat — kochish S Sabiy - yosh bola Sayyid — boshliq, yetakchi Sarvat - boylik Safolat — xasislik, tubanlik Safohat — aqlsizlik, nodonlik Say — harakat, tirishish Sahv — xato Siloh — qurol, aslaha Siroyat — yuqish, ta'sir qilish Soil — so‘rovchi, tilovchi Surfa - ko‘kyo‘tal Su'izan — birov haqida yom on fikr qilmoq, haqorat Sug‘ro - kichik L ug ‘al 89 т Taaddi - zulm qilish Taayyish — aysh qilish, rohatlanish Taarruz — qarshilik ko‘rsatish Tavozu' — adablilik Tavfiq - yordam, madad Tadovi — davolash Tajovuz - chegaradan o‘tish Tazvir — firib, aldash Tay - yurish, o ‘tish Takfir — kofirga chiqarish Takmil — kamolga yetish Talx — achchiq Taoli - yuksaklik, ko‘tarilish Taraddud — ikkilanish Tafrid - sustlik qilish U Ubudiyat — bandalik, qullik U zor — yuz, chehra Ulviyyat — baland martabalik Uluviyya — ulugMik, oliy daraja Um ron — obodonchilik Um m ul habois — yom onliklar onasi Uhda - l.M ajburiyat; 2.Mas'uliyat. V Valad - o ‘g‘il, farzand Virdi zabon - tilda takrorlash Vojib - bajarilishi zarur Vuqur — bardoshlilik 90 Abdulla Avloniy X Xayma - chodir Xayr — yaxshilik Xalloq - yaratuvchi, Alloh Xaij — chiqim , sarf Xasosat - tam a' qilish, pastkashlik Xilof — teskari, zid Xiradmand - aqlli, donishm and Xok — tuproq Xoliq - yaratuvchi, Alloh Xor — tikan Xulofat - xalifalik Xun — qon Xush - yaxshi, ma'qul Ya Yad - qo‘l Ya's - ma'yuslik, umidsizlik Z Zako - ziyraklik Zalil - xor, tuban Zam im a - yomon, yaramas Z arf - idish Zi - tirik, jonli Ziroat - dehqonchilik G‘ G ‘azavangir - g‘azabli G ‘ibta - orzu qilish G ‘o ‘ta - suvga shingMb chiqish Lug‘at 91 Sh Shab - tun, kecha Shaji' — shijoatli Shay — narsa Shafoat - vosita boMish Shaqovat — baxtsizlik, yomonlik Shikasta - siniq, ko‘ngli ozor chekkan Shirk - Allohning sherigi bor deb e'tiqod qilish Shomil — yoyilgan, umumga tegishli CH Chashm - ko‘z Chilonbonka - bank a'zosi Cholishm oq - ishlamoq, harakat qilmoq Chug‘z — boyqush C ho‘x — ko‘p 92 M UNDARIJA TURKIY G U LISTO N YOXUD AXLOQ Axloq. Xulq. Yaxshi